monk, friar, coenobite.
ԻԲրու Բանակակից. որպէս մի բանակ կազմեալ.
Գունդք հրեշտակապետացն ծաւալեցան յերկնից ի յերկիր, եւ եղեն միաբանակք հրեշտակք ընդ մարդկան. (Գանձ.։)
κοινόβιος vivens in communitate κοινόβιον coenobium, vitae communis societas. Ի մեզ վարի առաւել յոքնակի. այսինքն Որք միաբան կեան ի վանս. միաբանք. միաբանականք. եւ Վանք նոցա.
Եմուտ նա ի միաբանակեցաց վանս։ Զի ելցէ ի միաբանակեցաց վանաց ժողովոյ եղբարցն։ Հնգետասան ամս ունէր ի վանս միաբանակեցաց. (Վրք. հց. ստէպ։)
Ասէին վասն երկուց եղբարց միախորհրդոց ի միաբանակեացսն. (Վրք. հց. ձ։)
Միաբանակեաց վանք՝ երկրաւոր երկինք է. (Կլիմաք.։)
to agree, to cause to agree, to conciliate, to reconcile, to reunite, to match;
to compose, to unite, to join;
ի մի —, to reunite;
cf. Միաբանիմ.
որպէս ἐνόω unio, aduno ἁναρμόζω adapto, copulo συνάγω congrego. Տալ միաբան լինել. միաբանս կացուցանել. միացուցանել. հաշտեցուցանել. յարել յարմարել. ի մի ձգել՝ հաւաքել. յանկուցանել. միաբանցընել, մէկ ընել.
Միաբանեցէ՛ք զձեզ նախ ընդ տեառնն, եւ ապա ընդ սուրբս նորա. (Աթ. անտ.)
Միաբանեա՛ զջուր եւ զկրակ, զի ուսցուք ի նոցանէ զխաղաղութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Այսօր զբաժանեալ լեզուս ազգաց միաբանեաց դարձեալ ի սուրբ վերնատունն. (Շար.։)
Գողանալ զնա ի հիւղեայն, եւ յիւր կողմն միաբանել. (Եզնիկ.։)
Որ եկեալ միաբանեաց զօրս պարսից. (Ագաթ.։)
Միաբանէ եւ վաղարշակ զօր բազում յատրպատականէ եւ ի հայոց. (Խոր. ՟Բ. 4։)
Լուծանի, յորժամ մեկնեսցի յըմբռնողէն եւ ի միաբանեցողէն. յն. շարունակօղ կամ պարունակօղ։
ՄԻԱԲԱՆԵՄ, եցի. չ. եւ ՄԻԱԲԱՆԻՄ, եցայ. ձ. συμφωνέω, ὀμοφωνέω, συνᾴδω consono, consentio, concino ὀμονοέω concordo, concors sum σύγκειμαι convenio στοιχέω ordine procedo συμβραβεύω coadjuvo, cooperor. Միաբան լիենլ կամ գտանիլ. միաձայնիլ. ձայնակից եւ գործակից լինել. հաղորդ՝ հաւան՝ համեմատ գտանիլ. միանալ. յարիլ. յարմարիլ.
Միաբանեաց արամ ընդ եփրեմայ։ Եթէ երկու ի ձէնջ միաբանիցեն յերկրի վասն ամենայն իրաց։ Զի՞ է՝ զի միաբանեցէք դուք փորձել զհոգին տեառն։ Միաբանեցին ընդ նոսա։ Զամենայն միաբանեալսն ընդ նմա։ Միաբանեալ կայք ի վերայ իմ դուք ամենեքեան։ Եթէ կեամք հոգւով, ընդ հոգւոյն եւ միաբանեսցուք։ Եւ այնմ միաբանին բանք մարգարէիցն։ Միաբանիս եւ դու պահել զօրէնսն։ Ընդ հնոյն չմիաբանի կապերտն որ ի նորոյն.եւ այլն։
Այլ զքեզ աղաչեմք միաբանել այսմ խորհրդոյ մեզ. (Փարպ.։)
Միաբանի ընդ մեզ յայսմիկ եւ կղեմէս։ Միաբանէ այսոցիկ եւ փիղոստրատոսի պատմութիւնն։ Եւ այն ամենայն միաբանէ (կամ միաբա՛ն է) եբրայակիր գրոցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Չմիաբանեցին ... չմիաբանեալքն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Կամ իբր ռմկ. ոճով. Միաբան եւ եղբայր գրիլ վանաց՝ տալով ինչ հոգեբաժին.
Յանուն աստուծոյ միաբանեցայ վանիցս, եւ ետու զծովատեղաց հողերն։ Միաբանեցաք սուրբ նշանիս, եւ շինեցաք զզանգակատունն։ Միաբանեցայ յուսովս սուրբ աստուածածնիս, եւ ետու արծաթի խաչ. (Յիշատ.։)
to remove or take away every thing together.
ՄԻԱԲԱՐՁ ԱՌՆԵԼ. Բառնալ զամենայն միանգամայն.
Միաբարձ արարեալ տունս նոցա, բազում գանձս եւ դիպակս ... առեալ գնաց. (Ուռհ.։)
with one voice.
Ընդ մի բերան. իբրեւ ի միոջէ բերանոյ.
Գոչեցին առ հասարակ միաբերան. (Մեծոբ.։)
absolute prince;
commander, general in chief.
Գլուխ եւ պետ միակ. անկախ եւ միահեծան իշխան. առաջին եւ ընդհանուր սպարապետ.
Արտաւազդայ մանդակունւոյ, որ միագլխապետ էր, եւ ամենայն հայոց զօրավար. (Խոր. ՟Գ. 6։)
cf. Միագօտի.
ՄԻԱԳՕՏԵԱԼ ՄԻԱԳՕՏԻ. μονόζωνος monozonus. Միով գօտւով ամրացեալ. քաջագօտի. մենազինեալ. մեկնազէն.
Ըստ որում քաջագօտիք ասորիք, եւ միագօտիք ոմանք անուանին. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Միագօտիք, պահապանք գլխոց եւ գահոյից թագաւորացն. որպէս ամենայն մենամարտիկք՝ միագօտիք արիականք անուանին. (Լծ. ածաբ.։)
Քաջագօտիս՝ ուժեղս գոլ ցուցանէ, կամ միագօտիս ըստ բանի ուրումն. (Գէ. ես.։)
Միագօտեալ քաջագօտի պնտէին զմէջս. (Յհ. կթ.։)
monopetalous.
speaking the same language.
ὀμόγλωττος qui eadem lingua utitur, ejusdem linguae. Որոց լեզուն է մի. միաբարբառ.
Միատոհմ միալեզու ազգի բազմացելոյ։ Քակեցին զմիալեզու միաբանութեանն իւրեանց շինութիւն. (Ագաթ.։)
Մի հօտ ընտրեալ եւ զտեալ՝ մի սիրտ եւ միալեզու. (Անան. եկեղ։)
Միալեզու յօդակապութիւն։ Միալեզու խօսակցութիւն. (Երզն. քեր.։)
Monothelites.
living together;
cf. Միայնակեաց.
Միակեաց մի՛ շարժեսցի ըստ ինքեան։ Միակեաց՝ որ սիրէ զանփառութիւն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը. ՟Լ՟Բ։)
Նեղագոյն յարկք եւ մենարանք միակեցաց. (Վրդն. երգ.։)
Երեք աբեղայք գնացին յերկիրն թզկաց. եւ տեսեալ նոցա զմիակեցունսն՝ փախեան ի նոցանէ. (Հ. ապր. ՟Գ.։)
Եւ Միակենցաղ. կենակից. կենակից. համակցորդ. հաղորդական.
Զարքայութիւնն յարդարէ. (յորում միակեաց վայելչութիւն ամենայն արժանաւոր բանաւորաց. Ագաթ.։)
having one bark or rind.
Որ ունի զմի եւեթ կեղեւ միապաղաղ. կեղեւը միակտուր.
Կէսքն (ի ծառոց) միակեղեւք, եւ կէսքն խաւիխաւոյք. (Վեցօր. ՟Ե։)
cf. Միակեաց;
monobious.
Համակենցաղ. կենաց կցորդ. միակեաց.
Միակենցաղ եւ զուգակցորդ ընդ քրիստոսի գոյք փառաւորեալ. (Նար. առաք.։)
Եւ Որ կեայ լոկ ի ջուր կամ լոկ ի ցամաքի.
Ոմանք (ի կենդանեաց) երկակենցաղք են, եւ կէսք միակենցաղք. (Վրդն. ծն.։)
uniform;
monotonous.
μονόμορφος uniformis μονοειδής unius speciei, modi. Որ ունի զմի եւեթ կերպ. միօրինակ. միատեսակ.
Ոչ կարէ տալ միակերպ ստուերս ամենեցուն։ Միակերպ տալ ստուերս ամենեցուն. (Շիր.։)
Հրեշտակք հուր են միաձեւ եւ միակերպ. (Ոսկիփոր.։)
Այն իսկ որ կայր, միակերպ էր, հող էր միայն. բայց այնք՝ որ ի նմանէ եղեն, զանազանք եւ ազգի ազգի են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
uniformity;
monotony, sameness.
cf. Միայնակեցութիւն.
Սա սիրեաց զմիակեցութեան վարս (միձ. միայնակեցութեան) (Խոր. ՟Գ. 47։)
Գործ միակեցութեան դժուարին է. (Հ. դեկտ. ՟Ե.։)
cf. Մեկնահանդերձ.
Ունօղ կամ ունելով զմի եւեթ հանդերձ. միաձորձ. մէկ հագուստով.
Դանիէլ՝ միահանդերձ մաշկանափորտն։ Միահանդերձք՝ բոկագնացք. (Բուզ. ՟Դ. 14։ ՟Զ. 15։)
Միաձի միահանդերձ զինքն եւ զհասարակ գունդն վարատեալ փախստականութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Ի ձմերայնի սառուցեալ՝ միահանդերձ եւ անվերարկու. (Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ա.։)
Բնակէր մեծաւ ճգնութեամբ՝ միահանդերձ եւ բոկոտն. (Կիր. պտմ.։)
to gather together, to collect in one.
Զընտիր ընտիրն (ի ծաղկանց) միահաւաք արարեալ. (Տօնակ.։)
ՄԻԱՀԱՒԱՔ ԱՌՆԵԼ. Ի մի հաւաքել. ժողովել.
monarchical, absolute, despotic;
— իշխան, absolute master, monarch;
— իշխանութիւն, absolute power, monarchy;
— ունել, to reign absolutely;
— առնել, to make universal.
μονάρχης, μόναρχος monarcha, qui solus imperat եւ μοναρχικός monarchicus. Ունօղ զմի հեծան՝ այսինքն զգաւազան իշխանութեան ի վերայ բազում վայրաց կամ ազգաց. բացարձակ եւ ընդարձակ տէրութեամբ. ինքնակալ. միապե եւ Միապետական.
Միահեծան տէրութեանն (աստուծոյ) իշխանութիւն։ Զմիահեծան բանն աստուածութեան. (յն. զվասն միահեծանութեան աստուծոյ զբան)։ Վասն աստուծոյ միահեծան իշխանութեանն. (Ագաթ.։ Կոչ. ՟Դ. ՟Ե. ՟Է։)
Յուղիոս կայսր՝ միահեծան կալաւ զհռոմայեցիս. յն. միապետեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Խաղաղականաւն զամենայն երկիր գրաւեալ՝ միահեծան կալցի. (Պիտ.։)
Փոյթ եղեւ գրիգորի աստուածաբնի բազում ջանիւ միահեծան առնել զտօնին (զատկի) կատարումն ընդ ամենայն եկեղեցիս. (Տօնակ.։)
cf. Միայար.
ՄԻԱՀԵՏ կամ ՄԻԱՀԵՏԻ. ὀμοῦ simul. ընդ միահետ. Միահաղոյն. միանգամայն. նոյնհետայն. զոյգ առ նմին. հետը մէկ տեղ, նոյն ատեն, մէկէն. ...
Ճա՛հ էր եւ ի դէպ՝ տալ զօրէնսն, բայց ո՛չ միահետ (կամ միահետի) եւ զշնորհսն։ Այս ամենայն ընդ միահետ եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 24։) cf. ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ։
cf. Միայար.
ՄԻԱՀԵՏ կամ ՄԻԱՀԵՏԻ. ὀμοῦ simul. ընդ միահետ. Միահաղոյն. միանգամայն. նոյնհետայն. զոյգ առ նմին. հետը մէկ տեղ, նոյն ատեն, մէկէն. ...
Ճա՛հ էր եւ ի դէպ՝ տալ զօրէնսն, բայց ո՛չ միահետ (կամ միահետի) եւ զշնորհսն։ Այս ամենայն ընդ միահետ եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 24։) cf. ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ։
cf. Միաձեռն.
ՄԻԱՁԵՌԱՆԻ ՄԻԱՁԵՌՆ. χωλός debilis, mancus. Ունօղ կամ ունելով զմի եւեթ ձեռն. փեցի. ...
Միաձեռանի մտանել ի կեանս. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 8։)
Մտանել ի կեանս՝ կաղ, կամ միաձեռն. (Շ. յկ. ՟Ծ։)
one-handed.
ՄԻԱՁԵՌԱՆԻ ՄԻԱՁԵՌՆ. χωλός debilis, mancus. Ունօղ կամ ունելով զմի եւեթ ձեռն. փեցի.
Միաձեռանի մտանել ի կեանս. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 8։)
Մտանել ի կեանս՝ կաղ, կամ միաձեռն. (Շ. յկ. ՟Ծ։)
ՄԻԱՁԵՌՆ որպէս Ձեռն ի ձեռն միանալով, մի սիրտ եւ մի ոգի եղեալ. միաբան.
Եղբարք ամենեքեան, յաղագս միաձեռն սրբոյ միաբանութեան. յն. ի ձեռն սիրոյն միաբանութեան. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ամենեքեան միաձեռն եկայք ի վերայ իմ ի կռիւ. (Վանակ. յոբ.։)
uniform, equal.
μονοειδής unius modi. Միատեսակ. միակերպ. մէկ ձեւ.
Միաձեւ միանման յամենայնի բարք (այսինքն գոյաւորութիւն) ոգւոց. (Կոչ. ՟Դ։)
Միաձեւք եւ միատեսակք որսոյն բազմութիւնն մեծամեծք էին. (Նանայ.։)
Հրեշտակք հուր են միաձեւ եւ միակերպ. (Ոսկիփոր.։ Իսկ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 21.)
Եւ էին երկոտասան դրունք յերկոտասան մարգարտաց՝ միաձեւք. եւ իւրաքանչիւրոցն դրունքն եւ այլն։
uniformity.
of one trunk, unistirpis;
— ծառ, tall and straight stem.
Որոյ մի է ճետ՝ զարմն. կամ արմն, եւ բունն. ... յն. միաստեղն. μονοστέληχος unistirpis.
Կէսք ի ծառոց միաճետիք յստակաբուխք. (Վեցօր. ՟Ե։)
of one part;
simple.
Զի ի հաւասարութիւն հարթութեան միամասնեայ նկատման խառնեալ. միասցին. (Նար. խչ.։)
of one year, one year old.
Ունօղ ամ մի եւեթ. միոյ ամի. տարեւոր.
Յորժամ եղեւ (մարիամ) միամեայ, արար յովակիմ ընդունելութիւն մեծ. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ը.։)
equally culpable or guilty;
accomplice.
cf. Միամտիմ.
ՄԻԱՄՏԱՆԱՄ ՄԻԱՄՏԵՄ ՄԻԱՄՏԻՄ. Միամիտ լինել կամ գտանիլ. վարիլ որպէս միամիտ (ըստ ամենայն առմանն). հաւատալ, եւ հաւատարմութիւն ցուցանել. սիրով ծառայել. եւ Հաւանիլ մտօք.
Միամտանան ի բանն, եւ յորդորին ի գործ. (Վստկ. ՟Ա։)
Զմիամտելն առ թագաւորին արշակունւոյ. (Խոր. ՟Գ. 48։)
Ի ծառայութիւն մտին ստահրացւոյն, եւ ընդ նմին միամտեցան։ Զի միամտեալ եւ հաւանեալ եւ նուաճեալ էին ի տէրութեանն արտաշրի. (Ագաթ.։)
Ո՛չ հաւատամ, եթէ գործովք ոչ տեսանիցեմ, եւ միամտիցիմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. (որպէս ռմկ. խելքը պառկիլ, անտարակոյս ըլլալ։))
to join, to annex, to unite, to connect.
Ի մի յարել. շարակարգել. շարադրել.
Զյիշատակ մարտիրոսացն միայարեալ ի գիր, որ ատոմագիրն անուանի. (Ասող. ՟Գ. 3։)
cf. Միանձն;
monachal.
μονάζων (յորմէ Մոնոզոն). μοναχός , μοναστής monasticam vitam agens, degens;
solitarius, monachus. Որ միայն կեայ յանապատի. անապատաւոր. միայնաւոր. եւ Միանձն՝ հրաժարեալ յաշխարհէ, եւ առանձնացեալ ի սենեակ. կրօնաւոր. վանական. ճգնաւոր.
Երթեալ՝ լեռնակեաց, միայնակեաց, սորամուտ ծակախիթ եղեալ. (Ագաթ.։)
Բարձրագոյն կարգ քան զամենայն նուիրեցելոցն՝ միայնակեցացն զարդ է. (Դիոն. եկեղ.։)
Գունդք գունդք միայնակեցաց, եւ դասք դասք կուսանաց. (Կոչ. ՟Դ։)
Միայնակեացք՝ որ բնակեալ էին ի վանորայս. (Եղիշ. ՟Բ։ Տե՛ս եւ Վրք. հց. ստէպ։)
Եւ ա. իբր Միայնակեցական. μοναστικός monasticus, soitarius, -ia, -ium.
Մարդ միայնակեաց, եւ միտք, միայնակեացք եւ այլն. (Եւագր. ՟Ժ՟Թ։)
Միայնակեաց կեանք, կամ կրօնք. (Բրս. հց.։ Ագաթ.։)
eating alone, without company.
μονοφάγος, μονόσιτος solus et sine conviva comedens, neminem ad coenam invitato. Առանձինն կերօղ. որ չունի զսեղանակից. մակդիր գազանաց, եւ ագահաց.
Շունս եւ խոզս եւ գազանս միայնակերս. (Մանդ. ՟Ե։)
monachal monkish, coenobitical.
μοναχικός, μοναστικός monasticus. Սեպհական միայնակեցաց եւ միայնակեցութեան. միայնական. միանձնական. կրօնաւորական.
Ի միայնակեցական կարգ մտանէր. (Կորիւն.։)
Ուսուսցէ քեզ զկրօնս միայնակեցական կարգաւորութեան. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Պայծառանան անապատք, եւ սուրբ ճգնազգեացք միայնակեցականպարուք. (Զքր. կթ.։)
hermitage;
cloister, monastery.
Բնակարան միայնակեցաց. խրճիթ, կամ վանք.
Երանելի հարքն մեր ոչ կոչէին զմանկունս ի սենեկի, եւ ոչ ի միայնակեցանոցս բնակել թոյլ տային. (Վրք. հց. ՟Ե։)
monastic or solitary life, monachism.
μονασμός solitudo, vita solitaria, vita monastica. Անապատական կեանք, եւ Կրօնաւորութիւն.
Ինքն քրիստոս միայնակեցութեան եղեւ մեզ ուսուցիչ, յորժամ զկնի մկրտութեան յանապատ ել։ Սոքա ամենեքեան միայնակեցութեան են օրէնք. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Զմիայնակեցութեան վարս ստացեալ. (Խոր. ՟Գ. 47։)
cf. Միակ.
Բաղկացաւ ի տասնեկէ, ի միայնեկէ միայնեկաւն առաւելեցելոյ. (՟Ա. ՟Բ. ՟Գ ... ՟Ժ. Փիլ. լին. ՟Ա. 83։)
wearing but one tunic.
Մերկս առաքէ զնոսա, եւ միապարեգօտս, եւ բոկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
monarch.
μονάεχης monarcha, qui solus imperat. Մի պետ բազմութեան. միահեծան իշխան. ինքնակալ.
Ի տաժանելիս գովելի միապետս. (Ոսկիփոր.։)
monarchical;
monarchist, royalist.
μοναρχικός monarchicus. Սեպհական միապետի կամ միապետութեան. միահեծան. եւ աստուածպետական.
Երանալից տնկագործիւր գրաստ՝ միապետական գոյացուցանօղ ակնարկութեամբ. (Պիտ.։)
to be a monarch, to reign or govern with absolute power, to have sovereign authority;
— զաշխարհն, to be absolute master of the country, of the world.
նաեւ իբր ձ. μοναρχέω solus impero, dominor, rego. կր. ab uno regor, dirigor. Միապետ լինել. տիրել առանձինն որպէս ինքնակալ, կամ ընդ ձեռամբ ունել եւ ուղղել.
Միապետել ի վերայ ամենայն սկայիցն։ Միապետել հայոց՝ խոսրովայ։ Մեզ միապետել. (Խոր. ՟Ա. 9։ ՟Գ. 49։ Յհ. կթ.։)
Արմենակայ միապետեալ զմերազնեայսս։ Զթագաւորութիւն իւր միապետեալ՝ կացուցանէ չորս զօրավարս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 7։)
Յաղագս միապետութեան (աստուծոյ), որով միապետեալ լինի աշխարհս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իբրեւ միապետեցաւ թագաւորութիւն պարսից. այսինքն ընդ միով թագաւորաւ անկաւ. (Արծր. ՟Ա. 5։)
Ուստի նախարարութիւնք սորա միապետեցան. այսինքն առանձինն առանձինն իշխանութիւնք եղեն. (Յհ. կթ.։)
monarchy, monarchical government;
absolute dominion;
— ընդ միապետութեամբ կալ, to adopt the monarchical form of government;
հակառակորդ միապետութեան, republican.
μοναρχία monarchia, unius dominatus vel imperium. Միահեծան տէրութիւն. ինքնակալութիւն. տիեզերակալութիւն.
Յաղագս միապետութեան (աստուծոյ). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քաղցր եւ խնդամոլի միապետութիւն ազատ (ի դրախտին), անկանի ընդ բազմագլուխ եւ անթիւ ախտից ծառայութեան. (Պիտ.։)
to attract all eyes;
— ինչ չառնեմ, to refuse to look at.
ՄԻԱՊԻՇ ԱՌՆԵԼ. Տալ պշնուլ առհասարակ։ Իսկ Միապիշ ինչ առնել՝ է Պշնուլ իւիք.
Ո՞ դարձեալ միապիշ առնէ զբազումս (յն. ինքն դարձուցանէ) ... Թէպէտեւ տեսանիցեմք, միապիշ ինչ չառնեմք. (յն. չհայիմք). (յՈսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
one branched.
monotheist.
to unite together, to combine.
Միատարր կացուցանել. յարել. զօդել.
Զայս ամենայն մասունս ըղձականս (սուրբ նշխարաց) ընդ խաչին հիւսեալ միատարրեցին. (Նար. խչ.։)
of one kind, uniform, like, equal.
Որ ի բանն հայի միով միատես առաքինութեանն կենօք, միով հոգւով կեալ վկայի. (Նիւս. երգ.։)
μονοειδής uniformis. Միատեսիլ. միակերպ. միաձեւ եւ համաձեւ. միագոյն. պարզ. միօրինակ.
Միատեսակ սեռ, փայլուն, պատուականագոյն ստացուած ոսկի. (Պղատ. տիմ.։)
Միատեսակ իմաստ, կամ կեանք։ Պարզ եւ անյօդ եւ միատեսակ. (Դիոն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ Աթ. ՟Բ։ Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Ոչ միատեսակ դնէ զպտուղսն կամ զչարչարանսն, այլ բազմատեսակ. (Սարգ. յկ. ՟դ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Իբր պատկերակիցք՝ միատեսակք՝ զուգաշաւիղք. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Ոչ ի գոյնս միատեսակս ասաց զբազմութիւն ականցն, այլ զանազանս. (Գէ. ես.։)
Հրեշտակք շրթունս ոչ ունին, լեզուս ոչ ունին՝ կրկինս կամ միատեսակս, եւ ձայնեն աւետիս բարեաց. (Պիտառ.։)
Անվայրինափակ միջնածաղիկ՝ սահման կենաց, էն միատեսակ երկուց ներհակ բազմաշաւիղ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Միատեսակ պահել, կամ երեւիլ, կամ ասել. (Դիոն.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Կիւրղ. գանձ.։)
seeing all at one glance.
Միով տեսութեամբ կամ միօրինակ տեսօղ.
Ակն միատեսող անհասիցն եւ ծածկեցելոցն. (Նար. մծբ.։)
monophyllous.
enduring or suffering with another.
Միապէս եւ անդհատ տեւօղ. կամ Ի միասին տոկացօղ.
Որդւոյ քո կցորդութեամբ՝ միատեւակն ժուժկալութեամբ. (Նար. կուս.։)
cf. Միաւորեմ.
ἐνόω unio, aduno. Տալ միանալ. միաւորել ո՛ր եւ է օրինակաւ. զօդել. խառնել. տարրացուցանել. միացնել.
Մերոց մարմնոց նման առնուլ մարմին, եւ միացուցանել ըստ ճշմարտութեան ընդ իւր. (Պրպմ. ՟Ի՟Բ։)
Արարիչն զհողեղէնս բնութիւն միացոյց ընդ ինքեան. (Մեկն. ղկ.։)
Յաւազանին ջուր միացուցեր. (Նար. գանձ հոգ.։)
Տպաւորեալ միացո՛ զմեզ նդ ամենայն բարեգործութեան յորդորմունս. (Ժմ.։)
cf. Խայտառակութիւն.
ἁσχημοσύνη deformitas, turpitudo, pudor ἁσχήμον indecorum, turpe ἁτιμία ignominia. Խայտառակութիւն. խայտառակելն, իլն, նշաւականք. անարգանք. ամօթ. եւ Ամօթալի ինչ. մերկութիւն երեւալ.
Զխայտառակութիւնս իւր ոչ ծածկեսցէ։ Զի մի՛ ի խայտառականս անկանիցիս. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 11։ ՟Լ. 19։)
Զխայտառականս ամօթոյիւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.։)
Յայտ առնելով զամօթ խայտառականաց նորա. (Բրս. թղթ.։)
Տեսանես զմարդ ի խայտառականս, եւ չհամարիցի՞ս զայն անձին ի քարուականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ընդէ՞ր խայտառականօք եւ անարգանօք սգոյ թշնամանէք զմարմինս հոգեկիրս. (Մանդ. ՟Է։)
Անաչառ խայտառականօք հրապարակաւ վերապատմեցից. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Կամ Ամօթալի թշնամանք եւ լլկանք.
Մատնեցի զանձն իմ ի մահ, եւ ի խայտառականս գազանաց՝ հրոյ եւ սրոյ. (Ածազգ.)
յամօթոյ Խայտառականացպղծութեան ապրեցուցեր զսառայ. Պահեա՛ յանարժան խայտառականացս. (Ագաթ.։)
Ազգի ազգի խայտառականս եւ սպանութիւնս միմեանց առնէին. (Խոսր.։)
Զբարեշուք կանանց խայտառականս զի՞նչ պիտոյ է մեզ եւ ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
shame, opprobrium, disgrace, ignominy, infamy, turpitude, dishonour;
the private parts.
ἁσχημοσύνη turpitudo, pudor ἁχήμον indecorum. Խայտառակիլն. նշաւակութիւն. ծանակութիւն ծանականք. ամօթ եւ Ամօթալի ինչ. պղծութիւն առականք. խաղքութիւն.
Առակ խայտառակութեան յետնոց թողեալ։ Մահու խայտառակութեան դատեսցուք զնա։ Ծածկեցի զխայտառակութիւն քո։ Տեսիցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո. Տեսցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո։ Խայտառակութիւ արար յիսրայէլի՝ մտանելով առ դուստրն յակոբայ։ Արուք ընդ արուծ զխայտառակութիւն գործէին. եւ այլն։
Հան զնախատինս պատկառանաց խայտառակութեանս. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Նորա մեքենայիցն եւ խորհրդոցն խայտառակութիւն. (Լմբ. սղ.։)
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
Զմիւս եւս կողմն, որ խանգարիչ ճշմարտութեան իցէ։ Խռովարարս եւ խանգարիչս օրինացն թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
διαστρέφων pervertor. Խանգարօղ. աւերիչ. եղծիչ. խռովիչ. խեղաթիւրիչ.
Եթէ դո՞ւ իցես խանգարիչն իսրայէլի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 17։)
cf. Խանգար.
ἁνατροπή perturbatio. որ եւ ԽԱՆԳԱՐ. Խանգարելն, իլն. Շփոթութիւն. խառնակութիւն.
Խանգարումն ինչ է անշփոթ զարդուցն. (Դիոն. երկն.։)
Տգեղութիւն եւ խանգարումն երեւութանայ որպէսանհանճարից. (Յճխ. ՟Ե։)
Ժամանակ խանգարման երեւեցուցանէ զճշմարտապէս արիսն. (Ոսկիփոր.։)
to be moved, touched, affected.
եղեւ խանդագորով սրտաճմլիկ մարիամանց եղբայրական գութ. (Նար. տաղ ղզր.։)
cf. Խանդակաթ.
Եւ զայս խանդաղակաթ սիրովն ընդ միմեանս ի ճանապարհին. (Լմբ. համբ.։)
Խանդաղակաթ եմ ի սէր գեղոյ նորա. (Զքր. կթ.։)
Զպատիւս եւեթ ի մարդկանէ խնդրեմք, եւ զփառօքն եւեթ խանդաղակաթխորովիմք. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ։)
to melt with tenderness, compassion or love, to grow attached.
ԽԱՆԴԱԿԱԹԻԼ. Խանդակաթ լինել.
Խանթակաթեալ աստ միջամուխ՝ հասի յաւարտ վախճան կանուխ. (Շ. յիշ. առակ.։)
tender, fond, loving, affectionate;
moving, melting, affecting, pathetic.
Խանդաղատագին ձայնիւյիշեցուցանէ զառաջին գործս. (Արշ.։)
Ոչ նհիւ եւ խանդաղատագին մաղթանօք կամք առաջի աստուծոյ. (Մանդ. ՟Դ։)
եւ ոչ որպէս պոռնիկն խանդաղատագին ողբաս. (Եփր. խոստ.։)
cf. Խանդաղատագին.
Խոնարհեցուցանել ի բանս խանդաղատականս պաղատանաց. (Փարպ.։)
Բազմօք պաղատեցայ դրուակօք խանդաղատականօք. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Բանիւք եւ երդօք եւ խանդաղատական (յն. երկրաւոր յոյժ) յօդաւորութեամբ ի միասին տարածելով զլսողացն հոգիս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Խանդաղատանք.
cf. ԽԱՆԴԱՂԱՏԱՆՔ. Ի մէջ կոծոյն բառբառէին գեղգեղեալ խանդաղատութեամբ. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Ամենայնիւ հնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. (Եփր. զղջ.։) (Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) տպ. զհաշտութիւն)։
Ի խանդաղատութիւն տեսանիցեն իջեալ զմանուկն. (անդ.) (իսկ տպ. ի հաշտհանդարտութիւն զիջեալ)։
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
βασκαίνω invideo δάκνομαι mordero, aegre fero ἁλγέω doleo. Գրի եւ ԽԱՆՏԱԼ. Խանձիլ տոչորիլ սրտիւ. կծանիլ. նախանձիլ. մախալ. յաղաչել. զչարիլ. քինանալ. դժկամակիլ. բախլիլ.
Մի՛ խանդասցուք ընդբարեկամս։ Ընդ ընկերաց քառս խանդամք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 26։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ա։)
Ընդ որ խանդացեալ տիրիթ՝ խորհէր նմա ի արիս. (Խոր. ՟Գ. 21։)
Եղբայր քո տիգրան խանդացաւ զտիկնութիւն քո ի վերայ արեաց. (Խոր. ՟Ա. 28։)
Խանդալով ընդ առողջութիւնս։ Խանդացեալ ընդ նոսա, կամ ընդ իրս։ Խանդայ ընդ փրկութիւն ժողովրդեանս տեառն. (Պիտ. ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. ատ.։) (Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ. գրի վրիպակաւ՝ խանդացեալ, ուր յն. է խնդացեալ։ Որպէս եւ Ածազգ. ՟Է. գրի խանդայցէք, փոխանակ գրելոյ գնդայցէք, որպէս դնի ի Ճ. ՟Գ.։)
envy, spite, jealousy;
desire, covetousness, greed.
ԽԱՆԴԱՆՔ βασκανία, φθόνος invidia, livor ἑνόχλησις perturbatio, molestia, importunitas. որ եւ ԽԱՆՏԱՆՔ, եւ ԽԱՆԴՈՒԹԻՒՆ, ՅԱՉԱՂԱՆՔ. Մախանք. նախանձ.
Առանց մախանաց եւ խանդանաց օթեւանք՝ որ անդ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
cf. Խանդանք.
Ի խանդութենէ, եւ ի զրպարտութենէ, ի նենգութենէ, եւ ի նախանձուէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Մեղայ խանդութեամբ, մեղայ հեռիւ. (Մաշկ.։)
Առ իմաստականսն խանդութիւնս. (Պերիարմ.։)
load-stone, magnet;
diamond.
ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ գրի եւ ԽԱՆՏՈՒՄԱՆՏ, ԽԱՆԴԱՄԱՆՏ, ՀԱՆԴԱՄԱՆՏ. cf. ՄԱԳՆԷՍ, եւ ԱՆԴԱՄԱՆԴ։
Ի խանդումանդ քարէ տաճար է շինած (ի կրետէ). եւ զօրութիւն խանդումանդ քարին ի վերայ քարշէ. (Երզն. յղ. երկն։ Տօնակ.։)
Վէմ անդամանդեայ, եւ խանտումանտ, որ ի հարկանելն ոչ լինիցի ցաւեցեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
fringe, trimming.
Իբր Վերջաւորք.
Ի ծայրն ծոպացն լիցի խանթուռս եւ փունջս մետաքսեայս. (Մաշտ. ջահկ.։)
bait, lure, decoy;
allurement, charm, attraction;
match;
percussion-cap;
burn, burning, scorching;
odour of burning or scorching, *burnt smell;
—իւ որսալ, to bait, to allure, to decoy, to entice;
— արկանել, to kindle, to light;
to stir up, to poke a fire;
— փառաց, շահու the attraction of glory;
the allurement of gain.
cf. Խանծ.
ԽԱՆՁ կամ ԽԱՆԾ. δέλεαρ esca. որ եւ ԽԱՅԾ ասի. կեր եդեալի կարթ. խածանելի պատառ որսալոյ. նմանութեամբ Լուցկիք. եէմ.
Կարթ ոչինչ սքանչելի խանձիւք պատեալ իբր զկերակուր կլանէ։ Զականջսն խանձիւ որսալ. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Նա՝ որ խանձիւս այսու առ ի յախտն քարշեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Խանձ (տպ. խայծ) մահու եղեւ մարմինս. զոր անգիտացեալ՝ կլանէր վիշապն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Զճարպն խանձ արար ձիթոյն եւ մազոյն, զոր ոչ էր սովոր ուտել։ Խանձ, որով սովորաբար սատանայ կերակրէր. (Վրդն. դան.։)
Խանձ ի ներքս դնէ զչար խորհրդակցութիւն, եւ բորբոքէ զախտն։ Խանձն ի ներքս դնէ զտծտմութիւն. (Շ. ՟բ. յհ. ՟Ժ՟Ա։ Եւագր. ՟Ե։)
ԽԱՆՁ (որպէս արմատ Խանձելոյ) Խանձատումն. եւ Հոտ խանձողի. խանծ, խանծի հոտ, հոտ մը.
Որք իբր ի ճենճերոյ իմնյօդոյ այտի զհոտ ծծեն ըռնգամբք խանծ առեալ. (Փիլ. լիւս.։)
Ի տոչորեալս հասաք խանձառ (անուն՝ տեղին). զի ստուգատէս ըստ անուանս մեզ թուի թէ եղեալ խանձ առ՝ յաւէտ տոչորմամբ. (Մագ. ՟Կ՟Ա.)
Յորժամ զխանձ առնուցուն զճնապարհայն, եւ ի ձեր վերայ եւս գայցեն։ Խանձ առեալգերիչքն զճանապարհին՝ եւ զձեզ գերեսցեն. (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Սիւնքհրեղէնք երեւեցան յերկինս, եւ երկիր ամենայն իբրեւ խանձիւ բորբոքէր. (Սամ. երէց.։)
to roast, to broil, to scorch, to burn, to glow;
to be fired with, to bend one's wbole soul to, to become attached to, to apply one's self to, to get accustomed or inured to, to give one's self up to;
to be eager, to long, to hurn with envy or desire, to be enamoured of, to be smitten with, to burn with love, to be mad with love for;
— յանառակութիւնս, to be sunk in dissoluteness
cf. ԽԱՆՁԵՄ։ ԽԱՆՁԻՄ 2 (եցայ.) ձ. ԽԱՆՁԻՄ προσκολλάομαι adhaereo. գրի եւ ԽԱՆԾԻԼ. Առ բորբոքման ախտի՝ ստէպ եւ անսանձ բերիլ ի նոյն. յտրիլ. անկղիտանալ. մածանիլ. սովորիլ ի չար անդր. ունականալ ի վնասակարս. յորմէ եւ Գիշախանձ, Մարդախանձ, եւ այլն. գէշ սովորութիւն ընիլ, փակչիլ.
Որ յառաջ քանզամուսնութիւնն ի պոռնկութիւն խանձեցի (յն. ուսեալ իցէ պոռնկիլ), նա եւ յետ ամուսնութեանն չդադարէ անտի. (Ոսկ. ա. տիմ. Թ։)
Եթէ յառաջ խանծեցին եւ պղծեսցին առ իրեարս, զայնպիսիսն ի բաց մեկնեսցեն ի միմեանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Գայլք գիշատիչք ի մարմինս մեռելոցն խանձեալք՝ եւ զկենդանիսն ուտէին. (Ասող. Գ. 14։)
Որ մերս էին սահմանակիցք եւ դրացիք՝ խանձեալ, ոչ դադարեն յապականելոյ զաշխարհս հայոց։ Նաեւ սոդոմայեցիքն այսպիսի կենացխանձեալք՝ անկան յանհնարին չարիսն. (Լաստ. ԺԸ. ԻԱ։)
Որ խանձի զընկերաց բամբասանս քննել. (Եւագր. Ժ։)
Որպէս եւ (Հին բռ.)
Խանձել սովորել։
brand, fire-brand;
live-coal;
lava.
δαλός titio, torris. Փայտ խանձեալ կամ կիսայրեաց, որ ծխի. Խանծած փատ.
Իբրեւ ըզխանձող զերծեալ ի հրոյ։ Մի զարհուրեսցի անձն քո յերկուց փայտից խանձողաց ծխելոց. (Ամովս. ՟Դ. 11։ զաք. ՟Գ. 2։ ՟Ժ՟Բ. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 9։ Ես. ՟Է. 4։)
Միայն զխանձողսն տեսանեմք ի ճարակմանէ հրոյն մնացեալ ի նաբուզարդանայ. (Լմբ. ատ.։)
ԽԱՆՁՈՂ. μύδρος massa ignita, globus candens, rudis. Շանթացեալ կամ հալածոյ նիւթ քարեղէն կամ երկաթի.
Լիպարք եւ ետնէ (հրաբուղխք) խանձողս հանդերձ հրովն վերաբերեն. (Արիստ. աշխ.։)
that has an odour or flavour of burning, having a burnt taste or smell.
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
Թէ ի մխէ եւ կամ ի ճրագէ խանձրահոտեալ լինի գինին. (Վստկ.։)
cf. Խանձրահամ.
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
Թէ ի մխէ եւ կամ ի ճրագէ խանձրահոտեալ լինի գինին. (Վստկ.։)
shopkeeper, retailer, tradesman.
Տէր կրպակի. խանութպան. տիւքքեան սահապը.
Իսկ խանութպանն զարհուրեալ գնաց անկաւ յոտս քահանային. (Ոսկիփոր.։)
to be puffed up, proud, swollen with pride.
Ոչ ամբարտաւանութեամբ ի վերայ (կամ ի վեր) խանչացեալ. (Նիւս. երգ.։)
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
ԽԱՆՉԻՒՆ ԽԱՆՉՈՒՄՆ. βρύχημα rugitus եւ այլն. Խանչելն. կանչիւն. գոչիւն.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
Ուժգնակի խանչմամբ գոռացեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
Ոչ սակաւ խանչմունք եւ բարբառք լինէին. (Վրդն. ծն.։ Իսկ Սկեւռ. աղ.։)
մարմին ի լնուլ հարկաւորացն՝ խուն ինչ ցածուցանէ զխանչումն յարձակման. (հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ. ὅγκημα, ὅγκος, οἵδημα tumor, inflatio, moles, fastus. Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
Որովայն մինչչեւ ընկալեալ իցէ, զառ ի կերակրոյն խանչումն։ Ի վերայ նստելոց է որովնյնի խանչումն այտուցեալ եւ պարպատեալ։ Ի բաց հատանել զխանչումն հպարտութեան։ Խանչումն եւ խրոխտանս. (Փիլ.։)
Յանդիմանելով զամբարտաւանից խանչումն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
տարած եւ սփիռ խանչումն լուսոյ. (Փիլ. ի ՟գ. մանկ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։)
ԽԱՆՉՈՒՄՆ (լծ. խանձումն) Բորբոք հրոյ. եւ ախտի, բարկութեան եւ այլն. καῦσις ustio, crematio, ardor φλεγμόνη inflammatio.
Շիջուցանել զխանչմանն բոց։ Զսպեսցես զխանչումնն. (Բրս. արբեց. եւ Բրս. բարկ.)
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
ԽԱՆՉԻՒՆ ԽԱՆՉՈՒՄՆ. βρύχημα rugitus եւ այլն. Խանչելն. կանչիւն. գոչիւն.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
Ուժգնակի խանչմամբ գոռացեալ. (Մագ. ԺԸ։)
Ոչ սակաւ խանչմունք եւ բարբառք լինէին. (Վրդն. ծն.։ Իսկ Սկեւռ. աղ.։)
մարմին ի լնուլ հարկաւորացն՝ խուն ինչ ցածուցանէ զխանչումն յարձակման. հայի եւ ի յաջորդ նշ։
ԽԱՆՉՈՒՄՆ 2 Խանչանալն կամ խանչացումն. այսինքն փքումն. փքացումն. այտումն. ուռոյց. տարածումն. կուտոց. մեծութիւն. ծանրութիւն.
Որովայն մինչչեւ ընկալեալ իցէ, զառ ի կերակրոյն խանչումն։ Ի վերայ նստելոց է որովնյնի խանչումն այտուցեալ եւ պարպատեալ։ Ի բաց հատանել զխանչումն հպարտութեան։ Խանչումն եւ խրոխտանս. (Փիլ.։)
Յանդիմանելով զամբարտաւանից խանչումն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
տարած եւ սփիռ խանչումն լուսոյ. (Փիլ. ի գ. մանկ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։) ԽԱՆՉՈՒՄՆ (լծ. խանձումն.) Բորբոք հրոյ. եւ ախտի, բարկութեան եւ այլն. καῦσις ustio, crematio, ardor φλεγμόνη inflammatio.
Շիջուցանել զխանչմանն բոց։ Զսպեսցես զխանչումնն. (Բրս. արբեց. եւ Բրս. բարկ.)
dishonest, lewd, lascivious.
αἱσχρός turpis, foedus. (որպէս Խանձեալ ի մեղս ամօթալիս) Գարշ. ամօթալի. խայտառակ.
Որպէս բոզքն չարատեսք, խանտք, եւ երեւոյթք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Խանդամ.
Որ ոչ նմանեցին աստուծոյ սիրոյն, որ ծագէ զարեգակն չարեաց եւ բարեաց, այլ խանտացան. (Յճխ. ՟Բ։)
Խանտացեալ ընդ իրսն. (ՃՃ.։)
Խանտայ ընդ թագաւորութիւնն քրիստոսի։ Եթէ խանտայցէ, բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. 7։ ՟Բ. 9. եւ 14։)
cf. Խանդանք.
ԽԱՆՏԱՆՔ որ եւ ԽԱՆՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. cf. ԽԱՆԴԱՆՔ.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Խանդանք.
ԽԱՆՏԱՆՔ որ եւ ԽԱՆՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. cf. ԽԱՆԴԱՆՔ.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
sheperd
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
cf. Խաշնաբոյծ.
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
shepherd's employment.
Դարմանելն զխաշինս. Հովուութիւն.
Գա՛րշ էին իսրայէլացիքն յաչսն եգիպտացւոցն, եւ այպանելի վասն խաշնադարմանութեանն. (Լմբ. իմ.։)
rot, murrain.
Մահ եւ կոտորած խաշանց. ոչխարներու մէջ ընկած մահ՝ ջարդ.
Հինգերորդ հարուած խաշնամահն։ Նախ քան զայս հարուած են խաշնամահն եւ խաղաւարտ. (Լմբ. սղ.։)
shepherd;
կին, աղջիկ —, shepherdess;
մանուկ —, shepherd boy.
κτινοτρόφος jumenti (vel pecorum, vel pecudis) pastor, pecuarius. Արածօղ խաշանց. հովիւ օդեաց եւ այծեաց. խաշնադարման. Խաշնաբոյծ. ըստ յն. Անասնասնոյց. Գոյուն չօպանը։
Որ բնակեալ են ի վրանս խաշնարածաց. (Ծն. ՟Դ. 20։)
Զերկրագործ մշակս եւ զխաշնարածս. (Յհ. կթ.։)
cf. Խաշնարած.
cf. ԽԱՇՆԱՐԱԾ. (զի եւ արօտն է ի բայէս արածեալ)
Անարդ համարեալ էր եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշնարօտ խաշանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։) (մարթ է իմանալ եւ իբր Արօտական։)
Եւ նոքա ի ժողովրդենէ մերմէ եւ ի խաշնարօտէ մերոյն էին. (Յհ. կթ.։)
rich in flock.
Ունակ յաւէտ բազմութեան խաշանց
Մեծատուն ընչաշատ՝ խաշնաւէտ. (Վեցօր. ՟Է։)
broth;
decoction.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Տու՛ր կերակուր՝ խաշելոյ, որ յուլոյ մսէ։ Կերակուր՝ խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ. (Մխ. բժիշկ.։)
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cf. Խաշոյ.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Տու՛ր կերակուր՝ խաշելոյ, որ յուլոյ մսէ։ Կերակուր՝ խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ. (Մխ. բժիշկ.։)
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
cross-bearing;
cross-bearer;
crusader.
Խաչաբարձ արհի պանծալի (մեծդ բարսեղ). (Գանձ.։)
Վաստակաւորքն ի քրիստոս, եւ խաչաբարձք նորա. (Յիշատ. ՟Չ՟Ձ՟Է.։)
cross-headed.
Զխաչագլուխ գաւազանիսն կրել։ կրել մոմեղէնս, եւ զխաչագլուխ վարոցսն. (մաշտ։ Ուռպել.։)
desk or rest for a crucifix.
Բազմոց՝ յորոյ վերայ դնի սւորբ նշան խաչի.
Օրհնութիւն բազմոցի կամ աստիճանի, զոր հայք խաչակալք ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
crucial, that appertains to the cross.
Սեպհական խաչի. եւ Խաչաձեւ. եւ Խաչազգեաց.
Զտեառն զխաչական զփրկութեանն զպատարագն. (Բուզ. 3։)
Տեառնագրութեան խաչական փայտի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զխաչական վկայն քրիստոսի յիւրաքանչիւր հանգիստս փոխեցին. (Ագաթ.։)
cruciferous;
cruciferous plant;
cross-bearer;
crusader;
—ք, the crusades, the crusaders.
σταροφόρος crucifer. կրօղ կամ բարձօղ խաչի. խաչազգեաց. խաչակրօն. ճգնօղ վասն քրիստոսի.
Քրիստոսագունդ եւ խաչակիր առաքելոցն։ Զկնի խաչակիր գնդին քրիստոսի։ Ի խաչակիր գունդն քրիստոսի խառնէր։ Հրեշտակերամք եւ խաչակիրք. (Ագաթ.։ կորիւն։ Շ. եդես.։)
Խաչակիր հետոցն։ Խաչակիրնժուժկալութեամբ։ Խաչակիր վարուք. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ.։)
suffering for Christ's sake, patient, austere;
christian.
Ոյր կրօնքեն ըստ հետոցխաչին քրիստոսի. խաչազգեաց. խաչակիր. խստակրօն. ճգնօղ. եւ Ճգնողական. սեպհական կրօնից խաչի եւ խաչապաշտից.
Խաչակրօնից ւ ճգնազգեաց անձնացելոց եղբարցդ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Խաչակրօնիցն կենցաղ լի է յոգնապատիկ երանութեամբ. (Տօնակ.։)
Խաչակրօն սաղմոսերդութիւնք. (Յհ. կթ.։)
Խաչակրօն անդադար սաղմոսերգութեամբ։ Տօնեմք զխաչակրօն քո սուրբ զյիշատակս. (Շար.։)
to be a companion in crucifixion, to be crucified with another.
συσταυρόομαι simul crucifigor. Խաչակից լինել. ի միասին ի խաչ ելանել. չարչարկցիլ. կցորդ լինել խաչի եւ չարչարանաց.
Ընդ նմին եւ խաչակցեսցի իսկ. (Յհ. կթ.։)
Ժուժկալեալ՝ քեզ խաչակցեցաւ։ Խաչակցեալք ընդ քրիստոսի, եւ ընդնմին թագաւորեալք. (Շար.։)
Հանապազօր խաչակցելոց ընդ յիսուսի. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Եւ խաչակցեալ նմին՝ փոխանակին յանմահկեանս. (Շ. բարձր.։)
the being crucified with another;
participation in the passion of our Lord.
συσταύροσις una crucifixio. Խաչակցիլն՝ ըստ ամենայն առման.
Խաչակցութեամբն ընդ քրիստոսի ըստ աւազակին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խաչակցութեամբ ստանամ կեանս. (Մագ. խ.։)
Այս եւ մահն աշխարհի, սոյն եւ խաակցութիւն քրիստոսի։ Խաչակցութեամբն խափանելվ զմարմին մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
Ցուցանէ նոցա զպատիւ մկրտութեանն, թէ քրիստոսի խաչակցութիւն է, եւ տնկակցութիւն. (Լծ. կոչ.։)
crucifer.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Անդարձ խաչհանքն, եւ դեւքն։ Յամօթն լիցին ընդ դեւսն եւ խաչհանունքն (տպ. խաչհանուքն). (Լծ. կոչ.։)
Լուիցեն հեթանոսք, եւ հրէայք խաչահանունք. (Ոսկ. խչ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ահա նոր յուդա, ւ նոր խաչահան։ Բազումյուդայք, եւ յոլով խաչահանունք լինին յեկեղեցի աստուծոյ. (Մարաթ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Խաչահան.
Խաչահան եւ արիւնահեղն, որ ատեաց զհայր, եւ խաչեաց զորդի. (Ճ. ՟Գ.։)
Անդարձ խաչհանքն, եւ դեւքն։ Յամօթն լիցին ընդ դեւսն եւ խաչհանունքն (տպ. խաչհանուքն). (Լծ. կոչ.։)
Լուիցեն հեթանոսք, եւ հրէայք խաչահանունք. (Ոսկ. խչ.։)
Ոչ է ձեզ երկիւղ, այլ խաչահանացն. (Տօնակ.։)
Ահա նոր յուդա, ւ նոր խաչահան։ Բազումյուդայք, եւ յոլով խաչահանունք լինին յեկեղեցի աստուծոյ. (Մարաթ.։)
Կամակոր ազգին խաչահանուացն։ Ոչ անկարանայ զխաչահանուսն պայթել։ Հանդերձ խաչահանուօքն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։)
crucifixion.
Ի խաչ հանելն.
Ի վախճան կատարածի աւուրցն խաչահանութեան նորա։ Ոմն զխաչահանութիւն նորա եցոյց ի վերայ նորա. (Եփր. համաբ.։)
hostility to the adoration of the Holy Cross.
Ի պատկերամարտութենէ ի խաչամարտութիւն եւ ի քրիստոսամարտութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)