interwoven with flowers;
— պսակ, garland.
Հիւսեալ ծաղկօք.
Ծաղկահիւս բրաբիոնս։ Ծաղկահիւս պսակաւ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
floriform, flower-shaped;
ընդ — ալիս ընդխառնիլ, to sail on placid waters.
որ ունի զձեւ եւ զնմանութիւն ծաղկանց. Ծաղկի նման.
Ծաղկաձեւ իցէ, կամ անուշահոտ. (Ագաթ.։)
Ծաղկաձեւ վարդագոյն արիւն, կամ ցօղ արեան. (Խոր. հռիփս.։ եւ Տօնակ.։)
Ծաղկաձեւ քանդուածս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Ծաղկաձեւ ալիք ծովու. (Ագաթ.։ Արծր. ՟Ե. 6։)
Ծով մանրագոյն ալեօք ծաղկաձեւ զդէմս իւր անցաւորացն ցուցանէ. (որ եւ զկնի Ծիծաղական ասի. Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ծաղկաձեւ պսակեալ սուրբ զեկեղեցի. (Ճ. ՟Բ.։)
flowered, painted with flowers;
flower-painter;
flower-painting.
cf. Ծաղկոց.
որ եւ ԾԱՂԿՈՑ. Պարտէզ ծաղկանց. բուրաստան.
Զգարնանաբեր ծաղկանոցացն բերել զնմանութիւն։ Ըստ նմանութեան գարնանաբեր ծաղկանոցաց. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ե։)
crowned with flowers;
wreath of flowers.
fond of flowers;
amateur florist.
enamelled, strewn with flowers.
flower-seller;
artificial flower-maker.
flowerness, abundance of flowers, full bloom;
efflorescence.
to blossom, to bloom, to flower, to flourish;
to exfoliate.
Ծաղկաւէտ լինել, ծաղկազարդիլ.
Բովանդակ ծաղկաւետանայր երկիր. (Մամբր.։)
cf. Ծաղկաւետանամ.
Ծաղկավէտ առնել. ծաղկեցուցանել. Կր. ծաղկիլ, ծաղկաւետանալ.
Ամենայն աստուածապաշտութեամբ, եւ մեծաւ ուրախութեամբ ծաղկաւետել ձեզ զկէտ հանդիսի աստուածավայելուչ հանգստեան ձերոյ. (Յհ. կթ)
Լերինք ծաղկաւետեալ ծիրաներփնին. (Խոր. վրդվռ.։)
Դրախտ ամենապատիկ ծառօք ծաղկաւետեալ. (Մագ. ՟Ե։)
abounding in flowers, flowery;
blooming, florid, flourishing;
efflorescent.
ἁνθηρός, ἁνθινός floridus, plenus floribus. Յաւէտ ծաղկեալ, կամ ծաղկուտ. ծաղկալից. ծաղկազարդ.
Ծաղկաւէտ դաշտ, կամ մարգք, բուրաստան, վայրք բուրաստանաց, թուփք սոստոց. (Խոր. ՟Ա. 15։ Պիտ.։ Վրք. հց. իզ։ Ճ. ՟Ա.։ Զքր. կթ.։ Ծաղկաւէտ եղեալ պտղածնի. Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ծաղկաւէտ լցեալ հրաշագեղ տնկօք. (Շար.։)
Իսկ (Յհ. կթ.)
Անդ հօտք արօտականք ծաղկաւէտք խայտացեալք. աստ խամրեալ, եւ յոյժ պակասեալ. իմա՛, ի մէջ ծաղկանց, կամ յարօտս ծաղկաւէտս։
flowery, blossoming, blooming.
Փթթեալ, այս ինքն այն ինչ բացեալ ծաղկօք. Ծաղիկ բացօղ, կամ բանալով. (զի փթիթ եւ բացումն են լծորդ. որպէս եբր. փաձահ, ֆաթահ. եփփաթա).
Զծաղկափթիթ տնկոցն զկանաչասաղարթ ոստոցն զտարածումն. (Անան. եկեղ։)
Հրճուալից ծաղկափթիթ զուարճանան կենդանիք եւ տունկք. (Պիտ.։)
culling or gathering flowers;
compiling;
extract;
abstract;
summary, anthology;
— առնել, to gather flowers, to cull;
to extract, to collect, to compile;
— երթալ մեղուաց, to rifle the flowers, to gather honey.
ԾԱՂԿԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵՐԹԱԼ. ἁνθολογέω flores decerpo, colligo. Ծաղկաժողով լինել. քաղել զծաղիկս, եւ հատընտիր բանս հաւաքել, համառօտել.
Այլեւ յոլովից զպայծառագոյնսն ծաղկաքաղ առնելով զշնորհաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զայս ամենայն փոքր ի շատէ ծաղկաքաղ արարաք. (Մանդ. ի ցանկն.։)
Ծաղկաքաղ արարի զգիրս զայս ի հայոց մնացորդաց յարեւելից գրոց. (Մեսր. երէց.։)
Յօժարիմք ծաղկաքաղ լինել յուրախարար բուրաստանաց ծաղկոցացն աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Ոչ իշխեն երթալ ծաղկաքաղ ի մարդս. (Վեցօր. ՟Ը։)
flowered;
party-eoloured;
figured, embroidered.
ԾԱՂԿԵԱՅ ԾԱՂԿԵՂԷՆ. ἁνθινός floridus, e floribus factus. Կազմեալ ի ծաղկանց, կամ ծաղկաձեւ զարդուք. ծաղկէ.
պատմուճան ծաղկեայ. (Ծն. ՟Լ՟Է. 3. 23։ Պիտ.։)
Ծաղկեայն եւ նռնաձեւքն առ վերջինն վայրօք. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
Ծաղկեայ պսակ (կամ ծաղկէ պսակ) Եդաւ ի գլուխ նորա. (Հ=Յ. փետր. ՟Ա.)
Պատկեցից ծաղկեղէն պսակօք զսուրբ գլուխդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր զծաղկեղէն զգեստուց հանդերձանս. (Նար. խչ.։)
cf. Ծաղկեայ.
ԾԱՂԿԵԱՅ ԾԱՂԿԵՂԷՆ. ἁνθινός floridus, e floribus factus. Կազմեալ ի ծաղկանց, կամ ծաղկաձեւ զարդուք. ծաղկէ.
պատմուճան ծաղկեայ. (Ծն. ՟Լ՟Է. 3. 23։ Պիտ.։)
Ծաղկեայն եւ նռնաձեւքն առ վերջինն վայրօք. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
Ծաղկեայ պսակ (կամ ծաղկէ պսակ) Եդաւ ի գլուխ նորա. (Հ=Յ. փետր. ՟Ա.)
Պատկեցից ծաղկեղէն պսակօք զսուրբ գլուխդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր զծաղկեղէն զգեստուց հանդերձանս. (Նար. խչ.։)
to blossom, to bloom, to flower, to put forth flowers, to be in flower;
to flourish, to prospere, to thrive;
to be pitted with small-pox;
— ալեաց, to become grizzled, to grow grey;
ծաղկեն տակաւ հերք նորա, my hair begins to grow grey.
Նշանս տէրունեան ձրի մեզ զկեանքն ծաղկեաց զքրիստոս. (Շ. բարձր.։)
Տունկս դառնոստեան, որ զգարշութիւն անառակ վարուց ծաղկեցի. (Նար. ՟Է։)
ԾԱՂԿԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱՂԿԻՄ, եցայ. ձ. ἁνθέω, ἑξανθέω floreo, effloresco θάλλω, κυπρίζω , ἑκβλαστάνομαι vireo, pullulo, germino, vigeo. Ծաղիկս բերել. բուսանիլ. բողբոջել. դալարանալ. բարգաւաճել. ուռճանալ. զուարճանալ. պայծառանալ.
Արձակեաց շառաւիղ, եւ ծաղկեաց ծաղիկ. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 8։)
Եւ ազոխն ծաղկեսցէ ծաղիկն ազոխացեալ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Ծաղկեցէ՛ք որպէս զվարդենի բուսեալ ի գնացս ջուրց։ Ծաղկեցէ՛ք ծաղիկ իբրեւ զշուշան. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 17. 19։)
Ո՛վ արմատ յեսսեայ՝ զքրիստոս ծնեալ ծաղկեցեր. (Տաղ.։)
Որպէս ծաղիկ վայրի այնպէս ծաղկէ։ Մի՛ ծաղկեսցեն բարունակք նորա։ ծաղկեսցէ յամառն, կամ իբրեւ զշուշան, կամ իսրայէլ։ որթք մեր ծաղկեսցեն. (Սղ. ՟ճբ. 15։ Յոբ. ՟Ի. 21։ Ես. ՟Ժ՟Է. 11։ ՟Լ՟Ե. 1։ ՟Ի՟Է. 6։)
Ծաղկեցաւ, կամ ծաղկեսցի գաւազանն։ Ծաղկեսցի ի քաղաքի տեառն որպէս խոտ երկրի։ Որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին. (Եզնիկ. ՟Է. 10։ Թուոց. ՟Ժ՟Է. 5։ Սղ. ՟Հ՟Ա. 10։ ՟Զ՟Ա. 13. եւ այլն։)
Նշին ծաղկէ գուշակ գարնան. (Շ. յիշատ.։)
Ծաղկիմ, եւ ոչ պտղաբերիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ծաղկեցար ըստ նմանութեան ծառոց, որ ոռոգին ջրով. (Շ. բարձր.։)
Այսօր զանթառամն ծաղկեցար զծաղիկ. (Շար.։)
Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց. (այս ինքն մօրուքն սկսաւ ճերմըկիլ, խըռնալ) (Ովս. ՟Է. 9։ Նար. ՟Բ։)
Դեռեւս կամէր ծաղկել ի ծնօտս տէգ մուրուացն (այսինքն նոր սկսեր էր բուսանիլ). (Կաղանկտ.։)
Սրտի բերկրեցելոյ երեսք ծաղկին. այսինքն զուարթանան. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Քրիստոնէութիւնն ծաղկեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ուրախութիւն յաստուծոյ յամենայն մարդ զուարճացեալ ծաղկէր. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
Բուսանիմք ի պատանեկութեան, ծաղկեմք երիտասարդութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Սրբութեամբ ծաղկեալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. իբր զարգանալ, փայլել։)
Պահողի պարկեշտ գոյն, ո՛չ շառագունեալ անամօթ ծաղկելով. (Բրս. պհ.։)
Իսկ (Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։)
Էր հնացեալ ծերութեամբ բազմաւ, եւ պակասեալ սքանչելի ալեօք ծաղկելեօք. իմա՛ ծաղկելովք։
party-coloured;
embroidered with flowers.
մ. Ունօղ զերանգ ծաղկան. ի գոյն ծաղկի. ծաղկաներկ.
ծաղկերանգ կամ ծաղկերանկ անկուածք, կամ տաճարք. (Անան. եկեղ։)
Ծաղկերանգ պատմուճան կամ վայելչութիւն. (Երզն. լս.։ Տօնակ.։)
Երփնագոյն ծաղկերանգք։ Բազմագերան մայրանման ծաղկերանգօք. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. ամբակ.։)
Զանազանեալ վարուք նոցին, եւ ծաղկերանգ քեզ ընծային. (Յիսուս որդի.։)
Ու՞ր շուշանաց ծաղկերանկին՝ տանց եւ յարկաց զոր կազմեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Դաշտք եւ հովիտք զարդարեցան ծաղկերանգ. (Տօնակ.։)
to cause to flower or flourish;
to adorn with flowers.
ԾԱՂԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ԾԱՂԿԵՄ. ն. Տալ ծաղկիլ. յուռթի եւ բարգաւաճ առնել. ծաղկաձեւ փայլեցուցանել. պայծառացուցանել.
Զչորացեալս ծաղկեցուցանես ի բարի կրօնս վայելչութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Օրհնութիւնք բարեխնամ ծնողին (ծերոյ) զնա ծաղկեցուցին. (Կաղանկտ.։)
Ի նշուլից շնորհացն ծաղկեցուցանէ զզգայութիւնսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զայսպիսի անուանադրութեանս շնորհ օրըստօրէ պայծառացուցեալ ծաղկեցո՛. (Պտրգ.։)
Այս արիւն զպատկերն թագաւորական ծաղկեցուցանէ ի մեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Ձրի մեզ զկենդանութիւն ծաղկեցուցանելով. (Անյաղթ բարձր.։)
Յիշատակարանս առանձին մատնանշան ծաղկեցուցանել. այսինքն ի լոյս ընծայել շարագրութեամբ. (Կորիւն.։)
Զգէեզի ծաղկեցուցեալ բորոտութեամբ. (Սարկ. քհ.) (որպէս եւ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. ըստ յն. ծաղկիլ. եւ ըստ հյ, սփռիլ. բորբոքիլ։)
that has shed its flowers, withered, faded;
— լինել, to lose the flowers, to fade, to wither.
Որ դիւրաւ ընկենու զծաղիկս իւր. ծաղկաթափ. ծաղկազերծ.
Ծաղկընկէց փառք, կամ մեծութիւն. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Մխ. առակ.։ Սկեւռ. աղ.։)
cf. Ծաղկեմ;
սրտի բերկրեցելոյ երեսք ծաղկին, a merry heart makes a cheerful countenance;
ծաղկին ամենայն ազգք արուեստից, all the arts flourish.
flower-garden.
κῆπος hortus. որ եւ ԾԱՂԿԱՆՈՑ. Բուրաստան. պարտէզ ծաղկաց.
Եմուտ ի ծաղկոցն արքունի։ Դարձաւ թագաւորն ի ծաղկոցէ անտի. (Եսթ. ՟Է. 7. 8։)
Ծաղիկք ծաղկոցաց աստուածութեանն. (Ագաթ.։)
Յարբուցմունս բուրաստանաց եւ ծաղկոցաց. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Միտ դիր ծաղկոցացն, եւ լսիցես զգեղեցիկ երգս ճպռանցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Ծաղիկ ծաղկոցաց բանին. (Նիւս. երգ.։)
Ծառանց ծաղկոցին. (Խոսր. պտրգ.։)
Աստուածապաշտութեանն ծաղկոցովք. (Նար. երգ.։)
cf. Ծաղրալից;
risibility.
γελοῖος, καταγέλαστος ridiculus, irridendus. Ծաղու արժանի. ծիծաղելի. այպանելի. եւ Կատակերգական. եւ Հեգնական. այպանողական.
Այդ ծաղրական է։ ծղրական տարակուսանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19. 23։)
Երգ այպանելի եւ ծաղրական. (Պիտ.։)
Փոքուց եւ անկածից ծաղրականաց Ոմանց գոյութեանց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ասացից ինչ եւ ծաղրականս. (Ածաբ.։ եւ Լմբ.։)
ծաղրականաւ այպանմամբ հեգնեաց. (Նար. առաք.։)
Զարբենալն, զծաղրական կեանս. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
ԾԱՂՐԱԿԱՆ. μῖμος, φιλογέλιος mimus. Ծաղրածու. ծաղրասէր. խեղկատակ.
Ծաղրական գոլ, եւ անարգողասէր, եւ կատակերգասէր. (Արիստ. առաք.։)
Դիոգենէս ծաղրական մանաւանդ, եւ պատրող, քան թէ իմաստասէր. (Նոննոս.։)
ԾԱՂՐԱԿԱՆ. գ. Ծիծաղականն գոլ, կամ ունակ կարողութեան ծիծաղելոյ. եւ Ծիծաղականութիւն.
Ծաղրականն՝ բանական մարմնոյս միայն. (Լմբ. սղ.։)
Միայն բանականիս է յարագոյ ծաղրականն եւ լալականն. (Երզն. քեր.։)
ridiculousness.
caricature.
laughing loudly.
hair-band or ribbon.
Կապ որ կալեալ ունի զծամս, որպէս ծոպ եւ վերջք ոսկեթել, չարիւք մարգարտաց կամ ոսկւոյ եւ արծաթոյ. Ծամկապ, մազկապ. ... յն. պէսպէս. ἑμπλοκή torques (հիւսք). եւ κάθεμα monile (մանեակ). եւ περίθεσις circumpositio (քայռ). տե՛ս (Ել. ՟Լ՟Ե. 22։ Ես. ՟Գ. 19։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 3։ Որպէս եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17). κόμη coma (ծամք)։ եւ (Ոսկ. եփես. ՟Ի.)
Մի՛ ծամակալս ի ծամս. յն. մի՛ առ ծամելեօք։
red at the extremities;
— արեգակն, rising sun.
Որոյ ծայրն է կարմիր, կամ ծագումն իւր ոսկեճաճանչ.
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (յն. ըստ իմաստից եւեթ) (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28։)
Յորժամ զծայրակարմիր նշոյլս ճառագայթից արեգականն տեսանեմք, զուարճանամք. (Խոսր.։)
blunted, pointless;
cut off, mutilated, maimed, mangled;
— առնել, to blunt, to render pointless;
to cut off the extremities, to mutilate, to maim, to mangle;
to lop off;
to retrench, to curtail, to abridge.
ԾԱՅՐԱԿՈՏՈՐ ԾԱՅՐԱԿՏՈՒՐ. ἁκροτηριάζων, -ζόμενος, ἡκροτηριασμένος , πηρωθείς mutilatus, mutilus κατακεκομμένος detruncatus, concisus. Ոյր ծայրքն են կոտորեալ. չարաչար կտրատեալ. ծայրաքաղ. խեղ. պակասաւոր. կցկտուր. ծարերը կոտրտած՝ կտրտած, կտորբրդուճ
Զկատարեալ գիտութիւնն ... կամին ծայրակոտոր եւ խոտան առնել. (Ոսկ. գաղ.։)
Զապառաժս զայս եւ զկարծացեալ յիմարութիւնս փոքր մի ծայրակոտոր փշրեցի. (Կլիմաք.։)
Ծայրակոտոր առնէին զոտսն եւ զձեռսն։ Ծյրակոտոր առնել ոտիւք եւ ձեռօք. (Ղեւոնդ.։)
Ծայրակոտոր իմաստք, կամ վնասկարութիւնք. (Թէոդոր. մայրագ.։ Նար. ՟Ի՟Ը։)
Եօթանասուն թագաւորք ծայրակտուրք ձեռօք եւ ոտիւք էին. (Դատ. ՟Ա. 7։)
Մարմինքն ծայրակտուր կոտորէին. (Ոսկ. ես.։)
Որք խորհրդով իբրեւ սրով զանձինս իւրեանց ծայրակտուրս առնեն. (Կլիմաք.։)
ծայրակտուր առնել զմարմինն, կամ զկրօնաւորսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Վրդն. պտմ.։)
Ապա ծայրակտուր լինի, որպէս ի այրեցեալ ծայրից. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ծայրակտուր լեալ. (Նիւս. երգ.։)
հատմամբ ունկանց լսարանին ... եւ ծայրակտուր փողից յօդին. այսինքն քթին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Ծայրակոտոր.
ԾԱՅՐԱԿՈՏՈՐ ԾԱՅՐԱԿՏՈՒՐ. ἁκροτηριάζων, -ζόμενος, ἡκροτηριασμένος , πηρωθείς mutilatus, mutilus κατακεκομμένος detruncatus, concisus. Ոյր ծայրքն են կոտորեալ. չարաչար կտրատեալ. ծայրաքաղ. խեղ. պակասաւոր. կցկտուր. ծարերը կոտրտած՝ կտրտած, կտորբրդուճ
Զկատարեալ գիտութիւնն ... կամին ծայրակոտոր եւ խոտան առնել. (Ոսկ. գաղ.։)
Զապառաժս զայս եւ զկարծացեալ յիմարութիւնս փոքր մի ծայրակոտոր փշրեցի. (Կլիմաք.։)
Ծայրակոտոր առնէին զոտսն եւ զձեռսն։ Ծյրակոտոր առնել ոտիւք եւ ձեռօք. (Ղեւոնդ.։)
Ծայրակոտոր իմաստք, կամ վնասկարութիւնք. (Թէոդոր. մայրագ.։ Նար. ՟Ի՟Ը։)
Եօթանասուն թագաւորք ծայրակտուրք ձեռօք եւ ոտիւք էին. (Դատ. ՟Ա. 7։)
Մարմինքն ծայրակտուր կոտորէին. (Ոսկ. ես.։)
Որք խորհրդով իբրեւ սրով զանձինս իւրեանց ծայրակտուրս առնեն. (Կլիմաք.։)
ծայրակտուր առնել զմարմինն, կամ զկրօնաւորսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Վրդն. պտմ.։)
Ապա ծայրակտուր լինի, որպէս ի այրեցեալ ծայրից. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ծայրակտուր լեալ. (Նիւս. երգ.։)
հատմամբ ունկանց լսարանին ... եւ ծայրակտուր փողից յօդին. այսինքն քթին. (Յիսուս որդի.։)
leaf buds.
ԾԱՅՐԱՊՏՈՒԿՔ ԾԱՅՐԱՊՏՈՒՂՔ. ἁκρέμων ramus major, vel quivis. Պտուկք կամ պտղունք ծայրագոյնք, որ ի ծայրս ոստոց. ընձիւղ ի ծագս ճիւղոց. ոստ բարձր։ cf. ծԱՅՐԱՏՈՒՆԿՔ. ծարը կամ բարձր եղած ճուղը ՝
Յոլով անգամ ի ծայրապտուկսն տայ, զոր բողբոջ անուանէ. (Վրդն. երգ.։)
անպիտան երկրային գիջութիւն ի ծայրապտուղսն յարմարի ... փոխանակ ծայրապտղոցն. (Նիւս. երգ.։)
shameful, contemptible, ridiculous, ignominious, infamous;
— or ծաղր եւ — առնել, to cover or load with ridicule, to subjct to contemptuous merriment;
— or ծաղր եւ — կալ, to be lost to all sense of shame.
• , ի-ա հլ. «խաղք, խայտառակ, խայտառակութիւն» Ոսկ. ես. մ. ա. 19, Եբր. ժա. ժդ. Եփր. դտ. 332. որից ծանակել «խայտառակել» Ոսկ. մ. բ. 8. ծանակութիւն Ոսկ. յհ. ա. 1, 6. ծանակագոյն Ոսկ. յհ. ա. 6. ծանականագոյն Ոսկ. ես. ծանականք «խայտառակութիւն, ամօթոյք, առականք» Ովս. բ. 9. Ոսկ. ես. Փարպ. անծանակ «ա-նարատ, մաքուր» Ճառընտ. ձաղածանակ Ագաթ. ծովածանակ Անան. եկեղ. ևն։
• ՆՀԲ հանում է ծան «ճանաչել» ար-մատից, «իբր ամենայն մասամռր ծա-նուցեալ կամ որպէս ռմկ. մօրէ մերկ ծնածի պէս»։ Karolides, Iλ, συγϰρ. 83 կապադովկ. ζ'ανός (կարդա՛ ցա-
αἱσχρός, -ή, όν, αἱσχήμων turpis, probrosus, indecorus, ignominiosus καταγέλαστος irridendus եւ այլն. Մերկ եւ խայտառակ (իբր ամենայն մասամբք ծանուցեալ. կամ որպէս ռմկ. մօրէ մերկ ծնածի պէս) նշաւակ. ամօթալի, եւ Ամօթ. խայտառակութիւն. խախք ու խաւեր. եւ խախքութիւն.
Մե՞րկ ինչ պարտ էր նստել ի տան, եւ կամ ծանա՞կ շրջել ի հրապարակս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Յաշխարհատես հրապարակին ցուցանիցեն առա՛կ եւ ծանակ. (Մանդ. ՟Ե։)
Ծանա՞կ հրամայես լինել։ Դու կերպաս պատմուճան զգենուս, եւ նա մերկ ծանա՞կ շրջիցի. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զաղօթականաց զգեցեալ զկերպարանս, այլ զմարդոց զծաղր եւ զծանակ կացելոց։ Ծանակ կան յաղօթս։ Ծաղր եւ ծանակ առնեն զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Զծանակաց գործսն մեր ոչ թաքուցանեմք։ Զի՞նչ քան զմուրանալ գործ ծնկաց կայցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
ԾԱՆԱԿ ԱՌՆԵԼ. Այպն առնել. խաղ առնել, եւ խայտառակել.
Ծանակ առնեն, եւ հալածեն. (Խոսր.։)
Ծիծաղին զգլորմամբս. ծանակ զիս առնեն. (Ժմ.։)
shame, reproach, ignominy, infamy, turpitude;
derision, moekery, raillery;
nakedness, the privy parts.
ἁσχημοσύνη ignomina, turpitudo, pudor. որ եւ ԾԱՆԱԿ, ԾԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. Խայտառակութիւն մերկութեան, կամ երեւելի պակասութեան. նշանակութիւն. անարգութիւն. անտեղութիւն. գարշութիւն. գործ ամօթալի. ամօթ, եւ ամօթանք, առականք. խախտութիւն, ամօթ.
Զերծից ի նմանէ զհանդերձս իմ եւ զկտաւ իմ, զի մի՛ ծածկեսցէ զծանականս իւր. (Ովս. ՟Բ. 9։)
Խայտառակեալք լի ծանականօք. (Արծր. ՟Գ. 9։)
Այպն կատականաց մերձաւորացն, եւ ծանականս տեսողացն. (Սարգ. ՟ա. պ. 9։)
Յազկերտի տեսեալ զայնսպիսի թեթեւութիւն ծանականաց իւրոց. (Փարպ.։)
Ողորմելի եւ ծանականաց մահու վճարէր ի կենաց. (Ղեւոնդ.։)
լիցիմք ծանականք եւ ամօթ այն միայն է. (Ոսկ. ես.։)
Հայեա՛ց ի ծանականսն, որք ընդ միմեանս զմբրին։ Մեծ թուի վնասն եւ ծանականցն զերծցի ի ձեռնադրութենէ. (Սոկր.։)
to dishonour, to ridieule, to sport with, to turn into ridicule.
αἱσχύνω pudefacio. Ծանակ առնել. խայտառակել. իսկ կր. ձ. Անամօթիլ. նշաւակել անձամբ զանձն ամօթալի գործովք. խաղքութիւնը դուրս հանել՝ բանալ, խաղք ընել.
Զստութիւն իմ ծանակեցից։ Գեղ ծանակեալ. (Նար. կ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Խայտառակեալ ծանակեալ է թագաւորութիւնն քո. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
Նորակտուտ ծանակեցաք յաշխարհիս յայսմ. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Ի հրապարակի յայտ յանդիման ծանակէր. իմա՛ ծանականս կամ ամօթալից գործէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
to be dishonoured, covered with shame;
to commit scandalous acts.
cf. Ծանականք.
Ո՞րչափ չար է, եւ ի ծանակութեան համարի, թէ մերկ շրջեաք։ Յայտնեսցի ծանակութիւն աղտեղութեան նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 6։)
Ընդ խաւար զխաւարայինսն կատարելով ծանակութիւնս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Անվերարկու ծանակութիւնք. (Նար. կ.։)
Զխաչիւ մեռանիլն յուշ արար, եւ զծանակութեան մահն. (Խոսր.։)
oppressed, sinking.
Ի ծանրութենէ բեկեալ, կամ կորացեալ մօտ ի բեկումն.
Ի ծանրութենէ հասկոյն գլխարկեալ գտանիցի ծանրաբեկ ի յերկիր անկեալ. (Վեցօր. ՟Է։)
serious, sedate, steady.
heavy, onerous;
insupportable, intolerable.
Ծանր. ծանրակիր.
Թեթեւացուցանել զլուծ բռնութեան ծանրակի բեռանց. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Դժուարաբանալի. Ծանրաբեռն. Ծանրակշիռ. եւ Անբերելի.
Ծանրակիր մեղքն, կամ բեռն, մարմին, եւ այլն. (Ագաթ.։ Յհ. իմ. ատ.։ Արծր. ՟Գ. 7։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Նար. ՟Ժ՟Զ։)
heavy, weighty;
of great value.
barometrical.
burdensome, tiresome, wearisome, tedious, importunate, vexatious, insupportable.
φορτικός onerosus եւ այլն. Ծանր եւ տաղտկալի. դժուարաբառնալի. խորշելի. անտանելի.
իրաց ընկեցին զծանրատաղտուկ լուծն հեթանոսաց. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ընկէց ամենեւին զծանրատաղտուկն լուծն մեղաց։ Ծանրատաղտուկ բեռինք են հոգք աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Ծանրատաղտուկ վերակացութիւն, կամ կապանք, աղէտք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. յհ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
Զի մի՛ ծանրատաղտուկ աշխարհասիրացն թուեսցին օրէնքն։ Զի մի՛ ծանրատաղտուկ զմեղադրութիւնն առնիցէ. (Շ. մտթ.։)
Ոչ սաստիւ եւ ոչ ի մարդկան վարս մտանիցէ ինչ հրաման. (Ոսկ. ես.։)
Ծանրատաղտուկ լինի ճառս բազմաբանութեամբն։ Ոչ ցուրտ է եւ ոչ ջերմն, այլ ծանրատաղտուկ եւ գարշելի. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)
լսեն զծանրատաղտուկսն եւ զհակառակ սովորութեան բազմաց։ Ոչ միայն զծանրատաղտուկ (գոլն) առաքինութեանցն ածիցեմք զմտաւ, այլեւ զպսակէն եւ այլն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 16։)
cf. Ծանօթ.
Նոյն ընդ Ծանօթ՝ ըստ ամենայն առման. γνώριμος եւ այլն. իբր. Ընտանի. ծանուցանել. յայտնի. գիտելի. եւ Գիտակ. գիտակական.
Ծանօթական եւ հաճոյ լինէր աստուծոյ եւ մարդկան. (Կորիւն.։)
Զկնի եկեալն յառաջագունացն ծանօթական լինելոյ. (Ագաթ.։)
Յայտնի իսկ գիտէին, եւ առ ծանօթականն յանդգնէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)
Յայտնի եւ ծանօթական. (Դիոն. թղթ.։)
Ծանօթական եւ միայն բարին. (Մաշկ.։)
Երկու այսոքիկ ծանօթականք նմա էին, մարմնով չարչարիլն, եւ աստուածութեամբ անչարչարելի գոլ. (Դամասկ.։) յն. առընթեր էին, կամ առ ձեռն պատրաստ։
Ծանօթական անուամբն զանծանօթն յայտ առնիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Ծանօթական լինել ճշմարտութեան քրիստոսի աստուծոյ մերոյ. (Համամ առակ.։)
Կաղ ի կաղ ընդ քիմսն կիսաբերան ծանօթական խղճիւն ասէր. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ե։)
Սակս բանասիրաց ծանօթական հմտութիւն. (Երզն. քեր.։)
pruning;
— առնել, to prone, to lop.
servile, slavish;
զգենուլ զկերպ —, ի — խոնարհիլ պատկեր, to become man, to take the human form.
δουλικός, δουλότινος servilis. Սեպհական ծառայից կամ ծառայութեան. այլ զփրկչէն ասի ստէպ որպէս Մարդկային. ջ Հնազանդութիւն ծառայական։ Ծառայական սպասաւորութիւն, երկիւղ, կապանք, մասն, բնութիւն։ Զծառայականաւն չափով ոչ անցանել. եւ այլն. (Պիտ.։ Ագաթ.։ Լմբ.։ Նար.։ Եղիշ.։ Իգն.։ եւ վասն տեառն.)
Ի ձեռն ծառայականին կերպի. (Աթ. ՟Ա։)
Զգեցար զկերպ ծառայական։ Ի ծառայական խոնարհի պատկեր. (եւ այլն. Շար.։)
Ծառայական մարմնով, կերպիւ, ձեւով. (Ագաթ.։ Խոսր. Սարգ.։)
Ծառայականք կոչին (բնական առաքինութիւնք), որպէս ի հարկէ հետեւեալք խառնուածոյ մարմնոյն. (Սահմ. ՟Ժ։)
Բարեխորհուրդ ծառայական խոստմամբ հաւատարիմ ծառայութեան. (Յհ. կթ.։)
humble, like a servant.
Ունօղ զկերպ կամ զկերպարան ծառայի. ծառայական. մարդկային.
Ըստ մարմնոյն հնազանդէր ծառայակերպ տեսակաւ հասարակաց հօրն. (Մամբր.։)
fellow-servant, helpmate;
colleague, fellow-member, fellow-professor.
σύνδουλος conservus. Կցորդ եւ ընկեր այլում ի ծառայութեան նոյն տեառն, որպէս եւ աստուծոյ. պաշտօնակից. Տե՛ս (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 9. 17. 23։ ՟Ե. 3։ ՟Զ. 6։ Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 28 = 33։ ՟Ի՟Գ. 49։ Կող. ՟Ա. 7։ ՟Դ. 7։ Յայտ. ՟Զ. 11։ ՟Ժ՟Դ. 10։)
Ծառայ ծառայակցի սպաս պաշտաման մատուցանել. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Քո ծառայիս (այսինքն երկրի) մեզ սորուն ծառայակ ցացս հրաման տացես պատրաստել զդարմանոց մերոց պէտս. (Խոսր.։)
(Յովնան) ի ձեռաց ծովուն եւ ի ծառայակցէն իւրմէ ոչ կարաց փախչել. ծովն գտեալ զծառայակիցն իւր, եւ այլն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
to serve together.
ԾԱՌԱՅԱԿՑԵՄ կամ ԾԱՌԱՅԱԿՑԻՄ. συνδουλεύω una servus sum, vel servio. Ծառայակից լինել. ի միասին ծառայել.
Եւ մահու ծառայակցէր՝ արարչական հնազանդելով հրամանին. (Մամբր.։)
cf. Ծառայակցեմ.
place or streets planted with trees, boulevard;
cf. Ծառաստան.
Բազմութիւն ծառոց եւ տնկոց ի մի վայր տնկեալ. ծառք. անտառ. ծառնոց. cf. ԴՐԱԽՏ, եւ cf. ԴԱՐԱՍՏԱՆ.
Ամենայն ծառտունկ։ Եթէ իցէ ի նմա ծառատունկ։ Ծառատունկ բազում։ Զծառատունկն քո, կամ նորա. եւ այլն։ Ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. յն. փայտեղէնք դաշտաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Ծառատունկ բազում, զոր ոռոգեալ արբուցանեն. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Արմատախիլ զծառատունկս թշնամւոյն կոտորեսցուք. (Եղիշ. միանձն.։)
Տնկօղ ծառոց.
Միթէ ծառատու՞նկ էր աստուած. (Վրդն. ծն.։)
thought or done by universal consent.
Եղեալն համաշխարհական խորհրդով.
Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
in universal or general assembly;
universal, general.
Տօն աշխարհախումբ կարգեաց. (Խոր. ՟Բ. 63։)
Աշխարհախումբ ժողովարան շինեցին զսուրբն կաթողիկէ. (Տօնակ.։)
Աշխարհախումբ առնի։ Եւ թէ աշխարհախումբ առնիցի յերկիր թշնամեաց. (Կանոն.։)
acknowledged by all the world;
notorious, manifest;
— հրատարակութիւն, notoriety.
that agitates or troubles the world;
agitated or troubled in the world.
Որ առնէ կամ կրէ զծուփս աշխարհի. աշխարհազբօս.
Աշխարհածուփ խռովութիւնք, զբօսանք, հոգք, վարք. (Պիտ.։ Փարպ.։ Շ. ամենայն չար.։ Զքր. կթ.։)
father of the world.
Յետ սաստիցն անցելոց՝ զայրն արդար (զնոյ) աշխարհահայր երկրակալ՝ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)
Էին ադամայ եւ այլ ուստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգ պայազատութիւն աշխարհահայր (կամ աշխարհհայր) լինելոյ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
that surrounds all the world.
Մածեալ զաշխարհաւ, պատեալ, տարածեալ շուրջանակի.
Որ զաշխարհամած խաւարն ի սկզբանն ի լոյս փոխեցեր. (Շար.։)
cf. Աշխարհամար.
(գրի կարճելով կամ վրիպակաւ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐ). οἱκονόμος, γραμματής τοῦ λαοῦ. oeconomus, scriba populi. Որ առնու գրով զհամար մարդկան աշխարհի. կոնոմոս, դպիր ժողովրդեան. գայտ էտիճի, քեաթիպ.
Գրեցաւ, որպէս ետ հրաման աշխարհահամար դպրացն։ Կացուցանէր աշխարհահամար դպիրսն։ Եկին մատուցին աշխարհահամար դպիրքն. (Եսթ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 42։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Յաշխարհահամար խառնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 27։)
Աշխարհահամար գրովն զազգատոհմն ամենայն յանուանէ գրել։ Առնել գիր զաշխարհահամար հրէից. ՟(Գ. Մակ. ՟Դ. 10. 14։)
public square or place in a town or country.
Միջին վայր աշխարհի, երկրի, քաղաքի. հրապարակ. հրապարակական.
Ի ներքս յաշխարհամէջս (կամ յաշխարհամէջ կամ յաշխարհամիջի) անդր արշաւել. յն. տիրել գաւառին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Ծովակ՝ որ յաշխարհամիջի է. (Շիր.։)
Յաշխարհամէջս եւ ի ժողովրդաբնակս համարձակեցան յարձակել տեղիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
open to public entrance, frequented, resorted to;
— Դուռն, Court.
Յոր աշխարհ ամենայն կամ բազմութիւն մարդկան մտանէ. (այն է աքունի դուռն, արքունիք). պապի հիւմայիւն, գափու, տէրի տէվլէթ.
worldly, profane;
secular, lay, temporal.
Աշխարհական. իբր կենցաղական, երկրաւոր, մարմնաւոր. տարրական. աշխարհի. աշխրքի. տիւնեեվի.
Հրաման առաք ի բաց կալ յաշխարհայնոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Աշխարհիկ ոք. ժողովրդական, ռամիկ. աշխրքի մարդ, աշխարական.
Բնակիչ աշխարհի. երկրցի, կամ դրսեցի.
Զհեռաւոր աշխարհայինն (այսինքն զօտարականն) ի փառս բարձրութեան կարգէին. (Նար. խչ.։)
that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.
Շինութիւն գործօղ աշխարհի. խնամակալ հայրենի երկրի. աշխարքը՝ երկիրը շէն պահօղ.
Եւ իբր Աշխարհաշինական. կենցաղօգուտ.
Ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեան. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)
Երկնակազմն եւ աշխարհաշէն ձեռամբն բեւեռեսցէ զամենեսեան յերկեղն իւր եւ ի սէր. (Տօնակ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱՇԷՆ ոպէս ի բոլոր աշխարհէ շինեալ, կամ եղեալ ընդ պատրուակաւ աշխարհաշիութեան.
Յետ կործանման աշխարհաշէն աշտարակին, եւ խառնաբնդոր լեզուացն. (Կաղանկտ.։)
that preserves the universe.
Աշխարհապահ հրեշտակքն, կամ հրեշտակաց. (Ածաբ. ժղ.։ Նախադր. ժղ։ Ճ. ՟Թ.։)
worldly, attached to the wordly vanities.
Անձուկ է ճանապարհն այն աշխարհասիրաց. (Խոսր.։)
Զքաղցրահամ կերակուրս՝ աշխարհասիրաց թողին. (Լաստ. ՟Զ։)
Աշխարհասէրք գոլով՝ հեղձուցին զհաւատոց բանն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ իբր Աշխարհասիրական.
Որպէս աշխարհասէրք (կամ աշխատասէրք՝) սատարք ելով շինութեան. (Պիտ.։)
Սիրելի աշխարհի. հաճոյական մարդկան.
love of the world.
Մի՛ աշխարհասիրութեամբն հրաժարէք ի կոչմանէն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
that created the world.
Աշխարհաստեղծն՝ ինքն արդարոյ երեւի. (Փիլ. ՟գ. մանկ.։)
Տարածեաց եւ տէրն զաշխարհաստեղծ բազուկն իւր ի վերայ խաչին։ Սկզբնածինն այն խաւար զգալի ի հրամանէն աշխարհաստեղծ տեղի տուեալ հալածեցաւ. (Սկեւռ. յեսայ. եւ Սկեւռ. ի յար.։)
political;
secular.
Այն ինչ իրք՝ որովք լինի քաղաքավարիլ յաշխարհի. աշխարհային. քաղաքական. աշխարհական. մարդկային.
Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)
Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)
Այլ է առաքելոցն պատուէր, եւ ա՛յլ մարդկան՝ որ աշխարհավար կենօք կենցաղավարեցին. (Իգն.։)
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
ԱՇԽԱՐՀԱՎԱՐ ԼԻՆԻՄ ԱՇԽԱՐԱՎԱՐԻՄ Քաղաքավարիլ յաշխարհի օրինօք, կամ ըստ օրինաց աշխարհի. կեալ յաշխարհի, կամ մտանել ի կարգ աշխարհի.
Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
policy;
secularlife.
Քաղաքավարիլն յաշխարհի. կեանք աշխարհի կամ աշխարհականի. կենցաղ բարեկեցիկ.
Յիւր ճանապարհն ամբիծ լինիցի, աշխարհականն յաշխարհավարութիւնն, ամուսնացեալն յամուսնութիւնն։ Թէ՛ իշխան է, թէ ընդ իշխանութեամբ, թէ ի կարգ աշակերտութեանն, թէ յաշխարհավարութեան։ Արհամարհելով զօրէնսն՝ եւ աշխարհավարութիւնն ոչ յաջողի նոցա. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաղագս բժշկական արհեստիցն, որ վասն մարդկութեան առողջութեան, եւ ապա յաղագս աշխարհավարութեան պիտոյացմանն. (Վստկ. ՟Ժ՟Է։)
that takes care of the people.
Աշխարհատած գեհկանութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
spread throughout the universe.
Տարածեալ ընդ աշխարհ համօրէն, ընդ ամենայն երկիր.
Կոհակք ամեհի ծովուն աշխարհատարած. (Բենիկ.։)
that has seen much of the world;
known by all, notorious, public, manifest;
— ցուցանել, to publish, to make known.
Աշխարհատես խնամակալութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
ԱՇԽԱՐՀԱՏԵՍ. Տեսանելի առաջի ամենայն աշխարհի. ակներեւ տիեզերաց. ուր է հանդէս համաշխարհական հանդիսացեալ.
Աշխարհատես հրապարակ (ահեղ ատենին). (Մանդ. ՟Ա. եւ ՟Ե։)
Արդեօք ոչ հաւատայ հանդիպել աշխարհատես հրապարակին. (Բրս. ապաշխ.։)
Լսել ի նմանէ զքաղցրալուր բարբառն երանութեան՝ առաջի աշխարհատես հրապարակին. (Եփր. խոստ.։)
Զիւրոյ սխալմանն զկերպ աշխարհատես ցուցանէ. (Խոսր.։)
Այժմ լռելեայն եկի, եւ ապա բազում աշխարհատես յայտնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28.) յն. մի բառ, որ առ (Երզն. մտթ.) գրի. Այժմ լռելեայլն, եւ յայնժամ աշխարհատեսիլ յայտնութեամբ։
master of the world, conqueror;
prince.
Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)
cf. Աշխարհաստեղծ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
Էջ ասէ, զի յետս կացուսցէ զմարդիկ յաշխարհարարէ անտի. (Կոչ. ՟Զ. ձ։)
Աշխարհս եւ եւ աշխարհարարն յուխտաւոր մանկանն տպաւորեալ կերպարանեցաւ. (Եղիշ. դտ.։)
creation of the world.
Աշխարհարարութիւնն կարգեալ յօրինեալ է (ըստ գրոցն ծննդոց)։ Զաշխարհարարութիւնն հաշուելով ասէ, այս գիր արարածոց։ Յաշխարհարարութեանն ասէ, թէ փչեաց ի դէմս նորա. եւ այլն. (Փիլ.։)
Կարգաւ մի ըստ միոջէ զաշխարհարարութեանն պատմէր գործ։ Ըստ աշխարհարարութեանն ասեմ կարգի. (Պիտ.։)
Նախ քան զաշխարհարարութիւնն քրիստոսիւ նկարեաց հայր զհրաւիրեալսն ի ժառանգութիւն. (Ոսկ. եփես.։)
map;
համատարած —, map of the world.
Ցոյց եւ ցուցակ աշխարհի. տեսարան տիեզերաց ծրագրեալ իւիք օրինակաւ.
Տուեալ նմա աստուածագիծ տախտակ՝ հրամայեաց այնու գրել զաշխարհարարութիւնն, եւ զօրինակն երկրի. եւ սկիզբն աշխարհացուցին զտապանակն հրամայեաց գործել յօրինակ վերնոյ աշխարհին. (Տօնակ.։)
that ruins, destroys the world.
Աշխարհակործան. աշխարք աւրօղ, քանդօղ.
Տիրակորոյսք եւ աշխարհաւերք. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Խորհուրդս ապականագործս, աշխարհաւերս։ Վա՛յ աշխարհաւեր խորհրդոյն. (Արծր. ՟Գ. 7։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
cosmopolite.
Քաղաքացի աշխարհիս. բնակեալ յաշխարհի.
secularly;
vulgarly;
generally, universally.
βιτικῶς. ad vitae rationem եւ ad normam populi, vulgariter. Ըստ կարգի աշխարհիս, կենցաղոյս, աշխարհականաց. կենցաղական եւ քաղաքական. ատէթի տէվրանի իւզրէ.
Զկատակերգութիւնն (վերծանել) աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Ըստ աշխարհօրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Բոլոր աշխարհաւ. համաշխարհական. δημόσιος. publicus.
Միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո՛ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն կաթողիկոսութիւնն ունել։ Միաբան համօրէն աշխարհօրէն ժողովէին առ ներսէս կաթողիկոսն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 17. 51։)
Յաշխարհօրէն պատերազմին ախոյեանն եկեղեցւոյ. (Շար.։)
complaint, lamentation.
Աշխարումն գուժից. (Յհ. կթ.։)
Յաշխարումն նոցա մի՛ մտանիցես. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 5.) յն. հաւաքումն, ակումբ. որպէս թէ աշխարհումն կամ աշխարհաժողով բազմութիւն՝ ի խնջոյս կամ ի լալիւն. որպէս եւ յարի զկնի. որպէս եւ յարի զկնի. եւ ի կոծ նոցա մի՛ երթիցես. եւ այլն։
vivacity, spirit, gaiety, sprightliness;
rapture;
mettle.
ԱՇԽՈՅԺՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՇԽՈՒԺՈՒԹԻՒՆ Արութիւն. արիութիւն. կտրճութիւն. եավուզլուգ.
Քամահեաց զհասակաւն, ոչ գիտացեալ զհոգւոյն աշխոյժութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
autumnal.
ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ որ եւ ԱՇՆԱՅԻՆ. μετοπωρινός. autumnalis. Սեպհական ժամանակի աշնան.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
Աշնանային զուգաւորութիւն։ Գարնանայինն քան զաշնանայինն գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)
autumn;
of or in the autumn.
ԱՇՆԱՆԻ որ եւ ԱՇՆԱՅՆԻ. Աշնանային. Եղանակ աշնան. եւ Ի ժամանակի աշնան. կիւզ, կիւզ էյեամը, կիւզիւն.
Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)
աշնանի քննասէր (կամ քնասէր) լինիս, ամարանի անօսրանաս եւ տարածիս. (Պիտառ.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
cf. ԱՇՏԻՇԱՏ Բռ. յտկ. ան։
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
cf. Աշտեայ.
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ.
Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)
Հեռի զաշտէսն արձակեալ։ Աշտէիւ հարեալ սատակեն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)
lancer.
who has bad or sore eyes.
Խանգարեալ կամ ցաւագար աչօք. կուրացեալ.
that has beautiful eyes.
Աչօք գեղեցիկ. աղուորաչուի.
alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
Աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարեալ զհայցուածս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ այգանալ աչալրջացն, կամ աչալրջոցն, (Խոր. ՟Բ. 39.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր ըստ այլ ձ. ԱՇԱԼՐՋՈՑՆ, որ է արշալուրշ, արշալոյս։
vigilance, circumspection;
frankness;
spirit.
παρρησία. fiducia, confidentia. Աչալուրջ համարձակութիւն. վստահութիւն. պարզերեսութիւն. աներկեւանութիւն.
Աչալրջութեամբ զքրիստոս տեսանել կարասցուք։ Վայելել աչալրջութեամբ զպատրաստեալ բարիսն սիրելեաց իւրոց։ Մեծաւ աչալրջութեամբ առ աստուած կայիր. եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ստէպ։)
Համարձակ աչալրջութեամբ ասա՛ (յն. համարձակեա՛ց, ասելով). (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Վաստակեսցեն յայգւոջ անդր, զի պահպանեսցեն զաւելին աչալրջութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առջի՛ք դուք յաչալրջութենէ անտի, յորում են իսկ մեծացեալ նոքա. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Պարծանօք եւ աչալրջութեամբ կաս առ նմա։ Աչալրջութեամբ կացցուք առաջի ահաւոր բեմին. (Սարգ. յկ. ՟դ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Ի վերայ ճակատոյդ մեծաւ աչալրջութեամբ եդեալ լիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 39.) թերեւս խորհրդով գրի ի ձ. եւ տպ. ջ տառիւ, վասն զի եւ ի յոյնն ասի, համարձակութեամբ՝ մատամբք։
space between the two eyes.
Միջոց ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ կենդանւոյ.
(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)
cf. Աչառութիւն.
πρόσκλησις, ὐπότημα. personarum acceptio, aupicatio. Աչառութիւն. ակնառութիւն, ակնածութիւն. եւ Կասկածանք. ընդ ակամբ հայելն.
Յաչառանաց սկսեալ՝ որ ակամայն է, ի մարդահաճութիւն անկանի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Աչառանօք մարդկան պատրուակեալ։ Աչառանօք ատելութեան. (Լմբ. ատ.։)
to have respect to the appearance of persons.
θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.
Կա՛մ զի առաքինիք էին եւ ազնուատոհմ յազգէ, աչառեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Չա՛ր է եւ աչառելն ումեք յանիրաւի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կոչեն զնա աչառօղ եւ ակնածու մեծատանց. (Մանդ. ՟Ե։)
cf. Աչառեմ.
Ոչ առ նա ակն յանցանացն մովսիսի, եւ ոչ աչառեցաւ նմա. (Եփր. ծն.։)
Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)
Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
that respects the appearance of persons, partial.
ԱՉԱՌՈՏ ԱՉԱՌՈՒ, Աչառօղ. ակնառու. մարդահաճոյ.
Կամ է թեթեւամիտ, կամ կաշառակուրծ, կամ աչառոտ. (Լմբ. առակ.։)
Եպիսկոպոսք յայնմ ժամանակի եղիցին աչառուք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Առող զաչս. խտղտիչ կամ զօշոտիչ ական. աչք առնօղ, փառաւոր, կամ աչք խաբօղ.
Երեւելի սպասուք, եւ աչառու ովսաննայիւք յղարկեսցեն. (Եփր. գալստ. յերուսաղէմ.։)
respect of persons, partiality.
προσωποληψία. personae acceptio, velrespectus. որ եւ ԱՉԱՌԱՆՔ. Ակնառութիւն. մարդահաճութիւն. երեսպաշտութիւն. խադըր կեօնիւլ պագմասը. եւ Ակնածութիւն. պատկառանք. հիճապ.
Մի՛ աչառութեամբ (կամ աչառանօք) ունիցիք զհաւատսն. (Յկ. ՟Բ. 1. զորմէ տե՛ս Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Չի՛ք աչառութիւն անդ դատաւորին. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Ամենայն երկրաւոր իշխանութիւն ի փրկութիւն յաստուծոյ տնօրինեալ եդաւ, զի աչառութեամբ նոցա զարհուրեալ մարդիկ՝ մի՛ իբրեւ զձկունս կլցեն զմիմեանս. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
that has bad eyes;
ophthalmy.
Ժանգ ջրոյն կարմիր եւ սպիտակ. եւ մինջեւ ցայսօր օգնէ աչացաւաց. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Աչացաւն կշտամբեալ յանդիմանի յարեգակնային ճառագայթիցն. (Մեկն. ՟բ. կոր.։)
Կին մի աչացաւ լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
Ընդ աչացաւացն նեղելոց մեծակական ձայնիւ հառաչեմ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
complaint, pain in the eyes;
ophthalmy.
Իբր Աչացու, կամ զաչացու. (մարթի լինել եւ հոլովականն վերնոյն։)
Յաչացաւութեան անկաւ ախտ, եւ նենգեցաւ ի տեսութենէ. (Սոկր.։)
Սամարուհւոյն անունն, յորմէ ջուր խնդրեաց տէր, լիւսինա (կամ փոտինա, այսինքն լուսաւոր). յիշելով զանունն ի բարեխօսութիւն՝ աչացաւութեան օգնէ ողջութեամբ. (Վրդն. յաւետ.։)
cf. Զաչացու.
ԱՉԱՑՈՒ որ եւ ԶԱՉԱՑՈՒ, ԱՉԱԳԱՐ. Կարօտ աչաց. կոյր. աչիկայ, կուր. քեօր.
Ի տղայական հասակէ աչացու գոլով. (Յհ. կթ.։)
Ընդ աչացուին քեզ աղաղակեցից՝ լուսատու փրկիչ. (Գանձրն.։)
Աչացու (կամ աչացաւ) լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ. կիլիկ.։)
Զանաչեայն յեղեալ աչացուն հարցանէր տէրն. (Խոսրովիկ.) կա՛մ է՝ երբեմն կոյրն, կամ աչեայ եղեալն։
that has eyes, that sees.
Ունակ աչաց. ականի. աչք ունեցօղ, տեսնօղ.
Ո՞վ արար զաչեայսն եւ զկոյրս. (Սեբեր. ՟Գ։)
Աչէից եւ տեսանողաց. (Սարկ. աղ.։)
Կուրացն, որ լաւագոյն քան զաչեայսն էին. (Ճ. ՟Թ.։) (Տօնակ.։)
that has a fine eye.
Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.
Աչեղ, բարձրահասակ, եւ կարմրայտ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Սուրբն մարկոս էր աչեղ. (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)