truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
ἁλήθεια veritas, certitudo. Ճշմարիտն գոլ. ստուգութիւն. իսկութիւն. բան եւ գործ անսուտ՝ աներկբայ՝ անկեղծ՝ աննենգ. ուղղութիւն. իրաւունք. արդարութիւն. եւ Կանոն ճշմարտութեան, աստուած.
Արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ճանապարհ ճշմարտութեան։ Խօսել կամ առնել զճշմարտութիւն։ Ճշմարտութիւն է զօրութիւն թագաւորաց եւ իշխանութիւն եւ մեծութիւն, եւ է օրհնեալ տէր աստուած ճշմարտութեանն։ Ես եմ ճանապարհ, եւ ճշմարտութիւն, եւ կեանք։ Հոգին ճշմարտութեան.եւ այլն։
Եւ զի եկն դառն ճշմարտութեան (այսինքն ճշմարիտ), խափանեցան՝ որ նմանութիւնք էին. (Եփր. աւետար.։)
Այն՝ նմանութիւն գործոյ. իսկ այս՝ գործ ճշմարտութեամբ։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւնն։ Որ ի ստուեր ճշմարտութեան. եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։ Շար.։)
ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Ճշմարտիւ, եւ ճշգրտիւ. ἑπ’ ἁληθείας, ἁκριβῶς. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 4։ Յհ. ՟Ժ՟Է. 8։ Ղկ. ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Ը. 35. եւ այլն։)
teaching truth.
Ուսուցիչ ճշմարտութեան.
Վարդապետ ճշմարտուսոյց. (Պիտառ.։)
cf. Ճոխաբանեմ.
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Ոչ ճոխաբան լինել քան զայր մարդ. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
Ոչ ճոխաբան լինիմ առ ձեզ իբրու վարդապետ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Ոչ երբէք զինքեանց ճոխաբանել, կամ բարձրագոյնս ինչ ճառել. (Նանայ.։)
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
copious, abundant;
haughty, pompous, stately, lofty.
Մնալ ձեզ ճոխաճե խնդութեամբ յամերամս ժամանակաց. (Ոսկիփոր.։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
κατανίσταμαι insurgo, consurgo. Ճոխաբար կամ իշխանաբար վարիլ. զօրանալ ի վերայ. կամիլ հարստահարել. ի վերայ յարձակել. պանծանալ. նազիլ.
Առանց հրամանի աստուծոյ ճոխանալ (ի վերայ այլոց). (Սեբեր. ՟Թ։)
(Ի վերայ) ամենեցուն իբրեւ մանկտւոյ ճոխանալ։ Զի ճոխանալոյ ինչ պատճառս տայցէ կնոջն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զի մի՛ ամենայնիւ ճոխասցի այր քան զկին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Զի մի՛ վատութիւն քան զքաջութիւն ճոխասցի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Հպարտս առադրէ գիտութիւն. զոր մայր ունելով՝ ի նոյն ապաստան եղեալ ճոխանան. (Լմբ. ատ.։)
Խիզախելով եւ քան զայլսն ճոխանալով՝ ասէր. թէ եւ մերանել եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
ՃՈԽԱՆԱԼ. Մեծանալ. ունել եւ վայելել զպանծալի ինչ. կամ լիանալ յորդութեամբ. փարթամանալ. զարդարիլ. իբր πλουτέω ditesco.
Ճոխանամք նոքօք վեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)
Կամ աղքատ՝ ճոխանայցէ յերազի։ Ճոխանան ընդ սիրելիսն աստուծոյ։ Միայն աստուածպաշտութեամբն ճոխացեալք, որ գլուխն է ամենայնի. (Սարգ.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Մեծացուցանել. մեծարել. զարդարել.
Աղքատութեամբ ճոխացուցանէ զաղքատացեալ բնութիւնս. (Իգն.։)
Աղքատացաւ, զի զմեզ ճոխացուսցէ. (Նանայ.։)
Ճոխացուցանել զպատիւ մեծատան. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Յորժամ բանն ճոխացուցանել կամիցիմք. (Երզն. քեր.։)
cf. Ճոխաճեմ ;
having a majestic gait, walk, bearing or deportment.
to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
τίλλω evello, divello, discerpo, vellico. Փետել զհերս, իբր ճիւղիւք մատանց կամ ճիւղ ճիւղ խլել, քաղել. մազերը քաշել, փրցնել.
Մազ ի հերոյ ճողեմք. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
Ճողէր զմօրուսն։ Ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Վրդն. պտմ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Զհերսն եւ զմօրուսն ճողելով։ Ճողէին զհերս եւ զմուրուս։ Ճողէր զալիսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ե. Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Բ. եւ այլն։)
Հիւանդանայ, եւ հերքն եւ մուրուքն ճողին. ((ռմկ. թափին) Կաղանկտ.։)
Ծնունդ այգւոյ ազոխ յանդի, եւ ճողեալ գինի յամանս. (Վրք. հց. ձ։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
Զինչս նորա ի բաց ճողոպրել։ Ճողոպրել զճաշակս ի ծամելեաց առիւծուն. (Ճ. ՟Բ.։ Մագ. լ։)
Անսահմանութիւն աստուածային բնութեանն, որ նախ քան զունելն ճողոպրէ, եւ յառաջ քան զիմանալն ի բաց փախչի. (Լծ. ածաբ.։)
Մազապուր ճողոպրեալ յամուրն փախստեայ անկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 35. յն. փախչէր։)
Ճողոպրիլ ի տանջանաց, կամ ի թշնամեաց. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ.։ Խոսր.։)
cf. Ճողոպրիմ.
to escape, to evade, to slip away, to get rid of, to disentangle;
cf. Մազապուր.
deliverance.
ԶԱնձին եւեթ ճողոպրումն փութալ հնարել. (Պիտ.։)
Զանսաղարթական ճողոպրումն, եւ կնտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
cf. Ճղփիւն.
ՃՈՂՓԻՒՆ կամ ՃՈՂՓՈՒՄՆ. cf. ՃՂՓԻՒՆ, ՃՂՓՈՒՄՆ.
Ի ճողփմանէ ալեաց, կամ ջուրց. (Փիլ. յովն.։ Վրդն. ծն.։)
to tear;
to haul, to drag or draw along.
Այնպէս ձգեցին եւ ճողքեցին ընդ ապառաժ տեղիսն քարշելով, զի ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
to get bruised.
ՃՈՊՃՈՊԻԼ. Իբր Կոճոպիլ, կամ ճնշիլ. ճմլիլ.
Ճա՛նճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ, եթէ ոչ՝ ճմլիս ճոպճոպիս. (Մագ. ՟Ը։)
emphatic, declamatory;
—ս խօսիլ, cf. Ճոռոմաբանեմ.
Ճոռոմ բանիւք (խօսել, կամ յաղթել). (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Պճնել զբանս, եւ ճոռոմ արուեստիւ խօսել. (Երզն. մտթ.։)
Կամ որպէս մ.
Ի բացուստ ճոռոմս խօսիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա իբր ռմկ. պօլ պօլ ջարդել, ճառդ ճուռդ ընել։)
magniloquent, pompous;
declaimer.
Ճոռոմ բանիւք, եւ ուր իցէ բան ճոռոմ.
Բարիո՛ք ջատագովեցեր ի ձեռն ճոռոմաբան ամբարհակաճութեանդ քո. (Ճ. ՟Բ.։)
to boast, to vaunt, to speak pompously, to brag, to declaim, to spout, to tear a passion to tatters.
ՃՈՌՈՄԱԲԱՆԵԼ. Ճոռոմս խօսել.
Ոմանք ըմբոստացեալ ճոռոմաբանեն։ Ճոռոմաբանեն զճաշակաց առիւծուն. (Կանոն.։ Մագ. ՟Ը։)
magniloquence, pomposity, pompous nonsense, bombast, declamation.
Աստուած անուանեցին զհերմէս ջասն քաջախօսնակ ճոռոմաբանութեանն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Անճոռնի ճոռոմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ա։)
Դադարեա՛ ի ճոռոմաբանութենէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ջանան թաքուցանել արուեստաւոր ճոռոմաբանութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
κομπάζω jacto, fastose me gero. ՃՈՌՈՄԱՆԱԼ. Ճոխանալ. պանծանալ. գոռոզանալ. մեծաբանել.
Թէ կամեցեալ էր ճոռոմանալ, եւ զպատճառսն ասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
ἑπιβαίνω (վերելակել). inscendo, conscendo, ascendo. որ եւ ՀԵԾՆՈՒԼ. ռմկ. հեծնիլ, հեծնուլ. Աշտանակել. ելանել եւ նստել ի վերայ գրաստու, եւս եւ կառաց.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
Յաւար հեծցին։ Յաւար հեծանել (կամ հեծցեն). (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Ստացեալ երիվարս երագեն նոցա հեծանելովն։ Եւ թագաւորքն հեծեալ (իբր յեցեալ) ի զօրութիւն իշխանութեանն՝ չարչարէին զնոսա. (Լմբ. ժղ.։) cf. ՀԵԾԵԱՄ։
cf. Հեծելագունդ.
Հեծելախումբ ամբոխիցն. (Պտմ. աղեքս.։)
to groan, to lament, to sigh for, to fill the air with sighing.
στενάζω gemo, ingemisco. Հեծել ստէպ, եւ ուժգին. յոգւոց հանել կամ ելանել. հաչել հառաչել. ... Տե՛ս (Ես. ՟Ի՟Ա. 2։ Երեմ. ՟Ի՟Բ. 23։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 6։ Յոբ. ՟Թ. 27։ ՟Ժ՟Ը. 20։ ՟Ի՟Դ. 12։ ՟Լ. 25։)
Հեծեծել (կամ հեծել) յաղօթս կալն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հեծեծանք.
Ի հեծեծումն այլ դառնագոյն հեծումն խառնեսցի. (Մաշկ.։)
Զայսպիսի հինինումն ժողով տրտմութեան առնեմք՝ հեծեծումն զնա եւ շոգոլի կոչելով. (Նիւս. կազմ.։)
Զհեծեծումն քննութեան նախարարացն երեցունց. (Եղիշ. ՟Ը։ իբր վարանական հեծութիւն հծծելով ընդ միմեանս։)
cf. Հեծեծեմ.
στένω gemo. Հաչել հառաչել. յոգւոց ելանել կամ հանել. որ եւ ՀԵԾԵԾԵԼ. ախուվախ ընել. Տե՛ս (Առակ. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Ի՟Թ. 2։ Յոբ. լա՝. 38։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 27։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 15։ Նաւ. ՟Գ. 7։ Ողբ. ՟Ա. 21։ Հռ. ՟Ը. 23։)
Ընդ մարմնապէս ծիծաղելն՝ առ նմին հեծէ հոգեւորապէս. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Մռնչէ եւ հեծէ ընդ զբաղանքն. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Հեծկլտամ.
ռմկ. հեծկլտալ. իբր λύζω singultio. Հեկեկալ. ի հեծելն եւ ի լալն ընդհատել զձայնն կամ զշունչն. հինինել.
Կականումն եւ արտաշնչութիւնք հեծկալով. (Մագ. ՟Զ։)
to sob, to hiccup, to have the hiccups.
cf. Հեծանիմ.
Ոչ եղեւ նմա պիտոյ հեծնուլ ի գրաստ. (Բրսղ. մրկ.։)
to make mount, to put on.
Հեծուսցեն կամ հեծոյց, կամ հեծուցին զնա յերիվարն արքունի, կամ ի ջորւոջն արքայի։ Հեծուցէ՛ք ի ջորւոջն իմում։ Արկին զնովաւ զհանդերձս, եւ հեծուցին զյիսուս.եւ այլն։
to sob, to sigh, to groan.
λύζω singultio. Հեծկալ. հեծեծել. կականիլ բեկբեկմամբ ձայնի. լալով հեծկլտալ, քերկշտալ, կլթիկ ընել.
to flow, to be poured out, to spread over;
to be shed.
cf. Հեղգանամ.
Ընդէ՞ր հեղգայք։ Ե՛կ է՛ջ առ իս, եւ մի՛ հեղգար։ Հեղգասցի առնել զզատիկն։ Ինձ քա՛ւ լիցի հեղգալ առ ի չառնելոյ աղօթս վասն ձեր. Հեղգացեալք յայնպիսի փրկութենէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 1։ ՟Խ՟Ե. 9։ Թուոց. ՟Թ. 13։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 23։ Եբր. ՟Բ. 3։)
Ընդէ՞ր բնաւ յետին ժամանակօքս եկն այցելութիւն առնել փրկութեանս մերոյ՝ հեղգացեալ զառաջին ժամանակօքն։ Զմերոյ փրկութեան, զոր չէ պարտ հեղգալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. 17։)
to be idle, lazy, indolent, slothful.
Զբովանդակն ասել հեղգանամ։ Ոչ հեղգանամ զաղօթս իմ պատարագել նմա։ Ի հեղգանալն պատկառէի։ Դու ընդէ՞ր մատչել առաջի նորա հեղգանաս. (Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. համբ.։)
slow-witted.
• «անգամ», տե՛ս Հաղ։
Թոյլ մտօք. անհոգ. մեղկ եւ լոյծ վարուք.
Թէ անցաւ եւ հեղգամիտ (իցես). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to make idle, lukewarm, indifferent.
Հեղգացոյց յաղօթից. (Լմբ. սղ.։)
Ի փոյթ արութեան ընդ նորա ոչ կարաց հեղգացուցանել զնա. (Շ. մտթ.։)
inundated, overflowed, flooded.
Զհեղեղամած մարդիկն ջրահեղձոյց դարին. (Ագաթ.։)
cf. Հեղեղեմ.
κατακλύζω inundo, submergo. որ եւ ՀԵՂԵՂԵԼ. Ողողանել իբրեւ զհեղեղատ յորդեալ, կամ իբրեւ զուղխս հեղեղատաց. սելի պէս կոխել.
Մտցէ դիմեալ, եւ հեղեղատասցէ։ Որ հեղեղատիցեն. եւ հեղեղատեսցին յերեսաց նորա. (Դան. ՟Ժ՟Ա։ 10. 22։)
Որպէս յորդահոսանք բազմութեան ջրոց, որ հեղեղատեն զերկիր եւ անցանեն. (Փարպ.։)
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
Զհեղեղեալ երկիր միւսանգամ փրկեաց իմաստութիւնն. (Իմ. ՟Ժ. 4։)
Ոչ հեղեղէ, այլ զուարթացուցանէ զբոյսս առաքինութեանցն։ Որ ջրովն հեղեղեցան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Գետովք մեղանաց արեան հեղեղիմ։ Զմէջ յատակի յարկին հեղեղեալ (արտասուօք)։ Յուղխիցն հեղեղեցին։ Ցորեանս հեղեղեալ (յանձրեւաց յորդելոց)։ Զաղբերց հեղեղեալ (այսինքն յորդեալ) մշտահոսութիւն. (Նար.։)
Փոխանակ զի հեղեղեցան անձինք նոցա ցանկութեամբ, հեղեղեցան մարմինք նոցա հեղձմամբ. (Եփր. ծն.։)
effusion.
Զեղումն. յոդութիւն. հոսանք. ուղխ. վտակ.
Արտասուաց հեղեղմունք (կամ հեղմունք) հանին ամենայն ժողովքն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
choked;
strangled;
drowned;
— լինել, to be -;
— առնել, to choke, to stifle, to suffocate, to drown.
(լինել) Հեղձմամբ ի մահ մատնիլ. խեղդմամբ մեռանիլ.
Հեղձամահ եղեալ յիւրոց սենեկապետաց. (Խոր. ՟Գ. 22։)
Չոգար խեղդեցար. սատանայ ստիպեաց հեղձամահ արագ լինել քեզ. (Զքր. կթ.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Իբր Հիւղ. խուղ. cf. ՀԵՂՔ։ Իսկ որպէս ռմկ. այսինքն Անգամ. cf. ՀԱՂ։
Հեղձեալ եւ մղձկեալ. ի տագնապ մահու անկեալ իբր հեղձմամբ. շնչասպառ. խեղդեալ. խեղդղդած, խըղդըւած, շունչը գոցուած, աքախան եղած, սիրտը ճաթելով.
Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ փղձկիմ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Ընդ այսակիր քարակոշկոճ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եւ ի շնչոյն նուազութեանց՝ հեղձամղձուկ անդ լինէին. (Շ. եդես.։)
Զկէսն գետավէժ արարեալ՝ հեղձամղձուկ առնէին. (Փարպ.։)
Հեղձամղձուկ լինել (ի) ծովին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Զմանկունս հեղձամղձուկ առնէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Կալով յովհաննու մերձ ի խաչն հեղձամղձուկ. (Տօնակ.։)
ՀԵՂՁԱՄՂՁՈՒԿ. Որ ինչ հեղձուցանէ մղձկելով. խեղդիչ. խեղդղդօղ, սիրտ ճաթեցնօղ.
Հեղձամղձուկ մեքենայիւք զնա կորուսանէր. (Յհ. կթ.։)
Զերծանել ի հարկէ հեղձամղձուկս նախանձու. (Փարպ.։)
Զբոցն ծխախառն հեղձամղձուկ նեղութեան տանջանացն. (Ագաթ.։)
cf. Հեղձուցանեմ.
որ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγω suffoco. (լծ. եղծանել, եւ հեղեղել) Հեղձուցանել. խեղդել. եւ Հեղձամղձուկ առնել. խղդել.
Ածէ ձանձրութիւն, եւ զմօր գութ, եւ հեղձանէ ի խորհրդոցն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բայց ես ախտիւ մարմնականին՝ միայն չհեղձի զանձն ի ծովին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Հեղձանիմ.
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι, καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι , καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι, καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
ՀԵՂՁԱՆԻՄ ՀԵՂՁՆՈՒՄ եւ ՀԵՂՁԻՄ եւ ՀԵՂՁՈՒՄ. πνίγομαι , καταπνίγομαι suffocor. Խեղդիլ՝ իրօք, նմանութեամբ կամ նեղսրտութեամբ, որ եւ Հեղձամղձուկ լինել. զիջանիլ. պայթիլ. հերձանիլ. խեղդուիլ, խեղդղդիլ, ճաթիլ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
Արկ խեղդ անձին իւրում, եւ հեղձաւ։ Դպիրք հեղձեալ են նախանձու. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձնուին ի ծովուն։ Դիմեաց ի ծովակն, եւ հեղձաւ. (Մրկ. ՟Ե. 13։ Ղկ. ՟Ը. 33։)
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ձմեռնային սառնամանեացն հեղձնուին. (Յհ. կթ.։)
Փշովք մեղաց հեղձեալս. (Նար. կ.։)
Զնշանս տեսեալ, եւ զբանսն լուեալ՝ հեղձնուին (կամ հեղձուին) դպիրքն. (Իգն.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
suffocation;
choking;
pressure.
πνιγμός, πνίγμα suffocatio. Հեղձանելն, իլն. խեղդումն. խղդելը, խըղդըւիլը.
Զառեալ կենդանիսն ապրեցուցանէր եւեթ ի ջրոցն հեղձմանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ոչ եթէ յայն իրս հեղձման հաստատեաց զնոսա. (Եփր. ծն.։)
Ի հեղձմանէ կենցաղոյս ալեաց, կամ ծփանաց մեղաց. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Բ։)
Հեղձմամբ վճարէին ի կենաց. (Ղեւոնդ.։)
Սատակմամբ անդրանկացն, եւ հեղձմամբ ի ջուրսն. (Նախ. իմ.։)
Զբազումս առ խեղդս եւ առ հեղձմունս ածել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
Լայնաբար՝ որպէս Յափրութիւն կամ նեղութիւն սրտի.
Մի կերակուր ոմանց բաղձանս բերէ եւ յօժարութիւն, եւ նոյն այլոյ ումեմն հեղձումն եւ պակումն. (Կլիմաք.։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Ինքնին խեղդեաց եւ հեղձոյց զանձն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
πνίγω, ἑπιπνίγω, ἁποπνίγω, συμπνίγω suffoco. Տալ հեղձնուլ. հեղձանել. խեղդել. ընկղմել. հեղձամղձուկ առնել. խղդել.
Մովսէս՝ զի կամեցան հեղձուցանել զտղայութիւն նորա ջուրբքն, ի մէջ ջուրց հեղձոյց զհեղձուցիչսն իւր. (Եփր. ծն.։)
Զսիմոն հրէայ մոխրաւ հեղձուցանէ. (Նախ. ՟բ. մակ.։)
Յորժամ գայր առիւծ կամ արջ, ի գիրկս ունէի, եւ հեղձուցանէի զնա. (Նչ. եզեկ.։)
Հեղձուցին ի գբի զկեանս իմ. (Ողբ. ՟Գ. 53։)
Զհարճն իմ լլկեցին, եւ հեղձուցին, եւ մեռաւ. (Դտ. ՟Ի. 5։)
Հալեն եւ հեղձուցանեն զսիրտ իմ. իբր պայթուցանել կամ հերձուլ. ճաթեցնել. (Մանդ. ՟Թ։)
Ելին փուշքն եւ հեղձուցին զնա։ Հոգք աշխարհիս եւ պատրանք մեծութեան հեղձուցանեն զբանն. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 7. 22։)
Զհանապազորդ տրտմութիւնս, որ զմեր միտս հեղձուցանիցեն. (Ոսկ. ես.։)
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ցկի, կաց. գ. πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
Ի բաց կալ կամ զգուշանալ ի հեղձուցելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Ի՟Ա. 25։)
Ոչ ուտել զմիս արեամբ շնչոյ, որ է հեղձուցիկ. (Շ. մտթ.։)
Բայց միայն արիւն՝ շունչ հեղձուցիկ մի՛ ուտիցէք. (Եփր. համաբ.։)
Հեղձուցիկսն տալ առնել զմանկունս. (Պիտ.։)
Հեղձուցիկ լինել մանկանցն. (Նչ. եզեկ.։)
Հեղձուցիկ լինի նմա սերմն բարի, որպէս եւ հեղձնու ցորեան ի փշոց անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Լրականութիւն.
Եւ երախտեաց բարձրելոյն ամենատուր լիակատարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
plenary, full, complete, absolute;
perfectly, entirely, fully;
— իշխանութիւն, absolute power, full authority;
— իշխանաւոր, a plenipotentiary;
— ներողութիւն, plenary indulgence.
Յաստուածակոյս կողմանէն ամենայն ինչ հաստատուն եւ լիակատար է. (Լմբ. հանգ.։)
Լիակատար գիտութեամբ։
Մարդկանս ազգի լիակատար հոգւով ընծայել հրամայէ. (Լմբ. սղ.։)
Գտանես ի լիակատար պատմութեան իւրում. (Ճ. ՟Բ.։)
ԼԻԱԿԱՏԱՐ. մ. Լիով. կատարելապէս. տիրապէս. լի բովանդակ.
full of wisdom, sensible, prudent;
ingenious, skilful.
Լի հանճարով բազմահանճար. իմաստուն.
Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս. (Յհ. կթ.։)
with a bountiful hand, liberal, generous.
Լիաձեռն զխայրեացն հատուցումն պտղաբերելոյն. (Պիտ.։)
skilful in archery;
well-bent (bow).
Որդիք եփրեմի լիաձիգ եւ պնդաձիգք. (Սղ. ՟Հ՟Է. 9։)
Սիրո թշնամաց ի լիաձիգ աղեղանէ թագաւորին քո չարչարեցաւ. (Լմբ. ովս.։)
abundant, copious;
generous, liberal.
այս ծով մեծ՝ լիաձիր եւ յոքնատարած. (Նար. մծբ.։)
heaped up, running over, full to overflowing;
complete, perfect.
Զլիապատար գանձարանացն մթերս։ Ի լիապատար թանգարանաց իմն նմա ընձայ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Լիապատար բերմամբ որթ եւ թզենի եւ ամենայն բոյօք անդաստանի պտղաբերք լիցին. (Կաղանկտ.։)
Լուսինն յերկեակ եօթնեակս ուռճացեալ, լիապատար (կամ լիապարար) լուսով լցեալ՝ զբոլոր գիշերն լուսաւորէ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Լիապատար էական աստուածութեան նորա. (Լմբ. հանգ.։)
Զանազանք են շնորհք բարեաց հեղեալ յարարչէն աստուծոյ ... եւ այն՝ առատապէս, եւս եւ լիապատար ըստ մեծաձեռնութեան արարչին. (Խոսր.։)
Եղիցուք իբրեւ զքրիստոս, ըստ կար մերոյ մաքրութեան, եւ լիապատար (կամ՝իապարար) սիրով. (Լծ. ածաբ.։)
liberal, bountiful, munificent.
Ամենառատ տէր լիապարգեւ ի պէտս կարեաց փրկութեան. (Նար. գանձ հոգ.։)
abundantly, plentifully.
Լե՛ր պարգեւիչ հայցուածոց մերոց լիապէս ի քոյ առատ պարգեւացդ. (Բրս. քարոզ.։)
լիապէս բաւականութեամբ բաշխեալ ամենայնի։ Որ տաս լիապէս, այլ կարօտութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Թերակատար, եւ ոչ լիապէս ծանուցանել, կամ ուսուցանել, կամ ցուցանել. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
gum;
ցաւել լնդաց, to have sore gumes.
οὕλον gingiva. գրի եւ ԼԻՆՏ. Միսն՝ որ յարմատս եւ ըստ մէջ ատամանց. լինտ.
Ջարդեցին զմսուր բերանոյ լնդաց նորա։ Փքոցոյց լնդօք. (Ագաթ.։)
Զլինտս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
Ատամանց ըստ կարգի դասեալք՝ բուսանելովի լինդսն։ Զի մի՛ քանցեսցի քերեալ խստաւ կերակրովն լնդացն փափկութիւն. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։)
Անճաշակ անկիրթն լնդաց ծասքողական մանրեալ ատամամբք խուզման. (Սկեւռ. լմբ.։)
genesis, genealogy.
Բան յաղագս լինելութեան, այսինքն արարչագործութեան, կամ ստեղծման, ծննդոց, սերնդոց. ազգաբանութիւն. իբր յն. γενεαλογία generis recensio.
Ընդէ՞րի լինելաբանութեան ադամայ ոչ եւս յիշեցեալ է զկային, այլ զսէթ. (Փիլ. ՟Ա. 81։)
future, coming, inevitable;
the future, time to come.
Ոչ ծանեաւ զլինելոց եղեռն իւր. (Ամովս. ՟Գ. 10։)
զլինելոցս նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տեսանէ զամենայն զեղեալսն, եւ զլինելոցն, եւ զոր ենն. (Շ. ընդհանր.։)
Եւ μελλόντων, ἑσομένων futurorum. Յոքնակի սեռականն ձայնիս Լինելի. որպէս լինելիք, լինելեաց կամ լինելւոց. այսինքն Հանդերձելոց. ըլլալիքներուն.
Յառաջագէտ է ամենայն լինելոց. (Կոչ. ՟Դ։)
Այս սովորութիւն իմն է մարգարէիցն, իբրեւ զեղելոց՝ զլինելոցն պատմեն (այսինքն զլինելեաց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
being, origin, generation, creation, birth;
ի — ածել, to create, to produce from nothing, to call into existence;
յանէութենէ or յոչէից ի — գալ, to be created, to exist.
Լինելն. եղանիլն. ստեղծումն. արարչութիւն. որ եւ ասի ԱՐԱՐԱԾՔ. γένεσις (որ է եղանութիւն). եւ γέννεσις creatio եւ genesis, generatio, ortus. Գոյաւորութիւն. ծնունդ. ծագումն.
ի գիրսն մակագրեալ՝
Փիլոնի այնոցիկ որ ի լինելութեանն (այսինքն ի գիրս ծննդոց) խնդրոց եւ լուծմանց։
Ամենայն իրի անհնար է առանց պատճառի ի լինելութիւն հասանել։ Հոգի է ամենեցուն գերագոյն որչափ լինելութեան հաղորդեալ են, եւ անմահ իսկ, եւ իշխան ամենայն մարմնոյ. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Պատմօղ լինելութեան երկնի եւ երկրի։ Երկին թէպէտեւգեղեցկութեամբ եւ մեծութեամբ առաւելեալ ցուցաւ քան զերկիր, այլ ոչ եթէ լինելութեան սորա է պատճառ. (Պիտ.։)
Ի լինելութիւն գալ յանէութենէ. (Երզն. մտթ.։)
Փառաբանութիւն անմարմնոցն ի լինելութենէ անտի իւրեանց սկսեալ. (Շ. հրեշտ.։)
Իմ է օրն լինելութիւնն յովհաննու (մկրտչի) պատմէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ. Ըստ բնախօսաց՝ Ծնունդ կամ եղանութիւն հակակայ ապականութեան.
Արիստոտելէս զայլոց զլինելութիւնն՝ այլում ապականութիւն գոլ ասէ. եւ զայլոց ապականութիւնն՝ այլում լինելութիւն. (Նիւս. բն.։)
ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ. Լինելն որ եւ է իրիք. կազմութիւն. γένεσις.
համեմատէ ընդ ամենայն լինելութիւն արարածոց. (Շ. բարձր.։)
Ի վերայ բոլորն ստորակաց լինելութեանց։ Ամենայն ի ներքոյ երկնիս լինելութեամբք։ Ամենայն բարի եւ գեղեցիկ լինելութիւնք իմանալեաց եւ զգալեաց։ Քան զբնաւ երկրաւոր լինելութիւնս. (Պիտ.։)
Արարիչ ամենայն լինելութեանց. (Պտրգ.։)
plentifully, abundantly, copiously, fully;
completely;
amply, largely;
diffusely.
πλήρης, πεπληρώμενος, πληρέστατα plenus, plene, plenissime. Լիապէս. լիութեամբ. առատապէս. լիուլի. լման. պօլ պօլ, պիր թամամ.
Ունիցին զուրախութիւն իմ լիով յանձինս իւրեանց. (Յհ. ՟Ժ՟Է. 13։)
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 23։)
Լիով իմացուցանել, կամ վայելել, կամ հարկել, կամ կատարել, կամ յանձին բերել. (Եղիշ. ՟Գ։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 29։ Տօնակ.։ Գանձ.։)
Լիով ի գերեզմանին, եւ բաւանդակ յերկինս ընդ աջմէ հօր. (Տօնակ.։)
Եւ եղեն երկու չոկանքն սպանանելոյ, եւ մի չուաննն լիով ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. թագ.։)
plenty, abundance, fulness;
repletion;
riches;
կեալ ի լիութեան, to live in abundance;
ի —, in abundance, profusely;
ի — բաւականի, sufficiently, enough.
Ի լիութեան հացի։ Ոչ ծանիցի լիութիւնն երեսաց սովոյն։ Լցցին շտեմարանք քո լիութեամբ ցորենոյ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 40։ Առակ. ՟Գ. 10։)
Հնչեսցէ ծով լիութեամբ բռան միոյ (կամ բուռն մի) հանգստութեամբ՝ քան զլիութիւն երկուց բռանց ջանալով եւ յօժարութեամբ ոգւոյ. (Ժղ. ՟Դ. 6։)
Շրթունք նորա շուշանք՝ բուրեն զմուռս լիութեան. (Երգ. ՟Ե. 13։)
Արմտեացն լիութիւն. (Պիտ.։)
Նոցա լիութենէն փարթամացուսցեն զձեր գանձարանսդ. (Յհ. կթ.)
ԼԻՈՒԹԻՒՆ. Յագուրդ. լրումն. ըղձից.
Կարօղ է եւ զքաղցութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն. (Շ. մտթ.։)
ԼԻՈՒԹԻՒՆ. որպէս Լրումն լուսնի.
Յորժամ ծագէ արեգակն ի լիութեան լուսնի, խոնարհի մտանել լուսինն. (Վեցօր. ՟Զ։)
full, copious;
abundant;
fully, plentifully, abundantly.
cf. ԼԻ ԵՒ ԼԻ. ա.մ.
Լիուլի լինել եւ գոհունակութեամբ. (Եփր. կող.։)
Լիուլի առատութեամբ ձեռաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Սոքա յամէն թղթոյն պօղոսի լիուլի ուրանան. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 27։)
fulness, plenitude;
— արկանել, to fill a ditch;
լրիւ իւրով, totally, entirely, completely;
ապականել զերկիրն լրիւ իւրով, to lay waste the land;
to desolate the land in the fulness thereof;
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով, the earth is the Lord's and all that therein is.
πλήρωμα plenitudo. Լրումն. լրութիւն. բովանդակութիւն.
Քառասնից երեք՝ լիր. ըսկիզբն, եւ մէջ, եւ վախճան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 91։)
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով։ Կերիցէ զերկիր լրիւ իւրով. (Սղ. ՟Ի՟Գ. 1։ Երեմ. ՟Ը. 16։)
Ոչ եթէ մասամբ ինչ ետուն զանձինս իւրեանց տեառն, այլ՝ ամենայն լրիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Հաւաստեաւ լրիւ իւրով իմասցի զզօրութիւն օրինաց. (Կանոն.։)
Ամենայն լրից եւ երանականաց բարութեանց. աննախանձ բաշխումն. կա՛մ իմա՛, ամենայն լիութեանց, եւ կամ ընթերցի՛ր, ամենալից. զի յն. է ամենապատիկ։
Ռամկական է հոլովս,
ԼԻՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. χαυνόω, χυάνυμι χῶμα aggero, aggerem duco. Լնուլ զխրամ կամ զփոս կամ զձոր եւ բարձրացուցանել.
յարեւելից կողմանէ քաղաքին լիր արկեալ՝ մեծացոյց զքաղաքն։ Լիր արկեալ միջի տեղւոյն՝ խառնէր ի քաղաքն։ Սա արկ լիր անջրպետութեան, որ ընդ քաղաքն եւ ընդ մեհեանն արամազդայ էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սա լիր արկեալ՝ պարսպափակ առնէ զպարիսպն անւոյ. (Ասող. ՟Գ. 11։ Սամ. երէց.։)
stuffing;
any thing used to fill up a vacancy;
knuckle-bones;
dice;
— խաղալ, to play at knuckle-bones.
ἁστράγαλος, κύβος talus, cubus, alea. Ոսկրն՝ որ լնու զմիջիայլոց սրունից եւ ոտից, եւ լինի խաղալիկ տղայոց. ... եւ Քուեայ. զար.
Իբրեւ զմանկաւոյ խաղ համարին, եւ իբրեւզանիւս, եւ իբրեւ զլիցս, եւ զգունդս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
տայցէ նմա ճակգարանս, որ է լից ոսկրեայ, եւ կոճ որով տղայքն խաղան. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կէսք ի մէնջ ի լիցս ընթանան, եւ կեսք ի տապելուղունս. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Լող.
Ի վերայ մկանացն ի լիւղ անցանէր ընդ գետն եփրատ։ Անկեալ էր (ի ծով), եւ ի լիւղ երթայր. (Ագաթ.։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ընդ ծայրագոյն ալէկոծութիւնն առանց վշտի լիւղել. (Կլիմաք.։)
vexation, torment, oppression, ill usage;
anguish, sorrow, affliction, trouble.
Գիտել զամպարշտի զուրախութիւն, եւ զլլկանս եւ զծփանս։ Ո՞ կացուցանէր ի վերայ մտաց իմոց լըլկանս. (Ժղ. ՟Է. 26։ Սիր. մերթ. ի խորշակէ. Եզնիկ.։)
Զո՞ր չարչարանս եւ զլլկանս թողին թշնամիք ժողովրդեանն աստուծոյ. (Եփր. վկ. արեւ.։)
that which vexes, torments, oppresses, troubles.
Չերկնչէին ի չարչարանաց լլկչացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24Մ)
Լլկիչ եւ հալածիչ զկրօնիցս մերոց հակառակսն ասէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Լլկանք.
Զառաջին զեղեալ լլկութիւնս։ Բազում լլկութեամբ եւ չարչարանօք. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 19։ ՟Է. 3։)
Զանօրինութիւն սկարեացն՝ որ եւ զմեզ յուղիւքն ցանկութեան լլկութեան լլկէին՝ շիջոյց. (Ոսկ. ես.։)
Ծերութիւնն ըստ ամենայն լլկութիւնս անցեալ, զբնաւ չարիսն ի բաց թօթափէ. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
Զբորոտս սրբել, եւ զամնայն ցաւս, եւ զլլկութիւնս (այսահարաց) հալածել. (Ագաթ.։)
that bears the yoke;
obedient, submissive.
Սահման արջառոյ, բջողական, լծաբարձ չորքոտանի կճղակահերձ. (Ոսկիփոր.։)
Առաւել՝ Բարձօղ զքաղցր լուծն քրիստոսի, կամ զլուծ խոնարհութեան. առաքինի. հլու. պատուիրանապահ.
Սուրբեւ ամբիծ. ի տղայութենէն լծաբարձ, եւ բարեպաշտ. (ՃՃ.։)
Որպէս եզն հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ լծաբարձ եղեալ. (Երզն. մտթ.։)
that imposes a yoke;
— լինել, to suhject, to place under the yoke.
Զընդ լծով կացեալսս բազմաց եւ հարկապահանջս կացոյց։ Ամենեցունց նոցա լծադիր եւ հարկապահանջ լինէր. (Խոր. ՟ա. 23։ Յհ. կթ.։)
bearing the same yoke, yoke-fellow, companion, fellow, colleague, partner;
husband, spouse;
— հարազատութիւն, consanguinity;
— լինել, to be united, accompanied;
to be married.
(letters) of similar sounds.
σύζυγος, ὀμόζυγος conjunctus, socius. Ձգօղ զլուծ զոյգ ընդ այլում. ամոլակից. մանաւանդ նմանութեամբ՝ Վաստակակից, գործակից, ընկերակից՝ որ եւ է օրինակաւ. սրտակից. զուգական. հաջորդ. հաւասարորդ.
Տեսի երբեմն եւ ես զեզն արտասուելով՝ ընկերակցի նորա եւ լծակցի նորա մեռելոյ. (Բրս. յուդիտ.։)
Մտերիմ իմ, եւ լծակից. (Փիլիպ. ՟Զ. 3։)
Լծակից իմ, այսինքն հալածական եւ ծեր իբրեւ զիս. (Եփր. փիլիպ.։)
Ընկեր պետրոսի, լծակից որդւոցն որոտման. (Եզնիկ.։)
Լծակից քրիտսոսի անդամոցն հաւասարել. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Լծակից է սատանայի՝ չար նախանձմամբն. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Մի՛ լինիք լծակիցք անհաւատից. յն. որպէս լծել ի մի զաննման անասունս, զարջառ եւ զձի, եւ այլն։
ԼԾԱԿԻՑ. Նմանութեամբ ասի եւ զանանձն իրաց.
Լոյս ծագեաց արդարոց, եւ սորին լծակիցն ուրախութիւն։ Ոչ էր կարողութիւն միտումն լինել՝ ի պակասութեանն լծակցին (այսինքն բժշկութեան առանց հաւատոց). աստուածաբ. մկրտ։ (Առ որս. ՟Ե։)
Զանձինս (զհոգիս), եւ զլծակից մարմինս. (Դիոն. ածայ.։)
Առաքինութիւն առանց մարմնոյ կցորդութեան ոչ վճարի, այլ լծնկցաւն միշտ կատարին գործիական բարեզարդութիւնք. (Խոսր.։ որպէս եւ Պիտ. ՟Է. ստէպ։ Շ. յկ. ՟Լ՟Է. ՟Կ՟Ե։)
ԼԾԱԿԻՑ. ὀμόζυγος conjux. կողակից. զուգակից. ամուսին. այր, կամ կին.
Եդաքի մտի մեկնիլ ի լծակցաց մերոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Լիցի այրն լծակից ում եւ կամեսցի. (Մխ. դտ.։)
ԼԾԱԿԻՑ. որպէս Լծակցական, մերձաւոր, արենակից.
Լծակից հարազատութիւն մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Քանզի քէ եւ դիմ լծակիցք են. (Երզն. քեր.։)
yoke-fellow war, dispute among persons subject to the same authority;
a quarrelsome household;
controversy, dispute, quarrel;
law-suit.
ζυγομαχία contentio, rixa cum familiaribus. Լծակռիւն լինել. Հակառակութիւն ընդ մերձաւորս. Վէգ. կագ. կռիւ.
Ասեմ զլծակռուութիւն (կամ զլծակռութիւն) եղբայրական, որով եւ՛ աստուած անպատուի, եւ՛ մարդն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
conjunction, junction, union, tie;
marriage;
conjunction, syzigy;
substitution of letters having similar sounds.
ζεῦγος jugum συζυγία conjugium, conjunctio. Ամոլակիցն լինել. ձգելն զնոյն լուծ. լուծք. զոյգք.
միաբանելն՝ իբրու երիվարաց ոմանց լծակցութիւնք ի միասին. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Անասնայինն լծակցութեամբ երկրասիրաբար գետնակոխ սայլիւք. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
ԼԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Ամուսնութիւն. պսակ.
Մարմնակցութեանն լծակցութեամբ օրինադրեալ անլուծանելի։ Զլծակցութիւնն ոչ արձակեաց։ Աղտեղացուցանեն զգործ ամուսնութեան, եւ զլծակցություն առնեն իւրավի. (Մխ. դտ.։)
Բարձրագոյն քան զլծակցութիւն ամուսնութեանն ամբարձելո. (Պիտ.։)
ԼԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Որպիսի՛ եւ է կապակցութիւն։ ընտանութիւն. գործակցութիւն. կապ, եւ ընկերութիւն. միաբանութիւն.
Ի բաց պատառեսցէ ի խաւարային լծակցութենէս։ Զլծակցութիւնս, եւ զերկպառակութիւնս (կամ զսիրելութիւնս). (Առ որս. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Մախսաւորն ընդ անօրէնութիւն լծակցեալ՝ յառաջագոյն ժամանեաց եւ անց զփարիսեցւոյն լծակցութիւնն. (Ոսկ. ղկ.։)
Լծակցութիւն իմանալեաց կամ զգալեաց ի մարդն. կամ սրտի ընդ բերանոյ, կամ հոգւոյ ընդ մարմնոյ. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
Համոզեալ ի մէջ նոցա՝ զվայելուչ եղբայրական լծակցութիւն պատրաստեալ ի մէջ նոցա, ջանահնար լինէի (Յհ. կթ.։)
ԼԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Ըստ քերականաց՝ Լծորդութիւն բայից, կամ լծորդ գոլն տառից, որք փոխանակեն զտեղի իրերաց ի յունական բայս. (զոր հայ թարգմանն եւ մեկնիչք յայլ եւ այլ միտս ձգեն)
Առաձին լծակցութիւնն, որ է՝ բ, մ, պ, փ։ Երկրորդ լծակցութիւնս դարձեալ զառաջնոյն ունի զօրութիւնս. (Երզն. քեր.։)
yoked;
that draws.
Ձգօղ կամ քարշօղ զլուծ. լծաբարձ.
Լծաձիգ խոնարհման նուաստութիւնս. (Պիտ.։)
unharnessed, detached;
separated, divorced.
Արձակ ի լծոյ. լծնկէց. Ի վերայ իւրաքանչիւր գործոց լծարձակ մատուցեալ։ Չարեաւն չարչարանօք լծեալ զվաստակսն՝ լծարձակ առնիցէ. (Եւագր. ՟ժ։)
partial divorce, separation.
Արձակումն կամ քակումն յանլուծանելի լծոյ ամուսնութեան.
Աղտեղազուզանեն զգործ ամուսնութեան, եւ զլծարձակութիւն աձնեն իւրովի, եւ ոչ ըստ օրինադրութեանն սահմանի. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
that shakes off the yoke, disobedient, refractory, froward, rebellious;
— լինել, to shake off the yoke, to obtain liberty;
to be refractory.
Որ ի բաց ընկենու կամ թօթափէ զլուծ. վտարանջօղ. անհնազանդ. ապստամբ.
Մի թուիցիմք այնուիկ լծընկէցք։ Լծընկէց եւ հակառակ խրատուց. (Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
Յայնպիսի հպարտութենէ՝ լծընկէցս լինիմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Զլուծընկէց պարանոցս իւրեանց ոչ մուծին ի լուծ հնազանդութեան օրինաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
capable of bearing the yoke (oxen).
Բառ ռմկ. ասի զարջառոյ՝ որ վարի լծով ի գործ մշակութեան երկրի.
Ունեաք զբազում անդեայս՝ լծկան, եւ կթան. (Առաքել պտմ.։)
cf. Լծաբարձ.
united under the same yoke;
joined, associated, allied;
equal, matched;
cf. Լծակից.
Որ ի դրութիւն դիմակացն քառակուսեան լծորդացն. (որպէս մասանց աշխարհի, տարերաց, քառաթեւ խաչի եւ այլն) (Նար. խչ.։)
Ըստ քերականաց՝ Տառք մօտաւորք ձայնիւ, որք փոխան իրերաց մտանեն ընդ լծով լծորդութեանց բայից առ յոյնս, երբեմն եւ ի մեզ. կամ որք դնին երբեմն ի տեղի միմեանց յոր եւ իցէ բառս ըստ այլեւայլ լեզուացն յատկութեան.
Գնչուք եւ թոթովատք ոչ կարէին ընտրութիւն առնել լծորդացն առ միմեանս ի խօսս իւրեանց, յաղագս մերձաւորութեան լծորդացն առ միմեանս, որպէս բենի, մենի, պէի, եւ փիւրի. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնս ձեռնտու ի գիւտս ստուգաբանութեան՝ փոխելով զլծորդն, մինչեւ հանդիպեսցիս ստուգութեան անուանն։ Ծախելով զբոլոր բաղձայնսդ ի լծորդսն, կամի արդ եւ զձայնաւորսդ ի նմին դասու լծոդացն շարել. (Նչ. քեր.։)
Լծորդք են՝ բամփ. գկքխ. գտթ. զսցձ. ժչշ. ծճջ. լղն. րռ։ Եւ լծոդացս զրոյցքս՝ անհմտաց սորին պատերազմ եւ անհաւատալի կարծին. (Երզն. քեր.։)
germane, uterine.
Զառաքումն լծորդածին կանանցն, զի նախ քան զվախճանելն ժամանեսցէ. այսինքն քերցն ղազարու. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
conjunction, yoke, union;
conjunction of two planets, syzigy;
conjunction.
συζυγία conjunctio, copulatio, conjugatio. Կցորդութիւն. մասնակցութիւն. կապակցութիւն. յօդակապութիւն. զօդ.
Խորհուրդս երբեմն յարդարութիւն քո է, եւ երբեմն ի հողոյս լծոդութիւնն մերձենայ. (Լմբ. սղ.։)
Գտին զսուրբ գլուխ նորա ի մէջ լծորդութեան ճղոյ ծառոյն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ուր հայ թարգմանն զյունական լծորդութիւնս բայից վերածէ յայլ կազմութիւն հայկական. ուստի ոչինչ իմաստ կարեւոր լինի քաղել, բայց զի ի բայս մտանեն տառք լծորդք, որպէս տեսանես ի բառն ԼԾՈՐԴ.
Լաւ եւս էր անդանօր նշանակել զչորեսին յանգս, յորս լծին ամենայն բայք հայկականք. այսինքն եմ, ամ, ու, իմ. զոր օրինակ գործեմ, կամ դիմեմ. իմանամ, կամ ընթանամ. թողում կամ սարտնում. դնիմ կամ թռչիմ։ Առ ի չգոյէ որոշմանս՝ նաեւ մեկնիչք հին քերականին զլծորդութիւնն վերածեն ի լծորդ տառս։
Լծորդութիւն ասի, յորժամ ելանէ մինն (ի լծորդ տառից) ի լծոյն. եւ մտանէ ընկերակիցն՝ բառնալով զլուծն. որպէս բենն զմենի, կամ մեն զպէի. նոյնպէս եւ այլքն կարգաւ. (Մագ. քեր.։ որպէս եւ Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր. ճոխագոյն։)
proportionally;
in pairs.
իբրեւ լծորդ իւիք օրինակաւ. միաբան. զոյգ զոյգ. զուգապէս.
Ադամայ որդիք՝ աւազանաւն աստուծոյ կոչին որդիք, եւ եղբարք քրիստոսի, եւ միանունքրիստոնեայք. որպէս առաքեալ լծորդօրէն արարեալ ադամայ եւ քրիստոսի. նա պատճառ մահու, եւ քրիստոս կենաց. (Տօնակ.։)
impudence.
Մեղայ լկնութեամբ, լրբութեամբ. (Մաշկ.։)
cf. Լկտութիւն.
Յամօթոյլկտանացն (կամ լկտեաց) տեսանողացն, որ ժողովեալն էին. (Ագաթ.։)
obscene, filthy, licentious language.
Լկտի բանք. անպարկեշտ եւ անշնորհ զրոյցք համարձակք
Ի գործ հայիք՝ տալ ըստ վաստակոց զհատուցումն, եւ ոչ ի լկտէբանութեան Խաբէութիւն. (Փարպ.։)
impudently, immodestly clothed or jewelled.
Որ ունի զանձամբ լկտի զարդս.
impudence, efffont-ery, immodesty, indecency, shamelessness, licentiousness, obscenity, libertinism, dissolute life.
ἁσωτία lascivia, impudemtia διάσχυσις, διάλυσις dissolutio. Լկտի գոլն. Գործ լկտեաց. լոյծ եւ թոյլ վարք. լրբութիւն. Անամօթոթիւն. անառակութիւն. համարձակութիւն ար. ժպրհութիւն. բացութիւն, աներեսութիւն.
Այր ի բողանոց լկտութեամբ գնայ. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 24։)
Ոչ զի զծաղրն հատանիցեմ, այլ զի լկտութիւն ի միջոյ բարձից։ Զլկտութիւն ոչ նոքա գովեն, եւ ո այլ ոք։ Են այլք՝ որք ի լկտութեան զբազուկս ի մէջ գռեհից բանան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 16։)
Կարկեցոյցնա զլկտութիւն համարձակութեան զայնոցիկ, որ ընդդէմ գրեցին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 20։)
Զլկտութիւն ընդդեմ ճշմարտութեան. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
great lake, sea.
լիճ մեծ ծովացեալ.
երեւեցոյց զմեծութիւն զօրութեան իւրոյ. ի լճածովս. (Եփր. ծն.։)
pool, pond, marsh;
molten-sea, laver
Ըստ լճակն, յորում որսային, չէին ուրեք անցեալ ի բաց։ ոչ եթէ ի ծովու էր որս նորա, այլ ի լճակի միոջ փոքրական. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եւ Աւազան մեծ պղնձի որ կոչի եւ Ծովակ. հավըզ.
Լճակ ջրակիր եւ պղնձանիւթ, ի գաւիթ ծոցոյ սողոմոնեան խորանին յարկի. (Նար. առաք.։)
side, margin, shore of a lake.
ԼՃԱՓՆ ԼՃԵԶՐ. Ափն կամ եզր լճի՝ ծովակի.
Էին սոքա ամենեքեան միաբան ի լճափինն. գորտքն զընթացս նոցա զդացեալ՝ երկիւղիւ ընկղմեցան ի խորագոյնս լճին. (Ոսկիփոր.։)
Քարշեալ զամենեսեանն ի լճեզրն. (Ճ. ՟Գ.։)
Լիճն եղեալ անդս մաճի, եւ ցամաքն լճեչր ծովուն ակօսահատ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Լճափն.
ԼՃԱՓՆ ԼՃԵԶՐ. Ափն կամ եզր լճի՝ ծովակի.
Էին սոքա ամենեքեան միաբան ի լճափինն. գորտքն զընթացս նոցա զդացեալ՝ երկիւղիւ ընկղմեցան ի խորագոյնս լճին. (Ոսկիփոր.։)
Քարշեալ զամենեսեանն ի լճեզրն. (Ճ. ՟Գ.։)
Լիճն եղեալ անդս մաճի, եւ ցամաքն լճեչր ծովուն ակօսահատ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
bath, bathing, ablution, washing.
լուացումն. մաքրութիւն ջրով.
Վասն լոգանացն որ ասացեալ եղեւ. (Պտմ. աղեքս.։)
Լոգանօք եւ շրջացանութեամբք մաքրեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
hath;
bathing-place;
lavatory;
cf. Լոգանք.
λούτριον, λουτρόν lavacrum. Լուացարան. աւազան. բաղանիք. եւ Լուացումն. լոգանք.
Ըստ իւրաքանչիւր հոմերամ տեսակացն հասեալ ի տեղիս լոգարանացն. (Պիտ. վերջբ։)
Ոչ եղեւնմա եւ լոգարանն՝ փրկութեան պատճառ։ Ետես զլոգարանսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Անլուայ ոտիւք, եւ առանց լոգարանաց ոչ մտանէին ի բակս մեհենիցն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Լոգանք.
ԼՈԳՈՒԹԻՒՆ ԼՈԳՈՒՄՆ, գման. Լոգանք. եւ Լոգարան.
Հարկ լինի զանձն քո լոգմամբ ջրոյ սրբել. (Ոսկ. յհ. 15։)
privation, want, emp-tyness, void;
— ընչից, poverty, indigence.
Սոսկ կամ թափուր մնալն. չքաւորութիւն.
Ցրտութեան մերկութեան տեւէր, եւ կատարեալ լոկութեամբ ընչից (այսիքն անընչութեամբ) շրջէր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։)