oh ! what pain !.
Ո՜յ զօրութիւն արտասունաց, ո՛յ զօրութիւն ապաշխարութեան. (ՃՃ.։)
habit, disposition;
valour, strength.
որ եւ ՈՒՆ, ունք. Արմատ Ունելոյ՝ որպէս Ունելութիւն, ունակութիւն, կալողութիւն. ոյժ. ազդեցութիւն. զօրութիւն. յար եւ նման յն. ἔξις ի ἕχω habitus, adfectio constans corporis vel animi, vigor. (վրիպակաւ գրի եւ Յոյնք)
nothingness, void, nothing;
յ— դառնալ, to be reduced to nothing.
Ոչ զօրէն անասնոց յոչէութիւն դառնան, կամ դառնայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ. եւ ՟Է. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
to be reduced to nothing, to be nullified, annihilated.
Որոյ զօրութեամբ ամենայն հեթանոսք ոչնչացեալք՝ յոչինչ համարեցան նմա. (Արշ.։)
nothingness, nothing;
nullity.
Ունայնութիւն ունայնութեանց ասաց, եւ սնոտիք սնոտեաց, եւ ոչնչութիւն ոչնչի։ Որ նոցա ճանաչել շնորհեաց զսնոտի կենացս ոչնչութիւն։ Ոչ էր յայտնեալ զօրութիւն սուրբ խաչին քրիստոսի, եւ ոչնչութիւն աւաղակաց խաչին. (Խոսր.։ Նար. երգ.։ Ճ. ՟Ժ.։)
gold-smith;
jeweller;
golden, made of gold.
Հրոյ զօրութիւն, է զի զանպիտան աղտն խառնեալ ընդ ոսկւոյ ... սրբել, եւ յառաջին պայծառութիւնն ածել ի ձեռն արուեստի ոսկէգործաց. (Իգն.։)
golden trumpet.
to become gold, to be transmuted into gold.
Աստուածեղէն զօրութեամբն ոսկիացեալ։ Ոսկիացան առաքեալքն եւ աւետարանիչքն։ Անմաքուրքն սրբեցան աւազանաւն, եւ ոսկիացան հաւատովք, եւ ամբիծ գործովք. (Տօնակ.։)
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
Տկար էր զօրութեամբ յոսկերաց. (Ագաթ.։)
shelled, shelly.
Կրիայն անմիտ է, եւ ոսկրապատ անզօր. (Ոսկիփոր.։)
texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.
Սիրամարգք, որք զպայծառ եւ զանազան թեւաւորութեանն զօրէն ոստայնից տեսանելով. (Փիլ. լիւս.։)
to burst forth, to fly or escape from, to go out of;
ոստեան սանձք ի ձեռացն, the reins escaped from his hands.
Եւ ես ոստացեալ ի ձեռաց հզօրիդ՝ եւ անկայ ի կապանս. (Բենիկ.։)
governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.
Ոստիկան՝ եղիազար որդի ահարոնի։ Ոստիկանաց զօրուն։ Եգ քահանայն ոստիկանս ի տան տեառն։ Արար ոստիկանս ըստ ամենայն տեղիս։ Ոստիկան արանց պատերազմողաց։ Երիկամանց նորա է վկայ աստուած, եւ սրտի նորա ոստիկան ճշմարիտ.եւ այլն։
Գանձուց ոստիկան երկմիտ։ Հրեշտակն պահպանողական կենակից՝ հզօր ոստիկան. (Նար. ՟Ծ՟Զ. ՟Հ՟Թ։)
prefecture;
inspectorship;
ministry, office.
Ոչ սողոմոն կամ զօրաբաբել՝ մահկանացուաց ոստիկանութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Աստուծոյ ոստիկանութիւնն ի միտս հեթանոսացն գրեաց զօրէնս առանց ուսման. (Լմբ. իմ.։)
to hop, to leap, skip or frisk about, to frolic, to trip along.
Ուր զօրէն մարտկի յաղթողի պանծայր խրոխտմամբ. եւ յայտ էր յոստոստելոյն. (Փիլ. լիւս.։)
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
footed, having feet;
standing on feet.
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
անհոլով յարաբերական՝ զօրութեամբ հոլովելի, իբր աշխարհիկ ոճով.
Հանապազօր մեղանչեմք, որ խորհրդով, որ բանիւ. որ լսելով, որ տեսանելով. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։
Ո՞ր զօրագլուխ յորմէ՞ կողմանէ մտանիցէ։ Վասն ո՞ր արդար վաստակոց։ Զո՛ր օրէնք տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դուք կալարուք։ Յո՛ր դէմս ծածկեցէքն, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ.։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
cf. Ուրդ, որդն.
Ոչ կարօտեցաւ այլոց անօթոց ինչ որդաց. այլ ի զօրութիւն ձեռինն ընթացաւ, թէ որ արարն՝ նոյն գիտէ զչափսն. (Ոսկ. ես.։)
child-birth;
procreation of children.
Կեցցէ վասն որդեծնութեանն։ Զզօրութիւն առնլոյ զսերմն որդեծնութեան ընդունէր. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 15։ Եփր. ՟Ժ՟Ա. 11։)
uiarchy.
Ամենայն հայրութիւն եւ որդիութիւն յարտաքս համբարձեցելոյն քան զամենայն հայրապետութիւն եւ որդէպետութիւն պարգեւի ե՛ւ մեզ ե՛ւ երկնայնոցն զօրութեանց (որպէս ի հայրութենէ հօր, եւ յորդիութենէ որդւոյն միածն). (Դիոն. ածայ.։)
son, child;
— աստուծոյ, Son of God, Only Son;
—ք լուսոյ, խաւարի, the children of light, of darkness;
հոգւոյ —, cf. Որդեգիր;
—ք բրտից, potters;
—ք որդւոց, nephews;
— ի հօրէ, from father to son, successively;
ըստ հօրն եւ —ն, like begets or produces like.
Որ աղաղակէ ձեօք իբր որդեօք հանապազօր, հա՛յր մեր՝ որ յերկինս. (Եփր. գաղ.։)
generating or producing worms;
— առաջնորդ, Queen-bee.
distinct, separate;
different, other;
separately, apart;
— —, separately;
distinctly.
Բազում ինչ նովին անուամբ ասին՝ որիշ զօրութիւնս ունելով. նոյնպէս եւ թիւ նոյն, բայց պէտքն որիշ. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
to belch;
to feel inclined to vomit, to retch, to vomit.
Ործացեալ եւ լքեալ՝ զօրէն որ անփորձ է ծովու։ Մառախուղ տեսանեն, ործան. (Բրս. յուդիտ. եւ Բրս. արբեց.։)
attention, application, care, heed, heedfulness.
Յայսմ վայրի ե՛ղբարք մտադրութեամբ վաստակեսցուք, զօրէն առաքինի մշակաց ի խոր հերկեսցուք. (Եղիշ. մատն. տն.։)
witty, very intelligent, ingenious, lively.
Հարուստ՝ այսինքն զօրաւոր կամ ճոխ մտօք. կորովամիտ. մտացի. հանճարեղ. իմաստուն. գիտնաւոր.
to comprehend, to conceive, to understand.
Եւ այս առ այժմ բաւականասցի մտառ ուսումնական անձանց. (Արծր. ՟Դ. 11։ (ուր զօրութեամբ գոգցես կրկնի վանկդ՝ ու։))
intellectual, spiritual;
mental, ideal.
Մտաւորական ներգործութիւն՝ կամ զօրութիւն։ Մտաւորականին երկու հատածք են։ Ուսումն մտաւորական։ Գիտութիւն՝ գործական եւ մտաւորական. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. երգ.։ Փիլ. ել.։ Նեղոս.։ Եւագր.։)
Առ քեզ համբառնամք աչս իբր ծառայ առ տէր։ Ի մռայլ մտաւորական կուրութեան գնացի։ Մտաւորական զօրութիւն իմաստից։ Մտաւորական շարժմունք. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. հրեշտ.։ Գր. հր.։)
intelligence, good sense, judgment.
Մտաւորութեանցն զօրութիւնք. (Եւագր.։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
Կայթեսցո՛ւք մտրակաւ հոգւոյն ի վերայ եգիպտական զօրուն սատանայի։ Զծուլութիւն մարդկային ազգիս իբրեւ մտրակաւ զարթուցանէ ի ստադինս. (Նար. յովէդ.։ Մագ. ՟Ա.։)
written with ink.
Ոչ մրագիր օրինօք եցոյց զօրութիւն ինչ զառաջինն. (Ոսկ. ես.։)
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
Զվիշտսն աղերսիւ մրմնջօր։ Զայս զերկոսեան խորհուրդս յամենայն վիշտս յանձինս մրմնջեալ՝ ցածուսցուք զտրտմութիւնն։ Զի՞նչ քան զայն բերան ցանկալի կայցէ, որ զգիտիցէ թշնամանել, այլ զօրհնութիւնսն մրմնջել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13. եւ 10։ ՟Գ. 25։)
cf. Մրջիւն.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
ant, emmet, pismire.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
to be tempest-tost or tempest-tossed, to be driven, or whirled about, to be very agitated, rough;
մրրկէր ծուշ ընդ երկիր, curling clouds of smoke ascended to the skies.
Յորոց մրրկեցան զօրութեանցն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 10։)
Մրցականք եւ ընթացականք ասին՝ վասն զօրութիւն ունելոյ առնել ինչ դիւրեաւ։ Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
Ընթացականն կամ մրցականն, որ ըստ զօրութեան մրցականութիւն ասիցի. (Արիստ. որակ.։)
cf. Մարտակից.
Կարօտի առ զօրաւոր մրցակիցս։ Ճշմարտութեանն քրիստոսի գառինն աստուծոյ մրցակիցք են. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)
accompanying, proceeding together, or in proximity.
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
Անցուցանել զօրհասն, որ անդէն մօտալուտ (կամ մօտաշուտ) զոտիւք զձեռօք պատեալ է. յն. առ ոտս ի պատրաստի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Յ. Երբեմն եւ ի մէջ յատուկ անուանց, իմա՛ ընդ երկուց ձայնաւորաց՝ մտանէ զօրութեամբ առ քաղցրութեան հնչմանց. զոր եւ ոմանք ներգործութեամբ գրեն, այն է ասելն Արիստակեայ գրչի.
Յ. Դնի եւ ի սկիզբն բաղաձայնի, որ զօրութեամբ ունիցի զձայնաւոր ը. զոր օրինակ.
Զորոյ զօրինակն յ՝ղազարէ եւ ի մեծատանէն առցես. (Մեկն. ղկ.։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
Բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս էին արարեալ։ Իբր ոչ եթէ յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զօրութիւնն, այլ ի գաւազանսն. եւ ոչ գաւազանքն բաւական էին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Մոգքն նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոյ անտի. եւ զայն ոչ գիտեն, թէ երկուս մահս սպանանեն, մի յազելովն, եւ միւս եւս փողոտելովն. Եզնիկ.։ (ըստ այսմ թուի յազել լծ. թ. եիւզմէք, ոլորել զպարանոցն, կամ մորթել այսինքն հանել զմորթն. կամ վնասել իւիք. եւ այլն։)
to look at, to gaze upon, to look intently at;
to survey, to watch.
զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն) բարձրութեան երկնից ինքն յականէ. (Սիր. ՟Ժ՟Է. 31։)
to salt, to season or flavour with salt.
Հրադէզ զօրութեամբն յաղել պնդել ի նեխութենէ մեղացն։ Համեմել յաղել զանկարգութիւն աղիւն աստուածութեան. (Ագաթ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
καταδυναστέω, κατασχύω, κατακρατέω opprimo, sub potestate redigo, praevaleo ἠττάω, ἠσσάω convinco νικάω, πλεονέκτω vinco, supero եւ այլն. Յաղթելով ի գետին կամ առ ոտս հարկանել. պարտել. նուաճել. ընկճել. ի նեղ արկանել, նկուն առնել. հարստահարել. զօրանալ ի վերայ. իշխել. տիրել. վնասել. յամօթ առնել. ոտնառել. բռնադատել.
stoutness, corpulency;
size, height, tallness.
Առաջնոցն (հսկայից) զօրութեամբ եւ յաղթանդամութեամբ յուղացեալք։ Բէլ յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Ա. 2։)
victory.
Ձերբակալ արասցուք զզօրսն յունաց ... զի կալեալս կապեալս տարցուք յաղթանս. կայ եւ ձ. յաղուանս։
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
(հասարակօրէն տր. խնդ) νικάω vinco, supero κρατέω, κατακρατέω teneo, obtineo, compos factus sumpropositi. Պարտել. վերագոյն լինել. զօրանալ ի վերայ. տիրել. նուաճել. ի ներքոյ կամ ընդ իւրեւ առնուլ, ընդ ստիւք արկանել. (լծ. թ. եէնմէք ... ). յէղթել
Ուր կամի Աստուած, յաղթէ բնութեան զօրութեան. (Եփր. աւետար.։)
Իբրեւ այս խորհուրդք յաղթեցան. այսինքն յաղթ եւ զօրաւոր ցուցան. կամ յաղթեցին առաջիկայ իրաց. յն. զօրացեալ ի վերայ խորհրդոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 4։)