vowel;
that has a sound by itself.
αὑτόφωνος sua voce utens. Յինքենէ այսինքն յաստուծոյ անտի ձայնեալ, կամ Ինքնին ձայնօղ. ինքնախօս. ինքնասաց.
Ոչ ոք էր, որ տեսլեան բնութեան, կամ ինքնաձայնին բարբառոյ ժուժեալ կարէր. (Ագաթ.։)
Նովաւ լսեմք զինքնաձայն հնչումն նորա. (Ոսկիփոր.։)
cf. Անձնամատն.
Որ արձակէ զմարմին իւր մահուամբ իւրովի գնալով եւ ինքնամատն լինելով. (Երզն. մտթ.։)
forward, hold, presumptuous.
ինքնին մխեա, կամ մխելով. անձամբ միջամուխ.
Միթէ ինքնամու՞խ առ ի յաթոռ գահոյից զիս նըստել մատուցի. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Ինքնայորդոր.
αὑτομόλουν se se conferens ἐκούσιος voluntarius. Ինքնին յօժար կամ յօժարեալ. յօժարակամ. մտադիր. կամաւոր.
Ինքնայօժար ընտրութեամբ ատել զմեղս. (Լմբ. սղ.)
Կամաւոր եւ ինքնայօժարկամ աստուած յարարածոցս պաշտօն առնել. (Վրք. սեղբ.։)
Ինքնայօժար կամօք ընկալաւ զչարութիւն. (Շ. ամենայն չար.)
Որք ի չարիս ինքնայօժարք լինին, եւ անձամբ զանձինս իւրեանց մղեն ի կորուստ։ Զի ի պէտս սրբոցն եւ կարօտելոցն ինքնայօժարք եղիցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Մարդ՝ կենաց մաշիչ, ինքնայօժար յամենայն։ Կին՝ առն մխիթարութիւն, ինքնայօժար ի կոխ (անձին կամ այլոց)։ Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ինքնայօժար ի մահ. (Պիտառ.։)
spontaneity.
Ինքնայօժար լինելն. կամաւորութիւն.
Ոչ Ինքնայօժարութեամբ ի չարն դրդուեալ, այլ ի պատրանաց օձին։ Ոչ կամելն նոցա ոչ ինքնայօժարութեամբ խոտորեցաւ զհետչարին. (Լմբ. սղ.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
Ինքն ինքեան տէր լինել. ի չափ հասանել կատարելութեան. կամ ուսման. գոյաւորիլ եւ զրգանալ իրաց. եւ կալ մնալ ի նոյնութեան.
Եւ ոչանկատար վարձամբ յանգեալ արուեստից ինքնացայ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
that offers his services, that gives himself, voluntary, free, self-devoted.
ինքն զինքն նուիրօղ. անձամբ յանձանէ նուիրեալ կամ պատարագեալ սիրով ի սէր արարչին.
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
Վասն զի զգայականն յոլովագոյն է քան կենդանին, բաժանեմք զնա յինքնաշարժն եւ յանշարժն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ի կենդանիս, եւ յանկենդանս ... յինքնաշարժս, եւ յայլաշարժս. (Սկեւռ. աղ.։)
եւ առաւել զբանական կենդանւոյ, եւ զիմացական բնութեանց. որք ունին զհոգի անձնիշխան եւ անմահ.
Նախ թաղէս ասաց զանձն (այսինքն զհոգին) մշտաշարժ եւ ինքնաշարժ ... Ուստի՞ է մարմնոյ շարժիլն, եթէ ոչ յանձնէ. քանզի ոչ անշարժ է մարմին. (Նիւս. բն.։)
Զոր ասէս ինքնաշարժ, փոխանակ անձնիշխան եւ ինքնակալ ասելոյ է իմանալի։ Ինքնաշարժ գոլով, այսինքն անձնիշխանք եղեալք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հուր ... մշտաշարժ, ինքնաշարժ, շարժօղ այլոց. պատուական՝ անպարունակ. (Դիոն. երկն.։ Դիոն. երկն.։)
Կռուելոյ ոչ ունիս կարիս հրամանի, զի ինքնաշարժ ես ի բազմաբանութիւն. (Շ. թղթ.։)
Ոչ յառաջել կոչմամբ քոյին, այլ ինքնաշարժ փառամոլին. (Յիսուս որդի.։)
որք ինքնաշարժ ախտիւք, եւ բռնակալաց աշխարհի համանօք զանձինս իւրեանց յայս աստիճան հոգեւոր բարձրութեան ձգեն. (Շ. ընդհ.։)
self-glorious, boastful.
եւ ԱՆՁՆԱՊԱՆԾ, ԻՆՔՆԱՊԱՐԾ. Պանծացեալ եւ վստահ յանձն իւր. որպէս յանձնապաստան, հպարտ, եւ որպէս արդար անստգիւտ ի խիղճ մտացն.
Զայս իմանամբք ի վերայ ինքնապանծամբարտաւան բանսարկուին՜ Թշնամին յինքնապանծ (կամ յինքնապարծ) զօրութիւն յուսացեալ՝ եւ զնա անգօսնէ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
self-deceit, self-deception.
Անձամբ զանձն պատրելն. անձաամբ ղանձնէ խաբիլն.
Մարդն ինքնապատիրութեամբ ի մեղս հակամիտելով. (Խոսրովիկ.։)
that relates himself;
related by himself.
Եւ ընդ բայի. Ինքնին պատմօղ, ճառօղ. կամ Անձամբ պատմելով, ճառելով.
Ոտնաձայն առնէ, զի յոտսն քաւութիւնաբերս հասեալ մարդոյն ինքնապատում (լինելով) յանցանացն՝ փրկութիւն գտանիցէ։ հրեշտակացն իսկ ինքնապատում արարեալ ցանկալւոյն, դանիէլի զիւրաքանչիւր սահմանացն. Որոց բնաւին ինքնապատում յայտարարեալ զմերձաւորութիւն հոգւոյն եսայի. ասէ. հոգի տեառնի վերայ իմ. (Ագաթ.։)
unbounded, illimited, immense, infinite.
Որ ինքեամբ եւեթ սահմանի անսհանելի գոլով յայլոց.
Իսկութիւն ինքնագոյ՝ ինքնասահման անեղելութեան. (Բենիկ.։)
Կամ ըստ իմստասիրաց՝ Այն, որ կարօղ է անխտիր սահման յօրինակել եւ նքնեան որպէս այլոց.
Սահման, եւ ինքնասահման, վասն զի եւ զինքն ընդ այլս սահմանէ. եւ զոր օրինակ մարդ սահմանելով զմարդ, ասէ՝ թէ մարդն է կենդանի բանաւոր ... ոչ միայն զամենայն մարդ սահմանէ, այլ եւ զինքն. (Սահմ. ՟Գ։)
said or pronounced by himself.
Յինքենէ ասացեալ բերանով իւրով բարբառեալ. ինքնախօս. ինքնապատում.
Զքստմնելի պտգամս ինքնասաց աւետարանին. (Կանոն.։)
self-loving, selfish, egotistical.
Զինքնասիրի եւ զաստուածասիրի զանազանութիւնս պատմէ. (Փիլ. լին.։)
Մի՛ ինքնասէր առաւել քան աստուածասէր իցէ. (Երզն. մտթ.։)
self-love;
egotism, selfishness.
վասն որոյ ինքնասիրութեամբ պատրաստեաց զլեզուն իւր սուսեր սատակիչ: (Խոր. ՟Գ. 64։)
յինքնասիրութենէ փառաց փախուցելք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վասն իւր հոգալ ինքնասիրութեան մեղադրանք. իսկ վասն պատուիրանացնհոգալ եւ գործել՝ քրիստոսասէր եւ եղբայրասէր կամց գովութւն. (Բրս. հց.։)
cf. Անձնասպան;
— լինել անձին իւրոյ, to commit suicide, to kill one's self.
self-created, invented;
fictitious, imaginary, fancied, fantastical.
Յինքենէ ստեղծեալ. յանձն հնարեալ.
կործանել ... զինքնաստեղծ ախտիցն կուռս. (Սկեւռ. աղ.։)
subsistent, existing by itself.
Որ յինքեան կամ ըստ ինքեան, այլ ի գոյացութեան ենթակայանայ, վասն որոյ եւ Այլաստորակայ ասի.
Ոմանք տեսակք ինքնաստորակայք բան ոչ ունելով, բայց զգայութիւն ունն։ Ինքնաստորակայքն բաղկացուցանեն զայլաստորակայսն. իսկ ըստ պորփիւրի այլաստորակայքն բաղկացուցանեն զինքնաստորակայսն. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Ականատես.
Առաջին աշակերտեալք շնորհին՝ ինքնատեսք եւ սպասաւորք բանն լեալք. (Նիւս. երգ.։)
որ արժանաւորեցար գոլ ինքնատես եւ սպասաւոր բանին աստուծոյ. (Թէոդոր. կուս.։)
ԻՆՔՆԱՏԵՍ. Որպէս Ինքնատեսօղ. Ինքնին տեսօղ մտօք. խելամուտ. քաջիմաց.
ԻՆՔՆԱՏԵՍ. αὕτοπτος ipse visus et deprehensus. Ինքնին երեւեալ դէմ յանդիման. անձամբ տեսանելի եղեալ.
Քահանայիցն (հանդերձ) ծերովքն ինքնատես երեւի։ Շրջեցուցեալ զնոսա ընդ անապատն՝ ինքնատես ի լերինն լինելով. (Ագաթ.։)
ԻՆՔՆԱՏԵՍ ԼԻՆԵԼ. αὑτοπτέω ipse meis oculis cerno Ինքնին աչօք իւրովք տեսանել. ականատես լինել.
Զոր ամենայն ուրուք ինքնատես եղեալ, եւ ոչ առ յընկերէ պատմեալ. (Կորիւն.։)
Նոցա ինքնատես եղեալ առ յինէն սքանչելագործութեան եղելոյ. (ՃՃ.)
Ոչ առնէ զհոգին յառաջ քան զմարմնն, զի մի՛ եղիցինքնատես եղելոցն. (Ոսկ. յադամ.։)
one's own master, absolute, independent;
— եմք գործոց մերոց, we are masters of our own actions.
Իբրեւ զազատս եւ զինքնատետրս անձնիշխանութեամբ վարիլ յառաքինութիւնս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
ԻՆՔՆԱՏԷՐ. Որ ունի տիրապէս իշխանութիւն ի վերայ իւրոց. ազատաբար տնտեսօղ. իշխան. ըստ յն. ինքնակալ αὑτοκράτωρ . ըստ լա. տէր. patronus, dominus.
Զմնաս զայս հասարակաբար առ ամենեսեան տուեալ ... որում ամենայն ոք ինքնատէրեւ բաւական է. (Իգն.։)
Մեք անիշխան ստեղծեալք յարարչէն՝ ինքնատէրն ախտից եւ խորհրդոց, եւ տէր յերկաքանչիւրս հակամիտութեանն, առաքինութեան ասեմ, եւ չարութեանն. (Ածաբ. մակաբ.։)
ԻՆՔՆԱՏԷՐ. Ինքնագլուխ. ինքնացեալ. անկախ.
to humble or abase one's self, to be humble.
ԽՈՆԱՐՀԱՄՏԵԼ. ταπεινοφρονέω humilior, summissionem adhibeo. Խոնարամիտ լինել. խոնարհութեամբ քաղաքավարիլ. խոնարհիլ.
Կանխաւ մաքրիլ եւ խոնարհամտել. եւ քարոզել ի կատարումն հասակին. (Ածաբ. յայտն.։)
Աստուած ծիծնղի ի յաղթահարիլն ի մէնջ դիւաց. իսկ մեզ պարտ է խոնարհնմտել. (Լմբ. սղ.։)
Ի վերայ մեծամեծ բարեգործութեանց առաւել խոնարհամտել. (Կլիմաք.։)
humility, modesty, meekness, to conjugate verbs.
ταπεινοφροσύνη humilitas animi. Խոնարհամտին գոլ. առաքինութիւն խոնարհութեան. ոգի խոնարհ.
Զխոնարհամտութիւնն ցուցանէ։ Տէրն գործով մեզ ետ զօրինակն խոնարհամտութեան ... լուաց զոտս աշակերտացն. (Բրս. հց.։)
Որ ածէ զձեզ յամենայն խոնարհամտութեան։ Ոչ խոնարհամտութիւն լինի, եթէ ոչ երկայն մտութենէ. եւ ոչ հպարտութիւն, եթէ ոչ ի կարճամտութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24. 25։)
cf. Խոնարհեցուցանեմ.
Կամեցաւ խոնարհել զնա։ Այսոքիկ զօրութիւնք են որք խոնարհեն զհոգին։ Որ խոնարհէ զանձն իւր մինչեւ յերկիր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
to humble, to abase, to subject;
to bring down, to lower, to abate, to depress;
to bow or bend down, to incline;
— զունկն, to lend an ear to, to listen to;
— զանձն, to humble oneself;
to do penance, to mortify oneself, to fast;
— զամբարտաւանութիւն ուրուք, to lower, to abase, to bring down the pride of;
— զաստուած առ մարդիկ, to move God to compassion, to implore divine mercy;
Աստուած խոնարհեցուցանէ զամբարտաւանս, God humbles the proud.
ταπεινόω humilio κλίνω, ἑπικλίνω, κύπτω, καθίημι inclino, demitto եւ այլն. Ի վայր կոյս բերել. Իջուցանել.
Խոնարհեցոյց զերկինս, եւ էջ։ Խոնարհեցո՛ տէր զունկն քո, եւ լու՛ր։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Խոնարհեցո՛ զսիրտ իմ ի վկայութիւնս քո։ Զերկինս յերկիր խոնարհեցոյց։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Խոնարհեցուցէ զբարձրութիւն նորա։ Զբարձրութիւն ապաստանի պարսպաց քոց խոնարհեցուսցէ։ Խոնարեցուցին զերեսս իւրենց յերկիր։ Խանարհեցուցեալ զգլուխն՝ աւանդեաց զոգին։ Յորժամ խոնարհեցուցանէր զձեռս իւր, զօրանայր ամաղէկ։ Խոնարհեցո՛ զսափորդ քո, զի արբից.եւ այլն։
Ծունր խոնարեցո՛ առ իմ հաշտութիւն։ Խոնարհեցուցեալ ծունր առ բոլորեցունց աստուած. (Նար. ձ։ Ճ. ՟Ա.։)
ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. զիջուցանել. յանկուցանել, ձգել, շարժել.
Խոնարհեցուցանել ի գութ, կամ ի կարեկցութիւն, կամ ի կարիս, ի խնամս, ի ներել. ի բանս խանդաղատականս, կամ ի մեղս, ի յանցանս, կամ ի զղջումն. (Խոսր.։) խոնարհեցուցանեն զաստուած առ մարդիկ։ Կամիմք զաստուած առ մեզ խոնարհեցուցանել. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։)
Կարէ մեղմով քաղցրացուցանել խստութիւն իշխանին, եւ խոնարհեցուցանել ածել յիրաւն եւ յանարժանն. (Եզնիկ.։)
եւ Ընկճել. նուաճել. նկուն առնել. ցածուցանել. եւ Մեղմել, խոնարհ առնել.
Ոչ եւս յաւելցէ անիրաւութիւն խոնարհեցուցանել զդա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 9։)
Զախտն նոցա խոնարհեցուցանէր։ Զամենայն զայրացումն եւ հպարտութիւն խոնարհեցոյց։ Ի գալիլեա հասանէին, անդ խոնարհեցուցանելով զհրէական վիշտսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 36։ ՟Բ. 41։)
ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՁՆ կամ ԶՄԱՐՄԻՆՆ, որպէս արտաքին նշանակօք, ապաշխարութեամբ, սգով եւ այլն. իբր Նուաստացուցանել, նեղել, ճնշել, ճգնիլ։ (Սղ. ՟կը. 11։ Ղեւտ. էիգ. 27։ Յուդթ. ՟դ. 8։ Ես. ՟ծը. 3։)
Պահք վասն զմարմինն խոնարհեցուցանելոյ եդան. (Կանոն.։)
ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՁՆ կամ ԶԱՆՁԻՆՍ, որպէս ներքին ներգործութեամբ, Յառաքինութիւն խոնարհութեան կրթել զանձն. խոնարհութեամբնուաստանալ, խոնարհիլ.
Խոնարհեցուցեր զանձն, եւ ասացեր՝ թէ ամբարտաւանեցի։ Են որք խոնարհեցուցանեն զանձինս, եւ լի են մեծութեամբ բազմաւ։ Որ ցուցանէ զանձն, բարձրասցի. (Խոնարհեցոյց զանձն՝ լեալ հնազանդ. եւ այլն։)
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
ταπεινοσύνη, ταπείνωσις humilitas, animi demissio, modestia եւ այլն. Խոնարհն գոլ, եւ խոնարհիլն առաքինաբար. որպէս խոնարհամտութիւն.
Ծառայել տեառն ամենայն խոնարհութեամբ։ Ամենայն խոնարհութեամբ եւ հեզութեամբ։ Մի՛ ինչ ըստ սնահարծութեամբ, այլ խոնարհութեամբ զմիմեանս լաւ համարել առաւել քան զանծինս։ Զքաղցրութիւն, զխոնարհութիւն, զհեզութիւն։ Նմենեքին ընդ միմեանս զխոնարհութիւն ունիցիք. զի աստուած ամբարտաւանից հակառակ կայ. եւ այլն։
Առ (կամ ի) խոնարհութեան նորա դատաստան բարձաւ։ Հայեցաւ ի խոնարհութիւն աղախնոյ իւրոյ։ Պարծեսցի եղբայր խոնարհ ի բարձրութիւն իւր, եւ որ մեծատունն իցէ՝ ի խոնարհութիւն իւր։ Որ նորոգեսցէ զմարմին խոնարհութեան մերոյ։ Որչափ ի մեծութիւն հասանիցես, ի խոնարհութեան կա՛լ զանձն քո։ Փրկեա՛ յեղջերէ միեղջերոյ զխոնարհութիւն իմ.եւ այլն։
Եւ ինձ տացէ զամնահեշտ լուծն խոնարհութեան. (Ագաթ.։)
Պահք վասն մարմինն խոնարհեցուցանելոյ եդան. ապա թէ մարմին ի չարչարանս, ի խոնարհութեան, եւ ի տկարութեան ինչ ասիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Զի ի վայր է լուսինն քան զայլ լուսաւորսն, առ մեզ ունի ազգակցութիւն խոնարհութեամբն. (Շ. բարձր.։)
Խոնարհութեամբ գլխոյն՝ աստուծոյ երկրպագուս առնել. (Բրսղ. մրկ.։)
Խոնարհութիւնք են հինգ. սահմանական, եւ այլն։ Լծորդութիւն է կարգաւոր խոնարհութիւնբայից։ Խոնարհութիւնքն են բերօղ անամակաց. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Խոնարհիլն. որպէս խոնարհութիւն, եւ նուաստութիւն, իջումն եւ զիջումն.
Մերժելով ի մտաց զսնոտի պարծանս ամբարհաւաճութեան, փոխանակ որոյ զիջանելոյ ըստ չափաւոր խոնարհմանն։ Շարժիմ ի բարձր աստիճանէ կատարելութեանն յամենեւին ի ստորին եւ ի վերջին խոնարհումն. (Պիտ.։)
Զխոնարհումն գլխոց իւրեանց սնոտիպաշտամանն. (Փարպ.։)
Անկանիլն ոչ միայն զմարմնոյ խոնարհումն կոչէ. (Ի գիրս խոսր.։)
Յետ ելանելոյ հոգւոյն՝ խոնարհումն գլխոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
Յարեւանայ բային ութ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք. եւ այլն։ Խոնարհութիւնքն են բերօղ ամանակաց. եւ յայտ ի խոնարհմանց է։ Ոչ զանազանի ի խոնարհմունս որպէս զբայն. (Թր. եւ Երզն. քեր.։)
to dry salt-meat, to cure hams.
ψύψω, refrigero. Ապուխտ առնել. չորացուցանել զմիս. պաստըրմա էթմէք. յն. ցրտացուցանել. եբր. պարզել. սէրմէք.
to grow stupid, to wonder.
Ապուշ լինել, անզգայիլ. ցնորիլ. յիմարիլ.
Ի վաղնջուց հետէ կորուսեալք, եւ տգիտութեամբ մեղացն ապշացեալք. (Ագաթ.։)
to astonish, to surprise, to enchant, to enrapture, to amaze.
πωρέω. sensum adimo, callum induco, ἑξίστημι. a mente alieno, stupefacio. Ապուշ առնել. անզգայացուցանել. թմբրեցուցանել. յիմարեցուցանել. հիացուցանել. խելքը առնել, շուարեցնել, խիստ զարմացնել.
Խելագարութեամբն ապշեցուցանելոյ. (Պիտ.։)
to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.
ԱՊՇԻՄ գտանի եւ ԱՊՇԵՄ. չ. որ եւ ԱՊՇԱՆԱՄ, ԱՓՇԻՄ. ἑξεπορέομαι. plane haesito, perplexus sum, ἑξίστημι. obstupefio. Ապուշ լինել. կորուսանել զուշն, կամ յափշտակիլ արտաքոյ իւր. ցնորիլ. յիմարիլ. թմբրիլ. հիանալ. շուարիլ, շշմիլ.
Ապշեալքն յախտէն. (Բրս. յուդիտ.։)
Բանաւորն անբանաբար ցանկութեամբ երկայնաձիգ ժամանակս ապշեալ կայ. (Կլիմաք.։)
Մահկանացու եւ ապշեալ մարդոյ։ Ապշեալք ի բազում ժամս հիանային։ Որք զեղիայն խնդրէին ապշեալք։ Ընդ աստուծոյ զօրութեան գործ զարհուրեալ ապշէին. (Փարպ.։)
Մի՛ զարհուրեցուցաներ զապշեալս։ Վերստին ապշեսցի միանգամ զարհուրեալն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Հ՟Ը։)
Որք յապաղմամբ ապշեալք էին յիւրեանց փրկութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
to seize;
to take by force.
Ի բաց շոպել, յափշտակել. շորթել. խլել. առնօղ առնողի ըլլալ.
Որք զայլոցն ապշոպեալ յափշտակեն զինչս. (Պիտ.։ Մարթ է իմանալ՝ եւ Աղմուկ յարուցանելով կորզել։)
to plunder, to pillage, to ravage.
Ապուռ ժողովել. աւարել. կողոպտել. յափշտակել.
Աւարել ապռել զաշխարհ պարսից. (ՃՃ.։)
Ոչ կարաց բաղաամ ապռել գերփել ի ձեռն աղտեղի արուեստգիտութեան իւրոյ զշահ եւ զօգուտ անօրէնութեան. (Եփր. ծն.։)
to recommend.
ἑπιτρέπω commendo գրի եւ ԱՊԱՍՊԱՐԵԼ. եւ իբր ռմկ. ԱՊՍՊՐԵԼ. Յանձն առնել. ապաստան առնել. աւանդել. վերածել. ընծայել. թողուլ. (իբր ընդ Ասպարաւ կամ հովանեաւ այլոյ արկանել). սիփէր էթմէթ, մանաւանդ սըփարըշ էթմէք, սըմարչամագ, թէսլիմ էթմէք.
Ապսպարեալ զանձն եւ զմնացեալս ամենապահ շնորհացն աստուծոյ. (Կորիւն.։)
Զամենայն ինչ ի շնորհսն աստուծոյ ապսպարէ։ Զամենայն յաստուած (կամ ի տէր) ապսպարէ։ Զայն յաստուած ապսպարեմք։ Իբրեւ արանց հողագործաց այգի ապսպարեալ ի մեզ յանձնեաց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Յառնելն՝ յաստուած ապսպարելն է զյապայն. (Վրդն. դան.։)
Զելս իրին յաստուած ապսպարէ. (Վրդն. ծն. ըստ Լեհ.։)
to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.
որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԻԼ. ἁφίσταμαι, ἁποστατέω , ἁθετέω. deficio, desro, descisco, rebellis fio, praevaricor, rebello. Յետս կալ. ընդվզիլ. վտարանջել. հեստել. անսաստել. նշկահել. լծընկէց լինել. ի բաց կալ ի ծառայութենէ. յետս կալ ի հնազանդութենէ գլխոյն կամ իշխանի. գլուխ քաշել.
Յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ապստամբեաց յաստուծոյ փրկչէ իւրմէ։ Թէ ապստամբիցէք այսօր ի տեառնէ։ Մի՛ լինիք ապստամբք ի տեառնէ, եւ մի՛ ի մէնջ ապստամբէք. եւ այլն։
Ապստամբեաց ի միաբանութենէ ճշմարտութեանն ... նոյնպէս եւ մնացեալքն ապստամբեցին. (Փարպ.։)
Չիք բրաի ինչ որ ապստամբեալ գտանիցի ի նոցանէ. (այսինքն յոր չիցեն ձեռնհաս). (Վեցօր. ՟Է։)
Որպէս Ապստամբեցուցանել.
Ապստամբել ջանաս յինէն զժողովուրդսդ. (Ճ. ՟Ա.։) այլ ըստ հին օրինակի (Ճ. ՟Բ.) գրի, ամբարտաւանեցուցանել։
to excite to sedition, to stir up to rebellion, to cause to revolt.
ἁφίστημι. averto, amoveo, irrito ad defctionem. Տալ ապստամբիլ. ոտք հանել.
cf. Ապստամբ.
որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԵԱԼ, ելոյ, ոց. Որ ապստամբէ կամ ապստամբեաց. ապստամբ.
Զապստամբեալն յաստուծոյ. եւ այլն. (Շար.։)
rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.
ἁποστασία, ἁπόστασις, ἁποστροφή. defectio, rebellio, aversio. Ապստամբն լինել. ապստամբելն. վտարանջութիւն. անհնազանդութիւն իշխանի կամ օրինաց. զօրպալըգ, ասիլիք, պաշ գալտըրմասը.
Եթէ վասն ապստամբութեան ինչ յանցեաք առաջի տեառն։ Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն։ Զօրացան յապստամբութեան իւրեանց։ Զհետ ապստամբութեանց մերոց գնասցուք. եւ այլն։
Ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Յապստամբութիւն զինքն զինեալ յամիրապետէն. (Յհ. կթ.։)
ի թանձրացեալն, որպէս Ապստամբ եւ ապստամբեցուցիչ նեռն.
cf. Ապտակալից առնեմ.
to box, to slap, to cuff.
ῤαπίζω. alapam impingo. Ապտակ ածել կամ հանել. հարկանել. տանջել. սիլլէ վուրմագ, դապանճա չալմագ.
Եւ ոչ յապտակելն դժուարեցար. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Որոց ապտակենն՝ ոչ զայրանալ. (Իգն.։)
Մի՛ ապտակեր զապտակողսն քո. (Վրք. հց. ՟Բ։ Իսկ յասելն,)
Զոր սիրէ տէր՝ խրատէ, ապտակէ զամենայն որդի՝ զոր ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34.) իմա՛ որպէս գան հարկանել, տանջել։
Տեսանել (հրէիցդ) ի բացուստ զերուսաղէմ. ապտակէք զծնօտս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս. (Պիտառ.։)
to deliver, to set at liberty;
to save, to preserve.
σώζω, διασώζω, ῤύομαι. եւ այլն. salvo, servo, conservo, sospito. Տալ ապրիլ. ազատել. զերծուցանել։ կենդանի պահել. կեցուցանել. պահպանել. ապրեցնել, խալըսել, պահել.
Ապրեցոյց զիսրայէլ ի ձեռաց եգիպտացւոց։ Ապրեցո՛ զիս ի կաւոյ, կամ ի մարդոյ չարէ։ Ապրեցուսցէ զիս ի անապարհիս յայսմիկ։ Զկախարդս մի՛ ապրեցուցանիցէք։ Սպանանիցեն զիս, եւ զքեզ ապրեցուցանիցեն։ Հարցե՛ս զամաղէկ, եւ մի՛ ապրեցուցանիցես ի նմանէ։ Ապրեցո՛ զիս տէր արքայ. ուստի՞ (այսինքն ի՞ւ) ապրեցուցից զքեզ, ի կալո՞յ, թէ ի հնձանէ. եւ այլն։
Թէպէտեւ բռնադատեցաւ, չկարաց ապրեցուցանել զմիտս. (Կիւրղ. ծն.) իմա՛, ողջ պահել զմիտս բանին, քաջ բացատրել։
that saves, preserves, delivers.
Ոչ ես մատնիչ, այլ ապրեցուցիչ։ Ապրեցուցիչ, դարմանիչ. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ ՟Ի՟Է։)
to live;
to obtain freedom, to escape, to fly.
σώζομαι, διασώζομαι, ἁνασώζομαι , ἑκφεύγω. salvor, servor, vivo եւ այլն. որ եւ ԱՊՐԵՄ. չ. (ի ձայնէս Ապուր, ապրանք, եւ այլն։) Զերծանիլ. ճողոպրիլ, ազատիլ. փրկիլ. կենդանի պահիլ՝ մնալ. կեալ. ապրիլ, խալըսիլ.
Ապրեցան ի հրոյն հնոցէ, կամ ի սրոյ, ի մահուանէ, ի ծովէ։ Եւ ապրեալք՝ յայնժամ գիտացաք, եւ այլն։ Ապրեսջիք ի ձեռաց թշնամեաց, կամ ապրեսցուք յանօրինաց։ Ապրեցարուք յազգէ աստի խոտորելոյ. եւ այլն։ Տէր, եթէ ննջեաց, ապա ապրի. եւ այլն։
Դու ասէ կամիս զապրիլն (մեր), եւ նոքա զսպանանելն. (Լմբ. սղ.։)
Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու յապրիլ կենդանոյն։ Տղայք ծնանելով վեցամսայք եւ ութամսայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)
Չքնաղ ապրեցեալ. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
Ընդ ապրեցելոցն ի հնոցին. (Շար.։)
Պահիլ՝ մնալ (բանից կամ իրաց).
Իսկ այս ապրի եւ լինի ի մերում տրամախոհութեանս։ Այսպիսիս ի մերում մտածութեան ապրի. (Անյաղթ պորփ.։)
livelihood, subsistence, maintenance, provision.
Հնչումն տաշելոց փայտիցն առ նոյիւ՝ յապրումն հաւատարիմ առնն։ Ապրուստ ի տուն աստուծոյ։ Խնդրեցին զապրուստ ի սրոյ քաջամարտիկ ախոյեանէն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Ի հաշտութիւն աստուծոյ, եւ ի յապրուստ մեր ի բարկութենէն՝ որ գալոցն է. (Տօնակ.։)
Ջանան զապրուստս անձանց փրկութեան։ Անվնաս խնամով զապրուստ ներգործեալ. (Ագաթ.։ Անան. եկեղ.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ)։)
Չորիւքն դիւրաւ զապրուստ անձանց մարթի վճարել։ Շտեմարանել առ ի յապրուստ կենցաղական կարգաց. (Յհ. կթ.։)
Գտանել զապրուստ իւրեանց. (Անան. եկեղ։)
cf. Բաղսամոն.
ԱՊՐՍԱՄ կամ ԱՊՐՍԱԴ. եւ ԱՊՐՍԱՄԱՅ ԻՒՂ, կամ ԱՊՐՍԱԴ ԻՒՂ Բալասան. բաղսամոն. βάλσαμον, balsamum. cf. ԱՊՐԱՍԱՄ. (Գաղիան.։)
Զաղանդ բառնայ զերակղացւոյն, որ ապրսամ եղով եւ ջրով ասեն միշտ մկրտիլ։ Հերակլանոսք լուանան ապրսամ իւղով եւ ջրով. (Տօնակ.։) (Ոսկիփոր.։)
cf. Աջակողմն.
Աւետէր աջակողմ աւազակաւն բոլոր բնութեանս. (Տօնակ.։)
to the right, on the right side;
յ— դասու, to the right.
right side, right hand;
— նաւու, starboard;
յաջակողման, to the right.
ԱՋԱԿՈՂՄԻՆ. Հոլով քերթողական՝ որպէս Աջակողման.
to aid, to assist, to succour;
to league, to confederate.
ԱՋԱԿՑԻՄ կամ ԱՋԱԿՑԵՄ, Աջակից լինել, այսինքն գործակից, նիզակակից, օգնական.
Որ եւ կիւրոսի աջակցեալ. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Որ եւ աջակցեալ իսկ եղբօր իւրում աշոտոյ։ Այլոցն եւս մարտակցացն աջակցեալ գէորգայ. (Յհ. կթ.։)
cf. Աջակողմեան.
Ի դատաստանին ասելոց է աջեացն եւ ահեկեացն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Աջեացն եւ ահեկեացն հակառակօքն միաբանելովք. (Եղիշ. դտ.։)
cf. Յաջող.
δεξιός, -η, -ον. dexter, -tra, -trum;
commodus, expediens, facilis. Որ է իբրու յաջոյ կողման, կամ զօրաւոր եւ յաջողակ իբրեւ զաջ. յաջող. դիպող. լաւ եւ գովելի. ուղիղ. բարեվիճակ. դիւր. հեշտին. սաղ. ուղուրլու.
Մի՛ խոտորիցիս յաջ, մի՛ յահեակ ... եւ սակայն զբնութեամբ աջողն գովէ. քանզի զճանապարհս ասէ՝ որք յաջմէ են, գիտէ տէր ... Եւ զիա՞րդ գովէ զաջողն, եւ բաց տանի դարձեալ յաջողէն յայնմանէ. յա՛յտ է, յերեւելոյն աջողէ, եւ յոչն եղելոյ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Եթէ հարեալք ի դիմի՝ օգնականութեամբն աստուծոյ զօրեմք, այն աջող իսկ է, եւ բարի։ Յորժամ այս ամենայն այսպէս լինի, ամենայն իրք արեաց աշխարհիս աջող լինի եւ անսխալ. (Փարպ.։)
Պատանի լեալ աջող յորս եղջերուաց։ Աջող քարտուղարն տրդատայ ագաթանգեղոս. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 64։)