• (գրուած նաև ցէծ) «եգիպտական մի թռչուն, քաջահաւ» Փիլ. տե՛ս 8 և լին. 117։ 1ծ. փիլ.։

• «պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։

• ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։

• ԳՒՌ.-Պատահել եմ Երև. փծնի «գէշ. անպիտան» (փծնի արհեստ), բայց աղ-բիւրս չեմ նշանակած.-Ագլ. փցընիլ «կե-րակրի փճանալը, հացը թրջուելով ապակա-նուիլ անձրևից խխում դառնալ. ծիծաղից ուշքը գնալ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։

• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։

• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։

• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։

• «հանք». գործածական է յետին հայերէնի մէջ. հմմտ. երկաթի քան՝ Վոռն առ. 143. Ասես թէ քան ունիմ, ի քարէն ջօհար ուզես հանել. Կոստ. երզն. 102։

• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։

• (յետնաբար ի-ա հլ.) բուն նը-շանակութիւնը անյայտ է. գործածւում և իբր մակդիր արաբացի վայրագ գայլի. Նար. կթ. էջ 177, Ճաշոց 231 ա (կտկ. չրչ.), Սիմ. ապար. 51 (սեռ. քանասարաց), որ և քանա-սարիկ Ոսկ. մ. ա. 22 (յն. չարագոյն), քաննասարիկ, քաննասարեան Տօնակ.։

• «գիշատիչ, վայրագ», ԱԲ «վազուև. յափշտակող, վնատակար»։-Աւետի-քեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 352 պրս. քէմ «չար, ժանտ» + sar «գլուխ» բառերից՝ իբր «չարագլուխ» և կամ յն. քա՛ննօս, քանտօս «պատա-ռող»։ Տէրվ. Altarm. 61-62, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160 բուն «շնագը-լուխ», իբր սանս. çvaçīrša, պրտ sak-sar «շնագլուխ», կազմուած *քան «շուն» =սանտ. çvan, յն. ϰιων, լտ. can-և պրս. sar «գլուխ» բառերից։ Հիւնք. լտ. canis «շուն»+ պրս. sar՝ որ ստացել է «ծայր» նշանակութիսնը։

• «քարի վրայ փորագրութիւն» Ոսկ. եփետ. որից քանդել «քակտել, աւերել, քայքայել, փուլ ածել» ՍԳր. «չարչարել. տանջել» Բենիկ. «քարի վրայ փորագրել» Պիտառ. քանդուած «փորագրութիսն, բա-նուածք» Սարգ. Իգն. Նար. քանդումն Խոր. Յհ. կթ. պտղաքանդ «վրան պտուղներ փո-րագրուած» Վկ. գէ. 38. դիւրաքանդ Նիւս. երգ. կրկնութեամբ՝ քանդքանդել Առաք. ատմ. 135, 233. տրա հետ միատին նաև՝

• , ի-ա հլ. «քարի վրայ փոռա-գրութիւն» ՍԳր. որից քանդակել ՍԳր. Ա-գաթ. քանդակագործ Գ. թագ. է. 11. Եզեկ, խ. 43. խա. 25. Վեցօր. քանդակագործի «փո-րագրելու գրիչ» Ել. լբ. 4. քանդակածոյ Եփր. մն. ոսկեքանդակ Եփր. թգ. պտղա-քանդակ Յայսմ. գեղեցկաքանդակ Պտմ. աղէքս. քարուքանդակ Ոսկիփ.։

• = Պհլ. [other alphabet] որ է գաղափարագրով [hebrew word] h plvnt an, որ պէտք է կարդալ kandan «փորել, քանդել, աւերել» (Nyberg, Hilfeburh des pehleyi I 32 և II 119), *kandak «փորագրութիւն», պրս. [arabic word] kan-dan «կորզել, խլել. 2. փորել, բրել. 3. փո-րագրել», ❇ [arabic word] kanda «խլեալ, կորզեալ. 2. խրամ», [arabic word] kandak «խրամ, փոս», [arabic word] kandakār «քանդակագործ», աֆղան. kan-dal հպրս. զնդ. kan-, սանտ. khánati «փո-րել»։ Նոյն արմատից զանազան նախդիրնե-րով ունինք նկան<զնդ. ni-kan «թադելով թագցնել», վկանդել<զնդ. vī-kan, vī-kanti «փոսով անջատել, քանդել, փուլ ածել» (տե՛ս այս բառերը)։ Իրանեանից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ kandaq «փոս» (Bar-tholomae, Altir 437)։-Հիւբշ. 256։

• Նախ ԳԴ քանդակագործ համեմա-տեց պրս. kandakār ձևի հետ։ Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. քանդակի ևն։ Պատկ. Изcл. Lag. Ges. Abhd. 298, Հիւբշ. KZ 23, 20, Տէրվ. Altarm. 19և Նախալ. 50, Justi, Dict. Kurde 159 զնդ. kan սանս. khan ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 46 ետրուսկ. canā-«գործ, արուեստագէտի գործ», Հիւնք. յն. ϰεντεω «խայթել», պրս. kandan։-Հիւբշ. 256 դնում է միայն քանդակ բա-ռը և զարմանալի է որ չի յիշում քան-դել։ Scheftelovitz BВ 29, 29 մբգ. šwenden «ոչնչացնել», անգսք. swīn-dan, գերմ. schwinden «անհետանալ» բառերի հետ՝ հնխ. svəndh-արմատից։ (Յիշում են կասկածով Walde 724 և Pokorny 2, 526)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭანდაკი քանդակի, კანდაკება քանդակեբա, ჭანდაკებული քանդակեբուլի «քանդակագործութիմն», გამოკანდაკება գա-մոքանոակեբա «փորագրութիւն, արձանա-գրութիւն», მკანდაკებელი մքանդակեբելի «քանդակագործ» (սրանք կարող են նաև պահլաւերէնից ուղղակի փոխառութիսն լի-նել). թրք. գւռ. Եւդ. kurukend «քարուքանդ» (Բիւր. 1899, 314)։-Այստեղ գործ չունի գնչ. handako «խրամ», որ փոխառեալ է թրք. hendek ձևից, հակառակ Ն. Ադոնց, որ ՀԱ 1912, 270 կարծում է թէ հյ. քան-դակ բառն է։

• = Պրս. [arabic word] kandūk կամ [arabic word] kandū գէ աման ինչ մեծ որպէս կարաս, ի մէջ ո-րոյ արմտիս դնեն. ասւում է նաև [arabic word] kandūla՝ նոյն նշ.», [arabic word] kandūr «մեծ կողով, ուր դնեն արմտիս»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր-❇ [arabic word] kandūnā արաբ. [arabic word] kandūǰ նոյն նշ., արևել. թրք. [arabic word] kūnduq «շռնիճ»։-Հիւբշ. 256։

• , ո, ի-ա հլ. «մօտ 138 լիտր՝ կշիռ ծանրութեան=45 kil. 333 gr. (ըստ Մանանդեան, Չափերը 48), նոյն ծանրու-թեամբ ոսկու կամ արծաթի գումար» ՍԳր. Շիր. Երզն. մտթ. «շնորհք, ձիրք, հանճար» Յս. որդի, որից քանքարաւոր Պտմ. աղէքս. քանքարազերծել Փիլ. նխ. քանքարաթաքոյց Խոսր. Լմբ. Երզն. մտթ։ բազմաքանքար Պտմ. աղէքս. Մանդ. երկաքանքար «երկ, ռոամեան» ԱԲ։

• , ի-ա հլ. «լաւ, ընտիր» (հմմտ. յոս-կոյ քաջէ Նորագիւտ ա. մն. իը. 18, ոսկւով քաջաւ Նորագիւտ բ. մն. գ. 4). «ազնիւ, ա. ռաքինի, պատուական. 3. արի, կտրիճ, 4. դիւցազն, հսկայ. 5. աւելի, շատ, մեծա-պէս» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. 6. «ոգի, դև, փէրի» Եղիշ. հրց. 50. Խոր. Շնորհ. վիպ. Կանոն. որից քաջ արանց «թագաւոր, կայսր» Գծ. իե. 21, 25. Ագաթ. Արծր. բազ-մաթեւ ածանցներ (ԱԲ ունի աւելի քան 300), որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյն-ները. ինչ. քաջաբան Եփր. թգ. tաջաբոյս Ագաթ. քաջալերել ՍԳր. քաջալերիչ Ագաթ. Կռրիւն. Եփր. ա. թես. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17, Դատ. ժդ. 16 (Նորայր, Բառ. ֆր. ibis այս ձևը դնում է քաջ «ոգի» բառից, իբր հոմանիշ արտասազդահաւ բառի, որ ծագում է Արտաւազդ Բ-ի անունից, իբր քաջքերից շղթայուած թագաւորի թռչունը). քաջահը-մուտ Ոսկ. մ. բ. 8. քաջաձայն Ոսկ. փիլիպ. քաջանուն Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 10. քաջասրտիլ Եփր. թգ. Եւագր. ևն։

• Klaproth, As. pol։ 101 պրս. [arabic word] xōš «լաւ, քաղցրահամ» բառի հետ։ ՆՀԲ աջ, աջող բառի՞ց։ Müller SWAW 38, 581 և 586 գործածում է մեկնելու համար զնդ. xvāšaya բառը, ուր ուրիշ-ները «ուտելիք» են հասկանում։ Այս-պէս xvašaya zi vispō afmus astvá ǰvainti Վենդ. Գ. 33 ըստ Müller «զօ-րութեա՛մբ. քանզի ամենայն էակք աշ-խարհի կեան»։ Ըստ այսմ Justi, Znd-sp. 90 զնդ. նոյն xvāša «ուտելիք» բա-ռի տակ դնում է հյ. քաջ «ոյժ»։ (Վեր-ջին անգամ Barthol. Altir. 1879 մեկ-նում է բառը «Essen. ուտելիք»)։ Տէրվ. Altarm. 25 մերժում է այս և էջ 22 կր-ցում է աանս. kavi «իմաստուն», պրս. kay «մեծ, կարող, հզօր» ևն բառերին։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 12 զնդ. ϑwaxša բառի հետ (որ Barthol. Altir. z93 մեկնում է «աշխոյժ»)։ Մորթման ZDMG 26, 618 բևեռ. khaidiani։ Karo-lides, Iλ. ουγϰρ. 88 կապադովկ. ϰατσὄρα «մղձաւանջ, չար ոգի» և սանս. çat «հարուածել», çatru «թշնամի»։ Հիւնք. գաճ բառից, ինչպէս յն. *ἰπανος «գաճ» և τιτάν։ «հսկայ, բաջ»։ Jensen, Hitt, u. Arm.. 101 հաթ. psi=waǰi «քաջ, արի», ՀԱ 1904, 271 հաթ. h.-ši «մեծ»։ Patrubány SA 1, 194 յն. ηδυς. գերմ. šuss «քաղցր» <հնխ. svādhyos։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 157 աջ բառից։ Karst, Յուշարձ. 423 ալթայ. koč, չա-ղաթ. koča, kočak «արի, քաջ»։ Պա-տահաևան նմանութիւն ունի սանտ. դև» աշանակութեան վրայ տե՛ս՝ Էմին,

• «կակուղ, փափուկ, դիւրափշուր» Վստկ. վերջաձայնի անկումով նաև փուխ Մաքս. դիոն. Վստկ. 54. 162. որից փխրել «փշրել, փոշիի վերածել, քայքայել» Ոսկ, Փիլիպ. թ. Ագաթ. Փիլ. ել. բ. 41, «խորո-վել, խանձել, խարկել» Եզեկ. իդ. 10, Ղևտ. բ. 14, իգ. 14, փխրան «փշրուք» Փարպ. Երզն. մտթ. 491. Ուխտ. բ. 113. Լծ. ածաբ. դիւրափուխր Երզն. մտթ. 543. դիւրափխրե-լի Նար. փխրուն (նոր բառ)։

• =Կովկասեան ծագումով բառ է թւում հմմտ. վրաց. უեუნა փխունա «փշրել, կոտ-րատել», ფხეკაփխեկա «ջնջել, քերիչով քե-րել», უხურა փխուրա «ջնջել, խլել, քան-դել», ვხვრა փխվրա «արմատից խլել, աւե-ել», მოუხვრა մոփխվրա «արմատից պո-կել», საφხეკი սափխեկի «քերիչ», უნვიერი իխվիերի «փխրուն», որոնց պարզ արմատն է փխ. մասնիկ է ր, ինչպէս և ն, կ։-Աճ.

• ՆՀԲ թւում է կցել փշրել բառին։ Տէրվ. Նախալ. 93 փշրել բառի հետ հնխ. pis կամ սրանից ածանցուած pisk արմատից։ Bugge IF 1, 457 յն. φωλω «փշրել, մանրել» բառին ցեղակից։ Այս վերջինը բոլորովին անապահով է համարում Հիւբշ. 501։ Հիւնք. յն. φρὸγω «բոհրել» բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 98 փշուր բառի հետ։ Մառ ЗВO 25 (1921), 36 խալդ. ipxulie, վրաց. փխունա, փխվա։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Հճ. Մկ. Սլմ. Վն. Տփ. փուխր, Սվեդ. փիւխր, Ախց. Ակն. Խրբ. Ջղ, Ննխ. Սեբ. փուխ, Մշ. փուրխ, Մրղ. փուռխ «կակուղ, փխրուն».-Պլ. կայ միայն բար-դութեամբ փուխսիրտ «բարեսիրտ» և սիր-տը փուխ «սիրտը կակուղ». ուրիշ գործա-ծութիւն չունի.-նոյնից են Մշ. փրխուն, փրխիգ «փուխը», թրքախօս հայերից Այն, փխրել կամ փրխել «փխրուիլ» (Բիւր. 1900, 685), կրճատ կրկնութեամբ՝ փխուխ Վն. «կակուղ, փափուկ»։

• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ժ բան. էջ 223. «Ի զուգակողմանցն կրկնակաց երեքանկիւնիցն՝ երեք տառք բաղկանան. հուր և փուղձ և ութանիստն քանզի է՛ որ հրոյ ձև է և է՛ որ օդոյ և է՛ որ ջրոյ. իսկ ի չորեքանկիւնեացն քուեայն է»։ Բառ. երեմ. էջ 325 մեկնում է «ջուր». նոյն բառը վեց անգամ գտնում եմ գործա-ծուած էֆիմ. հետևեալ ձևով. Շոգիք՝ որք են բարակ փուղձ, նուրբ ճենճեր և անզգայ շունչ (էջ 245). Նծումբն ունի յինքեան ոյժ հրային, փուղձ և խոնաւութիւն սնդկային, նաև աղ հողային (էջ 252). Հոյծ, պարարտ փուղձ և սոսնձանման խոնաւութիւնն է սրն-դիկ (էջ 261). Փայտն ունի առաւել փուղձ և խոնաւութիւն ջրային, բայց քարն ունի սա-կաւ փուղձ և խոնաւութիւն... հրահալելին աարարտ խոնաւութեամբ և փղձով (էջ 262)։ ՆՀԲ մեկնում է «լոյծ, խոնաւ, հոտանուտ», իսկ ՋԲ սրա հետ նաև «ջուր», ԱԲ «թոյլ, լոյծ, խոնաւ»։ Ըստ իս, ինչպէս հուր (պիրա-միդ) և ութանիստ, նոյնպէս և փուղձ երկ-րաչափական մի մարմին է նշանակում։ Ըստ Փիլոնի երեքն էլ հաւասարակողմեան եռանկիւններից կազմւած ձևեր են. քա-ռանկիւններից կազմուած իբր ձև յիշում է քիչ յետոյ խորանարդը (քուեայ). եւ որով-հետև երկրաչափութեան մէջ հառասարա-կողմեան եռանկիւններից կազմուած կանո-նաւռր բազմանիստերը երեք են միայն (պի-րամիդ, ութանիստ և քսանանիստ), որոն-ցից առաջին երկուսը արդէն յիշուած են, աւստի փուղձ նշանակում է «քսանանիստ, իկոսաէդռոն»։-Բոլորովին ուրիշ իմաստ ունի փուղձ՝ էֆիմէրտէի մէջ։ Երկրորդ վը-կայութեան մէջ տեսնում ենք որ ծծումբին վերագրւում է հների չորս տարրերը, հուր (ոյժ հրային), ջուր (խոնաւութիւն սըն-դըկային), հող (աղ հողային), մնում է փուղձ, որ պիտի նշանակէ «օդ»։ Այս իմաս-տով է նաև առաջին վկայութեան մէջ, ուր «օդ» և «գազ» համազօր են։-Երկու նշա-նակութիւնները փուղձ «օդ» և «քսանա-նիստ» թէև շատ անյարիր, բայց միևնոյն բաներն են։ Հները, ըստ Պիւթագորեան փի-լիսոփայութեան չորս տարրերը չորս երկ-րաչափական ձևերի հետ էին կապում. օդը ութանիստի հետ, հողը խորանարդի հետ, ջուրը քսանանիստի հետ և հուրը պիրամի-դի հետ (տե՛ս Փл. Kзджори, Исторiя Зпемент. Mатематики. Qnecca, 1910, էջ 55)։ Սրա համար է որ Փիլոնի մէջ էլ հուր (պիրամիդ) «հրոյ ձև է», փուղձ (քսանա-նիստ) «օդոյ ձև է» և ութանիստն «ջրոյ ձև է»։ Ինչպէս տեսնում ենք, շարքը տեղա-փոխուած է. և դրա համար է որ էֆիմէր-տէն դնում է փուղձ «օդ» ըստ Փիլոնի, իսկ Բռ. երեմ. փուղձ «ջուր»=քսանանիստ՝ ըստ Պիւթագորեանց։

• «մի տեսակ աման կամ չափ». մէկ անգամ ունի Եփր. թգ. էջ 365. «Արարին զե-րաստանսն ոսկի և զմկունսն ոսկի և առա-քեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին ... եկին իջուցին զտապանակն Ղևտացիքն և զփունդսն ոսկեղէն մկանցն և տարան եդին առ մեծ վիմին»։ Համապատասխան տեղը Ս. Գրքում կարդում ենք. «Եւ Ղևտացիքն հանին զտապանակն Տեառն և զքուրձն ար-գոբ ընդ նմին և զանօթսն ոսկիս որ ի նմա և եդին ի վերայ վիմին մեծի» (Ա. թագ. զ. 15)։ Համեմատութիւնը դժբախտաբար ևա-տարեալ չէ փունդ բառի իմաստը ստուգելու համար։ Բառ. երեմ. էջ 325=Հին բռ. դնում է փունդս և մեկնում է «աման ինչ»։ Այսպէս է ընդունում ևաև ՆՀԲ։ Նորայր, Բառ-ֆրանս. 300բ յատկացրած է ֆր. cornue բառին, որ է «անօթ ինչ խեցեղէն կամ ա-պակեղէն ի պէտս տարրագիտաս»։ Բառս մէկ անգամ էլ գտնում եմ գործածուած Մծբ. 219. «Յեսու պարտաւորեաց զԱքար, զի գո-ղեաց և թագոյց զարծաթն ի փնդէ անտի, զոր ունէր. և Յիսուս փրկիչ մեր ետ զքան-քարս առ շահս». ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, էջ 504) ունի. «Յեսու Բարնուն պարտաւորեաց զագահն Աքար, զի գողացաւ և թագոյց, և Յիսուս փրկիչ մեր դատապար-տռեաո ոագահն Յուդաս, զի գողացաւ և թա-ռոյց զարծաթն յարկղէն», ըստ համեմատու-թեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական)։ Այս համեմատութիւններից երևում է, որ փունդ նշանակում է «արկղ»։

• (սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։

• ՆՀԲ (ունջ բառի տակ) լծ. լտ. fun-dum։ Lag. Urgesch. 692 սանս. nīσი punga, punja «դէզ ևն»։ Riggs, Քե-ոակ. էջ 61 անգլ. bunch «խուրձ, փունջ»։ Տէրվ. Altarm. 58 յն. σφίγγω «կապել, իրար կապել» ևն։ Bugge IF 1, 455 դնում է *bunyo-ձևից՝ կազ-մուած բուն=պրս. bun «ծառի բուն» բառից։ Հիւնք. պրս. պինճ, պինչէ «հան-գոյց, կանանց ճակատանոց»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 368 պրս. [arabic word] pun-ča «ճակատ. 2. ճակատի վրայ ձգուաձ մազերի փունջ»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։

• ՓՈԽ.-Ուտ. փունջ «ծոպ», վրաց. უηნჯი փունջի «ծոպ, houppe, touffe de fils en hounuet»։

• , ո հլ. «փուշ» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. «մի տեսակ երաժշտակսն խազ (︎)» ԱԲ (մի տեսակ վէրք» Վստկ. 168. որից փշա-բեր Ես է. 24. լդ. 12. Կոչ. 13. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 19. փշալից Առակ. իզ. 9. Եփր. ծն, չարափուշ Եփր. թգ. 410. փշեղէն Բրս. մրկ. ժանտափուշ Ագաթ. սրափուշ Ագաթ. տա-փափուշ Ագաթ. թանձրափուշ Պղատ. օրին կառափուշ Լծ. փիլ. ուղտափուշ Բժշ. նոր բառեր են փշոտ, փշապատ, փշաքաղիլ, փշալար ևն։

• Justi, Dict. Kurde 78 քրդ. pež «թուփ, մացառ»? Հիւնք. շփել բայից։ Petersson IF 43 (1925) էջ 74 յն. πευϰέδανος πέυϰη, լիթ. puszis, գերմ. Fichte ծառանունների հետ, որոնք ծա-դում են հնխ. peuk', puk՛ «խթել» ար-մատից. հյ. փուշ <*spuk -uo-։

• . ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «նե-խութիւն, մարմնի կամ ուրիշ մի բանի փտած մասը» Ոսկ. Վեցօր. Սեբեր. «փտած, նեխած, ևճառած». Յոբ. խ. 18. Առ որս. Գէ. ես. ռան հարազատ (սերունդ)» Իմ. դ. 3. որից փտել, փտիլ «ապականիլ, փճացնել, նեխիլ» Յոբ. խ. 7, ժթ. 20, ժզ. 8, Սղ. լէ. 6. Ոսկ. ես. փտութիւն Նիւս. բն. Նար. փտանալ Սիրաք ժդ. 20. անփուտ ՍԳր. անփտելի Երզն. մտթ. վաղափուտ Պիտ. դժուարափուտ Փիլ. ել. փտախտ (նոր բառ)։

• = Պհլ. ὶ pūt ձևից. հմմտ. պրս.❇ pūd «հին, փտած», ❇ pūda «հին և փտե-ալ. 2. փտեալ ծառ», պազ. pūd «փտած. փտութիւն», պհլ. [other alphabet] pūtak «փտած, նեխած», զնդ. [arabic word] puīti-«մարմնի փտութիւն». սանս. pūti-«փտած, նեխած, հոտած, շարաւ, թարախ», putika-«նեխած, հոտած» (Horn § 334)։ Այս բոլորի ար-մատն է հնխ. pū-«հոտիլ, նեխիլ» (համար-ւում է բնաձայն, փո՜ւհ բացագանչութիւնից յառաջացած), որի այլ ժառանգներես են սանս. pūyati «հոտիլ», pū̄ya-«թարախ», զնդ. puyeiti «հոտիլ», յն. πίϑω «հոտեց-նել», πύον «թարախ», լտ. pus «թարախ», լիթ. puvù, գոթ. fls «հոտած» ևն (Boisacq 328 Trautmann 234, Pokorny 2, 82, Er nout-Meillet 788)։-Հիւբշ. 256

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմարէ-ւով պրս. pūd բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. putredo, յն. σηπεδων։ Lag. Urgesch. 192 ռանս. pū, լտ. putidus։ Müller SWA 42, 252 և 45, 538 զնդ. pavaiti, լն πόωւ Justi, Zendsp. 191 pū արմատի տակ Salemann KZ 8, 60 օսս, buy, պհլ. pūtak, պազ. put։ Հիւբշ. KZ 23, 19 աանս. pūti, պհլ. putak։ Պատկ. Maтep. 1, 16 պհլ. և պրս. pūd։ Տէրվ. Նախալ. 93 pu-արմատից՝ տ ածանցիչով, Հիւնք. պրս. բուտ, յն. πίϑω, φϑίω, φϑίνω, տ. putredo։ Մառ, Яз. и Лит. I 225 բասկ. hutz «դատարկ», վրաց. փուտու-րո «պարապ», հյ. փուճ ևն։-Տե՛ս և հու բառի պատմականը։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. փտել, Մկ. փտիլ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Տիգ. փդիլ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. Սվեդ. փըդդիլ, Ասլ. փը*դիլ, Զթ. փը'դդը՝չ, Հճ. փmդդել, Ջղ. Սչ. փթել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. փթէլ, Ագլ. Ախց. Կր. Շմ. Տփ. փթիլ, Հմշ. փթուշ, Ննխ. փթթէլ, բայց Ակն. փննիւգ (<փտնուկ) «փտած»։ Նոր բառեր են փտանք, փտլուկ, փտոտ, փտուկ, փու-տանալ, փուտանուն, փուտշրէշ. նաև Երև. Ղրբ. Տփ. փուտ «թերութիւն, պակասու-թիւն».-թրքախօս հայերից Ատն. փտտել օլմագ «փտիլ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ფუტურო փուտուրո «ծառի փտութիւն, մէջի դատարկոչթիւնը», დაუუ-ტუროება դափուտուրոեբա «ծառի փտիլը». დაუუტηროებული դափուտուրոեբուլի «փը-տած ծառ», օրդ. [arabic word] petut «փտութիւն» (ըստ Justi, Dict. Kurde 74), որ է գւո. փտոտ։

• , ո հլ. «փչած շունչը, փուքսից դուրս եկած օդը» Յոբ. է. 7. Սեբեր. Եզն. «հպարտութիւնից ուռիլը» Լմբ. ատ. Ներս. մոկ. «փորի քամի» Բրս. մրկ. 28. Յայսմ որից փուքք (անեզական) «կրակը հրահրե-լու գործիք, քէօրիւկ» Յոբ. լբ. 19. Երեմ. զ. 29. Ետ. ծդ. 16. «նուագելու տիկ» Սեբեր. «ընդեղէնի կճեպ», Բժշ. փքալ, փքանալ, «ուռիլ, տկռիլ» (հպարտութիւնից) Բ. մկ. թ. 4. Ագաթ. «փուք արձակել» Մանդ. փըք-նուլ Փիլ. լին. փքռիլ «ուռչիլ» (թթուած խմո-րի համար ասուած) Տարօն. Ա. § 96, էջ 196, «ուռիլ» Ձիաբուծութիւն (Ձեռ. Թաւրիզի, էջ 110). փքուն, փքոց (նոր բառեր), փքո-ցուռոյց Ագաթ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phu-«փչել» բնա-ձայն արմատից. ընդարձակ տե՛ս հևալ. փուչ, ոգի, հոգի, որոնք ծագում են նոյն արմատից (Boisacq 1042, Pokorny 2, 79-80, 144, Trautmann 234)։

• նից փոխառեալ չէ, այլ փչել բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ կցւում է յն. φῦοα, φυοαω «փչում, փչել» բառերին։ Justi, Dict. Kurde 294 քրդ. fik «սրինգ», fikandin «սրինգ ածել» և վրաց. փուքսի բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 հնխ. pu «փր-չել» արմատից՝ ք ածանցիչով։ Meillet MSL 758 և 8, 293 փուք և թուք բառե-րի ք ձայնի համապատասխանը չգտնե-լով ցեղակիցների մէջ՝ մասնիկ է հա-մարում։ Հիւնք. հյ. փչել և պրս. pug ձևերից։ Horn. Grdr. § 339 յն. φυσα ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 256 և 502 չի կարողանում որոշել թէ բառս պրս. puk ձևի՞ց է փոխառեալ թէ իբր բնիկ կցւում է վերինների հետ և կամ թէ իբր բնաձայն՝ նմանութիւնը պատահական է։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 ունի վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. fukati, ռուս. Փукaть, ուկր. fukaty, չեխ. foukati «փչել, քամի անել», լեհ. fukač «նախա-տել» ևն (Berneker 286)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Խրբ. փուք, Մշ. փուկ, Մկ. փուք՝, Սվեդ. փէօք «շունչ բերնի կամ փուքսի» (օր. Սվեդ. հիդդուձ փէօք գունես «հոտած շունչ ունիս»). Ախց. փուք «զայ-րոյթ», Զթ. Սեբ. Տիգ. փուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. փուքս, Մկ. փո՛ւք'ըս, Մշ. փու-կս, Գոր. Ղրբ. փօքսը, Վն. փիւզ (<*փիւկս ձևից), Ագլ. փօսկ, Սլմ. փիւկ, փիւս «փուքս գործիքը»։ Նոր բառեր են փքիլ «ու-ռիլ» (Մշ. փկիլ «հպարտանալ»), փքուիլ «ուռիլ, հպարտանալ», փքշուճ, փքնել, փրք-ռիլ «շատ ուտելուց փորը տկռիլ» (>Ննխ. Սլթ. փքռիլ, Պլ. բքռիլ), փքփքոտել, փքփքո-տուիլ, գիշերափուք. հմմտ. նաև Ագլ. մանջը փէօգ՝ «մէջը փուճ, սնամէջ, տճկ. խօփ (բողկ ևն)»։-

• ՓՈԽ.-Վրաց. ღუკვა փուքվա, დაუუკვა դափուքվա «մի բանի մէջ հաւաքուած օդը դուրս հանել», უუჭხი փուքսի «փուքս գործի-քը» (հյ. փուքս հայցական ձևից)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phuku-ձևից, որ տուել է հյ. *փուքու, տարանմանու-թեամբ փուքու, որից փոքր։ Հնխ. արմատն է pok, pou, pu «փոքր, քիչ», որ -ko-, -ro-, -lo-մասնիկներով աճած ձևի տակ երևում է հետևեալ բառերի մէջ. լտ. paucus «ռեւ» paulus, paullus «փոքր, տկար», pauxillus «շատ փոքրիկ», pauper «աղքատ», paryus «փոքր», parum «շատ քիչ», յն. παυβος «սա-կասութիւն, փոքր, կարճ», նաև գոթ. fawai, հբգ. fao. fō, fōh, անգսք. féa, անգլ. few, հհիւս. fár «քիչ, սակաւ»։ Հնխ. pōu-առ-մատի տաստկականն է (ըստ Ernout-Meillet 707) phau-, որից է յն. φαῦλος «ցածրո-

• Klaproth, Asia pol. 102 լտ. paucos, իտալ. poco, վոթյակ. pokzi։ ՆՀԲ լծ լտ. paucus, իտալ piccolo «փոքր», po-co «քիչ»։ Peterm. 17, 25, 38 յն. μιϰρος «փոքր», պրս. pusar և լտ. puer «մա նուկ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 449 յն. μιϰρός, լտ. paucus կամ պրս. pusar, սանս. putra, լտ. puer։ Win-disch. 15 լտ. paucus։ Պատկ. Изслед. ըստ Windisch։ Տէրվ. Altarm. 7 լտ. pau-cus, pu-er, յն. παῦρος «քիչ», πaίς =*παfιδ «տղայ», գոթ. faus, favs «քիչ» բառերին ցեղակից։ Նոյն, Նախալ. 93 կա՛մ ծագած հնխ. pu «զարնել, կոտ-րել» արմատի puk աճականիո (հմմա-յն. παίω, լտ. pavio, լիթ. piauti) և կամ աճած է ք մամնիկով։ Հիւնք. փուխր բառից։ Bugge 32, 31 ըստ Win-disch. նախաձևը դնելով phauku-։ (Մերժում են Walde և Pokorny նա-խաձայնի պատճառով. վերի ձևով կա-պելով յն. φαῦλος բառի հետ՝ բացա-տրւում է նախաձայնը)։ Patrubánv ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhog-«չորացտել» աոմատից։

• , ի-ա հլ. «գործակալ». վէև ան-գամ ունի Պղատ. տիմ. 82, որ և իբր բացա-տրութիւն աւելացնում է «որք են վերագոյն պաշտօնեայք տաճարին»։

• = Յն. φήν նոյն նշ. մեր բառը առնւած է յն. յգ. հյց. ԿՊνας ձևից։-Հիւբշ. էջ 387։

• , ի հլ. «չորացած խոտ, խռիւ» Փարպ. Յհ. կթ. 197. գրուած փսրայ Եղիշ. ը, էջ 156։

• , ռ հլ. (յետնաբար յգ. փրփր-րունք, -րանց) «փրփուր» Վեցօր. որից փըր-փըրել, փրփրիլ Մրկ. թ. 17, 19. Յուդ. 3. եսն. փրփրեցուցանել Ղկ. թ. 39. փրփրածին Նռնն. Մառ. փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ. եղեգնափրփուր ՋԲ. ծովափրփուր, փըր-փըրալից, փրփրուն (նոր բառեր)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phēr-արմատից, որ և sper-«ցանել, ցրուել, սփռել», (տես փռել, սփիռ). սրանից հյ. *փիր, կրկնու-թեամբ *փիր-փուր>փրփուր. ցեղակիցնե-րից ունինք միայն յն. αՓρός «փրփուր»՝ պարզ արմատից, առանց կրկնութեան և α լաւե-լուածով. հմմտ. նաև օստ. ffiur «փրփուր»։ Միւս հնդևրոպական լեզուների մէջ այլ ար-մատից ունինք n կամ m բաղաձայնով՝ սանս. phéna-, օստ. fing, հսր. pšna, հպրուս. spaoуno, լիթ. spáine, հբգ. ferm, հանգլ. fám, լտ. spūma, սոգդ. pym 'kh, ո-րոնք հաւասարապէս պակասում են հյ. և յն. (Meillet-Ernout 927)։

• ՆՀԲ լծ. լն. πορφύρα, լտ. purpura «ծի-րանի»։ Bugge IF 1, 456 միացնում է կասկածով յն. μορφὸρω «ծփալ, տա-տանիլ (ծովու)» կամ լտ. spuo «թրք-նել» ձևի հետ։ Հիմնք. յն. πορφῦρα։ Pat-rubány ՀԱ 1908 246 կազմուած փուր արմատից, որ կցում է փուք և փը-չեւ ռառերին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 կրկնուած phor-արմատիզ, որի մեկնութիւնը տուել է Balt. u. Slav.

• էջ 67, որ չեմ տեսած։ Վերի մեկնու-թիւնը տուաւ Mieillet, BSL ❇ 93, էջ 51 (աւելացնում եմ օտ. ffiur)։

• ՓՈԽ.-Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։

• «անմեռուկ կամ կոճկորաև կոչոսած բոյսը. դանդուռ, լտ. portulaca, տճկ. սէմիզ օթ, պրս. խըլֆա» Բժշ. Հին բռ. Մխ. հեր. որոնց մէջ գրւում է նաև փերփեր, փրփրերան, փերփերան, փարփար, փառ-փառ. մեր գրականում ընդունուած է փըր-փըրեմ ձևով, իսկ արևելեանում չի գործած-ւում (կայ միայն դանդուռ)։

• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։

• տե՛ս Փիծ։

• = Վրաց. ჭალი քալի, ինգ. ჭალ քալ, լազ. քալ, քալէ «աղջիկ». որի կրճատն է վրաց. ❇ა︎ քա «ա՛յ կին, ա՛յ աղջիկ»։-Աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծօլա։-Աճ.

• Հներից Առաքել Սիւնեցի հանում է քայլ բառից. «Դարձեալ կոչեն զանունն քալ, քանզի քալեաց ի ծառն չար (ակ-նարկութիսն Եւայի). այսպէս դստերք իւր անհամար՝ քայլ քայլ քարշեն զմար-դիկ ի չար» (Ադամ. էջ 139)։ Մնացեա-յը տե՛ս ծօ բառի տակ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Բլ. Երև. Եւդ. Մշ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Վն. Տր. Տփ. քա. Սլմ. ք'm, Ախց. Շմ. աքա, Ննխ. հաքա. սովորաբար գործած-ւում են իբր կոչական՝ իգական տեռի հա-մառ. տեղ տեղ էլ կինը մարդուն է կոչում այսպէս. կայ նաև քալա խաթո՛ւն Վն. Օրտ.։

• «բաժանում, անջատում կամ բաժա-նեալ, անջատուած, զատուած» Ոսկ. մ. գ. 26. Նանայ. որից քակել «բաժանել, իրարից ջոկել. 2. աւրել, քայքայել. 3. ջնջել, ցրուել, մէջտեղից հանել» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. քակիչ Մագ. Երզն. մտթ. քակումն Փարպ. քակուտ «խախուտ» Եփր. համաբ. 55. ան-քակ Ել. լթ. 21. Սեբեր. Ոսկ. մտթ. Ագաթ. անքակութիւն Ագաթ. կողաքակ Բուզ. դիւրա-քակ Կոչ. 90. ծնօտաքակ Զքր. կթ. դժուա-րաքակ Փիլ. սաստկական տ մասնիկով՝ քակ-տել «քակել, քանդել, քայքայել» ՍԳր. քակ-տումն Թուոց ե. 21 ին։

• Տէրվ. Altarm. 19 և Նախալ. 46 հնխ. ška արմատի ածանց skak-ձևից. հմմտ. հյ. քայքայել, սանս. chā, զնդ. skā «կտրել, բաժանել», յն. «χάω «ճեղ-քել»։ Հիւնք. քակոր բառից։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 73 յն. ϰαϰός «վատ», լտ. cacare «աղբել» և հյ. քակոր բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 307 գերմ. srhwach=հբգ. swach «թոյլ» բառի հետ (մերժում է Pokorny 2, 527)։ Meillet MSL 15, 340 բաժանելով քա-կոր բառից՝ ուզում է կցել թերևս փռիւգ. ϰανονν և լն. ϰαϰός «վատ» բառերին, Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. xagul, բուրեատ. xugut, kukul ևն «կոտրել, խորտակել»։

• (յետնաբար ռ հլ. սեռ. քակորոյ՝ Լմբ. ծբ մարգ. էջ 40՝ ովս. թ. 4) «թրիք, աթար, արջառի աղբ» Եզեկ. դ. 15. Սղիշ, Վրք. հց. բ. 263. Նչ. եզեկ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kakka-«քաք» մանկական բառից՝ -որ մասնիկով. ժառանգ-ներից են պրս. [arabic word] kaka, [arabic word] kaki, յն. ϰαϰϰη, միռլ. cacc, քիմր. cach, բրըտ. cac'h, քորն. caugh, ռուս. кака (գոյականի նշա-նակութեամբ), լտ. caco, cacare, յն. xаϰϰаω, մեռլ. caccaim, ռուտ. какать, աբգ. kakken (բայական ձևով) ևն։ Նախաձևի կրկնակ k ձայնը պահած են յն. իռլ. լեզուները, բայց հայր կրկնակ թաղաձայն չընդունելով՝ վե-րածել է (Pokorny 1, 336, Ernout-Meillet 121, Walde 104, Boisacq 395)։ Մեր. բառի երկրորդ և առանց մասնիկի ձևն է քաք, որ տե՛ս առանձին։ Քաք և քակոր բառերի կա-պը հաստատում է նաև Ղրբ. քա՛քուռ, որի մէջ -ուռ մասնիկի համար հմմտ. ծակ-ուռ։

• Müller SWAW 41, 7 սանտ çakrt «կղկղանք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. 77 զնդ. kaxvarəδa «կախարդ», աֆղ. kakar «կեղտոտ, պիղծ»։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 29 գշ-կուր հոմանիշի կուր մասի հետ նոյն է դնում քա-կոր բա-ռի վերջին մասը։ Տէրվ. Altarm. 17 -որ դնում է մասնիկ, իսկ քակ-=աանս. chag-ana «չոր աթար», chagana «ա-թարէ կրակ»։ Հիւնք. պրս. kaki և հյ. քաք ձևերի հետ։ Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 154 սանս. ča-

• ԳՒՌ.-Սլմ. քակոռ, Մրղ. քակօռ, Վն. բակոռ, Մկ. ք'ակուր, Ղրբ. քա՛քուռ, Ղրդ. քա՛քուռնը «թիթէն, հասարակ աթար», որից քաքուռահոտ «թրիքի այրածի հոտ»։

• , ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։

• = Ասոր. [syriac word] kāhnā, ն. ասոր. k'ana, արամ. [hebrew word] kāhanā (լգ. kāhanayā) «քահա-նայ», որ ընիկ սեմական բառ է և ստնւամ է նաև միւս ցեղակից լեղուների մէջ. ինչ. փիւնիկ. [hebrew word] khn, եբր. [hebrew word] kohēn, եթովպ. ե ὶ)Պ kāhne «քահանայ», արաբ. [arabic word] kähin «հմայող, կախարդ, բախտագուշակ, անտես. մատակարար». բուն արմատո հա-մարւում է kvn «ոտքի վրայ կանգնիլ, ծա-ռայել (Աստուծոյ)» (Gesenius I777 տպ. էջ 335)։-Հիւբշ. 318։

• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 57 ա. րաբ. [arabic word] kāhanā «քահանայ» (Առակագըը-քի արաբերէն թարգմանութեան մէջ) հայե-ոէնից է տառադարձուած։

• (ի հլ. ըստ Ոսկ. մ. ա. 4 մարդա-պայքաղից. յետնաբար ի-ա հլ.) «արու այծ, նոխազ» ՍԳր. Մանդ. Անյ. պորփ. որից քաղակ «փոքրիկ նոխազ» Թր. քեր. եղջե-րուաքաո «կէսը եղջերու և կէսը այծ՝ մտա-ցածին մի կենդանի» Եղիշ. հրց. 52, Անյ. աորփ. Սահմ. Վահր. երրդ. էջ 165. փղա-քաղ, ուղտաքաղ Մագ. թղ. 232, քաղեան «նոխազներ» Մագ. այծքաղ Օր. ժդ. 5 կամ այծաքաղ Վեցօր. 192. մարդապայքաղ Ոսկ. մ. ա. 4. վիշապառիւծ քաղ Ոսկ. Կո-ղոս. 602-4. նաև Պայապիս Քաղեայ յա-տուկ անունը՝ որ տե՛ս Պայ բառի տակ։-Նոյն քաղ բառն է դարձեալ, որ «անասնոց խառնք» նշանակութեամբ գործածուած է Եփր. մատ. Բ. էջ 305. «Եկի հասի ի վերայ քոյ և տետի զքեզ զի հասեալ էր ժամանակ քո և ժամ քողաց քոց» (հմմտ. Եզեկ. ժզ. 8 Տեսի զքեզ, զի հատեալ էր ժամանակ քո և ժամանակ խախտողաց քոց, եբր. [hebrew word] dōdīm «սիրոյ, կրից, տռփանաց»), որից էլ յառաջացել է քաղոց ամտանունը, իբր «ա-նասնոց խառնից ամիսը» (Աճառ. Նոր բա-ռեր հ. մատ. Բ. 279)։ Վերջապէս նոյն բա-ռըն է աքաղ «ոչխարների զուգաւորութիւն, խառնք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վստկ. 216. «Թէ զխոտն՝ զոր հովուի բիր կոչեն, խառնես և տաս, շատ աքաղ տայ առնել որձացն և իգացն. և քօշին և մաքւոյն միապէս է»։ Բառիս ստուգութիւնը կասկա-ծելի է սակայն, որովհետև հատուածի վեր-նագիրն է. «Վասն վազեցնելոյ և ի փաղ գալոյ (մերձաւորիլ)». փաղ և աքաղ կարող էին ձևով շփոթուիլ. այլուստ ստուգելու պէտք կայ։

• Peterm. 25, 29 տանս. čhāga «այծ». Pott BVS 4, 68 օսս. sáǰ «այծ», Տէրվ. Altarm. 26 սանս. čhaga «բուծ», հսլ. koza «այծ», kozilu «քաղ», անգսք. he-cen «ուլ»։ Justi, Dict. Kurde 321 քրդ. kar, karik «ուլ»։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. kal «անասունների արուն» (իմա [arabic word] kāl «արու գոմէշ»)։-Հիւնք. քուղ «լար, առասան» բառից։

• «ընտրելով պոկել հանել, հաւա-քել». արմատ որ այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. կայ միայն քաղ «մշակու-թեան անպէտ և վնասակար խոտ, որ քա-դում ❇և դէն են քցում» Եփր. աւետ. 275. Տաթև. ձմ. ղբ. որից քաղհանել «անպէտ խոտերը պոկել հանել» Ոսկ. մ. բ. 19. «ի-րեն հաճոյ եղածը հանել, ընտրութիւն ա-նել» Եզն. քաղահան «անպէտ խոտերը ջո-կելու գործողութիւնը» Բուզ. Յճխ. քաղահեղ-ձոյց «վնասակար խոտերի մէջ խեղդուած» Ոսկ. և Գէ. ես. ընդհանուր իմաստից են բը-խում քաղել «ընտրել, մէջից ջոկելով առնել, կթել, հաւաքել (խոտ, հունձք, փշրանք, ոջիլ ևն)» ՍԳր. Եփր. բ. կոր. Եւս. պտմ. «ցտծ-րից վերև հետզհետէ նեղացնելով շինել (շէնքը)» Ծն. զ. 16 (այս բառի բացատրու-թիւնը տալիս է Տաթև. ձմ. ճժա «Քաղելով ռռռծեյն այն է որ ժե կանգուն հասասար բարձրացոյց... և ժե նրբացոյց ի մի կան-գուն)». քաղուածոյք «հատընտիր» Եա. պտմ. ծաղկաքաղ Վեցօր. Մանդ. վիշապաքաղ Ա-գաթ. սերմնաքաղ Գծ. ժէ. 18. Վեցօր. պրտ-ղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. ճռաքաղ ՍԳր. ձկնաքաղ Վեցօր. պատառաքաղ Խոր. փայտաքաղ Եփր. ծն. էջ 53, յես. հասկա-քաղ Միք. է. 1. Ես. ժէ. 5. կրկտաքաղ Ոսկ. բ. կոր. բանաքաղ. Եզն. Մծբ. խորշաքաղ Ոսկ. ա. տիմ. զինաքաղ Օրբել. զօշաքաղ ՍԳր. ևն։-Քաղել բառի համար «խորհրդա-ձել» իմաստն է ենթադրել տալիս Տաթև. ձմ. ա, երբ գրում է. «Քաղոց՝ զքննութիւն հօր և որդւոյ և հոգւսյն սրբոյ, ասէ, ընդ մի-մեանս առ ի ստեղծանել զմարդն ըստ պատ-կերի»։

• Տէրվ. Altarm. 17 սանտ. kar «վիրաւո-րել, սպանել», յն. ϰαρπός «պտուղ» ևն ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 111 հյ. քերել և քաղոց բառերի հետ՝ կզում է յն. σϰά́λλω, լիթ. skelti, գերմ. scheeren, Arharren բառերին, իբր հնխ. skar-«քերել, կտրել» արմատից։-Meillet MSL 8, 297 և 10, 270 հպլ. kolǰa, լիթ. kalu «դարբնել», յն. ϰλϰω «պաառո-տել», հսլ. klasd «հասկ» բառերին զե-ղակից։ (Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49)։ Հիւնք. քակել բայից։ Patrubány ՀԱ 1906, 368 հնխ. svel «շրջել» ար-մատից. հմմտ. իռլ. sel, bel, կիմր. chwel, լեթթ. svalstit «շրջել»։ Lidén IF 44, 191 հյ. քիլ բառի հետ միասին = հբգ. gihalōn «հասաքել»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի կումուք. kaγmak «պտուղը ծառից ցած թափել», որ յա-ռաջանում է թրք. [arabic word] ︎ qaqmaq «ցըն-զել» բայից։

• «հին ըւ մին զգեստ, ցնցոտի, քուրջ» Ոսկ. մ. ա. 12. Բ. տիմ. էջ 210. Մանդ. Բրս. ողորմ., որից՝ գրգլեակ նոյն նշ. Յայսմ ապր. 17. Սարգ. յկ. ղ. էջ 80. Ածաբ. աղ-քատ.-սրանցից՝ ր նմանելով յաջորդ լ-ին՝ յառաջացել են գլգլեկ Տաթև. ամ. 175, 704, գլգլայ Պատմ. ԺԸ դարից (Դիւան Հայոց Պատմ. ժ. էջ 106), գլգլէն «ցնցոտի» Օրբ. էջ 177 (Յաւուր միում դարձեալ աներևոյթ լի-նէր և զգեցեալ մազեղէն խոշոր և գլգլէնս պատառատունս՝ գնայր ի մեծ առաքինարա-նոն Երիցու վանից).-վերջապէս նոյն պէտք է լինի գրջլի, ի-ա հլ. «քուրջ, քուրձ» (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) Ոսկ. եբր. ժա. 504, որ Վարդա-նեան, ՀԱ, 1921, 246 պարզապէս ուղղում է գ7գլԻ։

• կամ իբր երկու բառ ԵՒ ԵԹ «միայն լոկ, սոսկ» ՍԳր. Մծբ. գրուած է նաև ևեթէ «միայն» Սարկ. քհ.։

• -Կառմուած է և շաղկապով՝ եթ անծանօթ բառից. սրա համար է, որ ՀՀԲ և ՆՀԲ նշա-նակում են նաև առանձին եթ ձևը, որ սա-կայն այսպէս առանձին գործածուած չէ։

• ՆՀԲ «ի բառիցս և, եթէ. լծ. գէթ կամ գեթ»։ Lag. Arm. Stud. § 740 զնդ. ai-wiϑyō «դուրս, հեռո՛ւ»։-Տէրվ. տե՛ս գէթ բառի տակ։ Հիւնք. և թէ։ Pedersen, Յուց. դեր. 60 և եթէ ձևից։

• ԳՒՌ.-Պահուած է Տփ. մի քանի ձևերի մէջ. ինչ. հիմիսկէվէտ «հենց հիմայ»։

• . գրուած նաև թոխ և բոխ. առնուած է ասորական Աստուածաշնչի Ծն. ա. 2 համարից, որ մեր թարգմանութեան մէջ թարգմանուած է «աներեւոյթ և անպատ-րաստ»։ Եփր. ծն. էջ 2-3 մեկնելու համար այս դարձուածը՝ գրում է. «Երկիր, ասէ, էր թոհ և բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ և ամայի... երկիր, ասէ, թոհ և բոհ. յոյնն ասէ, աներևոյթ և անպատրաստ... այլ հեբրայեցին փոխանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ և բոխ, խոր և խաւար ասէ»։ Սրա-նից առնելով Վրդն. ծն. մեկնում է. «Ոմանք ի խաւարէ և յանդնդոց ասեն եղեալ զաշ-խարհս, զոր թոհ և բոհ ասացին, որ է խոր և խաւար»։ Այս երկուսից դուրս բառս գործա-ծուած է մի քանի անկախ տեղեր էլ. այսպէս Առծռ. ա. 10 «ամայի, անմարդաբնակ» նշա-նակութեամբ (Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ և ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան). որից կազ-մուած է բոխասեր կամ բոխասէր «դժուար-անցանելի» Նանայ. յռջ։-Հին բռ. մեկնում և քմահաճօրէն «թոհ և բոհ. անկազմ, աներև ւոյթ կամ անպիտան. բոհ, թոհ, բորբ, խա-ւար. բոխ՝ աւերակ»։-Նոր գրականում (արև-մըտեան բարբառ) թոհ և բոհ, մանաւանդ թոհուբոհ գործածւում է «քաօսային վիճակ, կատարեալ խառնաշփոթութիւն» նշանակու-թեամբ։

• = Ասոր. [syriac word] toh wə woh, եբր. tohu vā bohu «ամայի և ա-նասւատ». հմմտ. արաբ. [arabic word] tīh «անա-պատ, լաբիւրինթոս». սրանից է փոխառեալ նաև ֆրանս. tohu-bohu «մեծ անկարգու-թիւն, խառնակութիւն»։-Հիւբշ. 303։

• ՆՀԲ բոխ՝ լծ. բաւիղ, վախք. բոհ՝ բառ եբր. պօհու, ասոր. պօհ. թոհ և բոհ՝ բառ եբր. թէհօմ, այսինքն «անդունդք»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 80 բոհ=ասոր. boh։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lag. Arm. Stud. § 861։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 169 պրս. [arabic word] tohi «դատարկ» բառից։

• «կնդրուկի ծառ» Ովս. ժդ. 6. Միս. ի. (Բազմ. 1911, 261բ), որ և լիբան Կո։ 4։ (Զի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և թ'կմուգս փագտէ). լիբանան Վրք. և վկ. Բ 120։

• = Յն. λίβανος, որ ծագում է եբր. [hebrew word] ləbānōn հոմանիշից. այս բառը բուն նշա-նակում է «սպիտակ» և Լիբանան լեռան ա-նունն է. որից յետոյ անցել է նշանակելու նոյն լեռան վրայ աճող խնկաբեր ծառը.-յոյնից է փոխառեալ նաև հսլ. ռուս. ливанъ «կնդրուկ». հմմտ. վերը լիբանոն։-Հիւբշ. 552։

• «հացագործ» Վրդն. առակ. 200. Միխ. աս. էջ 80 (տպուած է սխալմամբ խա-պաղ)։

• = Արաբ. [arabic word] xabbāz «հացագործ», որ ծագում է ❇ xubz «հաց» բառից. սրա-նից են փոխառեալ նաև վրաց. საბაზი խա-բազի, քրդ. xabbaz, xabbas «հացագործ»։-Հիւբշ. 268։

• «մոլորակ». որից ամպար աստեղք «եօթը մոլորակները». ունի միայն Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 112՝ հանելով մի հին գը-րուածքից, որի անունը չի տալիս։

• (որ և ըստ ՋԲ և ԱԲ անթեմն) «մի տեսակ բոյս կամ ծաղիկ». Կոչ. 321 (թարշամեսցի ոսկեծաղիկն... զի անթեմս այս երևելի բանջար է բազմապատիկ, որ շուրք զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձևս զը-տերևովն). որից էլ Ճառընտ. և Տօնակ.։ Նոյնը յետին բժշկարաններում սխալմամբ գրուած է և առթիմոն, ավթիմոն, օթեմոն և նշանա-կում է «մի տեսակ բոյս՝ բաղադրեալների սե-ռից, որի ծաղկից պատրաստում են միջա-տասպան փոշի. ֆր. pyréthre» (ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 346)։

• = Յն. բնագրի τὸ ἀνϑέμιον τοῦ χρυσίου ձևն է, որ Կոչումն ընծայութեան թարգմանի-չը մէկ անգամ թարգմանել է ոսկեծաղիկ, իսկ միւս անգամ տառադարձրել է անթեմ. յն, ἀνϑὲμιον նշանակում է «փոքր ծաղիկ», ἀνϑεμις «որևէ ծաղիկ՝ յատկապէս երիցուկ» իսկ ἀνρεμον «ծաղիկ, 2. մի տեսակ բոյս», ռռ թուի թէ թարգմանչի ակնարկած բառն է։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Կոչման ընծայու թեան հրատարակիչը՝ էջ 335, որ կցում է յն. ἀνϑέμιον բառին։ ՆՀԲ և Հիւբշ. 340, յն. ανϑεμίς ձևի հետ։

• ՀԲուս. § 168 ասում է. «Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ'է, որ մեր ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ա-տանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա»։ Ֆերահեան, Բազմ. 1931, էջ 141-2 խօսելով բառիս վրայ, գտնում է, որ նոյն է լտ. eru-ca, ֆրանս. roquctte, իտալ. ruca, տճկ rokka salata, գւռ. ճարճիր, նարճրակ, արաբ. [other alphabet] ǰirǰir, ինչպես դրել եմ ես էլ։ Այս բոյսը շատ նման է կոտեմի և ջրկոտեմի, որի համար էլ երբեմն շփոթ-վում է նրանց հետ։ Բոլորովին տարբեր է գւռ. սորեկ, սորուկ «լտ. sorgham, sa-ricum» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ.)։

• «սերովբէների յաջորդ կարգի հրեշտակները» ՍԳր. Նչ. Եզեկ. Վրդն. ել. Անյ. և Շնորհ. բարձր. Խոսր. Շար. նոյն են նաև քերովբիմ Փիլ. ել. Սարգ. ա. պետր. ը. էջ 420 (ա տպ.)=329 (բ տպ.), քերոբ ՍԳր. Նչ. Եզեկ. քերովբ ՍԳր. Եփր. աւետ. քրովբէ ՍԳր. Յս. որդի. քերուբ ՍԳր. Տիմոթ. կուզ 72, քրոբիմ Եփր. ծն. քերոբիմ Եփր. ծն. Առ. որս. Տաղ. քերովբին Իրեն. ցոյցք 8, քերօբ, քերոբէ ևն, բոլորն էլ ի հլ.։ Սրանցից են քերովբէական, քրովբէական, Պտրգ. Տաղ. Շար. Նար. երգ. քերովբէօրէն, քրով-բէօրէն Նար. քրովբէաբնակ Նար. խչ. քը-րովբէագումար Գնձ. ևն։

• = Ասոր. ❇ krōwā, kərōwa, յգ. krō-wē կամ յն. χεροῦβ, յգ. γερουβεἰμ, γερουβιμ ձևերից, որոնք փոխառեալ են եբր. [hebrew word] kərūb. յգ. [hebrew word] kərū̄bim «քերովբէ» բառից։ Քրիստոնէութեան միջոցով տարա-ծուած է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. յա. Aherub. cherubim, cherubin, ֆրանս. chê-rubin, արաբ. ︎ karrubī ևն։ Բուն ծագումը անստոյգ է, հաւանաբար կապ-ւում է ասուր. karābu, kāribu, karabu [other alphabet] «խոնարհիլ, յար-գել, օրհնել, աղօթել, աղաչել» բային (Strassmaier, Alphab. Verzeich. 525 և Delitsch, Assyr. Handwb. 350)։-Հիւբշ. 320։

• Հները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ «Քերովբէքն որ կոչին յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան» Եղիշ. հրց. էջ 9-49.-«Զի՞նչ է քերով-բիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում. Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է «քե-բազմաչեայք ըստ տետանողին, որ է յաճախ գիտութիւն» Շնորհ. բրձր.։-«Եւ կոչի քերովբէն բազում գիտութիւն և հեղումն իմաստութեան» Վրդն. իւ-«Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաս-տութեան... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ» Նչ. եզեկ.։ (Այս տեղից առնելով է որ Բառ. երեմ. էջ 331 դը-նում է «Քերոբ. նկարակերպ կամ նաշխ»)։-«Քերովբէն յեբրայեցւոց ի մերս թարգմանի բազմութիսն գիտու-թեան և հեղումն իմաստութեան» Տա-թև. ամ. 566։-Նորերից ՀՀԲ դնում է եբր. ԳԴ եբր. և արաբ. ՆՀԲ եբր.։

• , ու հլ. «ոխ, վրէժ, նախանձ, ոխա-կալութիւն» Գ. մկ. դ. 9. Երեմ. խը. 39. Ոսկ. մ. բ. 15. Ագաթ. որից քինալ, քինանալ «ոխ պահել, մախալ» Թուոց լե. 21. Սեբեր. Եզն. Եփր. ծն. քինախնդիր Թուոց իե. 13. Եփր. թգ. 432. քինահանութիւն Ոսկ. մտթ. քինայոյզ Եփր. ել. քինաւոր Եւս. պտմ. քի-նութիւն Ագաթ. Եփր. օրին. անքէն Փիլ. Ե-ղիշ. Երև. էջ 317, անքինահան Մանդ. ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։

• «նէտի կապարճ». յետին ժամանա-կի բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Զքր. սարկ. Բ. 18. «Թափեալ զկապարճն որ է քէշն և ձգէր նետ դէպ ի Ոսմանցիսն... և յորժամ պակասեցաւ նետն, ձայնեաց ատելով. բերէ՛ք քէշս»։ Նոյն բառը պիտի լինի նաև գէշ Վրդ. առկ. ճհ. 205 (Ռ ձիոյ ագին և բաշն խուգեցէք, և գէշ և բիշիկ, աղեղ և ռումպ ի վերայ կապեցէք), որ յի-շում է Ամատ. Հայոց բառ ու բան 104 ա-ռանց բացատրութեան։

• ՆՀԲ լծ. լտ. catula «կատուի ձագ» և այս համեմատութիւնից ելնելով՝ բառն էլ մեկնում է «էգ շուն կամ կատու». մինչդեռ բնագրում միայն շուն է և կատւի խօսք չկայ. Տէրվ. Altarm. 62, Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160 շուն և սկունդ բառերի հետ հնխ. svan ար-մատից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. [arabic word] qanǰəq և հյ. քած հոմանիշ-ների հետ։ Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. kant (նոր հնչումով känt, օսմ. kent) «աղջիկ, աղախին». նշանակութեան տարբերութիւնը ճիշտ այնպէս է ինչ-պէս քած «էգ շուն» և քոծ «աղախին»։

• ԳՒՌ.-Պահուած է Անտիոքի Քէսառ ռևւ-ղում՝ քէյնթ «աղջիկ» ձևով. իմաստի համար հ քած.

• ԳՒՌ.-Երև. քթէթ «հարսի հալաւ» (նոյնը նաև Գոր. Գնձ.), Սվ. քթէթ և Սվեդ. քթիթ օշորի հնացած անպետք կտոր, քուրջ»։ Նոր բառեր են քթեթգլուխ, քթեթօրհնէք։

• . արմատ առանձին անգոր-ծածական. ոճով ունինք խոստովան առնել, խոստովան լինել «դաւանիլ» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից խոստովանիլ «խօսք տալ» Ածաբ. «գոհանալ, բարեբանել, դաւանիլ, մեղքը ա-պաշխարել» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. եբր. խոստո-վանութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Բուզ. չխոստո-վանութիւն Կոչ. խոստովանող «որ ընդունում է ճշմարտութիւնը» Շար. «հաւատքի համար չարչարուած» Ագաթ. ևն։-Եփր. թգ. 409 դտնում եմ խոստավան գրչութիւնը, որ թուի Արմատական բառարան-26 թէ տպագրական սխալ է, բայց վրիպակների ցանկի մէջ չէ նշանակուած։

• ՓՈԽ.-Ասորոց Բար-Շուշան հայրապետի Հայոց կաթուղիկոսին ուղղած թղթի մէջ կայ հայ. խոստովանութիւն բառը՝ ասորատառ ❇ տառադարձութեամբ (տե՛ս ՀԱ 1913, 127)։ Կեսարիոյ թուրթեռս գործածում են xosdovanak «խոստովա-նանք». օր. heč xosdovanaγcn sok mu? «Բնաւ խոստովանած չե՞ս» (Բիւր. 1898, 212)։ Ագուլիսի թուրքերն էլ ունին xōsdö-vank' olsun «Խոստովանք լինի, ուրիշին չասե՛ս» ասացուածը։

• (յետնաբար ռ, ի հլ.) «խորհուրդ, մտածութիւն, միտք» Յճխ. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 127. Տօնակ. որից խորհիլ «մտածել» ՍԳր. «հոգ տանիլ» ՍԳր. «մտադրուիլ» ՍԳր. Մծբ. «մէկի հետ խորհուրդ անել» ՍԳր. «կարծել» Աթ. խորհուրդ ՍԳր. Վեցօր. Ա-գաթ. Եզն. Բուզ. (յգ. խորհրդանի Մագ. մեծ են. էջ 28, 43). խորհրդաբար Ոսկ. յհ. ա. 31, բ. 1. խորհրդածութիւն Ոսկ. յհ. ա. 27. խորհրդակալ Ագաթ. խորհրդական ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. խորհրդակիր Եւադր. մտախորճ ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Ագաթ. համախորհ Ոսկ. փիլ. իրաւախորհ Եզն. բարեխորհել Կորիւն. բա. րեխորհուրդ Բուզ. երկխորհուրդ Եւագր. զրա-խորհուրդ Գ. մակ. զ. 9. լայնախորհուրդ Մծբ. նոր բառեր են՝ խորհրդաժողով, խորհրդակ-ցական, խորհրդանշան, խորհրդարանական ևն։ Առմատիս երկրորդ ձևն է խոՒ, որ կազ-մուած է ր-ի անկումով. առանձին գործա-ծուած կայ միայն խոհ «գիտուն» Հին բռ. ո-րից խոհիլ «մտածել» Տիմոթ. կուզ, էջ 9, 35, 116. իրաւախոհ ՍԳր. Ոսկ. Ա. կոր. ան-խոհ «անմիտ» Տիմոթ. կուզ, էջ 314. մտա-Խոհ Ծն. զ. 6. Բ. մակ. ժդ. 8. Ոսկ. մ. ա. 15. ողջախոհ Փարպ. ողջախոհութիւն Ոսկ. յհ. ա. 35. բղջախոհ Պիտ. Կղնկտ. գրուած նաև խոխ՝ ինչ. համախոխ Անան. ժմնկ. 51. հ5. բառասկիզբը գտնուած օրինակները բո-լոր յետոսկեդարեան շրջանին են պատկա-նում. այսպէս՝ խոհական, խոհականութիւն խոհեմ, խոհուն ևն՝ Փարպ. Խոր. Պիտ. ևն. (մէկ անգամ միայն կայ խոհեմ «խորա-մանկ» Կիւրղ. ծն.)։ Սրանից հետևում է՝ որ խոհ բառի մէջ ր-ի անկումը սկսած է հա-զիւ ոսկեդարի վերջը և այն էլ նախապէս ռառավերջում, որից անցել է և բառասկիզբը։

• Justi, Zendsp. 79 զնդ. kar «մտա-ծել, խորհիլ» արմատից? Հիւնք. պոս. խահիտէն (իմա՛ [arabic word] xvahidan) «կամենալ, խնդրել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 57 սանս. kratu, զնդ. xratu և հյ. խրատ բառերի հետ՝ իբրև հնխ. շրջեալ *qhortu արմատից։ Patrubány ՀԱ 1910, 118 խոր բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 խոկ բառից։ Karst, Յուշարձան 428 թթր. ot, oǰ, oi «միտք, խորհուրդ, խորհիլ»։

• ՒԻՌ.-Ջղ. խորուրդ՝, Ալշ. Մշ. խօրուրդ՝, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. խօրուրթ, Տփ. խօրուրթ, խօխուրթ, Մրղ. խօրխուրդ, Սլմ. խորխուրթ, Ոզմ. խորխութ «գաղտնի խորհրդակցութիւն»։ Արևմտեան գրեթէ բոլոր Հայոց բարբառների մէջ կայ բառս՝ թաղական և այլ խորհուրդ-ների համար. բայց բոլորն էլ գրականից փո-խառեալ։ Հմմտ. նաև Սեբ. անխօրուրթ «չմը-տածող»։ Բայական ձևով կայ միայն Ակն. խօյհրիլ. խօյհիլ։

• ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։

• ԳՒՌ.-Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։

• = Ասոր. [syriac word] ︎ kulbā «շուն» բառից, որից և [syriac word] ︎ [syriac word] ︎ kəleb-yama «փոկ» (Brock. Lex. syr. էջ 158)։ Բառը ռնևև ❇և︎ մական է, որի միւս ցեղակիցներն են ա-սուր. kalbu, արաբ. [arabic word] kalb «շուն. նաև շնաձուկ», եբր. [hebrew word] keleb, եթովպ. [hebrew word] Արմատական բառարան-42 kalb «շուն»։ Հայ բառը յառաջացած պիտի լինի ասորի մի այնպիսի գաւառական ձևից, որ ունէր ու ձայնաւորը։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. քէլբ «շուն»։ Müller SWAW 48, 429 և 84 (1877) 218, WZKM 7. 281 սանս. babhru, vabhru «գորշ. 2. կուղբ», հսլ. bobru, լիթ. beb-rus, գերմ. Biber, պրս. [arabic word] kurbā «կատու»։ Տէրվ. Նախալ. 173 հնխ. bhabhru «կուղբ» բառից։ Հիւնո. ա-րաբ. քէլպ «շուն»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xali-gun, կալմուկ. xal-gun, բուրեաթ. kalyun, թունգուզ. ka-lun, մանչու. xailun, xaixun «կուղբ, ջրշուն»։

• «խտրոց, տարբե-րութիւն, արգելք, խափանիչ պատճառ» Ոսկ. մ ա. 25. 18 և լհ. ա. 13 և Եբր. Եփր. հո. 22, Եփես. էջ 143, Եւս. պտմ. 66. գրուած է կճրիմ Ոսկ. ա. տիմ. ժե. էջ 143 և Վեցօր, էջ 6, 15։

• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.

• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։

• , ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ռ հլ. թէև առանց վկայութեան) «խումբ (կենդանինե-րի, մեղուների, զօրքի, մարդոց, վկայու-թեանց)» Պղատ. օրին. Պիտ. Ղևոնդ. Յհ. կթ. որից հոյլ ի հոյլ «գունդագունդ» Նար. տաղ. միահոյլ Վեցօր. 71, 174. բազմահոյլ Վեցօր. 18Չ. Պիտ. Յհ. իմ. եկ. Մանդ. երկնահոյլ Անան. եկեղ. Մաշտ. մարդահոյլ Նար. յոգ-նահոյլ Անան. եկեղ. գրուած է նաև հոլ Նա-նայ. որից հոլեալ «հաւաքուած, խմբուած» Սհկ. կթ. արմաւ. հոլոնեալ «միասին հաւա-քուած» Շար. լէ. Անկ. գիրք առաք. 336։

• ՆՀԲ նոյն ընդ բոյլք, լծ. և բոլոր, յն. δλος, ὅγλος, թրք. ուլու, քիւլլիւ, հալգ, հալխ, գօլ։ Böttich. Arica 79. 312 սանս. bhuri։ Justi, Dict. Kurde 371 քրդ. guluk «պար մեղուաց»։ Fick I4 82 յն. πὸλις, լիթ. pilis=լեթթ. pils «ամ-րոց» ևն բառերի հետ յիշում է նաև լիթ. pilti «թափել» և հյ. հոլել «դիզել»։ (Նոյնը կրկնում են Endzelin, Latviešu valodas, իդ-լա, Riga և Pokorny 2, 51, որոնց դէմ է խօսում և մերժում Meillet BSL ж 87, էջ 229)։ Հիւնք. յոյլ

• բառից։ Scheftelowitz BВ 29, 33 հյ. լի, յն. πολύς, զնդ. pouru-«լի», հբգ. fole «ժողովուրդ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. pelē-«լնուլ» արմատից։ Այս մեկնու-թիւնը յիշում են Walde 592 և Pokor-ny 2, 63, կասկածում է Meillet (անձ-նական)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 86 թերևս նոյն ընդ հոլով։ Karst. Յուշար-ձան 421 թրք. küllü «ամբողջ» (որ դըժ-ռախտաբար արաբերէն է)։ Petersson KZ 47, 276 լեթթ. pնlis, púle «դէզ, հոտ». ռուս. pulja, ուկր. pul'a «գըն-դակ» բառերի հետ։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «միմոս, խեղկատակ» Ոսկ. մ. ա. 7. Եզն. «խենէշ, մեղկ» Ոսկ. ես. որից հտպտանք «պչրանք, պճնանք. 2. կցկցանք, կեղծիք, միմոսութիւն» Մագ. Սարգ. հտպր-տեալ «կեղծուած, ծածկուած» Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 379). գրուած է նաև խըտ-տիմ. ը. ժդ. որից պ-ի անկումով ձևացած են՝ հպտիլ «պաճուճուիլ, զարդարուիլ, միմո-սութիւններ անել» Ոսկ. փիլիպ. եփետ տիմ. հպտանք «պաճուճանք, միմոսութիւն» Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. եբր. 554. գրուած է նաև շպտիլ Փիլ. տես. էջ 19 (որից յառաջացել և թերևս Բռ. երեմ. էջ 248 այլափոխեալ շպտ. «լկտի» բառը). կասկածելի է հպիտ «ծաղ-րածու, միմոս» ՓԲ։

• Այս բառն է որ Բռ. երեմ. վրիպակով գրում է. Հապտել «պատճառել կամ խաբել» էջ 177,-Հպդել «մերձիլ, պատ-րաստել, պատճառել, այլայլել» էջ 186, փոխանակ հտպտել։-ՆՀԲ արմատը են-թադրում է հպիտ, լծ. ժպտիլ, ծպտիլ, թրք. (իմա՛ արաբ.) tabdīl «փոխուիլ»։ Հիւնք. ժպտիլ բայից։ Արդեօք կրկնա-ւո՛ր է։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «պարտէզի ածու» Վստկ. 143, 146, 152։

• = Արաբ. օ [arabic word] mašāra «ածու» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Բ. 109). բառս բնիձ ռեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. ա-րամ. [hebrew word] mesərā «ածու». ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] mu-sa--ru-u կամ mu-ša-ru-u (musarū, mušarū) «պարտէզ, արտ», սումեր. musar «պարտէզ, արտ» (Autran, Sumérien et indo-eur. էջ 157, Delitzsch Ass Hndy 49) sirassma-ier, Alphab. Werz. 679)։ -Հիւբշ. 270։

• ԳՒՌ.-Մաշարա «ածու» Այն. Մշկ. Ք. իսս Մկ. մշարա «դդումի, վարունգի կամ ձմե-րուկի ածու»։

• ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են մաշել բայից։ ՆՀԲ յիշում է նաև յն. μαρασμός, իտալ. marcia, լատ. macies, macoz «հիւծու-թիւն»։-Պատկ. Maтep. I. I1 պրս. ձևի հետ՝ իբր ասորականից։

• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Արիստ. աշխ. «Երեք մասունքն ի մար-մենին (կամ ի մարմնենին) ի նա լինին հա-յեցեալ, ըստ երից ամանակաց բաժանեալ»։ ՆՀԲ մեկնում է «մանելիք, գործի մանելոյ, աղեկատ», իսկ ԱԲ ջնջած է։ Արդեօք ստուգ-ուած է որ սխալ ընթերցուա՞ծ է։ Քաջունի, Գ. 160 դեռ շարունակում է գրել «quenouille, իլ»։ +ՄԱՐՄԻՆ, ո հլ. «միս, փխբ. մարդ, նիւթ, իր» ՍԳր. որից ունինք բազմաթիւ ա-ձանցներ. յիշենք նրանցից մի քանի հնա-ռոյնները. -մարմնագեղ Ոսկ. ես. մարմնա-ծին Ագաթ. մարմնակից Եփես. գ. 6. Ագաթ. մարմնահար Բուզ. մարմնապատ Եզն. Վեց-օր. Ոսկ. մ. բ. 19. մարմնապէս Սեբեր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն. Ագաթ. բառավերջում՝ թանձ-րամարմին Եզն. զովամարմին Եփր. մնաց. չորեքմարմին Եւս. քր. քաջամարմին Ոսկ. յհ. ա. 3. յետիններից յիշենք մարմնապա-հեստ Պտրգ. 261, մարմնացի «մարմնով» Լծ. պրպմ. 742 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ), գե-ղեցկամարմին Փիլ. երկմարմին Փիլ. բուլա-մարմին Կանոն լերկամարմին Նար. խոտա-մարմին Ոսկիփ. բազմամարմին Նիւս. կազմ. մարմնամարց. մարմնամարզութիւն, մարմ-նամարօական (նոր բառեր) ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrmeno-ձևից? հմմտ. սանս. [other alphabet] marman-«ան-դամ, անդամների յօդաւորութիւնը, ամբողջ ռործարանները, մարմնի բաց մասերը՝ ո-րոնք աւելի են ենթակայ վիրաւորուելու, մարդուս տկար մասերը՝ որ պէտք է ծած-կել». բացի հայերէնից ու հնդկերէնից ուրիշ լեզուի մէջ չկայ այս բառը։ Pokorny, 2, 290 սրանց հետ է միացնում մի կողմից լիթ. melmú «ողնաշար», լեթթ. melmeni «ողնա-շարի ծայրի մասը» և միւս կողմից յն. μέλος «անդամ, յօդ», կիմր. cуm-mal «յօդաւորու-թիւն», կորն. mal, յգ. mel-l-ow, բրրտ. mell «յօդերը, ողնաշար» (Boisacq 625 առաջին շարքը բաժանում է երկրորդից)։ Բայց եթէ միացնենք լիթ. և լեթթ. ձևերը, հայերէնի ր ձայնը (փխ. ղ) անյարմար դուրս կգայ. ուս-տի կասկած է ծագում որ իրանեան փոխա-ռութիւն լինի. բայց իրանականում էլ նման ձև չկայ։-Հիւբշ. 473։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. մարմին, Տիգ. մmրմին, Ոզմ. մարմէ՛ն, Զթ. մայմինք, մարմինք, Սվեդ. մmրմէնք։-Նոր նշանակութիւն են ստացել Կր. մարմին «կա-նառե ամօթոյք», Նբ. մարմին «էգ անասուն-ների ծննդական գործարանը»։-Նոր ձևեր են մարմինք դառնալ, Շշ. «շատ ծիծ ուտելուց ուռիլ, կարմրիլ», մարմնիլ Մշ. «ապրիլ», մարմնատակ «մանրագոր»։

• «Օծեալն, Քրիս-տոս» Շար. որից մեսիատես Նար. տղ.։

• = Յն. Neoσίaς ձևից տառադարձուած. աւս էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] masixa «ոծեաւ» բառիզ. արմատն է եբր. mšx «ձեռ-քով քսել, օծել, զօծել» (ասուր. mašá'u, արամ. [arabic word] mšx). յունարէնի միջոցով անսել է բոլոր քրիստոնեայ ազգերի լեզուին ունինք նաև արաբ. [arabic word] masih «Մեսիա». բռես էլ [arabic word] masīhi «քրիստոնեայ»։-Հիւբշ. 364։

• Կոչ. Ոսկ. որից նաև ՍԳր. նա՛ ուրեմն «բայց արդ, թուի թէ» Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 31. նամա-նաւանդ Ոսկ. յհ. ա. 3. նա զի «մանաւանդ թէ» Գէ. ես. Նար. ևն։ Այս նոյն բառն է ան-շուշտ, որ միջին հայերէնում ստացել է «և» շաղկապի պաշտօն. Յղարկեց ի հետ թէ տո՛ւո չփախստականդ. Նա վախեցին որ թաթարն չլցուէր յերկիրս, տուին. նա ոխացաւ սուլ-տանն և ամէն Տաճկունք (ԺԳ դար)։ Սրանից է յառաջացել թէականի նշանակութիւնը, որ միջին հայերէնում երկրորդական նախադա-սութեան սկիզբն էր դրւում, իսկ նոր գաւա-ռականների մէջ դարձել է թէականին վերջա-դաս նէ, նը, նա. ինչ. Թէ անհոգ կենայ տէր ծառոյն, նա չորանայ ծառն.-Ծառին տէրը անհոգ կենայ նէ՝ (Պլ. նէ, Ննխ. նը), ծառո կը չորնայ։ (Տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 99)։

• = Բնիկ հայ բառ. նախորդի հետ պատ-կանում է հնխ. no-«այն» դերանուանական արմատին, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ այս-պիսի զանազան նշանակութիւններ ստացած է. հմմտ. լտ. enim «քանզի, որովհետև, այ-նինքն», ne, nae «արդարև, իրօք», nem--pe «այնու ամենայնիւ, ընաեանառառ» nam «որովհետև, այսինքն», օսկ. inim «և», ում. բըր. eine «և», enem «յայնժամ», յն. νή, ναί «հաստատական մասնիկ» (նյն. «այո՛»). սանս. anā «որովհետև, արդարև», nánā «զանազան եղանակով», na «իսկոյն», լիթ. nei «իսկոյն», հսլ. neže, nego «հենց», հբգ. na «բացասական հարցականի մասնիև» ևն (Pokorny 2, 336, Boisacq 655 ևն)։