sweet, demure, affable, obliging, complaisant, kind.
Քաղցր եւ համրոյր. անոյշ. ախորժ. բուրիչ քաղցրութեան.
Ուստի բղխեն զքաղցրահամբոյ սէրն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձեռն իմաստակիր եւ քաղցրահամբոյր խօսից նուաճէր եւ յանգուցանէր յինքն զամենեցուն սիրտ. (Կաղանկտ.։)
savouriness, relish.
Քաղցրահամն գոլ. համեղութիւն. բարեհամութիւն.
Քաղցրահամութիւն երկնային հացին։ Այգի տեառն պտղազարդեալ քաղցրահամութեամբ։ Յիւրեանց ջրոյ քաղցրահամութենէ զովացուցանել. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Ա։ Ոսկիփոր.։ Գր. տղ. թղթ.։)
mild-looking;
fine, graceful.
որ հայի քաղցրութեամբ եւ հաշտ ակամբ. հեզահայեաց. բարեսէր. մարդասէր.
Քաղցրահայեացն գթութիւն գտցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 13.) (յն. հայցօղ թեթեւս, կամ հեզութեամբ)։
Քաղցրահայեացդ առ որս ի քէն գոյացան. (Սարկ. աղ.։)
Որ քաղցրահայեացն էր եւ հեզ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Քաղցրահայեաց տեսութիւն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Քեղմով եւ քաղցրահայեաց ակամբքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Մանուկն Յիսուս քաղցրահայեաց եւ աստուածանման տեսլեամբ նայէր ընդ նոսա լրջմտութեամբ. (Եպիփ. ծն.։)
Երեսք հեզոյն քաղցրահայեաց եւ հեշտալի տեսակ ունի. (Կիր. ՟ը. խհ.)
Եւ ոչ վասն քաղցրահայեաց երեսաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
ՔԱՂՑՐԱՀԱՅԵԱՑ. Ցանկալի եւ ախորժ հայեցողաց. զուարճալի աչաց. քաղցր տեսլեամբ.
Ո՛րչափ ինչ քաղցրահայեաց եւ ցանկալի իցէ տեսիլ լուսոյն։ Զքաղցրահայեաց նշուլից արեգականն։ Քաղցրահայեաց ճառագայթից. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Ե։ Շիր.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
Զուարթատես եւ քաղցրահայեաց ողկոյզն. (Պրոկղ. յոսկ.։)
cf. Քաղցրահնչիւն.
ՔԱՂՑՐԱՀՆՉԻՒՆ ՔԱՂՑՐԱՀՆՉԱԿ. εὑμελής modulatus. Քաղցր հնչմամբ կամ հնչեցեալ. քաղցրաձայն.
Աստուածայնոցն երգոց շըշնջմունք քաղցրահնչակն ձայնից. (Մաքս. եկեղ.) (յն. մեղեդեաց. μέλισμα modulatio ).
Քաղցրահնչիւն օրհնութիւն։ Պարել զքաղցրահնչիւն գեղապարութիւնն ընդ հարսնացեալ հոգիսն. (Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Լմբ. սղ.։)
soft-sounding, harmonious.
ՔԱՂՑՐԱՀՆՉԻՒՆ ՔԱՂՑՐԱՀՆՉԱԿ. εὑμελής modulatus. Քաղցր հնչմամբ կամ հնչեցեալ. քաղցրաձայն.
Աստուածայնոցն երգոց շըշնջմունք քաղցրահնչակն ձայնից. (Մաքս. եկեղ.) (յն. մեղեդեաց. μέλισμα modulatio ).
Քաղցրահնչիւն օրհնութիւն։ Պարել զքաղցրահնչիւն գեղապարութիւնն ընդ հարսնացեալ հոգիսն. (Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Լմբ. սղ.։)
flowing gently.
որք զքաղցրահոս յորդեցուցէք զհոսանս։ Ամպ քաղցրահոս երկնաւոր ցօղոյն։ Զօրէն գողտրիկ եւ քաղցրահոս անձրեւաց տեղասցին ի նոսա զանազանութիւնք շնորհաց. (Ճ. ՟Գ.։ Գանձ.։ Տօնակ.։)
Նաւ ասէ զեկեղեցի, զի հանդարտ եւ քաղցրահոս հողմով հոգւոյն ընդ հոսանուտ պտոյտս կենցաղոյս խաղաղութեամբ անցանէ. (Լծ. ածաբ.։)
sweet, gentle sleep.
ՔԱՂՑՐԱՆԻՆՋ ՔԱՂՑՐԱՆԻՐՀ. Որ ինչ հայի ի քաղցր նինջ կամ նիրհումն.
Ի սենեակս քաղցրանինջ քնով ղուղեալ։ Քաղցրանիրհ ինչքով (յն. քաղցր քնով) պաշարեալք՝ եւ ի տուընջեանն ջերանին ի մահիճս. (Արծր. ՟Ե. 11։ Ոսկ. եբր.։)
scornfully, disdainfully, slightingly.
καταφρονητικῶς, ὁλιγώρως contemptim, contemptui habendo. Քամահանօք. արհամարհօք. յոչինչ գրելով. բանի տեղ չդնելով, չիսեպելով.
Քամահաբար արհամարհեցին զմահու։ Զառաջին ասացեալսն քամահաբար ընդունելով։ Յոյժ քամահաբար արփեգնաց լինին. (Փիլ. իմաստն.։ եւ ՟Ժ. բան։ եւ լիւս։ յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 55։)
contemptible, despicable.
Քամահելի. արհամարհ.
Քամահականն այն ցանկութիւնք։ Թէ ախորժէ ոք, եւ չառնէ քամահական. (Փիլ. լին. ՟Դ. 152։ Երզն. ոտ. երկն.։)
contempt, scorn, disdain.
καταφρόνησις, καταφρόνημα, ὁλιγωρία contemptus, contemptio, negligebtia. Քամահելն. արհամարհանք. արհամարհութիւն. անարգանք. ապախտ առնելն.
Եւ ոչ զանձինս ինչ եղուկս վասն նոցա քամահանացն համարիցիմք. (Ոսկ. եբր.։)
Զմեծամտութիւն փոխանակ քամահանաց յարգեալ։ Կարի մեծ քամահանօք ի վերայ յարձակէին։ Զօրինացն քամահանս։ Ոչ քամահանօք ինչ։ Ապականացու ստացուածք, քամահանաց (արժանի) տաժանմունք. (Փիլ.։ Պիտ. Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
Եղբօրն փրկութեան իբրու աւելորդ իրաց քամահանս առնէիր։ Եւ ոչ այնոցիկ՝ որ յերկրորդ կարգէն, քամահանս արար. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. քհ.։)
Քամահանս առնէ դատաստանաց վրէժխնդրութեանն Աստուծոյ. (Մաշկ.։)
Ը՛նկեր, զիա՞րդ մտեր այսր՝ քամահանս առնել ի խրախութեանս՝ աղտեղեալ քո զգեստու. (Սկեւռ. յար.։)
Զմեծամեծօքն քամահանս առնէին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Քամահեմ.
despicable.
to despise, to scorn, to disdain, to slight, to set, at nought, to take no heed of, to take no account of.
(հյց. եւ պարառ. խնդ) ἁθετέω, καταφρονέω , καταλιγωρέω contemno, vilipendo, negligo, contemptui habeo. որ եւ ՔԱՄԱՀԱՐԵԼ, ՔԱՄԱՀԱՆՍ ԱՌՆԵԼ. Արհամարհել. յոչինչ գրել. անարգանօք ապախտ կամ անտես առնել, զքամակ կամ զթիկունս դարձուցանել. ունչս առնել. քամահրել, քամարհել, չսեպել, թոթվել.
Զտէրութիւնս քամահեն. (Յուդ. 8։)
Կամակար բարուք զաստուածային օրէնսն քամահել կրթեցաւ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ե՞րբ զդեղ երեսաց կարասցուք քամահել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Զպատուիրանս քամահեցի, այլ խրատեալ համեստացայ։ Գինի զյիշատակս պատուիրանաց քամահէ. (Փիլ. յովն.։ Յճխ. ՟Թ։)
Որ զճշմարտութիւնս քամահէ, եւ յերկնաւորէն ի բաց կայ. (Ոսկ. հերոդ.։)
Քամահեալ եւս զմիջնորդութիւն կաթողիկոսին մեծի։ Թերեւս այնու քամահեսցեն զնա։ Քամահէր զնկուղի։ Քամահիցեն զայն ինչ՝ զոր ոչ գիտէին. (Յհ. կթ.։ Նանայ.։ Մխ. առակ.։)
Ամբարտաւանութեան է անուն, ի ձեռն որոյ քամահեն մարդիկ եւ զաստուածութեամբն ե՛ւ զմարդկային իրաւամբքն։ Քամահելով զթշնամեօքն։ Քամահէ զամենայն կերակրօք։ Զմարմնաւոր հեշտ ցանկութեամբքն քամահեցին. (Փիլ.։)
Քամահէք զիմովք հրամանօք։ Քամահեալ զամենայն մարդկաւ։ Որ քամահէ զընչիւք, անտրտում եւ ուրախ կայ եւ մնայ։ Մի՛ զընկերօքն (կամ զընկերաւն) քամահեր. (Ճ. ՟Ա.։ Պտմ. աղեքս.։ Նեղոս.։ եւ Կանոն.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
Սովորութեամբ քամահի։ Մի՛ հնութիւն քամահեալ։ Որք քամահօղ գտան նմա. (Փիլ.։ Նար. ՟Ձ՟Է։ Կրպտ. ոտ.։)
Ոչ եթէ աղքատն քամահելի ինչ իցէ. այլ նոքա՝ որ քամահիցեն. եւ ես ընդէ՞ր չքամահիցեմ զայնոսիկ՛ որք ոչ գիտիցենն զարմանալ՝ ընդ որ ինչ պարտ է զարմանալ. (Ոսկ. եբր.։)
scornful, contemptuous.
Որ քամահէ. անպատուօղ. անարգու.
Վասն այնորիկ լինիմք արժանի քամահելոյ, յորժամ զքամահիչսն մեր՝ որ վասն աղքատութեան քամահիցեն, չքամահիցեմք. (Ոսկ. աբր.։)
short-sized, short, little.
Փոքրիկ հասակաւ. կարճահասակ. կարճիկ.
Էր մարմնով փոքրահասակ յոյժ։ փոքրահասակ այրուկ մի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
pusillanimous;
impatient, hasty.
μικρόψυχος, ὁλιγόψυχος pusillanimis. Փոքր հոգւով կամ սրտիւ. անսիրտ. անարի. նկուն. վեհերոստ. վատասիրտ. անհամբեր. նեղսիրտ. կարճամիտ.
Այնպիսի է փոքրահոգին, իբրու զամենայն հանդիպմունսն անարգանս եւ անպատութիւնս կոչէ։ անազատն մտօք եւ փոքրահւգին ոչ կարէ իմանալ զօրինացն զօրութիւն։ Յեա մեծասքանչ երախտեացն՝ որք յԱստուծոյ, փոքրահոգիք լինէին։ Տղայ մանկունքն փոքրահոգի ի համարս ուսմանցն. (Արիստ. առաք.։ Լմբ. առակ.։ Նախ. յոբ.։ Մաշկ.։)
pusillanimity.
μικροψυχία pusillanimitas, animus demissus. Իբր փոքրահոգութիւն. Փոքրոգութիւն. փոքրամտութիւն. վատասրտութիւն. կարճմտութիւն. լքումն. (գրի վրիպակաւ եւ Փոքր հոգութիւն. Փոքրահոգողութիւն. )
Փոքրահոգութիւն է չարութիւն անձին, ըստ որում անկարողք լինին հանդուրժել բարեբախտոթեան եւ վատաբախտութեան։ Հետեւի անազատականութեանն փոքրաբանուիւն, փոքրահոգութիւն, եւ հետեւեալ լինի փոքրահոգութեանն փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեան փոքրաբանութիւն։ Յատուկ է փոքրահոգութեամբ ո՛չ պատիւ, ոչ անպատուութիւն, ոչ բարեբախտութիւն, ոչ անբախտութիւն կարելն բերել. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
Հարկեալք յերկիւղէն՝ փոքրահոգութեամբն զերկրորդ կամացն բուռն հարին։ Փոքրահոգութեամբ եւ հեղգութեամբ ընդունիս զապաշխարութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։ Մաշկ.։)
Իւրոյ մտացն փոքրահոգութիւն անգոսնէ. (Կլիմաք.։)
skimmer;
slice.
priest, clergyman.
• , ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։
• = Ասոր. [syriac word] kāhnā, ն. ասոր. k'ana, արամ. [hebrew word] kāhanā (լգ. kāhanayā) «քահա-նայ», որ ընիկ սեմական բառ է և ստնւամ է նաև միւս ցեղակից լեղուների մէջ. ինչ. փիւնիկ. [hebrew word] khn, եբր. [hebrew word] kohēn, եթովպ. ե ὶ)Պ kāhne «քահանայ», արաբ. [arabic word] kähin «հմայող, կախարդ, բախտագուշակ, անտես. մատակարար». բուն արմատո հա-մարւում է kvn «ոտքի վրայ կանգնիլ, ծա-ռայել (Աստուծոյ)» (Gesenius I777 տպ. էջ 335)։-Հիւբշ. 318։
• Հները ստուգաբանում են քաւել կամ քահել «տտոնել» բայից. հմմտ. Քահա-նայ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լե-զուի՝ մաքրող կամ սրբիչ անուանի (Լմբ. մատ. 135). Այլ է արբելն քահանային և վասն այսորիկ թարգմանի անուն նո-րա մաքրող (Լմբ. մատ. 433). Սրբու-թիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրող կամ սրբող (Լմբ. մատ. 503). Ըստ հայկական բառին քա-ւիչ ստուգաբանի կամ հարկանող (Միխ. աս. 538). Երէցն աւագ կոչի և քահա-նայն՝ առաջնորդ (Եփր. քրզ.) Քահա-նայն քաւիչ թարգմանի (Տաթև. ամ. 308)։ Նորերից նախ Schroder, Ihe-saur. 46, 383 քաղդ. ասոր. ձևից փո-խառեալ։ Klaproth, As. pol. 104 ա-րաբ. kāhin ձևի հետ։ ՀՀԲ քահէ նա. այսինքն քաւէ նա։ Ջրպետ, Քերակ. 69 սխալ է համարում դնել տեմական, ո-րովհետև հայ բառը մեկնւում է միայն քան (քաւել) -ան-այ։ Սեմականից են
• դնում նաև ՆՀԲ, Peterm. 32, Riggs Քերակ. 1856, էջ 60 (եբր. kohen), Lag. Urgesch. 848, Müller SWAW 41, 13, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։ Ալիշան, Հին հաւ. 459 յիշում է «Սանտուիչի կղզեաց քահունա «կրօնաւոր»։
• ԳՒՌ.-Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. քահանա, Տիգ. քահաննա, Զթ. քահաննօ, քահաննո, Ալշ. Ախց. գ'ահանա, Տփ. գահա՛նա, Աժտ. կահանա, Խրբ. Սեբ. գ'ահաննա, Ոսմ. քճա-նա, Մշ. Ննխ. (գիւղերը) գ'հանա, Երև. Ղրբ. կհա՛նա, Խլ. Վն. ք'ախանա, Մկ. ք'mխmնա։
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 57 ա. րաբ. [arabic word] kāhanā «քահանայ» (Առակագըը-քի արաբերէն թարգմանութեան մէջ) հայե-ոէնից է տառադարձուած։
ἰερεύς sacerdos, sacrificus. Երէց. աւագն ի պաշտօնեայս տեառն՝ օծեալ, հաշտարար Աստուծոյ պատարագաւ, քաւիչ ժողովրդեան. որ ի հնումն էր ստուէր, իսկ ի նորումս ճշմարտութիւն. ի յն. եւ լտ. նոյնպէս կոչի եւ չքահանայն կռոց, որ ի մեզ ուրոյն կոչմամբ Քո՛ւրմ ասի.
Մելքիսեդեկ արքայ շաղեմայ եհան հաց եւ գինի, քանզի քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Քահանայքն՝ որ մերձենան առ Աստուած՝ սրբեսցին։ Ահարոնի քահանայի (որ եւ քահանայպետ, յազգէ զեւտացւոց)։ Յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր, յորմէ ազգէ վասն քահանայից Մովսէ՛ս ինչ ոչ ճառեաց. եւ ե՛ւս առաւել յայտ է, թէ ըստ նմանութեան մելքիսեդեկին յառնելոց է այլ քահանայ. քանզի վկայեցաւ, թէ դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին մելքիսեդեկի։ Արար զմեզ թագաւորս, եւ քահանայս Աստուծոյ եւ հօր իւրոյ. եւ այլն։
Քահանայ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լեզուի՝ մաքրօղ կամ սրբիչ անուանի։ Սրբութիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրօղ կամ սրբօղ, եւ սրբէ զժողովուրդն աղօթիւք. (Լմբ. պտրգ.։)
Երէցն՝ աւագ կոչի, եւ քահանայն՝ առաջնորդ (որպէս գահերէց). (Եփր. քրզ.։)
cf. ԵՐԷՑ. πρεσβύτερος presbyter. ռմկ. փափազ. տերտէր։ Անսովոր է հոլովդ.
Եպիսկոպոսաց, եւ քահանայեաց, եւ սարկաւագաց. (Գանձ.։)
officiating.
Որ առնէ զգործ քահանայութեան. կամ պատարագիչ.
Քահանայագործն աստուածագո՛րծ է. (Ոսկիփոր.։)
to consecrate;
to ordain priest.
ἰερουργέω operor sacris, sacrifico ἰερατεύω, -ομαι sacerdotis fungor τελετουργέω consecro, initio. Գործել զգործ կամ զպաշտօն քահանայի եւ քահանայութեան. քաւել. նուիրագործել. պատարագել. կատարել՝ պաշտել. մատուցանել. տնտեսել զհոգեւորս.
Քահանայագործել զքո անարատ մարմինդ եւ զպատուական արիւնդ։ Քահանայագործեալ հօր ղիւր մարմինն։ Քահանայագործել հաճոյական պատարագ զանձինս ձեր։ Իշխանական համարձակութեամբ զփրկութիւն մեր քահանայագործէ։ Քահանայգործելն քրիստոսի է սրբելն զմեզ. (Պտրգ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Գ։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
յոբ օր աւուր քահանայագործէր (այսինքն զոհէր) ըստ թուոյ որդւոցն. (Միխ. ասոր.։)
ՔԱՀԱՆԱՅԱԳՈՐԾԵԼ. որպէս Քահանայ առնել. ձեռնադրել կամ սրբել ի քահանայութիւն.
Դնէ զարարչական զձեռն իւր ի վերայ սրբոց իւրոյ առաքելոցն, եւ քահանայագործէ զնոսա. (Զքր. կթ.։)
Արժանապէս քահանայագործեալ (սուրբ քահանայդ), եւ կրկին պատուոյ արժանացեալ. (Ոսկիփոր.։)
Նոցա յաւէա պարտ է սրբել զայլսն, եւ պաշտել առանց մեղանչելոյ՝ զԱստուած, որք քահանայագործեցան. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ըստ հեթանոսաց՝ Ձօնել. նուիրագործել իբր սրբազան ինչ. καθιερόω consecro, devoveo.
Քահանայագործեցին այսպիսի բանիւքս զհամբաւս իսկ, եւ զպատկերս եւ զբագինս. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
consecration.
ἰερουργία rei divinae peractio, sacrificium τελετουργία consecratio, initiatio. Քահանայագործելն. գործ քահանայութեան. նուիրագործութիւն. պատարագ. եւս եւ մկրտութիւն. եւ Զոհագործութիւն.
Քան զամենայն օրինաւոր քահանայագործութիւնն պայծառագոյն եւ մաքրագոյն։ Ի ձեռն որդւոյն իւր քահանայադործութեան։ Որ պաշտպանող քահանայագործութեանն բարեխօսութեամբ ընդ աջմէ հօր սրբէ զմեզ օր ըստ օրէ, (Ածաբ. մակաբ.։ Լմբ. սղ.։)
Վերստի արժանի լինել քահանայագործութեան ... Այնպիսիքն ոչ են արժանի ի կեանս իւրեանց քահանայագործւթիւն առնելոյ. (Շ. ընդհ.։)
Մկրտեաց զնոսա ... կացեալ երիս ժամս լոյսն ի վերայ սխալի քահանայագործութեանն. (Զենոբ.։)
Զկնի քահանայագործութեանն ամբարձեալ ահարոն զձեռս. (Վրդն. ղեւտ.։)
Սա յայտնեաց զեգիպտական քահանայագործութիւն ելլենացւոցն. (այսինքն է քրմութիւն եւ պաշտամունք նորա). (Նոննոս.։)
priest's funeral.
Թաղումն քահանայի վախճանելոյ. կարգ պաշտման ի թաղման քահանայի. (Մաշտ.։)
sacerdotal, priestly;
—ք, priests.
ἰεροτικός sacerdotalis ἰερότατος sacrosanctus. Սեպհական քահանայի եւ քահանայութեան. սուրբ նուիրական.
Պատմուճանս քահանայականս։ Զքահայական զկահ. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 45։ ՟Ը. 18։)
Ո՛վ աստուածային եւ քահանայական գլուխ։ Բազմեցուցին ի քահանայական գահոյս։ Քահանայական խորհրդածութեամբք, կամ շնորհիւ։ Քահանայականս աղօթիւք։ Աղօթք քահանայականք։ Քահանայական նուիրմամբ. (Ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Յճխ.։ Մանդ.։ Խոսր.։ Նար.։)
Քահանայական տոհմ թէպէտ եւ աղքատ իցէ, մեծապատիւ է հոգեւորօք. (Մխ. առակ.։)
ՔԱՀԱՆԱՅԱԿԱՆՔ գ. որպէս Քահանայք. որ են ի քահանայական կարգի.
Վարդապետօք, քահանայականօք, կուսանօք։ Առաքեալք եւ մարգարէք եւ վարդապետք՝ ամենայն քահանայականօք. (Նար. երգ.։)
brother-priest, colleague.
συνιερεύς collega in saerdotio συμπρεσβύτερος sympresbyter. Դասակից քահանայից. երիցակից.
Քահանայակցի տիմոթեայ ի դիոնեսիոսէ քահանայէ։ Ի քահանայէ ի դիոնեսիոսէ (ասէ) առ քահանայակիցդ. տիմոթէոս. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Զորոշեալն ի միոյ քահանայէ եւ ամենայն քահանայակիցք նորին նմանապէս ի բաց որոշեսցեն յինքեանց. (Շ. ընդհանր.։)
to take orders, to become or to be ordained priest;
to perform the duties of priest.
ἰερατεύω, -ομαι ordinor in sacerdotium, consecror եւ sacerdotio fungor. եբր. քէհէն. Քահանայ լինել՝ օծանիլ՝ ձեռնադրիլ.
Մատուցե՛ս առ քեզ զահարոն զեղբայր քո եւ զորդիս նորա՝ քահանայանալ ինձ։ Որովք քահանայանայցէ։ Օծցես զնոսա, զի քահանայասցին ինձ։ Քահանայացան եղիազար եւ իթամար ընդ ահարոնի ընդ հօրն իւրեանց. (Ել. ՟Ի՟Ը։ Թուոց. ՟Գ։)
Եղեւ ինչ պատճառք աղքատութեան քահանայացելոցն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Նոքա են արժանի հոգւոյն սրբոյ օծման, եւ քահանայանալ Աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ե։)
Եւ ոչ ի քահանայանալն եւ փառաւորել հօրն՝ երեւեալ պերճացան նոքա. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Որ շնորհացս եւ ճշմարտութեանս քահանայացան, որդւոյն Աստուծոյ արեանս սպասաւորեալ կարգեցան. (Խոսր. պտրգ.։)
Կամ Վտրել զպաշտօն քահանայութեան. քահանայագործել.
Եւ եղեւ ի քահանայանալն նորա. (Ղկ. ՟Ա. 8։)
Զի՞նչ արդեօք քահանայանալն իցէ. փոխանակ ասելոյ քահանայագործել՝ քահանայանալ գրեաց։
Անհնարին է նմա ա՛յլ քահանայանալ, այլ արտքոյ ապաշխարել։ Քահանայանալ ի վերայ տիրանենգ ժողովրդոց ոչ կարեմ. (Կանոն.։ Փարպ.։)
priest, chief priest;
pontiff;
hierarchy;
—ն, հռովմայ, sovereign pontiff.
ἁρχιερεύς summus sacerdos, pontifex. Պետ եւ գլուխ քահանայից կամ յաջորդք նորա՝ գլխաւոր գործակցօք. ի նորումս ճշմտրիտ քահանայապետ յաւիտենից Քրիստոս, եւ փոխանորդք նորա՝ եւ յաջորդք առաքելոց եւ օրինաւոր առաջնորդք եկեղեցւոյ. որ եւ ՀԱՅՐԱՊԵՏՔ ասին. որպէս եպիսկոպոս, արքեպիսկոպոս, պատրիարգ, կաթողիկոս, պապ.
Քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետքն զգեցեալ զպճղնաւորն։ Ծերոցն հրէից, եւ քահանայապետից։ Պահապանաց տաճարին, եւ քահանայապետից։ Թագաւորօքն մերովք, եւ քահանայապետօք մերովք։ Զօրանային բարբառք նոցա, եւ քահանայապետիցն.եւ այլն։
Այսպիսի եւ վայել էր մեզ քահանայապետ՝ սուրբ , անմեղ, անարատ։ Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետ խոստովանութեան մերոյ ընդ Յիսուս Քրիստոս։ Ունիմք այսուհետեւ քահանայապետ մեծ՝ անցեալ ընդ երկինս՝ զՅիսուս որդի Աստուծոյ.եւ այլն։
Ինքն քահանայապետ, եւ ինքն պատարագ. (Խոսր.։)
Քահանայապետ Աստուծոյ, եւ պատմօղ աստուածային օրինաց՝ տէր սուրբ գրիգոր։ Ի յիշատակի քահանայապետացս աստուածայնոյ։ Ընդ քահանայապետս աստուածային օրինօք պատուեալս. (Շար.։)
ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏ. ἰεράρχης hierarcha. դասապետ հրեշտակաց կամ սրբազան պաշտօնէից յերկինս. (ըստ յն. սրբազնապետ)
Քահանայապետք առաջին։ Քահանայապետք երկրորդ։ Առաջին յերկինս քահանայապետք։ Երկրորդին դասու քահանայապետք։ Երրորդ ի յերկինս քահայապետք։ Ի գերիմտցական քահանայապետութենէն քահանայապետք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։)
Քահանայապետն կռոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
pontifically.
ἰεραρχικῶς hierarchice. Իբրու քահանայապետ կամ սրբազանապետ. քահանայապետապէս
Առ հասանելի նմանութիւն աստուածասիրաց իմացութեանց քահանայապետաբար երեւեալք։ Ո՛րք են (ի հրեշտակս), որք մեզ քահանայապետաբար վերակացուք եղեն. (Դիոն. երկն.։ Մաքս. ի դիոն.։)
pontifical.
ἰεραρχικός, ἁρχιερατικός pontificius, pontificalis ἰερότατος sacrosanctus, sanctissimus. Սեպհական քահանայապետի եւ քահանայապետութեան. սուրբ. սրբազան.
Եւ զայս յուշ առնեմ քում քահանայապետականիդ հանճարոյ։ Եղելոյ ի կարգի քահանայապետականի։ քահանայապետական իշխանութիւն, կամ սուրբ ժողով, աթոռ, օրհնութիւն, հայցուածք. (Դիոն. երկն.։ Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Մագ. ՟Ա.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ո՛վ գրիգորիոս քահանայապետական գլուխ. (Իգն. յռջբ։)
to be or become high priest or pontiff;
to perform the duties of pontiff.
չ. ἁρχιερατεύων pontifex constituor, summo sacerdotio fungor. Քահանայապետութիւն առնել, եւ քահանայապետ լինել, կարգիլ. առաջնորդել ի սրբազան կարգի.
Յանդիման երեսաց հօրդ քահանայապետեա՛ մեզ։ Եզեալ յերկինս երկնից՝ զամենեսեան զմեզ Ելեալ յերկինս երկնից՝ զամենեսեան զմեզ քահանայապետելով իւր սրբէ, Լմբ. (պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նախ երբայեցւոց քահանայապետեաց ահարոն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Իբրու ի նոյն իսկ յաստուածութենէ քահանայապետիլ նոցունց։ Երիցագոյնն եւ մերձ առ Աստուած իմացութեանց բարեզարդութիւն ի կատարողապետականէն լուսափայլութենէ քահանայապետեալ. (Շ. հրեշտ.։ Դիոն. երկն.։)
Նուաստագունիցն կարգաց իւրաքանչիւր ոք առաջինն քահանայապետէ. իսկ վերնագունիցս այսոցիկ զարդու քահանայապետութեանս՝ աստուած քահանայապետէ. (Մաքս. ի դիոն.) (այսինքն որպէս սրբազան պետ լուսատու լինի, առաջնորդէ)։
dignity of a high priest, pontificate;
hierarchy.
ἁρχιεροσύνη summum sacerdotium, pontificatus. Քահանայապետն գոլ. եւ Իշխանութիւն՝ պաշտօն եւ գործ քահանայապետի ի հին կամ ի նոր օրէնս.
Ջանայր յակիմոս վասն քահանայապետութեան։ Գլուխ քահանայապետութեան։ Ի քահանայապետութեան աննայի եւ կայիափայ.եւ այլն։
Յափշտակել կամեցան զքահանայապետութին յահարոնէ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Դադարեաց յազգէ նորա քահանայապետութիւն։ Բարձցի քահանայապետութիւն յազգէս (այսինքն ի ցեղէ իմմէ)։ Ով ոք նստցի յաթոռ նորա յաջորդելով զաստիճան քահանայապետութեանն. (Խոր. ՟Գ. 66։ Ճ. ՟Բ.։ Վրք. ոսկ.։)
ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ. ἰεραρχία hierarchia, sacer ordo. Սրբազնապետութիւն կամ դասապետութիւն հրեշտակաց։
Քահանայապետուեւիւն է՝ ըստ իս, կարգ սրբազան, եւ հանճար եւ ներգործութիւն առ աստուածատեսակ նմանութիւն, մինչ ոք քահանայապետութիւն ասիցէ, զամենեցուն միահամուռ սրբազանիցն ասէ զարգ. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
Մեծն դիոնեսիոս յերիս կարգս բաժանէ զինն դասուց երկնաւորաց քահանայապետութիւնս։ Պետութիւնք բարձրացեալք ի քահանայապետութիւն երրորդ։ Զերկնաւոր քահանայապետութեանցն կատարելով զտօնախմբութեան տօնս (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Ժմ.։)
like a priest, sacerdotally.
Ո՛չ քահանայապէս հին կամ նոր օրինի.
Որպէս քահանայ՝ ըստ հին կամ նոր օրինի.
Ո՛չ քահանայապէս ըստ ահարոնեան տկար օրինին մատետր։ Զուարթնոցն բան իմն ընծայեցեր մարդկօրէն փրկական քահանայապէս եւ քաւչապետաբար մաղթել. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Լ՟Դ։)
sacerdotal order or function.
Վարումն քահանայութեան. քահանայական պաշտօն եւ քաաղաքավարութիւն.
Զի յառաջագոյն իսկ ի կարգս քահանայավարութեանն իւրաքանչիւր ոք տարեալ հաստատ եսցի. (Յհ. կթ.։)
temple, church, holy place;
priest's residence.
ἰερατεῖον sacrarium. Տեղի քահանայագործութեան՝ սրբութեան. քաւարան, տաճար. խորան. խորան. սեղան. բեմ.
Առաջի սրբոյն բեմին դնէ զնա յանցս քահանայարանին։ Թաղեցին զնա ի վկայարանի սրբոց առաքելոց ի ներքս ի քահանայարանին՝ առաջի սուրբ եւ աստուածընկալ սեղանոյն։ Քահանայարանն պատառէր զձորձս իւր (տաճարան զվարագոյր)։ Արարեալ քահանայարան զգարեզին։ (Դիոն. եկեղ.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. օրին.։)
cf. Ձեռնադրելի.
to ordain priest.
Քահանայ առնել. ձեռնադրել ի քահանայութիւն.
Ձեռին իմն երեւեալ ըստ օրինի քահանայապետին, եւ ըստ խորհրդոյն քահանայացուցանել զնա։ Ի մարմնական շահավաճառութեան պէտս քահանայացաք, եւ քահանայացուցաք. (Նիւս. ՛խսքանչ։ Լմբ. պտրգ.։)
to hold priest's office.
ἰερατεύω sacerdotio fungor. Քահանայութիւն առնել. քահանայանալ, եւ քահանայագործել.
Մին յամենեցունց ընտրեցաւ քահանայել. (Փիլ. քհ.։)
Մերձ յերուսաղէմ բնակել՝ քահանայել եւ մարգարէանալ։ Գնաց առ տգէտս ոմանս, թէ քահանայ եմ, եւ կարգեցաւ քահանայել. (Մխ. երեմ. եւ Մխ. առակ. ՟Ղ՟Ը։)
Մարդ ոչ կարասցէ քահանայել առանց կատարման եւ օծման հոգւոյն. (Սարկ. հանգ.։)
Քահանայելն (ոչ քահանայից՝) աններելի է. (Եփր. աւետար.։)
priesthood;
hierarchy.
ἰερατεία, ἰεροσύνη sacerdotium. Քահանայութիւն՝ պաշտօն եւ գործ քահանայի. երիցութիւն. եւ Քահանայապետութիւն. (եբր. քէհհօնա, քահէն ).
Եղիցի նոցա այն՝ ինձ ի քահանայութիւն յաւիտենական։ Պահեսջիք զքահանայութեան ձերոյ։ Զպատմուճանս քահանայութեան։ Յանձն արարին նմա զքահանայութիւնն (այսինքն զքահանայապետութիւն)։ Ի փոփոխել քահանայութեանն՝ հարկ էր եւ օրինացն փոփոխումն լինել.եւ այլն։
Ոչ ոք է արժանաւոր մեծին Աստուծոյ զենման եւ քահանայութեանն, որ ոչ յառաջագոյն զինքն յանդիման կացոյց Աստուծոյ պատարագ կենդանի. (Առ որս. ՟Բ։)
Ուխտին, եւ քահանայութեանն (այսինքն դասուց քահանայից)։ Ամենեցուն իշխանութիւն է միաբանել ի բաղմոսն, եւ զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ տայ ապա եւ եպիսկոպոսն զխաղաղութիւն, զի նա է գլուխ քահանայութեան. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Քահանայութիւն ըստ ասորւոց լեզուին հարստութիւն թարգմանի, որ է փարթամութիւն երկնաւոր եւ հոգեւոր բարեաց. իսկ ըստ հայոց լեզուիս՝ քաւիչ թարգմանի. (Միխ. ասոր.։)
ՔԱՀԱՆԱՅՈՒԹԻՒՆ. որպէս Քահանայապետութիւն կամ դասակարգութիւն հրեշտակաց.
Ո՛վ քահանայապետ սուրբ (գրիգոր), վերնոյն եւ հրեշտակական քահանայութեանն կարդակից։ Միջին եւ վերջին քահանայութիւն անմարմնոցն. (Երզն. լս. եւ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Ըստ հեթանոսաց՝ Քրմութիւն արանց եւ կանանց. ἰεροσύνη sacerdotium.
Տաճարացն քահանայք, որոց իսկ իցեն ազգաւ քահանայութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
priestess.
Առաջի կայր սորա քահանայուհին՝ բերելով ինչ առ ձեռս թաքուցեալ. (Պղատ. ՟Ա։)
Հաւանեցուցանէ եւզքահանյուհին զպիւթիայ։ Ո՞ւր դոմնա՝ արտեմեայ քահանայուհի. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։)
ἰέρεια, ἰέρη antistita, sacerdos femina. Կին քահանայի ի հնումն. եւ Կին երիցու. երիցկին.
Օրհնեալդ միայն ի կանայս՝ շրթամբք քահանայուհւոյ (եղիսաբեթի). (Նար. կուս.։)
Եւ Քրմուհի. կին պաշտօնեայ դից.
Հաստատել պարտ է քահանայս եւ քահանայուհիս՝ տաճարապետս լինել աստուածոցն. (անդ. ՟Զ։)
Քահանայացն եւ քահանայուհեացն հանդերձ օրինապահօքն՝ խափանելով։ Օրինապահք եւ քահանայուհիք եւ քահանայք տանջեսցեն. (անդ. ՟Է։)
cf. Քաւեմ.
Որպէս Գահել. վարել. շարժել. կամ Քաւել, սրբազանել.
Զգեօղս եւ զագարակս առ բարի նախանձ քահեալ՝ առնէին բնակութիւն կրօնաւորաց. (Լաստ. ՟Ժ։)
weed;
hook;
— առնել, to weed, to hoe, to pluck up weeds;
to scan, to sift, to pick out, to select, to choose;
— հեղձոյց լինիմ, to be choked by weeds.
Եւ թագաւորն խոզացեալ, մեծաձայն ճչեալ ... բոհբոխելով փրփրացեալ. (Ագաթ.։)
Որ հատանէ զանձն կամ հրաժարէ ի գինւոյ.
Ոմանք գինեհատք միայն, եւ ոմանք թանահատք. (Մանդ. ՟Գ։ Եփր. պհ.։)
Եւ ոչ մի ինչ ի դէպ է ի միջի խտրութեան դնել ընդ հայր եւ որդի. (Ոսկ. տիտ.։)
Ըստ խտրութեան ինքնօրէն կրօնից հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
Ըստ խտրութեան հոմերոնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Շինեաց տունս խրախից, կամ վայելչական տեղի խրախից։ Ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն հայոց ի տաճարի խրախից. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ ՟Գ. 13։) cf. ՈՒԱԽՈՒԹԻՒՆ, (կոչնոց)։
Ո՛չ յիշեցի զանզրաւն խրախ նախախնամութեան ահաւորիդ ի վերայ չարագործիս (իբրեւ ի դարձ անառակին). (Բենիկ.։)
Դու՛ք խրախ լիջիք։ Խրախ լինել ի հաւատս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Փիլիպ. ՟Ա. 25։)
Ընդ որ յաւետ խրախ լեալ սրբոյն գրիգորի. (Յհ. կթ.։)
Զի խրախ արասցէ զմիտս նոցա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.
Այնոցիկ որ թուինն խրախամիտ կեալ։ Որք խրախամիտք են, խռովեցուցանէ զնոցա կեանս յուսացեալ մահն. (Նիւս. կուս.։)
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)
Ընդանեդոյն իցէ խրախանալն, եւ ոչ հեռի ի միասին կոչողէն. (Ածաբ. ծն.։)
Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)
Քրախանամք յիշատակաւ գերապանծ տօնի. (Շ. հրեշտ.։)
feasting, entertaining.
Գունակ խրախարար եւ բազմահաւաք խորին խնճոյից սուրբ հարսնարանին. (Նար. խչ.։)
cf. Խրախանամ.
Հանդերձեալ յուսովն խրախճանան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
ἐστίασις, εὑωχία convivium opiparum πανδαισία mensa sumtuosa οἰ ξενίοι hospitalitas ἁγάπη agape. Խրախճանք. խրախունք. խնջոյք. կոչունք. խրախութիւն. ուրախութիւն եւ վայելք կոչնոց. սեղան մեծահաց՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր. ագապ.
Ոչ է իրաւացի, երէկ վայելեալք ի քումն խրախճանութեան. եւ այսօր ոչ յոժարութեամբ առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութեանցն զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս կոչել. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ոչ պտուղ սերմանց ի խրախճանութիւն ճաշակաց։ Բառնալ յանդւոյ զգեղեցիկ որթն, եւ հեշտալւոյ խրախճանութեանն ճաշակումն. (Պիտ.։)
Ողորմէ եւ ժամանակս խրախճանութեանց. (Յհ. կթ.։ Որպէս եւ Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Ը. եւ կուս։ Մագ. ՟Ժ՟Գ. լ։ Լմբ. ատ.։)
ԽՐԱԽՃԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ակումբ ուրախութեան. զուարճութիւն. հանդէս հրճուանաց.
Փոխանակ խրախճանութեան՝ ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յաւէտ խրախճանութեամբ բուռն հարկանել զպատմութենէ նահատակիս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Խրախճանութիւն.
Զխրախճանս հացի օրհնեսցեն շրթունք. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 25։)
Առ կերակուրս խրախճանաց. (Յհ. կթ.։)
Ի խրախճանս հրճուանաց հարսնարանին. (Սկեւռ. աղ.։)
Զսառային այնուհետեւ կրեսցէ զխրախճանս բերկրանաց. փախուցեալ զաղախինն տեսանելով. իբր զուարճութիւն սրտի. (Անան. եկեղ։)
Յոգւոց հանցեն ամենայն խրախճանք յանձինս իւրեանց։ Բարձից զձայն խրախճանաց, եւ զձայն ցնծացելոց. (Ես. ՟Ի՟Դ. 7։ Երեմ. ՟Է. 34։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
δοχή, πότος convivium, epulae. որ եւ ԽՐԱԽՈՒՆՔ. Խրախճանութիւն. խրախճանք. կոչունք. ընդունելութիւն. գիներբուք. սեղան մեծահաց.
արար նոցա խրախութիւն, կերան եւ արբին։ Էր խրախութիւն ի տան նորա իբրեւ զխրախութիւն թագաւորի։ Արար աբեսողոմ խրախութիւն ըստ խրախութեան թագաւորի։ թագաւորն դարեհ արար խրախութիւն մեծ։ Եմուտ տիկինն ի տաճարն խրախութեան.եւ այլն։
Ի խրախութեան ինքեան տրտեցեալ։ Ունօղ հրճուանաց անթիւ խրախութեանց ասիուածային անկէտն խոստմանց։ Զաւակք խրախութեան գոդոյն աբրահամու. (Նար. լ։ Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
Բարի պատճառք խրախութեան լիցի. (Յհ. կթ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրախոյս.
Եւ Խրախուսումն. գոչիւն. համարձակութիւն.
Մեծաւ խրախուսանօք ճեպ ի ճեպոյ ելին յաշխարհս մեր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Խրախուսցին իբրեւ զայր մի։ Անդ խրախուսեաց այր անօրէն։ Խրախուսեաց այր իսրայէլի։ Յեգիպտոս խրախուսէին։ Տկարն խրախուսեսցէ, թէ հզօր եմ ես. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 7. ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ի. 1. ՟Ի՟Գ. 10։ Ովս. ՟Է. 11։ Յովէլ. ՟Գ. 10։)
Ձայն տուեալ խրախուսեցին՝ դիմեալք ի մահ յօժանդակութեամբ. (Շար.։)
Գրեսջիք թէ զնա ի խաչ հանէք, ի կայսր զի. խրախուսէիք. (Ոսկ. ես.։) cf. ՀՐԱՀՈՍԵԼ
իբրեւ զմի այր զբազումսն ընդ ինքեան խրախուսեալ. (Յհ. կթ.։)
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ, իլ. չ.կ. ἁντιστηρίζω innitor, confido αὑτέχομαι adhaereo. Քաջալերիլ. վստահանալ՝ իբր խրախ սրտիւ յուսալ. դնել զյոյս. ապաւինիլ. զօրանալ. ամրանալ. եւ Անվեհեր դիմել. խիզախել.
Խրախուսին յոգի արութեամբ։ Ի քեզ իսկ աստուած համայնիւ խրախուսեալ։ Աջ քո ի վերայ որդւոյ մարդոյ ի քեզ խրախուսելոյ. (Նար. ՟Ղ՟Բ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։)
Ընդդէմ մահու խրախուսեցաւ, եւ պարտելոյն վերայ ելաւ. (Շ. բարձր.։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
խրամակարկատ գտաւ ցանկոյն հաւատոյ. (Նար. մծբ.։)
Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.
ԽՐԱՄԱՏՈՒԹԻՒՆ διακοπή ruptura κατάπτωμα lapsus, ruina. որ եւ ԽՐԱՄԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆ, եւ ԽՐԱՄ. Պատառուած. պատառումն. հերձումն. ճեղքումն. բաժանումն. քակումն. եկ Ծերպ. (եբր. ֆերձ ).
league.
Մղոնն՝ հազար քայլ. եւ խրասախն է երեք մղոն. (Խոր. աշխարհ.։)
Ըստանձնեալ.. տասն խրասախ բերէր ըստ անձին. (Բուզ. ՟Ե. 37։) (Հերոդոտոս համարի զփարսանգն նշանակել ըստ պարսից՝ երեսուն ասպարէզ. գուցէ կա՛մ զասպարէզն այլազգ իմանալով, կամ զփափագն։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
admonition, warning, advice, counsel.
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Ի բանից խրատականաց եւ հրամանաց աստուծոյ. (Սարկ. քհ.։)
Սակաւ բանիցըս խրատական, լե՛ր ամրագոյն դու պահապան. (Շ. առ ապիրատ.։)
Բանիւ վարդապետութեան խրատական հանճարով. (Ի գիրս խոսր.։)
advising;
admonisher, adviser, instructor.
Լե՛ր սմա հայր եւ խրատատու. (Մաշտ.։)
Խրատատու եղեւ մովսեսի աներն իւր։ Եղեւ նա նոցա խրատատու, եւ ոչ հրամանատու. եւ յորդորիչ, եւ ոչ օրէնսդիր. (Եփր. թուոց. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
ԽՐԱՏԵԼ. Հրահանգել. կրթել. ուսուցանել.
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Խրատել ի հրահանգս աստուածպաշտութեան. (Մաշտ.։)
Զամենեսեան խրատել աստուածային գիտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
ԽՐԱՏԵԼ. Պատուհասել սաստիւ եւ գանիւ եւ պատժովք.
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
cf. Խրատուկ.
Հարց հոգւորաց եւ խրատտուաց. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
ԽՐԱՏՏՈՒ παιδεύων, συμβουλεύων, σύμβουλος, συμβιβάζων instructor, consiliarius եւ այլն. որ եւ ԽՐԱՏԱՏՈՒ. Տուօղ զխրատ եւ զխորհուրդ բարի կամ չար. Խրատ տուօղ.
Յիմարութեան բանք՝ զոր պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց. (Շ. ընդհ.։)
Վարժեա՛ ճշմարիտ խրատտուացն հաւատալ. (Լմբ. իմ.։)
Ըստ առաջին խրոհրդական խրատտուացն։ Պատգամ ի ներքս յղէին զնոյն խրատուն իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
admonition, warning.
Ըստ խրատտութեան իմաստնոյն սողոմոնի. (Բրս. հց.։)
Լսելով զաստուածահաճոյ խրատտութիւնս. (Մաշտ.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
ԽՐԵՄ ԽՐԻՄ. ἑρείδω figo, trudo ἑμπαγεῖναι affigi. Մխել եւ մխիլ ի խորս աւազոյ, տղմոյ, հողոյ, եւ այլն. հարստել, տիլ. մածանիլ. պինդ կռուիլ, յարիլ.
Մօտ ի նաւահանգիստն խրիցէ զնաւն, կամ բախիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Անկեալք ի տիղմն հանդերձ երիվարօքն խրէին. (Փարպ.։)
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
կաքաւէր ի վերայ սառին, եւ խրեալ ոտք նորա՝ եհատ սառն զպարանոց նորա. (Երզն. մտթ.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Խրթնանայր բարեզարդութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս (բանքն), մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cf. Խխնջեմ.
Զի ի խոնջիլն եւ ի քրտնիլն խրխնջէ, եւ հանգիստ խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Խխնջիւն.
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
talking in a lofty or threatening manner.
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
cf. Խրոխտամ.
ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
յոր հայի եւ բանն բժշկարանի.
Խաւարածիլն հո՛վ է.
Այլ Լեհ. իմանայ վարունգ վայրի։
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
obscure, gloomy, dark;
murky, misty, foggy.
Ի խաւարուտ վայրի կայ. յն. ի խաւարի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
cf. Խաւարուտ.
Ոչ ետես, զի երեկոյ խաւարտի էր. (Վրք. հց. ձ։)
Որ տայցէ լոյս ի խաւարչտին տեղւոջ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։ Յհ. կթ.։)
Զազիր եւ խաւարչտին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
greens, pot-herbs, vegetables, garden-stuff;
salad.
λάχανον (յորմէ թ. լահանայ) olus (լծ. ոլոռն). Բանջար ուտելի մարդկան. կանաջեփէն. ... Իսկ Լեհ. իմանայ վարունգ.
Եթէ ոք զբանջար հատանէ, կամ խաւարտ. (Կոչ. ՟Զ։)
Հինգ նկանակ հաց, եւ կերեալ խաւարտ, եւ ոչ բանջար դալար. (Եւագր. ՟Ա։)
Խաւարտ, որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Ոչ եթէ խափան ինչ ոչ կամիմ զիրաց արքունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ոչ եղեւնա խափան՝ գալանգէն ի նոյն քահանայապետութիւն. (Կոչ. ՟Բ։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance;
delay;
idleness, leisure;
revocable.
Զխափանած հարկած քաղախացն, որ ցայսօր խափանեցէք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 31։)
cf. Խափանած.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
cf. Խափանած.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
hindering, obstructive.
Խափանիչ եւ վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Ե։)
Ի գերեզման իջեր խափանիչ մահու. (Շար.։)
Ի ցասմանէ, եւ ի հոգոց, եւ ի յայլ եւս բազում խափանչաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
cf. Խափանուած.
Խափանումն հարկացն արքունի, կամ գործոյն, սովորութեանց, խաբէութեանց. (Խոր.։ Եղիշ.։ Յհ. իմ. Յճխ.։)
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Զի՞ պիտոյ իցէ մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խափնուցու, չվայելեմք ի բարիս ինչ։ Այնպիսի արտօսր անհանճար սգոյ է. վասն այնորիկ վաղվաղակի խափանու։ Այս գեղ՝ մինչչեւ երեւալ խափանու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. ՟գ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Առընթեր եղեալ անապականի՝ իբր ի հարկանէ խափանուլ ապականութեան. (Սանահն.։)
cf. Խափնում.
Իբրեւ զտոչորումն ինչ վառման հրոյ ինքեամբ իսկ յինքն խափչի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Խեթիւ հայել. խոժոռ նայիլ. Դժկամիլ. զչարիլ. Մախալ. ծուռ նայիլ, հիանալ, նախանծիլ.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)
Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)
to push, to thrust, to drive forward.
Ոչ եթէ խեթեաց զնա, այլ զի ոչ եղեւ նա արժանի ողորմութեանց. (անդ։) (մերժել, ի բաց վարել. ռմկ. հրել, որպէս թէ հեռացնել)։
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)
Ի խեթկել որդւոյն արհմենի զորդին որմզդի. (Եզնիկ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
that butts, clashes
Մովսէս եւ ահարոն զօրութիւնք էին ժողովրդեանն, խեթկիչ հակառակորդացն. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)