opponent, adversary, antagonist;
contest, resistance;
combat, conflict.
Հակառակամարտ թշնամիք կամ գոռոզք, կամ զէնք. զօրութիւն. (Պիտ.։ Ածաբ.։ Ոսկ.)
participating, sharing;
sociable, social;
Holy Communion;
—ս առնել, to share, to give a share, to acquaint with, to impart, to communicate, cf. Հաղորդեցուցանեմ;
— լինել, to participate in, to share in, to partake of, to have a share or hand in;
— չարեաց, accomplice;
— տալ, to administer the Holy Sacrament to;
— առնուլ, to communicate, to receive the Holy Sacrament.
Տուր միայն զկամսդ՝ իմ աւետեացս հաղորդ, եւ ա՛ռ զօրութիւն բարձրելոյն ի ծոցդ. (Շ. տաղ.։)
to make pleasant.
Ես զիս նմին մեռելութեամբ աշխարհի՝ հաճոյացուցանեմ։ Սիրեմք զօրէնս՝ որ զմեզ ապականելի կենացս կամաց հաճոյացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Համագոյակից.
Ըստ զգալեացս հիւթից համագոյ է մեզ, եւ հօր զօրութիւն եւ բան. (Քեր. քերթ.։)
cooperative;
cooperator.
Ծանիցո՛ւք զհայրն ամենակալ, եւ զորդին համազօր, եւ զհոգին համագործ. (Յճխ. ՟Բ։)
cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.
Դիք ի լսելիս համագունդ զօրականացս. (Արծր. ՟Գ. 2։)
to gather or put together, to muster, to collect, to convoke.
Քրիստոսազօր զինուորաց համախմբօղ ի հոգեւոր պատերազմին. այսինքն հաւաքիչ եւ կրթիչ կրօնաւորաց. (Շար.։)
of the same will, concordant;
obedient to the will of, resigned.
Զզօրսն՝ համակամս իւր արարեալ. (Խոր. ՟Գ. 15։)
put in the same order or number.
aid-de-camp;
adjutant.
Էած զհամհարզսն՝ նախ յառաջ ինքն անցանէր թագաւորն քան զամենայն զօրսն։ Զանտիգոնոս զհամահարզն իմ։ Իբր զհամահարզ իմ հրամա՛ն տուր պատրաստել զօրու. (Պտմ. աղեքս.։)
destroying, exterminating all;
— կործանումն, entire destruction, extermination;
— առնել, to exterminate, to root out, to utterly destroy;
— լինել, to be totally exterminated.
Սատակէին զամենեսեան համաջինջ։ Ամենայն համաջինջ սատակէր յեղիմացւոց ճակատուն։ Համաջինջ ի միջոյ զօրինաց բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Զենոբ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
Կամեցան (ծաղկունք) եւ ինքեանց կարգել թագաւորութիւն. ոմանք ասէին զշուշան լինել, եւ այլքզախրիզան, եւ բազումք զհամասպրան. եւ ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լնել համասպրանն։ Երկոտասան ոստ է համասպրանին . . . մեծամեծ ունելով զօրութիւն բժշկութեան։ Ամենեցուն հաւանութեամբ թագաւորեաց համասպրանն. (ուր եւ ի ՟Ի՟Է. յիշին յատկութիւնք ինչ ծաղկանց։)
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
Կղկաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն. (Բուզ. ՟Բ. 44։)
cf. Կաթոգի.
Կղկաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն. (Բուզ. ՟Բ. 44։)
to love passionately, dotingly, fondly;
to be smitten with violent love, to be enamoured, to burn, to languish or long for, to sigh or pant after.
Կաթոգնեցաւ նա վարձել զօր առ ի թիկունս օգնականութեան. (Եփր. մն.)
patriarchal seat or residence.
to take, to layhold of, to seize;
to arrest;
to subjugate, to rule over;
to succeed.
Դնէ զօրէնս ի քաղաքի յամենայն ժամ կալօղն ( այսինքն իշխօղն). (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to soften, to mollify, to make tender, supple or pliant, to macerate, to steep;
to soften, to enervate, to move, to affect.
Բանջարքն այլ եւ այլ զօրութիւն ունին, զի մին կակղացուցանէ, եւ միւսն խոստացուցանէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
Երեխայն, որոյ կաղ էր լեզուն, ի շաւիղս կատարեալ զբանիցն ծնաւ զօրհնութիւնս ովսաննայիւ։ Ստէպ կրթութիւն զկաղ լեզու նոցա էած յուղղութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
Ընդ կաղնեաւն, կամ առ կաղնւոջն մամբրէի։ Ի կաղնին բարձր։ Առ կաղնեաւն բարձրու։ Ընդ թաւ կաղնեաւ։ Ընդ ճանապարհ կաղնւոյն։ Ի ներքոյ կաղնեաց։ Առ ամենայն կաղնեօք եւ այլն։ Որպէս նետք հզօրի, զի մխեալ են կայծակամբք կաղնւոյ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Թ. 4.) ըստ յն. ἑρημικός , վայրի. եւ յայլ օրինակս յն. ἁρκευθίνος , բեւեկնեայ կամ գիոց. համաձայն եբր։
Զկաղնին յաղագս պատճառին ոմանք պաշտեցին. ի յն. δυναστία այսինքն զօրութիւն, կարողութիւն. որպէս եւ ի լտ. robur, է կաղնի, եւ ոյժ։
or.
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
ԿՐԿՆԱԿ, կամ ԿԸՐԿԸՆԱԿ" ըստ քերականաց, որ եւ ԿՐԿՆԱՒՈՐ, են Բաղաձայնք կիսաձայնք, որք փակեն յինքեանս զզօրութիւն երկուց տառից. զոր քրինակ են ըստ թրակացւոցն ի յն. ζ, ξ, ψ . ուր հայ թարգմանն յարմարեալ է ի մեզ այսպէս.
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
Կրկնակի դնէ զօրութիւն սորա. (Շ. բարձր.։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
Ոչ յանդիմանիմք կամ ի բանէն կամ ի մարմնոյն նորին կրճատել զմասն ինչ կենդանական զօրութեանն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կրպակաւետ.
cf. Կցորդ.
Կցորդակից լինին զօրաց երկնաւորաց առ սպասաւորութիւն մարդկան. (Յճխ. ՟Բ։)
pronunciation.
Հ. Երբեմն որպէս զտառդ յ, զօրութեամբ ունի զնախդիրդ ի.
to become addicted, to give oneself up, to yield;
to cram oneself, to feed well, to feast.
cos lettuce;
վայրի —, lettuce.
Հազար այր ի ցեղէ։ Եհար հազար այր։ Ի հազար ազգս։ Չորիւք հազարօք հեծելազօր գնդաւն։ Ել ի վերայ նոցա զօրութեամբ հազար հազարօք (այսինքն միլիոն մի օրօք) եւ այլն։
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
χιλίαρχος chiliarchus, tribunus, preafectus super mille. Պետ եւ գլուխ հազարաց՝ ի զօրու. կամ ի կարգաւորեալ բազմութեան.
Հազարապետս, եւ հարիւրապետ, եւ յիսնապետս։ Ոստիկանաց զօրուն՝ հազարապետաց, եւ հարիւրապետաց։ Հազարապետ գնդին։ Լիւսիաս հազարապետ։ Մտին յատեանն հանդերձ հազարապետօք։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց՝ հազարապետք իսրայէլի.եւ այլն։
command, office or dignity of a chiliarch;
prefecture;
stewardship, intendance, ministry, administration.
χιλιαρχία praefectura super mille. Իշխանութիւն եւ պատիւ հազարապետի զօրուն։ (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 48։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 13։)
hardly, scarcely, barely.
(որպէս թէ ուժով հզօրի. կամ ի ռմկ. ձայնիցս հըզ, խըզ, կիւճ, աղ) μόλις, μόγις vix, vix demum, tandem, aegre, difficile. Բուռն առնելով. յետին ճգամբ. դժուարաւ. դուն ուրեք. յետոյ ուրեմն. հուսկ յետոյ. ճորով, դժար, զօռով.
persecuted, expelled, fugitive;
— առնուլ, տանել, արկանել, to persecute, to pursue, to expel, to chase, to give chase to, to thrust or push back or aside, to scatter, to dislodge, to drive out or away, cf. Հալածեմ, cf. Վարեմ, cf. Քշեմ;
— լինել, երթալ, to be persecuted, driven away, expelled, to flee, to flee away, to take to flight.
Զիա՞րդ մարթ էր լինել ի միում բազմականին զօրութիւն հալածիչ, եւ բորոտութիւն հալածական. (Եփր. համաբ.։)
persecutor.
apt to be melted, fusible;
dissoluble.
Ճեպելով ի ձեռն քնոյն առ ի կերակրումն հալականին զօրութեան. յն. յեփումն սննդական զօրութեան. (Նիւս. կազմ.։)
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
Բանջարքն այլեւայլ զօրութիւն ունին ... միւսն հալէ (տայ մարսել կամ լուծանել), կէսքն զփուտն հարկանեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
cf. Հալական.
Երրեակ զօրութեամբն (ստամոքաց), քարշողականաւն, հալողականաւն, եւ վտարականաւն, որով առաքէ ի լեարդն ութ երակօք. (Ոսկիփոր.։)
to illuminate or adorn with festal lamps;
to kindle, to inflame.
Ղամբարեցին (կամ ղամբարեսցին) հրդեհական հոգւոյն զօրութեամբ. (Ագաթ.։)
cf. Ղակիշ.
rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.
Ճագար ազգ անհզօր, որ արարին ի վէմս զդադարս իւրեանց։ Ճագար զի որոճայ, եւ թաթն ոչ բաժանի, պիղծ իցէ։ Նապաստակ եւ ճագար. (Առակ. ՟Լ. 26։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 6։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 27։)
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
Զոր տեսեալ զօրացն աղեքսանդրի՝ (ուրախութեամբ) ճախր առեալ ճեմէին. (Պտմ. աղեքս.։)
destiny, predestination, fate, fatality;
doom, star, fortune;
դառն, վեհ —, fatal, high destiny.
Ի բաշխս բախտից, ճակատարգաց, եւ կապելոց հրամանաց։ Եւ ո՞ւր իցէ այն՝ զոր ասենն, եթէ որ ինչ ի ճակատագրին գրեալ է հրամանացն, այնմ չէ հնար վրիպել. ո՜ հրաման տկար, եւ անզօր սահման, զոր եւ գողքն եւ աւազակքն կարեն խախտել. (Եզնիկ.։)
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ. գ.ա. որպէս Պատերազմօղ զօր. ճակատեալ, եւ պատերազմական.
Դիմարդարձէին զօրքսն պարսից եւ ամենայն ճակատամարտիցն հոնաց ընդդէմ ճակատամարտին հայոց. (Մեսր. երէց.։)
Տեղի ասպարիզի ճակատամարտ զօրու. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Չէ՛ այդ օրէն ճակատել զօրացն՝ զիւր զինակիցսն սպանանել, այլ ճակատամարտին ախոյեա յառնել. (Լմբ. պտրգ.։)
one who marshals troops in order of battle;
adjutant general, general.
Յարդարիչ ճակատու. զօրագլուխ.
Ոչ ի զօրագլուխս հեթանոսօրէնս, եւ ի ճակատայարդարս կռապաշտականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
cf. Ճակատեցուցանեմ.
ՃԱԿԱՏԵՄ ՃԱԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. παρατάσσω, παρεισάγω aciem instruo, induro. Ճակատ յարդարել. կարգել զզօրն ընդդէմ թշնամեաց. ի ճակատ հանել.
Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց ընդդէմ ասորւոց։ Զզօրսն սփռեաց ճակատեցոյց ի մարտ պատերազմի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33։)
to put or arrange an army in order of battle, to draw up, to marshal, to array.
ՃԱԿԱՏԵՄ ՃԱԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. παρατάσσω, παρεισάγω aciem instruo, induro. Ճակատ յարդարել. կարգել զզօրն ընդդէմ թշնամեաց. ի ճակատ հանել.
Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց ընդդէմ ասորւոց։ Զզօրսն սփռեաց ճակատեցոյց ի մարտ պատերազմի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33։)
to be drawn up in battle array, to be marshalled for fight;
to front the enemy;
to join battle.
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ճակատեցաւ յանդիման ամաղեակայ։ Յերկնից ճակատեցան աստեղք։ Ճակատել առաջի տեառն ի վերայ ամաղեկայ։ Պատրաստեցաւ եւ ճակատեցաւ ամենայն զօրութեամբ իւրով ի վերայ արփաքսադայ արքայի։ Ճակատեցան պատերազմն ի ձորն։ Ճակատեցան դէմ յանդիման միմենաց։ Ճակատեսցին զնովաւ։ Ճակատեցարո՛ւք շուրջ զբաբելոնիւ.եւ այլն։