to vow, to devote or dedicate oneself to God;
to deprive oneself of, to abstain from.
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին։ Եթէ յայն միտս ուխտաւորէին (կուսանք), եւ այլն։ (Մարկիոնիտք) ուխտաւորեալք հանդերձ աշխարհականօքն ի կուսութիւն՝ ստեն ուխտին։ Մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք. (Եզնիկ.։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Ուխտեաց իսրայէլ ուխտ տեառն։ Արասցես՝ որպէս ուխտեցեր աստուծոյ քում։ Զենին զոհս տեառն, եւ ուխտեցին ուխտս։ Ըստ ուխտելոյ շրթանց իւրոց։ Զսրբութեանն օրէնս միաբանութեամբ ուխտէին.եւ այլն։
to guide, to conduct, to direct in the way, to put on the way;
to send, to despatch, to forward.
Զայսքան տնօրէնութիւնս փրկագործութեան սիրելի որդւոյդ ուղեւորեցեր մեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
branch, bough;
shoot, slip;
—ք եղջերուաց, tiers of the horns of deer;
յապաւել զ—ս, to prune, to lop, to trim off the superfluous branches.
Ամենեքին զնմանէ կախեալ լինին իբրեւ զծառոցն ուղէշքն ի նմանէ ի դուրս բուսեալք։ Աթոռ նորա էր ընդ հովանեաւ, զոր ի դդմենւոյն ուղէշքն պատէին։ Եղջերուացն եղջիւրք՝ առատագոյն ուղէշք այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս. (Փիլ.։)
Անօրէնութեանն ուղէշ ծաղկեցաւ։ Վերարձակութեան քաջաբեր ուղէշս։ Ի քէն աճեալ ուղէշն երկնային. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. կուս.։)
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
ՈՒՂԽ (հասարակօրէն անեզական) կամ ՈՒԽՔ. χείμαρρος , χειμάρρους torrens եւ χαράδρα sulcus, canalis. Հեղեղ կամ ողողք ջուրց յորդեալ ընդ ձորս. եւ Հեղեղատ, վտակ. սէյլ, սէլ. (լծ. եւ օլուգ, իբր ջրանցք).
Ուղխք անօրէնութեան։ Զուխս փափկութեան։ Զուխս (կամ զուխից. յն. յուխից) ի ճանապարհի արբուսցէ։ Ընդ ուղխս անցին անձինք մեր։ Ամենայն ուխք ի ծով գնան, եւ ծով ոչ լնու.եւ այլն։
right;
rightly, directly;
correctly.
Ոչ ուղղակի մեկնես զմարգարէութիւնդ։ Ուղղակի կա՛ց ի վերայ մտացն, զի մի՛ մոլորեսցիս ի ճշմարտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
quite straight.
(Անիւք հոգեղէնք են նշանակք) ի նոյն ի նա կոյս՝ անխոտոր եւ ուղղակտուր անուամբ (յն. ճանապարհաւ) ամենայն իմանալւոյն նոցա անուագայութեան գերազարդապէս աջողեցելոց. (Դիոն. երկն.։)
orthodox.
Դմա պարտ էր ասել, թէ ես ի ձէնջ չօրհնիմ, զի չէք ուղղահաւատ. (Կիւրիոն առ աբր.։)
cf. Ուղղեմ.
Ամպաչու ճանապահաւ զելս քո յերկինս ուղղաւորեցեր առեցելովն ի քէն կերպիւն ադամայ. (Գանձ.։)
rudder, helm;
regulator;
cf. Ղեակ.
οἵαξ clavus πηδάλιον gubernaculum. (վրիպակաւ գրի եւ Ուղեակ, Ուղղակ) Արմատ բառիս Ղեակ կամ Ղեկ, նոյն ընդ նմին. քեղի՝ ուղղիչ նաւու. տիւմէն.
straight (road);
just, virtuous.
Ոչ այնպէս ծովու ալէկոծութիւնք հարկանեն նաւուղղին յուղղընթաց ճանապարհէն, որպէս վարդապետաց բռնութիւն (լինին) ուսողացն զանազան յօժարութիւնքն. (Եփր. աւետար.։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Ընդ ուղղորդ տեղիս ճանապարհացն։ Մոլորի յուղղորդ ճանապարհէն։ Ճանապարհորդին ուղղորդ գնացքն։ Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Փարպ.։ Խոսր.։ Պտրգ.։)
Կամակորել կամին զուղղորդ բարբառ աստուածեղէն գրոց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ոչինչ ուղղորդ պատասխանի առնէ, այլ անդէն ընդդէմ հարցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Ուղփեան.
Հերձուածողաց եւ խոտորելոց յղփաճեմ ճանապարհէն. (Անան. եկեղ։)
having, taking, hold;
cf. Ոյն.
Թէպէտեւ ունկն հատաւ, անդէն եդեալ սքանչելեօք. սակայն ձեռքն յուն երախտաւորին ոչ թափեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
Ունակութիւն սրբազան ընձեռեն, զի մի՛ դարձեալ ի չարէն ըմբռնեսցին։ Չարանան՝ բարեաց ունակութեանց եւ ներգործութեանց նուաղութեամբ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ըստ ունակութեան ցաւոցն ի մարդասէր բժշկէն զառողջութեան դեղս ընկալցի (այս ինքն ունողութեան, կամ որպիսութեան)։ Հիւանդութիւն՝ նուազութիւն է ունակութեան մարմնոյ։ Դոյզն ունակութիւն ողջութեան. (Դիոն. ածայ.։)
given to futile or vain thoughts.
cf. ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՐՀ կամ ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՀ. Որ խորհի զու նայնութիւն կամ զսնոտիս, մոլարս, եւ նորաձեւս. (ըստ կրկին ձայնիցս յն. κενός ունայն, սին. եւ καινός , նոր. թ. եէնի ).
to become empty, to be emptied;
to vanish, to vanish or pass away, to go off in smoke, to disappear;
to be deprived of, to remain without;
to be debased, humbled.
Եւ ունայնացաւ ի մէնջ հեռացեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Միանգամայն ի կենաց փայտէն, ի դրախտէն, եւ ի պատուիրանէն. յօրինագրէն ունայնանայր ի վեցերորդ ժամուն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
Կորեան յունայնութեան յուսոյ։ Ամաչեսցեն անօրէնք յունայնութեան իւրեանց։ Ընդունայն են որդիք մարդկան, եւ ինքեանք յունայնութեան են ի միասին։ Ունայնութիւն ունայնութեանց, ասաց ժողովօղն. ունայնութիւն ունայնութեանց, ամենայն ինչ ընդունայն է, եւ այլն.
listening;
audience;
auscultation;
obedience.
Ապա եթէ մինչ յունկնդրութեան էր, հիւանդութիւն հասցէ, տացեն զօրէնս (այսինքն զսուրբ խորհուրդս)։ Մինչդեռ ի դրունս ունկնդրութեան կացցէ. (Կանոն.։)
to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
Եթէ տրտմութիւն հասանիցէ, այնպէս ուշաբերեսջիր, որպէս եւ քրիստոսին։ Վաղվաղակի ի լոկ բանէն ուշաբերեալ կազդուրեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմք ուշաբերել, յորժամ այնչափ սահեալ ալիք զմեօք ծփիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։ եւ ՟Բ. 8։)
of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.
μνήμων memor, bona memoria praeditus, memoriosus, ingeniosus. պ. հուշմէնտ, հուշտար, հուշէար. Զօրաւոր ուշով՝ յիշողականաւ եւ խելօք. յարմար յուսումն. ճարտար. մտաբաց. խելքը բաց, աղէկ յիշողութեան տէր.
galbanum;
benzoin, gum-benzoin.
ՈՒՊԱՆ որ եւ ՈՒՊԱՆԻ ԽԻԺ, ՈՒՊԱՆԻ ՏԱԿ, ՈՒՊԱՆԱՏԱԿ. χαλβάνη galbanum, -us . Խիժ հոտաւէտ, կամ ծանրահոտ, եւ տունկ նորա. որպէս քաղբան կամ գաղբան. անկուտան, էնկտար, ... ըստ ոմանց՝ եւ կնդրուկ. ասըլպէնտ. տ. որպէս յն. σίλφιον laserpitium. իտ. belzuino. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
to fish with a net, to fish;
to take as in a net, to catch, to draw into a snare.
Ի ծովէն ուռկանեցին. (Երզն. մտթ.։)
to learn, to study, to read;
to be instructed;
to exercise oneself in;
— զդասն, to learn, to study one's lesson;
— ի բերան, to con over, to study by heart;
cf. Թոշակ.
Ուսջի՛ք զնոսա։ Ուսցիս երկնչել ի տեառնէ։ Ուսարո՛ւք զբարիս գործել։ Ըստ ճանապարհաց հեթանոսաց մի՛ ուսանիք։ Ուսարո՛ւք յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ։ Զիա՞րդ զգիրս գիտէ սա, զի ուսեալ բնաւ չիք։ Եղիցին ամենեքեան ուսեալք յաստուծոյ (յն. ուսուցեալք). եւ այլն։
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
Դու իսկ ուսուցեր նոցա ուսումն՝ տիրել ի վերայ քո։ Արձանագիր, ի կատարած զառանցելոց ժամանակաց առ ուսմանէ (կամ ուսմէ)։ Զուսումն մանկութեան։ Ոչ եթէ մարդկեղէն ուսմամբ։ Յուսմունս պէսպէսս.եւ այլն։
foolishly.
Զոր փոքր մի յառաջ ներբողեալ ի մէնջ, զայս այժմ շամբշաբար յամբաստանութիւն բերեալ մատուցանես. (Պիտ.։)
to become mad, to play the fool, to commit folly;
to rage, to be in a fury, to be mad for, to eagerly long for, to fall madly in love, to be desperately in love, to be agitated by violent transports for, to love to distraction, to dote upon;
to be wanton, lustful;
— ի կանայս, to woo, to court, to rave, to be in love to extremity.
Խելագարեալք են, եւ զօրէն շամբշելոցն խօսին. (Խոսր.։)
Զօրէն շամբշելոցն (կամ շամշելոցն), որք զինքանս խոցոտեն։ Մի՛ անմտասցուք զօրէն շամբշելոց. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Զ։)
tetrarch.
Ըստ Հին բռ. Չորրորդապէտ. (առել ի յաջորդ բառէն)։
crown, diadem;
small spit.
διάδημα diadema στέφανος, στέμμα corona. Պսակ հիւսեալ։ թագ. թաճ, շէնկեար, շիանկեար, էֆսէր։
dog-headed;
doghead;
Anubis, cynocephalus;
cynocephalus, baboon, monkey;
dog's-head.
Գտեալ նաւավար յազգէն շանգլխաց։ քարոզեաց շանգլխաց ազգին մարդակերաց. (Ճ. ՟Բ.։ Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։)
cynic.
Մի՛ տար զգաստութիւն սրբութեան մերոյ բոզանոց անօրէն շանազգեաց լկտութեան նոցա. (Ագաթ.։)
dog-tick, ricinus caninus.
κυνόμυια musca canina. Շան ճանճ. տիզ. է՝ որ բոլորշի ողորկ՝ պնդամաշկսպիտակ, եւ է՝ որ տափարակ, կարմիր, ճանկաւոր, ոսպնաչափ. որ չարաչար ծծէ զարիւն շան, եւ քոսոտ առնէ զնա. կէնէ՛, լէշա. եբր. առօպ.
cf. Շանդ.
ՇԱՆԹ կամ ՇԱՆԴ կամ ՇԱՆԹԻ կամ ՇԱՆԴԻ. κεραυνός fulmen. Կայծակն երկնառաք. հրեղէն ցոլքն փայլատականց. որ եւ ասի ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ, կամ ՀՐԱՑԱՆ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. կայծակ։ եըլտըրըմ, եըլտըրըմ օգու.
Շանթիք եւ ցոլմունք ի վերայ սոդոմայեցւոցն ի յերկնէ ի հրեղէն մարմնոյն կոտորատեալ ի վերայ հոսէր. եւ այժմ ի նմին մարմնոյ անկեալ յերկիր՝ շանթին անուանեմք. (Շիր.։)
cf. Շանթընկէց.
Զարհուրեալ եւ դողացեալ ի շանթաձիգ նետիցն հրեղինաց։ Զշանթաձիգ բարկութիւն հրեղէն անձրեւացն է իմանալ. (Նար. յովէդ.։)
dog's-meat, dog-porridge.
Կերակուր շան։ յն. τροφή . սնունդ. ուտեստ. պարէն. Շուն կատաղի տեսանէ, եւ առատացեալ՝ շանի առ կուրծսն կու՛տէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
price of a dog;
hire of a prostitute.
ՇԱՆՍԽՈՒՐ կամ ՇԱՆ ՍԽՈՒՐ. ἅλλαγμα κύνος commutatio, vel permutatio canis. Փոխարէնք շան. որ է գին՝ կամ ծախք կամ վարձ տուեալ փոխանակ շան. եւ Կապէնք շնութեան.
Մի՛ տարցիս զկապէնս պոռնկի, եւ մի՛ զշան սխուրս ի տուն աստուծոյ քոյ յամենայն ուխտս, զի պիղծ են առաջի աստուծոյ քոյ երկոքեան. (Օր. ՟Ի՟Գ. 18։)
cf. Շաչումն.
Փախուցեալ փութանակի յահաւոր շաչմանէն. (Պիտառ.։)
to incrust, to plaster, to coat.
ապարանիցս վերին կըողմն ամենայն էր շապկեալ հայ ելեաւ ապակեղէն, զի ամենայն ինչ՝ զոր գործէին ի քաղաքի անդ՝ երեւ էր. (Մարթին.։)
to send forth shoots, to throw out suckers, to sprout, to shoot, to bud, to put forth buds, to germinate;
to generate, to procreate;
to emit rays, to beam.
Մնացեր յինէն խաղողոյ, եւ ես ընդ այնորիկ փուշ շառաւիղեցի. (Նար. ՟Ե։)
cf. Բազմամարդութիւն.
Կարաց շէն պահել զերկիրն շատամարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
swearing much;
great swearer, blasphemer.
Այր շատերդումն լցցի անօրէնութեամբ։ Խօսք շատերդման ծառ կացուցանեն զհերս. (Սիրաք. ՟Ի՟Գ. 12։ ՟Ի՟Է. 15։)
great talker, babbler, tattler;
braggart;
cf. Շատախօս.
Կալ հարկաւոր է ընդդէմ շատխօսացն։ Սաբէլ եւ արիոս այնքան ի միմեանց որոշեալք, որքան լեզու շատխօս յանխօսէն. (Առ որս. ՟Զ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Շատախօսութիւն.
Շատխօսութիւն աստ զցոփութիւնն կոչէ, յորժամ ոչ զպատշաճսն խնդրիցեմք յաստուծոյ։ Համարին՝ եթէ ի շատխօսութենէն ինչ լսելի լինին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
gormandizing, gluttony, voracity, greediness, ravenousness.
Կատարումն եկեղեցւոյ պահոց՝ ո՛չ շատկերութիւն։ Թէպէտեւ լինիցին ցաւք, ոչ ի շատկերութենէ։ Ի շատկերութենէն եւ ի փափակութենէն դադարեալ մարմինն՝ ապրեսցի պահօք. (Ոսկ. ղկ.։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ժ՟Դ։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե։)
great number of, great quantity, great deal, multitude, abundance, plenty.
Բազմութիւնք անհունք անչափութեամբ՝ անհնարին շատութիւնք ժողովեալք ի հռչակէն տեսանել եւ լսել. (Ագաթ.։)
to enumerate in order.
Ի խոյէն սկիզբն առնելով, եւ շարաթուելով իւրաքանչիւր մասունս տասն մինչեւ ի խնդրելի աստթղն. (Շիր.։)
cf. Շարադասեմ.
Ոչ էր օրէն զկանանց ազգի թիւն ազգաբերութեան շարակարգել. (Արծր. ՟Ա. 1։)
entwining, interweaving.
Անխառն յամենայն նիւթոյ շարամանութենէ (հոգեղէնն)։ Ձեռնկալութիւն ձիթոյ՝ շարամանութեամբ նիւթոյ պատրուկի ընդ նոյն զանգլոյ։ Հնոյ կտակին ընդ նորոյս շարամանութիւն։ Շարամանութիւն ոսկերաց (ի մարմնի)։ Չարչարելի ի տկարութենէ, այսինքն ի մարմնոյ շարամանութենէ. (Նիւս. բն.։ Նար. ղգ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. ժղ.։ Աթ. ՟Ա։)
continuation, sequel.
Ի բազմաբաժին օտարութեանցն մերոց ի ճանաղմանէն ի շարայարութիւն ժողովել. (Մաքս. ի դիոն.։)
to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.
Հիւսէ պսակ ոսկեղէն, եւ ապա ի ներքս շարէ մարգարիտս եւ ականս մեծագինս. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Ոչ էր օրէն զկանանց ազգի՝ թիւ ազգաբանութեանն շարել։ Ոչ զբովանդակ սորա գործս շարել ի ճառս մանրապատումս. (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 12։)