September.
• «հռովմէական իններորդ ա-միսը» Իգնատ. թղ. 95 (ոսկեդարեան). Տո-մար. Յայսմ. (գրուած նաև ռմկ. սեկտեմ-բեր)։
• = Յն. σεπτέμλριος, որ փոխառեալ է լտ. september ձևից. նշանակում է բուն «եօթ-ներորդ ամիս» և ծագում է լտ. septem «եօ-թը» թուականից. (հին հռովմէական տարին սկսում էր մարտից և սեպտեմբերը լինում է եօթներորդ ամիսը). մտած է բազմաթիւ լեզուների մէջ, ինչ. ֆրանտ. septembre, ռ. ceнтябрь ևն։ Ամսանունները, որովհետև ա-ւանդուած են Ե դարից, պէտք է փոխառեալ լինին յունարէնից և ո՛չ թէ լատիներէնից։ Ըստ ձևի յունուար, փետրուար, մարտ, ապ-րիլ, մայիս, յունիս և օգոստոս թե՛ յն. և թէ լտ. նոյն են, այնպէս որ չեն կարող նպաս-տել ծագումը որոշելու յուլիս (յն. ἰούλις) և նոլեմբեր (νοέμβριος, november) յունաձև են, իսկ սեպտեմբեր, հոկտեմբեր և դեկտեմ-րեր լատինաձև (յն. վերջաւորութիւնն է -βριος, լտ.-ber). նոյեմբեր ամսանունը ա-ռաջին կէսում յունաձև է, երկրորդ կէսում լատինաձև։ Այս բոլորը ի նկատի առնելով՝ պէտք է եզրակացնել թէ ամսանունները նա-խապէս ունէին յունական ձև, աւելի յետօյ վերածուեցին լատինականի. հմմտ. յատ-կապէս փետրուար, որ Ե դարում ունէր փեբ-րուարիոս ձևը, շատ յետոյ դարձաւ փետ-րուար։-Հիւբշ. 367։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է սեկտեմբեր (Շմ. սէկտէնբէր) ձևով, որի մէջ կ յառաջացած է նոկտեմբեր և դեկտեմբեր բառերի ազդեցու-թեամբ. այսպէս են նաև վրաց. սեկտեմբերի, թուշ. սեկտեմբեր։
september. Անուն ամսոյ հռովմայեցւոց իբր եօթներորդ կոչեցեալ ի մարտէ եւ անդր. (վր. եւ ռմկ. սեկտեմբեր )։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։
become genus.
ՍԵՌԱՆԱԼ. Սեռ լինել ըստ տրամաբանից.
harden.
ՍԵՌԵԼ ՍԵՌԻԼ. Սեռն եւ սերտ առնել, լինել պնդիլ. ամրանալ. յն. որպէս խնուլ զբերան. στομόω os obstruo.
Դանիէլի կուսութեամբ սեռեալ մարմին՝ անմերձենալի մնաց ի գազանացն ժանեաց. (Դամասկ.։)
to be hardened.
cf. Սերիմ.
Բազմացարու՛ք յերկրի՝ ծննդեամբ։ Նոյ դարձեալ օրհնեցաւ սերանալ բազմանալ։ Ի սերանալ եւ ի բազմանալ մարդկան ի վերայ երկրի։ Ի սերանալ բազմանալ ամլութեան նորա։ Սերանալովս եւ բազմանալովս իմով. (Մծբ. ՟Ժ՟Է. Մաշտ. Եփր. թագ.։ Ոչ ծնանին, եւ ոչ սերանան. Եփր. օրին.։)
Ոսպն եւ ցորեան անեփ սերանին եւ աճեն. իմա՛ սերին, կամ սերմանին։
Ի սերանալ եւ ի բազմանալ երից ազգաց։ Ի բազմանալ եւ ի մարդկան ազգի. (Եպիփ. ծն.։)
to multiply, to reduce into one kind.
ՍԵՐԱՒՈՐԵԼ կամ ՍԵՌԱՒՈՐԵԼ. Սերել. բազմացուցանել. եւ Վերածել ի սեռ ինչ՝ որոշելով զնշանակութիւն բառին.
Ազգ. գիմն է սերաւորելով զազգս։ Մարդ, դայն է սերաւորել զհասարակացն զձայն. (Երզն. քեր.։)
Seraphim.
to close jars with bladder.
καταδέω deligo, devincio. լծ. եւ σειράω, σειρεύω fune constringo. Սերեկով կամ սեկով, եւ կամ այլով իւիք կապով պատել եւ կապել քաջ զբերանս ամանոց.
Ամենայն աման բաց, որ ոչ իցէ խփեալ կամ սերեկեալ, պիղծ լիցի. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 15։)
Ելից զբղուղ մի, եւ զբերան բզղին սերեկեաց։ Ի սերեկեալ իւղոյ կամ ծեփելոյ. (Ոսկիփոր.։ Կանոն.։ 2)
to procreate, to beget, to engender, to give rise to, to propagate.
ՍԵՐԵՄ ՍԵՐԻՄ. γεννάω, γεννάομαι genero, progigno, propago, -or, nasco. Աճեցուցանել զսեր, եւ աճել սերնդեամբ, սերանալ. ծնանել, իլ. զաւակագործել, ծագել. յաջորդել.
Սերեցից (ըստ յն. եւ քանի մի ձձ) ձեզ մարդիկ զժողովուրդն իմ իսրայէլ. (Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 12։)
Կենդանի ինչ, որ ունիցի ազդումն (զգայութեան), եւ այսպէս առնունի ջուրքն ծնանել եւ սերել. (Վեցօր. ՟Է։)
Ազգ սերէ յանուն մօր իւրոյ ռոփսեանք։ Ազգ զնա սերէ յանուն հօրն. (Խոր. ՟Բ. 61. 87։)
Վասն որդէծնութեան, եւ մարդկան յաշխարհի սերելոյ. (Եզնիկ.։)
Սերեցարու՛ք բազմացարուք, ծնջի՛ք եւ լցէ՛ք զերկիր. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
Յետ ջրհեղեղին յերից տրանց ընդ բնաւ տիեզերս ազգք մարդկան սերեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յետ սերելոյ եւ բազմանալոյ։ Հրամայեաց սերել յերկիր՝ ծնունդ արձակեալ. (Ագաթ.։)
Ի յուդայիազգէն սերէր անուն հրէական (յուդայեան) (Ոսկ.մտթ.։ 2)
to be born of, to draw one's origin from, to descend from, to be procreated, multiplied by generation;
to spring, to issue, to derive, to proceed from.
to conceive.
ՍԵՐՄԱԿՐԵԼ. Ընդունել զսերմն որդեծնութեան. սաղմնառել. յողանալ.
Աննա (մայր կուսին) զնա սերմակրեաց, որ ելոյծ զերկունս կանանց. (Հ. սեպտ. ՟Ը.։)
causing, abortion.
Հեղձուցանելն զսերմն՝ զսաղմն (իրօք կամ նմանութեամբ).
Պտղակորոյսս եւ անպտուղս ոմանս անունէ, վասն զսերմ իւրեանց ապականելոյ սերմահեղձութեամբն, եւ ոչ կենդանացուցանելոյ. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Է։)
seminal.
seed-loosing (the earth).
Կորուսանօղ զսերմն.
Անդաստան, որ միշտ սերմանի, եւ սերմանակորոյս լինի. (Խոսր.) (տպ. սերմնակորույս)։
sower.
σπείρων, σπορεύς seminans, seminator, sator. Մշակ՝ որ հանէ եւ սերմանէ զսերմանիս. սերմանացան, սերմանօղ. ցանօղ.
Ահա եւ սերմանահան՝ սերմանալ. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Եւ սերմանա սերմանահան քաջ զսերմանիս աւետարանին լուսոյ. (Խոր. հռիփս.։)
Սերմանահանին ի չորից մի մասն արդիւնացաւ. (Խոսր.։)
Օրհնեա տէր եւ զսերմանիս զայս հանդերձ սերմանահանօքս. (Մաշտ.։)
sowing.
σπορά (լծ. սփռումն). satio, satus, seminatio. սերմանելն. ցանելն. ցան.
ակօս պատառելով ի ժամանակի սերմանահանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
producing seeds.
Որ մատուցանէ զիւր հասունացեալ սերմանիս.
Բոյսք սերմանամատոյցք (կամ սերմնամատոյցք), եւ կամ պտղածին ծառք վարսաւորք. (Նար. առաք.։)
to seed, to run to seed.
σπρεματίζω semen efficio. Սկսանել տալ կամ հասուցանել զսերմն. հունտի երթալ.
Գարին յոճ կայր, եւ կտաւն սերմանացեալ էր. (Ել. ՟Թ. 31։)
sower;
begetter, procreator.
Արկօղ զսերմն՝ յերկիր կամ յարգանք.
Ինքն հայր իցէ, եւ ինքն մայր. եւ նոյն սերմանարկու, եւ նոյն սերմնընկալ. (Եզնիկ.։)
cf. Սերմանահան;
drill, sowing machine, corn-drill.
σπείρων seminans. ցանօղ զսերմն կամ զսերմանիս. սերմանահան.
Լուարուք դուք զառակ սերմանացանին։ Եւ սերմանացան սերմանել զսերմանիս իւր. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Ղկ. ՟Ը. 5։)
destined or kept to be sown.
σποράδης sparsus, vagus. Սերմանելի. ցանելի. ցնդելի.
Երկրային ի սերմանացու եւ ի ցիր նիւթոյն, զոր կոչեաց, կառուցաւ. (Փիլ. այլաբ.։)
provided with seed, seedy.
Ունօղ յինքեան զսերմն կամ զարդաւանդութիւն. սերմանամատոյց. հունտ ունեցօղ կամ տուող.
Դաշտքն ունին քաջաբերութիւն սերմնաւոր պտղոց. (Խոր. ՟Գ. 59։)
gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.
σπερμολόγος frugilegus, semina colligens եւ garrulus, nugator եւ disseminans verba. Որ քաղէ յանդաստանաց զարկեալ սերմանիս, կամ ի ճանապարհաց զանկեալ հատս. որպէս ազգ ագռաւու, կամ թռչուն, կամ աղքատ ոք։ Նմանութեամբ՝ կրկտօղ բանից, շաղակրատ. ունայնաբան. բանորսակ. պարսաւագէտ. բանսարկու.
Զինչ կամիցի սերմանաքաղս այս խօսել. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Ամրացոյց քսսավ, զի մի լիցի դիւրին սերմանաքաղ թռչնոց առնուլ ինչ ի նմանէ. (Վեցօր. ՟Է։)
Մի զօրէն սովեցելոյն սերմանաքաղ լինիցիք զփոքունսն մեր, եթէ սխալանս պարտ իցէ ասել, եւ եթէ խաղս. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
fit to be sown.
σπόριμος sativus. Որ ինչ կարէ սերմանիլ. սերմանաւոր. ցանելու, ցանուելու.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի՝ սերմանել սերմն։ Ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ սերման սերմանելոյ, ձեզ լիցի ի կերակուր։ Ի վերայ ամենայն սերման սերմանելոյ, որ սերմանինցի. (Ծն. ՟Ա. 29։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 37։ 5)
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
σπείρω (լծ. սփռել). semino, sero, spargo. Սերմն արկանել. սփռել զսերմանիս. ցանել. եւ Վարել.
Սերմանել սերմն ըստ ազգի եւ ըստ նմանութեան։ Սերմանեաց սերմ իսահակ յերկրին յայնմիկ։ Առէք ձեզ սերմանս, եւ սերմանեցէք զերկիրդ. եւ այլն։ Որ սերմանէ զանզգամութիւն՝ հնձեսցէ զչարիս. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 8։)
Մինչ ի ՟Ժ՟Դ ամն, յորժամ կարէ զաւակ սերմանել. (Բրսղ. մրկ. ըստ Փիլոնի։)
Հերակլէս յարամազդայ եւ յաղկմենեայ սերմանեցաւ. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Սերմանող.
sower.
seeds;
պարտէզ —նեաց, seed-plot.
ՍԵՐՄԱՆԻՔ կամ ՍԵՐՄԱՆՔ մունք. cf. Սերմն։
sowing.
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց. կայ նաև յետնաբա՞ր սերմունք) «բոյսի կամ կենդանական սերմ, ցեղ, սերունդ։ ՍԳը. ասւում է նաև սերմ Ղևտ. ժբ. 2. Ոսկ. մ. ա. 5. ածանցման մէջ մտնում է 3 ձևով. 1. Սերմն. ինչ. սերմնակաթ ՍԳր. սերմնըն-կալ Եզն. 135. սերմնարկութիւն Ոսկ. եբր. իգ. մանկասերմնութիւն Փիլ. լին. չարասեր-մըն Ճառընտ. 2. Սերման. Ինչ. սերմանիք եւս. ատմ. սերմանաքաղ Գծ. ժէ. 18. Վեց-օր. սերմանել ՍԳր. սերմանիչ Եւագր. սեր-մանարկու Եզն. 135. սերմանական Ոսկ. ես. ներմանահան Մտթ. ժգ. 3. 3. Սերմ. ինչ։ երմակրել Յայսմ. սերմահեղձութիւն Շնորհ, ներմառել Տօնակ. դիւասերմ Մարաթ. բա-հեսերմութիւն Նար. ևն։ Սրանցից հնագոյնը երկրորդն է, միջինը՝ առաջինն է, նորագոյ-նը՝ երրորդ ձևն է։
• =Բնեև հայ բառ. կազմուած է -մն մաս-նիկով սեր-<հնխ. k'er-արմատիռ. հմմտ. ջեր-ջերմն, կող-կողմն. աւելի մանրամասն տե՛ս սեր։
• Klaproth, Asia pol. 104 լտ. semen «սերմ» և արաբ. zar' «ցանել»։ ՆՀԲ լծ. յն. σπέρμα, σπόρος, σπορά, լտ. semen։ Windisch. 20 լտ. semen։ Pictet 2, 90 ևեմ. zar' «ցանել» արմատից՝ արիա-կան մասնիկով։-Պատկ. Изcлeд. լտ։ semen։-Տէրվ. տե՛ս սերել։ Հիւնք. յն. οτερμα-ից։ Bugge KZ 32, 64 լիովին համաաատասխան է գտնում յն. σπὲρμα Patrubány SA 1, 216 սերել =լտ. creo ձևից, որ ընդունեցին նաև Osihoit, Meillet, որ տե՛ս սերել։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, էջ 222 զարմ բառից։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 499 արաբ. [arabic word] ϑamar (օսմ. semer հնչումով) «պտուղ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սերմ. Խրբ. Ախց. Կր. սէրմ, Գոր. Երև. սէրմը, Ղրբ. սէրմ, սը՛րմը, Ասլ. սէ՛րմ, Ագլ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Սվեդ. Տփ. սիրմ։-Նոր բառեր են սեր-մակալել, սերմահան, սերմառիլ, սերմացու, ներմել, սերմագարի, սերմազորեն, սերմա-հաճար, սերմակորեկ, սերմագցի։
• ՓՈԽ.-Patrubany SA 1, 224 հայերէնից է դնում հունգ. szárm-azik «արտադրուիլ, յառաջ գալ»։
ՍԵՐՄՆ կամ ՍԵՐՄ եւ ՍԵՐՄԱՆԻՔ. լծ. յն. եւ լտ. σπέρμα, σπόρος, σπορά semen, satum, satio, sparsio. Նիւթ եւ հիւթ ցանելի՝ սկիզբն սերնդեան բուսոց եւ կենդանեաց. ունդ. եւ Ցանումն. սերունդ. ծնունդ. զաւակ. (թ. թօխում. լծ. ընդ տոհմ. որպէս եւ սէռփմէք ՝ ընդ սփռել). իբրեւ ունդ ( հունտ ), կամ ցանումն ( էքին ), ասի.
Սերմանել սերմն։ Որոյ սերմն յիւր ի նմին։ Պտուղ սերման։ Սերմն եւ հուձք։ Տուր սերմն, զի սերմանեսցուք։ Առէք ձեզ սերմանս։ իբրեւ զսերմն դնձոյ սպիտակ։ Սերմն բարի։ Փոքրագոյն է քան զամենայն սերմանիս.եւ այլն։
Ուր սերմ է, անդ եւ բազում տոհմականք. ուր սերմ է, անդէն եւ հունձք ի մօտոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Այսոքիկ են վնասակար որոման սերմանք. (Յճխ. ՟Է։)
երկեակս ի նմին մահուն մի ըստ միոջէ զօդտութեան ծածկեաց զսերմանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի բաց մերժեցէք ի նոցանէ որպէս զբոյս վնասակար ի բարի սերմանց. (Շ. ընդհանր.։)
Իւրաքանչիւր ինչ յիւրմէ սերմանէ ծնանի, եւ ոչ յայլոյ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ ի սերմէն, այլ յընդունօղ երկրէն զանազան եղեն սերմանք. (Երզն. մտթ.։)
Եւ որպէս Սերմն կենդանեաց. սերունդ. զաւակ. σπέρμα, γόνος semen, genitura, soboles.
Կին ոք եթէ սերմ առցէ (այսինքն յղասցի) եւ ծնանիցի արու ... (կամ) էգ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Առն ուրուք ... որոյ ծորիցէ սերմն ի մարմնոյ իւրմէ. (անդ. ՟Ժ՟Է. 2։)
Զորդի աղախնոյդ արարից յազգ մեծ, զի սերմն քո է։ Սերմն ժանտ, որդիք անօրէնք. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 13։ Ես. ՟Ա. 4։)
Անուանք ազգաց ըստ բնութեան այն է, որ ի կարգէ անտի սերմանեաց է. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։)
Ի մարմնոյ ծնողիցն ժողովեցեր զծննդական սերմունսն, եւ մածուցեր զիս յարգանդի մօրն իբրեւ զպանիր ի տիպս. (Իսիւք.։)
Որ զբոյսն երկնային առանց սերման ծնար. (Շար.։ տես եւ անսերմն։)
to play the telltale, to babble.
ՍԵՐՄՆԱԲԱՆԵՄ կամ ՍԵՐՄԱԲԱՆԵՄ. ըստ յն. ոճոյ. σπερμολογέω semina colligo, nugor, blatero. որպէս Սերմանաքաղ լինել ի բանս, բանս կրկտել. կցկցել, յօդել. շաղփաղփել. շաղակրատել.
Յոլովս դեռեւս առ այսոքիւք եւ այլ ինչ սերմնաբանեսցես, եթէ կամիս բարդել. (Առ որս. ՟Գ։)
Կին քահանային մի իշխեսցէ սերմաբանել ի խրատ աշխարհականին. (Կանոն.։)
spermatology.
gonorrheic, ill of the gonorrhea.
γονορροής, γονόρροιος gonorrhoea affectus, seminifluus. Ցաւագար՝ ոյր սերմն արութեան կաթէ՝ ծորէ, կամ ելանէ ինքնին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Է. 4 = 13։ ՟Ի՟Բ. 4։ Թուոց. ՟Է. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Գ. 29։)
gonorrhea.
γονόρροια seminis profluvium. Ախտ սերմնակաթի. սերմներթութիւն. ծորումն ընդ վայր.
Զբանիցն սերմնակաթութիւն. (Նար. ՟Խ՟Է։)
seminal;
spermatic.
σπερματικός spermaticus, seminalis, in seminis modum, sativus. որ եւ ՍԵՐՄԱՆԱԿԱՆ. Որ ինչ հայի ի սերմն (ըստ ամենայն առման).
Զցօղն իբրեւ զսրմնական իմն բան ընկալեալ մեղուն՝ լինի յղի։ Սերմնական բանք։ Նշխարս թողլով սերմնական սկզբունս, ի ձեռն որոց վերստին լցցին ունայնացեալքն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 16։)
Զսերմնական բանն (աստուածասիրութեան) ի մեզ անկեալ։ Ի սերմնական է բանէ է հաւաստի. (Բրս. հց.։ Մաքս. ի դիոն.։)
Յաղագս ծննդականի կամ սերմնականի։ Գործարանք սերմնականին զօրութեան. (Նիւս. բն.։)
feeding on seeds or grain.
σπερματοφάγος seminivorus, qui seminibs alitur. Ուտօղ զսերմն կամ զսերմանիս. ընդակեր.
Բրելով զերկիրն հաւուց սերմնակերաց. (Շ. յկ. ՟Կ՟Թ։)
eating pulse;
loss of sons.
ՍԵՐՄՆԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԵՐՄԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ. Ուտելն զսերմն, զունդս. եւ Կորուստ սենդոց.
Զոյգ կայենի եղբայրասպանի ի ձեռն պղծալից սերմակերութեանն. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Բ։)
voluntary pollution.
cf. Սերմերթութիւն, եւ գիջութիւն.
Սերմնահեղութիւն, եւ ապարահութիւնք, եւ գոնջութիւնք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Յղանամ.
ՍԵՐՄՆԱՌԻՄ որ եւ ՍԵՐՄԱՌԵԼ. Սերմն առնուլ որդեծնութեան. սաղմնառել.
Կին՝ որ սերմնառիցի, սրբութիւն պահիցէ։ Օրէնքն սերմնառեալ կնոջն ասացին պահել սրբութիւն։ Թէպէտեւ ոչ էր սերմնառեալ կոյսն (ասէ ոսկեբերան), այլ անհնար էր զօրինօքն անցանել (քառասնօրեայ սրբութեան). (Կամրջ.։)
to board.
cf. Թանձրամած.
cf. Թանձրամած.
Ի ծագել աստուածային ճառագայթիցն՝ փարատեցոյց զխաւար թանձրամած եւ ստուարամած. (Լծ. կոչ. ՟Ձ.) (տպ. ստուերամած)։
to thicken, to grow thick or large, to enlarge;
to become or grow larger, bigger, stouter, fatter;
to increase in size, to grow.
Գիրացաւ ստուարացաւ (յն մի բայ)։ Ստուարացան մեծացան (յն. մեծացան հարստացան). (Օր. ՟Լ՟Բ. 15։ Երեմ. ՟Ե. 27։)
παχύνομαι incrassor, pinguesco. Թանձրանալ. թաւանալ. յօրանալ. վարսաւորիլ. մեծանալ. հաստընալ. ուռճանալ, հարըստնալ.
Անհոգութեամբ եւ հեշտութեամբ ստուարացեալք. (Շ. ընդհ.։)
magnifying power.
to thicken, to enlarge;
to augment, to increase;
to magnify.
Տալ ստուաբանալ. թանձրացուցանել. զօրացուցանել. ծանրացուցանել. մենծցընել.
Սովոր են գիրք ստուարացունել զիրս (սպառնալեաց). եւ յորժամ խնդութեան իրք իցեն, դարձեալ զայն ստուարացուցանէ. (Կիւրղ. թագ.։)
to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
ἁκριβολογούμαι accurate loquor, minutatim recenseo. Ստոյգ եւ ճշգրիւ խօսել՝ ճառել. ճշդել զբանն. մանրախուզիւ քննել՝ խտրել.
Յաղագս տեղւոյն ստուգաբանէին (խտրանօք)։ Տեսանելով զգանձսն՝ որ ի նմա, ստուգաբանէ։ Զոր առանձինն խօսէին՝ ի մէջ ածէր ստուգաբանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39. եւ 4։)
Ստուգաբանէ զաշակերտացն, կամ վասն առաքելոցն. (Նանայ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ստուգաբանեն զթագաւորս ասորւոց ի զաւակէ սեմայ զաճմունսն առնել. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զգետն ստուգաբանեաց տիրապէս կոչմամբ (անուանն). (Լմբ. պտրգ.։)
Եւս եւ ըստ յն. ոճոյ՝ Ճշդիւ համար պահանջել.
Եթէ հանդերձիցիմք զծառայակցացն մերոց ստուգաբանել, զնոյն եւ աստուած գործէ ի մեզ. (Ոսկ. պհ.։)
ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԵԼ. ըստ քերականաց. ἑτυμολογέω rationem originis duco (vocis). Ստուգիւ զննել եւ գտանել զկազմութիւն կամ զարմատս բառից՝ առաւել ի խրթին բարդութիւնս եւ ի բաղադրութիւնս.
Աստուածդ՝ եթէ յԱստիս ածելոյ ստուգաբանեսցի, եւ կամ որք յայսոսիկ պանծաբանքն են, ի Հաստելոյ. (Առ որս.) ըստ հյ. իսկ ըստ յն. թեօ՛ս ի թէին, կամ է՛թին, կամ թէօ՛րին. այսինքն յընթանալոյ, կամ յայրելոյ, կամ ի տեսանելոյ։
Բժիշկ ոմն բնախօսէր՝ ստուգաբանելով զանուն բանջարին կոչելոյ սպանախ (որպէս թէ) սպա՛ն նախ, զի սպանանել արժան է նախ, եւ ապա զնա տալ կերակուր (հիւանդի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Բ։)
Քա՛ջ մի՛տ դիր եւ զգուշութեան՝ զոր ազգէ նա ինքն մագիստոս ի մեկն. քեր.
Են բազում անուանք առ մեզ ընտանեգոյն յայլոց լեզուաց եւ ի մերձակայից, որք ոչ ստուգաբանին. եւ եթէ կամեսցի ոք, ոչ ուղիղ թեւակոխեսցէ, այլ՝ խորթս ստեղծանէ. եւ ո՛չ է բազմաց զսա գիտել, բայց իմաստնոց։ Եւ ի պարսկաց բազում ինչ հասարակորդ է լեզուիս մերոյ, սոյնպէս եւ մեր առ նոսա. զոր եթէ ստուգաբանէ ոք, մեծապէս սխալէ. քանզի բազում անգամ մեր իսկ տեսեալ է ստուգաբանել մերոցս զայսպիսիս, որք այլոց լեզուաց են, որք իմաստունք կարծեցեալ էին, եւ այն յանհմտութենէ լեզուաց։
որպէս Ստուգութեամբ քարոզել.
to write with certainty;
to rectify.
Ստուգութեամբ գրել, կամ վկայել գրով.
Զսքանչելիսն, որում մարգարէքն հաւաստեաւ ստուգագրեցին. (Եպիփ. կուս.։)
very erudite, learned, most expert or skilful.
Քաջահմուտ. ներհուն.
Ըստ ճարտարագէտ ճանաչողութեան ստուգահմուտ բժշկացն. (Փարպ.։)
cf. Ճշմարտապատում.
Ստուգութեամբ պատմօղ, պատմեալ, պատմելով.
Զյօրինուածս բանից ստուգապատում կարգեալ պատմագրեցին. (Փարպ.։)
to certify, to verify, to assure, to affirm, to aver, to prove;
to examine thoroughly, to inform oneself of the truth of, to enquire, to ascertain;
to trace etymologies.
ἁκριβόω diligenter exploro, compertum habeo γινώσκω cognosco ἁφοράω intueor. Զստոյգն գտանել կամ ուսանել քննութեամբ. հետաքննել. ճշմարտել. հաւաստի առնել եւ լինել. տեղեկանալ.
Ստուգեցին ի միտս իւրեանց։ Ստուգեաց ի նոցանէ զժամանակ աստեղն երեւելոյ։ Զանձնէ ստուգեցից.եւ այլն։
Ստուգեաց ճշմարտիւ։ Ստուգեալ հաստատեաց ի վերջին հրեշտակէն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Հաւատով ստուգի յոյս։ Վարդապետութեամբն ստուգեաց զճշմարիտ հաւատս յամենասուրբ երրորդութիւնն. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ՟Գ։)
to speak darkly, with a veiled meaning.
Խօսել ստուերաբար՝ աղօտ նմանութեամբ.
Թէպէտ եւ անվաւեր ի նոցանէ գրեցեալքն ասացան, այլ բազում ինչ եւ առ ճշմարիտն ստուերաբանեն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
furnished with new hair.
Որոյ հերքն միշտ են դալար կամ նորաբոյս. որպիսի է գերծեալն.
Զգլուխն իւր դալարահեր կալցի. (Մծբ. ՟Ծ՟Ը։ (որ ի Ղեւտ. ՟Ծ՟Գ. 45. գլուխ մերկ ասի։))
meadow, pasture-field;
verdant.
Սոյնպէս բուսոց՝ դալարավայր, կանաչ անկեալ (կամ կանաչացեալ). (ծաղկաւէտ. Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Ոչ է պատմել զհրաշատեսակ, զաստուածատունկ, բուրաստան, դալարավայր վայելչութեանցն զգեղեցկութիւն. (Գանձ.։)
verdure, grass, herbage, vegetables.
Որպէս դալարի բուսցին, զուարճասցին։ Որպէս դալարի խոտոյ։ Իբրեւ զդալարի բանջարոյ, եւ զդալարի տանեաց։ Բուսուցեր զխոտ ի լերինս, (եւ) զդալարի ի ծառայութիւն մարդկան, եւ այլն։
Սոյնպէս իմա՛
Աճէ դալարի, որ մերձ է ի ջուր. (Նեղոս.։)
Զառողջ եւ զանվնաս բանիցն ճարակեցուցանել դալարիս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի փշագետին անդոց սահման դալարոյ. այսինքն դալարւոյ. (Նար. մծբ.։)
green, verdure.
Կանաչութիւն. եւ Մատաղութիւն. նորութիւն. կանանչութիւն, մատղաշութիւն.
Վասն բազում դալարութեան իւրոյ՝ ի բազում ամիսս ցամաքի (թզենին). (Եփր. համաբ.։)
Դալարութիւն գաւազանի, կամ բուսոց. (Լմբ. իմ.։ Վրդն. օրին.։)
Դալարութեամբ ծաղկեցար գեղեցկապէս. (Շ. բարձր.։)
Նորոգումն մարմնոց դալարութեան մարդկան. (Ագաթ.։)
Նորոգումն դալարութեան գօսացելոց դիոց մարդկան. (Փարպ.։)
green, fresh.
Որ առ օրին բուսանի, եւ ելանէ ի դալարուտ պահանգի՝ որ արկեալ է յորմ. (Եփր. թագ.։)
cf. Դալկահար.
Լերդացաւի եւ դալնկոտի գինի մատուցանէ. (Եփր. աւետար.։)
forger, counterfeiter.
Այն՝ որ դահեկան հատանէ ապախտ, կամ հատանէ մասն ինչ յարքունի դահեկանէ. սուտ ստակ տպօղ, կամ ստակ կտրօղ. գալպազան.
Իսկ դահեկանահատիցն, եւ դրամակոփիցն զձեռսն հատանել. (Մխ. դտ.։)
chief of hangmen;
officer.
ἁρχιδεσμώτης princeps captivorum, ἁρχιμάγειρος princeps coquorum Պետ եւ գլուխ դահճաց, կամ պաշտօնէից ատենի. ... եբր. սարթապախիմ. ըստ յն. նաեւ աղճը պաղը, եւ խասապ պաղը Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Է. 36։ ՟Լ՟Թ. 1։ ՟Խ. 4։ ՟Խ՟Ա. 10. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 8։ Դան. ՟Բ. 14. եւ այլն։)
Մատուցին եւ նոքա զպարանոցս առաջի սրոյ դահճապետին։ Եկն դահճապետ մի արքունի. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
wild mint;
calamint;
origan.
ԴԱՂՁՆ կամ ԴԱՂՁ. ὁρείγανον, -ος origanum, -us;
mentha, pulegium, calina Անանուխ վայրի. ըստ ոմանց ազգ զոպայի, իբրեւ Զուիրակ. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
Ջրային կրայ եթէ ուտիցէ ի մսոյ իժի, երթայ ուտէ դաղձն, եւ այնու անցուցանէ զտապ նեղութեան. (Վեցօր. ՟Թ։)
ի բառս Գաղիանոսի Դաղձն դնի նաեւ որպէս խոտ կոչեցեալ ըստ յն. գալամենտի։
Մի՛ բուսցի յայգիս մեր դաղձն վնասակար. (Ճ. ՟Բ. որ ի ՟Ե.) լաւ եւս գրի գաղձն։
cf. Դայեկաբար.
Դայեկաբար սնուցանել. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 9։ Փիլ. յովն.։ Կորիւն.։ Մամբր.։ Պիտ.։)
foster-brother.
ԴԱՅԵԿՈՐԴԻ կամ ԴԱՅԵԱԿՈՐԴԻ. σύντροφος collactaneus, una educatus Որդի համարեալն դայեկի իւրոյ, կամ իբր հարազատ զոյգ ընդ այլում. դայեկասնունդ. միասնունդ. սննդակից. կաթնեղբար. Տե՛ս (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 29։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պատուէ զիւր դայեակորդին զմանդակունին արտաւազդ (Խոր.՟Բ. 79։)
nurse's office;
bringing up, education.
Պաշտօն եւ գործ եւ դարման դայեկի. ծծմարութիւն.
Դայեկութեան դարմանք մեզ (յերկրէ) ըստ նմանութեան կաթին ի մօրէ. (Ագաթ.։)
Ակամայ դայեկութեամբ սնուցանէր զնա. (Եղիշ. ՟Ե։)
trill, modulation, quaver, warbling.
ԴԱՅԼԱՅԼԻԿՔ գրի եւ ԴԱԼԱԼԻԿՔ. τερέτισμα sonus musicus, μονῳδία cantio solitaria Երգ երաժշտական. տաղ. քաղցրաձայնութիւն. առանձին գեղգեղումն. խաղո՛ւն ձայն, խաղ. ... (կայ եւ պրս. դալաճ, դալաշ. ձայն, հնչիւն)
Ներդաշնակապէս, այսինքն զդայլայլիկսն նման սմին թեթեւս ընթացուցանել։ Ըստ նմին խորհրդոց եւ ստեղծանին ամենայն դայլայլիկքն հագներգութեամբ. (Մագ. քեր.։)
Իսկ երաժշտականին՝ այլ իսկ առ դալալիկսն, եւ նմանականսն։ Որ պարերգողսն են, եւ դալալիկսն, մի (գլխաւոր), ոչ նուազ, քան եթէ երեսուն ամաց լինելով. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
cf. Դան.
μαχαίριον, ἑνχειρίδιον culter, cultellus Գործի հատանելոյ ի մասունս մասունս, որպէս թէ՝ հատ հատ, դանէ դանէ. կտրոց. սուր փոքրիկ.
Եդին դանակ նմա, որպէս զի հատցէ եւ կերիցէ. (Բուզ. ՟Է. 7։)
Ընդէ՞ր արկ յակովբ իւղ ի վերայ վիմին. մա՛րթ էր եւ դանակաւ նշանակ ինչ առնել։ Թերեւս չունէր դանակ. զիւղն զիա՞րդ ունէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Անդ դանակք էին վասն գառին. (Ոսկ. մտթ.։)
mite, penny, obole.
Երկու գարւոյ կշիռն դանգ մի է. (Վրդն. ել. ՟Լ. 19։)
ԴԱՆԳ կամ ԴԱՆԿ. Իբրու չափ կշռոյ է Քառորդն տրամոյ, եւ վեցերորդ մասն ամենայն իրաց. պ. տանէ, (այսինքն հատիկ) տանգ, տէնկ
ԴԱՆԳ. ὁβολός obolus, nummus minutus Իբրեւ չափ դրամոյ՝ յետինն եւ փոքրագոյնն յիւրում կարգի, ոսկի կամ արծաթի եւ այլն. որ եւ ասի ՓՈՂ. դէնկէ որ եւ դրամ. փուլ, ֆուլ որ է փող.
Քսան դանգ է երկդրամեանն. (Ել. ՟Լ. 13։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Դանգի միոջ արծաթոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 38։)
Կամ ἁσσάριον as, assis;
assarium որ է Չորիր մասն ունկւոյ։ (Մտթ. ՟Ժ. 29։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 6։)
Ոչ հատանել ի գնոց նորա դանգոյ միոյ. (ՃՃ.։)
Դանկս երկուս առնում յաւուր մի ի ձեռագործէ, եւ ծախեմ ի պէտս իմ երկու փողս։ Երիս դանկս ոսկի։ Վաստակէր դրամս դանկոյ միոյ (ոսկւոյ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
ԴԱՆԿԻ ՄԻՈՅ, կամ Երկուց, կամ Երից. իբր Դուզնաքեայ. սուղ ինչ. չնչին. թեթեւ. մեկ երկու ստըկնոց.
Գանձդ ամենայն բարութեան շնորհեա՛ ինձ դանկի մի չափ ի քո սերմանէդ. (Եփր. աղ.։)
Երկու դանկօք զբոլոր ողորմութեան զվարձս ընկալաւ։ Երկուց դանկաց հաւասար մեղանչիցէ. (Եփր. յղ. գող.։)
Մարդք շաղաշոյտք, եւ երից դանգաց գինք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։) cf. Երեքդանգեան։
very slow.
Որ յողորմութիւն առնել դանդաղագին է. (Եւագր. ՟Ի՟Բ։)
cf. Դանդաղագին.
Դանդաղագոյն գործէ (զմասունսն). (Փիլ. քհ.։)
Դանդաղագոյնք լինիցին առ ի զնոյն ժողովել (դաս ուսման)։ Ապա եւ մեք առ մնացորդսն ե՛ւս դանդաղագոյնս լինիցիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Զի մի՛ դանդաղագոյնս գործեցից զականջս լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Դանդաղագին.
Բաւական է յայտնութիւն միայն քաջութեանն, եւ վաղվաղակի խափանին դանդաղականքն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Դանդաղութիւն.
Զամենայն դանդաղանս հոգւոյ ի քուն թանձրութեան յանձնէ ի բա՛ց ընկեցէք. (Սարգ. ՟Ա. 7. ՟Թ։)
Ոչ լուան, քանզի հեղձեալ էին ի դանդաղանս քնոյ. յն. վասն բազում քնոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
cf. Դանդաղ.
Մինչեւ յե՞րբ ո՛վ դանդաղկոտդ ի վայր անկեալ կաս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դանդաղկոտ է յաղօթս. (կամ ի պատուիրանս տեառն. Նեղոս.։ եւ Բրս. հց.։)
Ո՛չ բարի, յորժամ իցէ դանդաղկոտ առ տուրս ընչից. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Աստուած ո՛չ է դանդաղկոտ. (Լմբ. սղ.։)
Խօթամիտ եւ դանդաղկոտ։ Հեղգ եւ դանդաղկոտ. (Ոսկ. յհ.։ Սարկ. քհ.։)
slowness, tardiness, delay, frivolity, idleness, indolence.
ὅκνος, ὁκνία, ὁκνηρία, νωθρία trdiras, segnities, cunctatio Յամրաշարժութիւն. հեղգութիւն. յուլութիւն. թուլութիւն. ձանձրութիւն. ծանրութիւն. տնտնալն, կամկարուաթիւն.
Դանդաղութեան եւ մոռացման եւ քնոյ. (Փիլ. քհ.։)
Կորուսին դանդաղութեամբ իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Շարժեաց զմեր դանդաղութիւն ձեր գոհութեան նամամակդ։ Յաղթեալ լինի ի յօժարութենէդ ձերմէ դանդաղութիւն մտացս. (ՃՃ.։)
Դանդաղութիւն ծուլութեան, կամ ծանրաբեռն կրից. (Նար.։)
Բազումս գիտէ փափկութիւնն գործել դանդաղութիւնս. (Լմբ. ատ.։)
cf. Դանդաչկոտ.
Վասն այսր անդր դանդաչական մտացն. (Ոսկ. ես.։)
wavering.
Դանդաչկոտք յոյժ, եւ մեղկեալք ի ծուլութենէ. (Մագ. ՟Ա։)
vacillation;
delirium.
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բազում այլ ինչ աղետից լիք շարժմունք եւ դանդաչմունք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դանդաչկոտ.
Կէսք մոլորեալք, եւ դանդաչունս մտօք. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
contractor, that contracts;
— լինել, to contract, to make an agreement, to negotiate.
Որոյ եդեալ է դաշինս ընդ այլում.
Զի էր դաշնադիր երդմամբ. (Ասող. ՟Գ. 24։)
harmonious.
ἀρμόνιος, ἀρμονικός harmonicus, modulatus, concinnus Եղանակաւոր, բարեյարմար, երաժշտական.
Զդաշնակաւորն եւ զքաջամատն ո՛չ ձայնիւ առաւել քան մտօք ցուցանել։ Վասն ի շարժմանն եղելոյ ձայնիցն դաշնակաւորաց. (Փիլ. ել.։)
harmony.
ԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԴԱՇՆԱԿՈՒՄՆ. ἀρμονία harmonia, concertus որ եւ նԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. Բարեյարմարութիւն. ձայնակցութիւն, եւ Միաբանութիւն. ... որպէս յն. արմօնի՛ա. որ է ըստ հյ. Յարմարութիւն (զոր տեսցես).
Սաղմոսն դաշնակութիւն է ձայնի եւ երգարանի. (Լմբ. սղ.։)
Դաշնակումն ձայնին ըստ նուագերգացն յարմարութեանն. (Երզն. քեր.։)
Քնարական քերթութիւնս ունի յարմարումն չդաշնակումն ձայնի եւ աղւոյն եւ ոտին ի միասին. (Նչ. քեր.։)
Այս՝ անհասութեան դաշնակումն է ըստ հարցմանն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
confederate, allied;
stipulated, conventional.
συνωμότης conjuratus, confoederatus Դաշնակից. ուխտակից, դաշնադիր. միախոհ. համախոհ.
Որ էին դաշնաւորք աբրահամու. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Հաւատարիմ ուխտի դաշնաւորք. (Նար. առաք.։)
Զիւրոց դաշնաւորացն գուշակել. այսինքն մատնել զհամախոհս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ԴԱՇՆԱՒՈՐ. որպէս Դաշնակաւոր. բարեյարմար.
Պա՛րտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ. (Պիտ.։ նոյնպէս եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 38. ըստ մի ձեռ։)
convention;
conleague.
Դաշնաւորիլն. դաշն. ուխտ. միաբանութիւն պայմանաւ կամ ուխտիւ. եւ Ձայնակցութիւն.
Իսկ ուխտն (յայտ առնէ) զդաշնաւորութիւն, որ սուրբ մարմնով եւ արեամբն լինին ի նա հաւատացեալքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Դաշնաւորութիւն մտերմութեանն։ Խնդրէր զդաշնաւորութիւն։ Երդմանցն եւ դաշնաւորութեանց. (Խոր. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 2. եւ 81։)
Եւ էր սէր դաշնաւորութեան մեծի ի մէջ երկոցունց թագաւորութեանց. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Ելանեմ ի բնակութենէ եւ ի դաշնաւորութենէ իմմէ։ Հաստատէ զդաշնաւորութիւն մօրն. (ՃՃ.։)
Հարցն դաշնաւորութեամբ. (Լմբ. իմ.։)
դաշնաւորութիւն. իբր Մեղմելն եւ չափաւորելն.
Զօտարամահն իւր լինել ի դաշնաւորութիւն նմա բերեալ. (Յհ. կթ.։)
opening or entrance to a plain or field.
Բերան դաշտի, այսինքն մուտք կամ ելք նորա.
Իջեալ մինչ ի դաշտաբերանն մեծ. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Գտեալ տեղի բարեխառն մօտ ի դաշտաբերանն. (Ճ. ՟Բ.։)
campestral, flat;
— վայր, plain, flat country, meadow.
Բանակեցան ի տափակողմն ի դաշտագետին վայրին. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 40։)
rural;
flat, level;
villager, countryman.
պ. տէշթի. πεδινός campestris Դաշտային, (վայր, եւ բնակիչ). որպէս ռմկ. օվալըգ, եւ օվալը.
Երկիր լեռնային, եւ դաշտական։ Ի ծործորս դաշտականս տիւրոսի։ Ի դաշտականաց եւ ի լեռնակողմանց։ Սատակեսցի դաշտականն.եւ այլն։
Եղեւ գժտութիւն երբեմն ի մէջ լեռնականաց եւ դաշտականացն ծաղկանց. (Մխ. առակ.։)
plain, in form of a plain.
Ունօղ զձեւ դաշտի. հարթ. եւ Հարթայատակ. դաշտի նման.
Ամենայն երկիր հարթ հաւասար դաշտաձեւ յատակեցաւ. (Ագաթ.։)
Բըլուրք լերամբք հալեսցին, եւ դաշտաձեւ աշխարհ լինին. (Յս. որդի.։)
Ի միջոց ինչ դաշտաձեւ՝ լերանց բարձրագունից. ա՛յլ ձ. դաշտաց եւ լերանց։
cf. Դաշտական.
πεδινός campestris որ եւ Դաշտական. Որ ինչ ա՛նկ է դաշտի, կամ կայ ի դաշտի. դաշտավայր, եւ բնակիչ նորին.
Ամենայն թագաւորքն ... որ լեռնայինք. եւ որ դաշտայինք։ Զլեռնակողմնն, եւ զդաշտայինն։ Լեռնայինքն եւ դաշտայինքն. (Յես. ՟Թ. 1։ ՟Ժ՟Ա. 16. 17։ Զաք. ՟Է. 7։)
Վասն անհարթութեան լեռնայնոյն եւ դաշտայնոյն։ Զլեռնային եւ զդաշտային (վայրս) սերմանեաց եւ տնկեաց. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. բագն.։)
Ըստ կարգի մատակարարեալ (աստուծոյ) զլեռնայինս եւ զդաշտայինս. (Մխ. առակ.։)
monthly.
Հրաժարել ի դաշտանիկն մերձենալոյ. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
plain, heath, country ntry, field.
Բնակելոյ ի լեռնակողման, եւ ի հարաւ, եւ ի դաշտավայրս. (Դտ. ՟Ա. 9։)
Բնակէ ի լեռնոտին միում ի դաշտավայրի։ Ածեն զնա ի տեղի դաշտավայրս։ Երթեալ իջանէ ի խորին դաշտավայրի մի. (Խոր. ՟Ա. 9. ՟Բ. 71։ եւ ՟Ա. 11։)
cf. Դողդոջոտ.
Դողդոջոտ մարմին. (Ճ. ՟Բ.։ որ ի Ա. դողդոչ։)
Անհաստատք եւ դողդոջոտք՝ մեր կամքս. (Փիլ. լին.։)
Յանհիմն ի դողդոչուն խորհրդոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 2։)
very little, exiguous;
small;
frivolous, light;
— ինչ, very little;
pinch, drop.
βραχύς, ἤττον, ἕσχατος minor, minus, parum, brevis, vilis, tenuis որ եւ ԴՈՒՆ, ԴՈՅՆ. պ. տուն. ար. ճիւզի, ճիւզվի. Փոքր. խուն ինչ. փոքրիկ. թեթեւ. չնչին. յետին. սակաւիկ. սուղ. նուաստ. քիչ մը, քչիկ, պզտիկ, խեղճուկ.
Դոյզն օթեւանք, լաստ, ճառագայթ. (Երեմ. ՟Թ. 2։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Զ. 27։)
Դոյզն մասն, արագութիւն։ Դոյզն ինչ յաջողութիւն։ Դոյզն ինչ (այսինքն ոչ ինչ) փոյթ առնել. (Փիլ.։)
Դոյզն դեղ, պատկեր, պալար, կասկած, մռայլ։ Դոյզն ինչ աղջամուղջ, կամ դարձումն շնչոյ։ Դոյզն մի հառաչումն։ Ի շեղջեցելոց արտասուաց դոյզն մի չափեալ. (Նար.։)
Կերողացն անախորժելիք. զի դոյզն մի ժամու յետոյ զլինդս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
ԴՈՅԶՆ. իբր Դուզնաքեայ կամ աննշան (ոք).
Դուստր դոյզն մարդոյ դոյզն մահու մեռցի. (Եփր. դտ.։)
Իբրեւ զդոյզն ոք ի մարդկանէ շրջէր. (Շ. մտթ.։)
Եւ զայս ոչ եթէ դոյզն ոք ի մատենագրաց պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԴՈՅԶՆ. մ. Փոքր մի. սակաւ մի. առ փոքր մի.
Դոյզն քան զայլսն անիրաւեն։ Առ դոյզն մի արգելցի։ Զգալին դոյզն իմն երբէք ի վեր թռուցեալ յածի։ Վասն զի եւ դոյզն մի քան զանմարմինսն եւս թեւաբոյս լինի. (Փիլ.։)
Գոնեա դոյզն մի ո՛չ եւ բնաւ ախորժեցեր. (Մաշկ.։)
rare
ԴՈՅԶՆԱԳԻՒՏ կամ ԴՈՒԶՆԱԳԻՒՏ. Սակաւագիւտ.
this, that;
same.
Որպէս միւս տեսօղն ի դոյն նուագեաց։ Զդոյն ինքն զգրիգորդ. (Ագաթ.։)
(դորին, դմին. դովին, վիմբ. դոքին, դոցին, ցունց, ցուն, դովիմբք կամ դոքիմբք.) դերան. ցուց. ա.գ.) Երրորդ դէմ որպէս յանդիմանակաց եւ միջին՝ ընդ հեռաւոր եւ ընդ մերձաւոր. Այդ. նոյն այս, կամ դա. ատի, ատիկակ՝ որ ըսի.
Յայդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջիր. (Ա. Տիմ. Դ. 15։)
Յամառեալ էր զդոյն կամս կատարել. (Գ. Մակ. Ա. 13։)
Մեր դոյն խորհուրդ էր։ Ի վերայ դորին պատուհասի։ Ի դմին յամառութեան. (Եղիշ.։)
Ի դոյն միտս։ Դոյն են մեր կամք։ Ի վերայ դորին բանից. (Փարպ.։)
մ. ԴՄԻՆ ԻՐԻ մ. Վասն դորին իրի. վասն այդորիկ. յն. εἱς αὑτὸ τοῦτο ի դոյն յայդ (պէտս). (Եփես. զ. 23։ Կող. դ. 8։)
as much as.
Որչափ ի վեր են, դոյնչափ ի խոնարհ են, եւ դոյնչափ յամենայն կողմանց շուրջ զերկրաւ. (Եզնիկ.։)
Որչափ խօսիս զմեծամեծսդ, դոյնչափ զաստուծոյ զօրութիւնն յայտ առնես. (Ոսկ. ես.։)
so, in such a manner.
Դոյնպէս եւ որ ինչ վասն կատարման ադդէի. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Դոյնպէս եւ զասացեալ զմանուկն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
such;
in such a manner.
Մի՛ զմեզ կարծեր դոյնօրինակ. (Եղիշ. ՟Ը։)
cattle.
Ի պատարագս որոշեալք, արջառ, այծ, դուար։ Ետ նմա դուարս, եւ որթս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ ՟Դ. 121։)
Խոյ, գոնչակ, վիդոն, դուար, (կամ դւաչ), մալ. այսոքիկ արականք ի վերայ հօտից ասացեալ են նշանակութեամբ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Թութակ.
ԴՈՒԴԱՔ որ եւ ԹՈՒԹԱԿ. ψιττάκος psittacus Պապկայ. իտ. բաբակա՛լլօ թռչուն հնդկային՝ գեղեցկախայտուց, եւ տգեղ ձայնիւ՝ ձեւացուցիչ զբարբառ մարդկան.
Այլք ի զուարճումն հրճուանաց, որպէս մամունդ կապիկ, դուդաք, եւ այլն. (Դամասկ.։)
little, very little, moderate, small, light, thin.
Ասել դուզնաքեայ իմն թուի, բայց գործով հաստատել մեծ է։ Դուզնաքեայ գործ։ Կերպարանաց դուզնաքեայց։ Ի դուզնաքեայսն վարիցի խորհուրդսն։ Դուզնաքեայ զգեստ, նիւթ, շահ, պատճառք։ Դուզնաքեայք ոք։ Ոչ ի դուզնաքւոյ (ուստեք)։ Ո՛չ ի դուզնաքոյ ումեքէ։ Դուզնաքեացն՝ նուազք։ Դուազնաքեօքն շատին։ Դուզնաքեա՞յց լինի պատճառք չարեաց. (Փիլ.։)
Ոչ դուզնաքեայ ինչ ոք։ Ոչ իբրեւ զմարդ ոք դուզնաքեայ. (Եղիշ. ՟Ը։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ. եւ այլն։)
Ոչ լինէր նմա բաւական ընթերցումն դուղնաքեայ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։)
Կարճամտաց, եւ խորհրդով դուզնաքեայց յաստուածաբանութիւնս։
Զվարուց նոցա նմանութիւն գոնէ դուզնաքեօք ոչ կամեցաք բերել. (Սարկ. հանգ.։)
Զբազումսն դուզնաքեօք (այսինքն սակաւուք) առաջի դիցուք. (Դիոն. ածայ.։)
Զկնի դուզնաքւոյ հանդերձեալ էր ի կոչումն գալ. (Բրս. սղ.։)
դուզնաքեայ. մ. Սակաւուք. դոյզն ինչ. թեթեւաբար.
Յաղագս տօնից դուզնաքեայ իմաստասիրեսցուք. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Երերեալ դողացին ոչ դուզնաքեայ, այլ յոյժ սաստիկ եւ ահագին։ Ոչ դուզնաքեայ պատմէ զառնս լաւութիւն, այլ ուժգին եւ մեծապէս. (Եղիշ. խաչել. եւ Եղիշ. թաղմ.։)
Դուզնաքեայ ինչ վասն նորին ասասցուք. (Կլիմաք.։)
cf. Դուռն.
Ի ԴՈՒՐՍ. մ. ἕξω extra, foras Արտաքոյ քան զդուրս, այսինքն քան զդրունս. դռնէ դուրս. եւ պարզապէս՝ Արտաքոյ. արտաքս. ի բաց. անդր. յետս. յառաջ. դո՛ւրս, դէպ ի դուրսը.
Տո՛ւք ի դուրս զքաղաքս եւ զգաւառս։ Տո՛ւր ի դուրս։ Ի դուրս կորզեցից։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 30։ Ես. ՟Խ՟Բ. 22։ Սղ. ՟Կ՟Է. 23։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 39։)
Բանն ի հօրէ ի դուրս եկեալ. (Մամբր.։)
stamping of feet.
ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.
Դոփիւն սաստիկ առնէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)
Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)
cf. Դպրոց.