tomb, sepulchre, mausoleum.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «գերեզման» Թէոդոր. մայրագ. Նար. խչ. և մծբ., որից՝ դամբանա-կան «գերեզմանական, ողբերգական» Մագ. Գր. տղ. Պղատ. օրին., դամբանագէշ (գրու-ած նաև ռանբանագէշ) Ճառընտ., դամբա-նակ ԱԲ, գետնադամբան «catac>mbes» (նոր գրականի մէջ).-նոյն արմատին է պատկա-նում նաև դամբարան «գերեզման» Յհ. կթ. Մարթին. Սկևռ. լմբ., որից՝ դամբարանել «մեռելը թաղել», դամբարանիլ (կրաւ.) «թա-ղուիլ» Մարթին։
• = Հնխ. dhmbh-«փորել» արմատից, ոϰ րից յառաջացած են նաև յն. ϑάπτω (έτάφην) «մեռելը յուղարկաւորել, թաղել», ἀναπτος «անթաղ», τάφος «յուղարկաւորութիւն, թա-ղում, գերեզման», ταφή «պատանում, դամ-բարան», τάφρος «փոս»։ (Սրանց հետ գործ չունին յն. τύμβος, τυμβίον «դամբան», τνμ-βεύω «թաղել», τύμβευμα «գերեզման դի, դիակ», որոնք կցւում են հյ. թումբ բառին). հպրուս. dambo «թաղելու տեղ» (տե՛ս Po-korny, 1, 852)։ Հյ. դամբան և դամբարան կազմուած են -ան, -արան մասնիկներով. վերջինը ծանօթ տեղական մասնիկն է, որով դամբարան բուն նշանակում է «թաղելու տեղ, գերեզման»։
• Հիւնք. և Ալիշան, Հին հաւ. 417 յն. τύμβος «դամբան» բառից առնուած. Patrubány, SA, 2, 266 յն. შάνατος «մահ», սանս. dhvāmta, լտ, tenebrae, հբգ. dèmar «մութ» բառերի հետ։ Սան-տաւճ. Բազմ. 1904, 499 նոյն է դնում հյ. տապան բառի հետ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 42-43, որ ընդունում է Boisacq, 334, բայց կասկածով է վերաբերւում Meil-let, MSL, 16, 218, առարկելով թէ դամբան և դամբարան ոսկեդարից վկա-յուած չեն և յունարէն բառերին համա-պատասխան ուրիշ հնդևրոպական ձևեր չկան այլ լեզուների մէջ։ Մառ, ЗВО, 20 64-66 (=ՀԱ, 1911, 751) դամբա-րան բառը մեկնելով «ոսկորների տեղ», դամբ «ոսկոր» դնում է փոխառեալ ասոր. [syriac word] tammā «ոսկոր» բառից. դամբարան կազմուած է ասոր. [syriac word] bīt tammā «ոսկորների տուն, գերեզման» բառի կաղապարով. (բայց
• ասոս. I համաձայն չէ հյ. դ-ի հևա և մի կողմ է մնում դամբան)։
τύμβος tumba, tumulus Տապան. դիր հանգստեան. գերեզման երեւելի. շիրիմ.
Ի դրից դամբանէ շիրմի եղբօր հօրն իւրոյ։ Ի դամբանի գոլով երկրաւոր՝ ընդ բարձրելոյն գտաւ միաւոր. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Հիւսանելն կտաւով, եւ ի դամբանի ներծածկել. (Թէոդոր. մայրագ. (որ ի Պիտառ. գրի, Որպէս յոհան կարնոյ քաղաքացի ասէ։))
epitaph.
sepulchral, funeral;
funeral ovation.
τυμβείτος, τυμβίδιος sepulcralis, funebris Գերեզմանական. արձանական. ողբերգական.
Դամբանական ձայն, տառ, ճառ. (Մագ. ՟Ա. ՟Զ. ՟Ժ՟Դ։ Գր. տղ. առ տուտ)
ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆՆ. գ. ԴԱՄԲԱՆԱԿԱՆ ԵՐԳ. τὸ ἑλεγεῖον, τὰ ἑλεγεία carmen elegiacum, κηδεία funeratio Եղերերգութիւն.
Վերծանեսցուք ... զդամբանականն ուժգնակի. (Թր. քեր.։)
Զդամբանականն, որ է գերեզմանականն. (Երզն. քեր.։)
Զգեստք իսկ դամբանական երգոցն՝ ո՛չ պսակք վայելեն թերեւս, եւ ոչ ոսկեհուռն զարդք. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
vault, charnel-house, catacombs, church-yard;
cf. Դամբան.
Դամբարանն, այսինքն գօռն նորա՝ է մերձ ի նոյն տեղին. (Մարթին.։)
cf. Դամբան.
Յակս իւրեանց իբրեւ ի դամբարանի թաղեցան. (Յհ. կթ.։)
Անորիշ մնան ի դամբարանսն. (Լմբ. ժղ.։)
Մինչ հարսն յառագաստի, փեսայն ի դամբարան հրաւիրի. (Սկեւռ. լմբ.։)
to inter, to bury.
τυμβεύω tumulu Թաղել. դնել ի տապանի.
Պատուով անդ զամենեսին դամբարանեաց։ Անդ ի վանքն իւր դամբարանեցաւ. (Մարթին.։)
Ի սուրբ ուխտին դամբարանեալ, որ է դրազարկ անուն ձայնեալ. (Վահր. վիպ.։)
prune, damson, damask plum.
• «մի տեսակ սալոր» Մխ. առ. Գա-ղիան. Ոսկիփ. Վստկ. 122, 135, որից դամո-նաչիր «չորացրած սալոր», ղամոն(ա)ջուր «սալորի քամուք» Մխ. բժշ. 27. Բժշ. (չունի ՆՀԲ), դամոնի «սալորենի» Բժշ. գրուած է նաև դամոյն (ըստ ՀԲուս. § 551)։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'ամոն, Ախց. դ'ամօն, Վն. տmմոն, Ոզմ. դ'mմուն, Մկ. տmմուն, Հմշ. դ'օմուն, Հճ. դ'ամին.-Վերջինը փոխաբե-րաբար նշանակում է «գէշ, չար (մարդ)».-իսկ Սեբ. խուլ-դ'ամէօն, «բթամիտ»։-Յաւտնի չէ, թէ նո՞յն ծագումն ունի գւր դամբուլ «մի տեսակ սալոր», որ ունին Աւէոս. Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Երև. Դվ. (սրանցից Ղրբ. տmմբիւլ և Երև. դամբիլ ձևով)։ Այս բառը գտնում ենք նաև ավար. դամբուլի և ուտ դամնուլ ձևով. (պատահական նմանութիւն ունի չաղաթ. [arabic word] dónbul «դեռակազմ խակ պտուղ»)։ Մեր բառը անշուշտ հին է և չի կարող փոխառութիւն համարուել, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. տ նախաձայնը։
κοκκόμηλον prunum Ազգ սալորոյ՝ մանաւանդ Դամասկեանն կոչեցեալ. չամ էրիյէ (ա՛յլ է եւ դամըր հինտի). cf. Դաժանմանք։ (Գաղիան.։)
Սալոր եւ դամոն եւ ծիրան ամբաստանեցան, թէ ընդ՞էր զատամունս հարուն. (Մխ. առակ.։)
Լուծութիւն, հովութիւն, եւ քաղցրութիւն դամոնի. (Ոսկիփոր.։)
Յաղագս դամոնի։ Ա՛ռ զդամոն, զոր այլազգիքն պարտաղ էրիգի ասեն։ Դամոն թազայ կամ չոր. (Վստկ.։ Ի նոյն կոչի եւ ծառն. կամ լաւ եւս, Դամոնի, նւոյ.)
foster-brother;
a. of a foster-brother.
(որ ըստ հին տպ. դայեկասուն) Ի նոյն դայեկէ սնեալ. սննդակից. դայեկորդի. կաթնեղբար.
Վասն եղբարց եւ որդւոց եւ սիրելի դայեկասնունդ բնակչացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Դայեկասնունդ.
nurse's office;
bringing up, education.
Պաշտօն եւ գործ եւ դարման դայեկի. ծծմարութիւն.
Դայեկութեան դարմանք մեզ (յերկրէ) ըստ նմանութեան կաթին ի մօրէ. (Ագաթ.։)
Ակամայ դայեկութեամբ սնուցանէր զնա. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ընկալաւ զդայեկութիւն սննդեանն. (Ճ. ՟Ա.։)
ԴԱՅԵԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Դայեկորդիութիւն. սննդակցութիւն.
Եթէ ի բուն դայեկութիւնս՝ վասն պատուական օրինացն ոչ խնայեաց ի նա, ո՞րչափ եւս ի ձեզ յօտարաշխարհիկս. (Եղիշ. ՟Ը։)
knife claspknife;
սրել զ—, to sharpen a knife.
• «ռանակ». մէկ անգամ գործածում է Օրբել. ժա. «Հանեալ ի թափուցն (պատեա-նից) զփոքրիկ զդան» (տե՛ս ՆՀԲ թափ բառի տակ. իսկ հրտր. Էմինի՝ էջ 31-32 և Շահ-նազ. Ա. էջ 86 ունին «զփոքրիկ դանակիկն»)։ ՆՀԲ մեկնում է բառս «դանակ կամ խթան», որին հետևում է նաև ԱԲ, իսկ ՋԲ մեկնում է «կտրոց»։ Որովհետև խօսքը էշի մասին է, ուստի ՆՀԲ ենթադրել է նաև «խթան» նշա-նակութիւնը, որ սակայն ուղիղ չէ։ Ուղիղ է միայն ՋԲ, իբրև «կտրոց, դանակ», ինչպես ցոյց է տալիս վրացերէնը։ Այս արմատից է կազմուած ԴԱՆԱԿ, ի-ա հլ. «կտրոց, դանակ» Վեցօր. 197. Բուզ. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ծն., որից դանակացիտ «դանակով ճեղքռտող» ԱԲ։
• ՆՀԲ «որպէս թէ հատ հատ, դանէ դա-նէ», որով ուզում է հանել պրս. [arabic word] dāna «հատ. հատիկ» բառից.-Հիւնք. պոս. թիւնիւք «նուրբ թիթեղն երկաթոյ»։ (Այսպիսի ձև չգիտէ ԳԴ. կայ միայն [arabic word] tunuk կամ tanuk «նուրբ կամ անօսր (կերպաս, ոստայն), ծանծաղ (ջուր)» և [arabic word] tanaga «թիթեղն երկա-թեայ կամ պղնձի. թէնէքէ»)։ Patrubány, ՀԱ, 1910, 93 սանս. dhārā «կտրել, սրել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ.։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 132 պրս. [arabic word] dahna «սուր բերան» >դահնայ ձևի նուազա-կանն է։ Պատահական նմանութիւն ու-նի սանս. lañka «դանակ»։
• ԳՒՌ.-Տփ. դա՛նակ, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. ղ'անակ, Ննխ. Պլ. դանագ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. դ'անագ, Ասլ. դ'անագ, դ'անայ, Մկ տmնակ, Ագլ. դm՛նmկ, Ոզմ. դmնmկ, Գոր. տmնmկ, Սլմ. տmնmկ, Շմ. տmնmգ1, Տիգ. թmնmգ, Ռ. թանագ, Ղրբ. Մրղ. տէնակ, Հճ. դ'անօգ, Զթ. դ'անօգ, դ'անոգ, Հմշ. տօնագ։-Նոր բառեր են՝ դանակաւոր, դանկիկ, դանկել, դանկտել, անդանակ, դանակակոթ, դանակա-մորթ, դանակարար, դանակագող, մնկ. դան-դան։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დანა դանա «դանակ, սուր», დანაკი դանակի «դանակ». ինգ. դանայ «դա-նակ»։
cf. Դան.
μαχαίριον, ἑνχειρίδιον culter, cultellus Գործի հատանելոյ ի մասունս մասունս, որպէս թէ՝ հատ հատ, դանէ դանէ. կտրոց. սուր փոքրիկ.
Եդին դանակ նմա, որպէս զի հատցէ եւ կերիցէ. (Բուզ. ՟Է. 7։)
Ընդէ՞ր արկ յակովբ իւղ ի վերայ վիմին. մա՛րթ էր եւ դանակաւ նշանակ ինչ առնել։ Թերեւս չունէր դանակ. զիւղն զիա՞րդ ունէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Որպէս ոք զդանակ ստանայ վասն զհաց հատանելոյ, եւ զայլեւս կերակուրս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Սուր դանակաւ հատանել. (Ճ. ՟Ա.։)
Դի՛ր դանակ եւ սուր ի ձեռին. (Նեղոս.։)
Անդ դանակք էին վասն գառին. (Ոսկ. մտթ.։)
Արար յեսու նաւեայ դանակս գայլախազեայ. (Եղիշ. յես.։)
culter.
cf. Դանակագործ.
mite, penny, obole.
Երկու գարւոյ կշիռն դանգ մի է. (Վրդն. ել. ՟Լ. 19։)
ԴԱՆԳ կամ ԴԱՆԿ. Իբրու չափ կշռոյ է Քառորդն տրամոյ, եւ վեցերորդ մասն ամենայն իրաց. պ. տանէ, (այսինքն հատիկ) տանգ, տէնկ
ԴԱՆԳ. ὁβολός obolus, nummus minutus Իբրեւ չափ դրամոյ՝ յետինն եւ փոքրագոյնն յիւրում կարգի, ոսկի կամ արծաթի եւ այլն. որ եւ ասի ՓՈՂ. դէնկէ որ եւ դրամ. փուլ, ֆուլ որ է փող.
Քսան դանգ է երկդրամեանն. (Ել. ՟Լ. 13։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Դանգի միոջ արծաթոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 38։)
Կամ ἁσσάριον as, assis;
assarium որ է Չորիր մասն ունկւոյ։ (Մտթ. ՟Ժ. 29։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 6։)
Ոչ հատանել ի գնոց նորա դանգոյ միոյ. (ՃՃ.։)
Դանկս երկուս առնում յաւուր մի ի ձեռագործէ, եւ ծախեմ ի պէտս իմ երկու փողս։ Երիս դանկս ոսկի։ Վաստակէր դրամս դանկոյ միոյ (ոսկւոյ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
ԴԱՆԿԻ ՄԻՈՅ, կամ Երկուց, կամ Երից. իբր Դուզնաքեայ. սուղ ինչ. չնչին. թեթեւ. մեկ երկու ստըկնոց.
Գանձդ ամենայն բարութեան շնորհեա՛ ինձ դանկի մի չափ ի քո սերմանէդ. (Եփր. աղ.։)
Երկու դանկօք զբոլոր ողորմութեան զվարձս ընկալաւ։ Երկուց դանկաց հաւասար մեղանչիցէ. (Եփր. յղ. գող.։)
Մարդք շաղաշոյտք, եւ երից դանգաց գինք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։) cf. Երեքդանգեան։
slow, tardy, idle, heavy.
• «ծանրաշարժ, թուլամորթ» Նար. Լմբ. պտրգ., որից դանդաղիլ ՍԳր, դանդա-դագին Կոչ. 240. Եւագր., դանդաղագոյն Ոսկ յհ. ա. 3. և մ. ա. 2, դանդաղական Ոսկ. ես., դանդաղամած «թանձրամած» Բ. մկ. ա. 20. դանդաղկոտ Ոսկ. յհ. Պղատ. օրին. Խոսր.. անդանդաղ Առակ. զ. 11. Ագաթ.։ Նոր բառեր են՝ դանդաղաշարժ, դանդաղաքայլ, դան-ղաղկոտութիւն ևն։
• = Կրկնուած է *դաղ պարզ արմատից։
• Bötticher, ZDMG, 1850, 352. Arica, 81 357 սանս. tandrālu «ծոյլ, դան-ռաղ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 ապր՛՛ 28 կրկնուած դար, դաղ արմատից. հմմտ. դիլ, դուլ, դլալ, հնխ. dhar «կացուցած նել, կալ, ունել, տանիլ, կրել», լծ. դա-դարել։ Bugge, Btrg. 41 մերժում է սանս. tandrālu. որովհետև ծագում է tandate բայից։ Հիւնք. Տանտաղոս յա-տուկ անունից։ Meillet, MSL, 10, 279 իրար է կցում դողալ, դղրդել, դղոր-դել, դրդուել, դանդաղիլ, իբր կրկնա-կան. հմմտ. սանս. dardirat dédisat, յն. τανβαρύςω, τανϑαλύζω «շարժել, դղրր-դել», τονορόσσειν «դղրդալ», լիթ. dru-gys «ջերմն», ռուս. дрогнуть «ցնցու-իլ», дрожать «դողալ», լեհ. držec', չեխ. drhati, լիթ. drebu, drebéti «ոռ-ղալ», որոնք բոլոր կրում են dh-ձայնաւոր+r արմատական տարրը։ Իբ-րև կրկնաւոր խօսում է Աճառ. ՀԱ, 1899,
• »αā. Պարահական նմանութիւն ունի ն. ասոր. tantalt'a (tantəl) «յապաղել, գործը ձզձգել»։
• ԳՒՌ.-Երև. դանդաղ, Ախց. Խրբ. դ'ան-դ'աղ, Մշ. դ'անդ'ախ, Հճ. դ'անդ'ող, դ'ան-դ'օղ, որոնք նշանակում են «դանդաղ», իսկ Ոզմ. դ'mնդ'mղ «անխելք», Աժտ. թանթաղ «տխմար», Տփ. թանթախ «յոյր, հաստամար-մին»։
• ՓՈԽ.-Աղայեան, Աղբիւր, 1889, էջ 6 մև. զանից փոխառեալ է դնում վրաց. დანდალი դանդալի, որ ըստ Չուբինով, էջ 396 նշանա-կում է «աստիճան» և փոխառեալ է հայերէ, նից'-կայ նաև վրաց. դատանտալեբա «կըմ. կըմալ, տնտնալ, ասդին անդին սլքտալ», մո-տանտալե «սլքտացող, ծանրաշարժ», բայց նախաձայնը անհամապատասխան է։
ὁκνηρός tardus, segnis Տարտամ. ծանրաշարժ. յամր. յոյլ. պղերգ. վատ. թոյլ. տնտընացօղ, կամկար, ծոյլ, թուլամորթ.
Դանդաղս առ դիտմունս խոստացելոյն. (Նար. ՟Է։)
(Սովորութիւն) ծնեալ ի դանդաղ հեշտասիրութենէ. (Լմբ. պտրգ.։)
very slow.
Կտրի դանդաղ.
Պատրա՛ստ են ի հակառակիլ, եւ դանդաղագին են ի հաւատալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Որ յողորմութիւն առնել դանդաղագին է. (Եւագր. ՟Ի՟Բ։)
cf. Դանդաղագին.
ὁκνηρότερος segnior Առաւել դանդաղ. պղերգագոյն. յուլագոյն.
Դանդաղագոյն գործէ (զմասունսն). (Փիլ. քհ.։)
Դանդաղագոյնք լինիցին առ ի զնոյն ժողովել (դաս ուսման)։ Ապա եւ մեք առ մնացորդսն ե՛ւս դանդաղագոյնս լինիցիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Զի մի՛ դանդաղագոյնս գործեցից զականջս լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Դանդաղագին.
Ուր իցէ դանդաղութիւն.
Բաւական է յայտնութիւն միայն քաջութեանն, եւ վաղվաղակի խափանին դանդաղականքն. (Ոսկ. ես.։)
thickened, thick;
standing (water).
Թանձրամած. թանձրութեամբ անշարժ մնացեալ. թանձրցած, լըղտ կապած.
Գտաք մեք ջուր անդ դանդաղամած թանձրացեալ. յն. ջուր թանձր. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։)
awkward, clumsy.
cf. Դանդաղութիւն.
cf. Դանդաղութիւն.
Զամենայն դանդաղանս հոգւոյ ի քուն թանձրութեան յանձնէ ի բա՛ց ընկեցէք. (Սարգ. ՟Ա. 7. ՟Թ։)
Առանց նիրհելոյ եւ դանդաղանաց. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Ոչ լուան, քանզի հեղձեալ էին ի դանդաղանս քնոյ. յն. վասն բազում քնոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
to loiter, to trifle, to slumber, to dally, to waver.
Ոչ դանդաղեցար ի յառնելն եւ թողուլ զճաշ քո. (Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
ὁκνέω, κατοκνέω, ἁποκνέω cunctor, gravor, piget me, defugio ԴԱՆԴԱՂԻՄ գտանի եւ ԴԱՆԴԱՂԵՄ, եցի. չ. Ծանր եւ յամր շարժիլ. յապաղել յուլանալ. պղերգանալ. յետնիլ. տնտընալ, ուշ շարժիլ.
Մի՛ դանդաղիցիս, կամ մի՛ դանդաղեսցի գալ. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 16։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 12։ Գծ. ՟Թ. 38։)
Եւ մինչ ես դանդաղիմ, այլ ոք քան զիս յառաջագոյն իջանէ. յն. եկաւորեմ, այսինքն սկսանիմ շարժիլ. (Յհ. ՟Ե. 7։)
Զնոյն գրել առ ձեզ՝ ինձ ոչ դանդաղելի է. (Փիլիպ. ՟Գ. 1։)
Մի՛ դանդաղեր ի տես երթալ հիւանդին. (Սիր. ՟Է. 29։)
Դանդաղիլ առ փրկութիւն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Ի հրամայելն սարկաւագին, զտէր աղաչեսցուք, ո՞վ է որ դանդաղի ի յաղաչելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Դանդաղիմ ասել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ դանդաղեցից ասել քեզ։ Յասմ մի՛ դանդաղեսցիս խնդրոյ. (Մագ. ՟Ա. եւ ՟Ժ։)
cf. Դանդաղ.
ὁκνηρός, ὁκνώδης, νωθής, νωθέστερος, νωθρότερος tardus, tardior. segnis, segnior, socors Դանդաղ. դանդաղագին. յոյլ. վատ. պղերգ. ծանտր շարժօղ, ծոյլ.
Մինչեւ յե՞րբ ո՛վ դանդաղկոտդ ի վայր անկեալ կաս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դանդաղկոտ է յաղօթս. (կամ ի պատուիրանս տեառն. Նեղոս.։ եւ Բրս. հց.։)
Ո՛չ բարի, յորժամ իցէ դանդաղկոտ առ տուրս ընչից. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Դանդաղկոտ առ նոսա են, որք ոչն գոհանան. (Խոսր.։)
Աստուած ո՛չ է դանդաղկոտ. (Լմբ. սղ.։)
Խօթամիտ եւ դանդաղկոտ։ Հեղգ եւ դանդաղկոտ. (Ոսկ. յհ.։ Սարկ. քհ.։)
slowness, tardiness, delay, frivolity, idleness, indolence.
ὅκνος, ὁκνία, ὁκνηρία, νωθρία trdiras, segnities, cunctatio Յամրաշարժութիւն. հեղգութիւն. յուլութիւն. թուլութիւն. ձանձրութիւն. ծանրութիւն. տնտնալն, կամկարուաթիւն.
Դանդաղութեան եւ մոռացման եւ քնոյ. (Փիլ. քհ.։)
Կորուսին դանդաղութեամբ իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Շարժեաց զմեր դանդաղութիւն ձեր գոհութեան նամամակդ։ Յաղթեալ լինի ի յօժարութենէդ ձերմէ դանդաղութիւն մտացս. (ՃՃ.։)
Դանդաղութիւն ծուլութեան, կամ ծանրաբեռն կրից. (Նար.։)
Բազումս գիտէ փափկութիւնն գործել դանդաղութիւնս. (Լմբ. ատ.։)
cf. Դանդաղութիւն.
Դանդաղիլն. դանդաղանք. դանղաղութիւն.
Դանդաղումն վեհերոտութեան. (Եփր. համաբ.։)
Ցանկութիւն ընչից է պատճառ դանդաղման ի բարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Թէ տնկցի ի ձանձրանալ ի քուն, կամ ի դանդաղումն. (Կլիմաք.։)
tooth, notch.
• , ի-ա հլ. «ատամ, ակռայ» Կա-ղնկտ. (իբրու դանդանաց ցցեալ) հրտր. Էմ. էջ 159, Շահնազ. Ա. 322։-Սիւն. քեր. 209= Երզն. քեր. (դանտան) հոմանիշ է դնում հե-ւան «առջևի ատամները» բառին. իսկ Հին բռ. մեկնում է «լինտք կամ ատամունք»։
• = Պհլ. dandān, պրս. [arabic word] dandān, քրդ. didān, բելուճ. dantān, օսս. dándág, զնդ. -dantānō (պահուած միայն vīmito dantānō բարդի մէջ). սանս. dánta-«ա-տամ» (Horn, § 574). այս բոլորը նոյն ծագումն ունին, ինչ որ հյ. ատամն (տե՛ս անդ)։-Հիւբշ. 134։
• ՆՀԲ «բառ պրս. տենտան և սանս. տտանդա, որ և լտ. dens, dentis»։-Lag. Arm. Stud. § 571 պրս. dandan։
Բառ պրս. տէնտան. եւ սանս. տանտա. որ եւ լտ. տէնս, տէ՛նդիս. այսինքն Ատամն.
որ ի (Հին բռ.) մեկնի.
Լինտք, կամ ատամունք։
Իսկ (Երզն. քեր.) Դանտան դնէ իբր համանուն ընդ Հեւան։
bit, curb;
bridle;
gag.
• , ի-ա հլ. (Ճառընտ. ի հլ.։ «սանձ, երասանակ» ՍԳր. (6 անգամ). Մծբ. Եփր. ծն. քս. 20. Թէոփիլ. պհ. Ճառընտ. Ա-նան. թրգ. 12. Պղատ. օրին. Սարկ. լս. 22 (գրուած է դանդանաւան Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 297). որից դանդանաւանդակապ «սանձով կապուած» Նար. առաք. էջ 429։
• + Պհլ. *dandanband ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է պհլ. պրս. dandān «ատամ» + ︎ band «կապ» բառերից։-Հիւբշ. 134։
• Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 572։ Նոյնը նաև Տէրվ. Մասիս, 1882, օգ' 5, Լեղու, էջ 153, Նախալ. էջ 86։-Patrubá-ny, ՀԱ, 1908, 152 կարդալով գանգա-նաւանդ՝ կցում է գոթ. gaggan «երթալ» և bindan «կապել» բառերին։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დანდალი դանդալի «սանձ» Դ. թագ. ժթ. 28.-Ս.Գրքի թարգմանութեան ժամանակ վրացի թարգմանիչը հայերէն բնագրում գտնելով դանդանաւանդ բառը, տառադարձութեամբ պահել է, որ յետոյ ա-ղաւաղուելով՝ ստացել է այս ձևը (տե՛ս Մառ. ЗВО, 13, 19)։
χαλινός, ψάλλιον fraenum, frenum cum habena Սանձ. պախուրց. շրուշակ. վարապան. տէհէն, տիհէն.
Արկից ... դանդանաւանդ ի կզակս քո. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Ես. ՟Լ՟Է. 29։)
Ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոցա. (Սղ. ՟Լ՟Ա. 12։)
Իբրու դանդանաւանդ ինչ արկանէր սմա զտիրողացն զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Գ.)
Պարտ է զսա բազում դանդանավարօք (այսինքն դանդանաւանդօք) կապել։
Սանձիւք եւ դանդանաւանդաւ. (Սարկ. լս.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Դանդանաւանդիւք մաշեցից զկարծրութիւն կզակաց քոց։ Կալեալ ձեռամբ իւրով զդանդանաւանդս աշխարհի՝ եւ տնտեսէ զնոսա. (ՃՃ.։)
Առանց դանդանաւանդաց. (Թէոփիլ. պհ.։)
tied, bitted, curbed.
cf. Դանդաչումն.
• , ի հլ. «երերտկալը, ցնորք» Հին լծ. եւագր., որից՝ դանդաչել «հարբածի պէս այս ու այն կողմ երերալ, տատանիլ. 2. ցըն-դաբանել, յիմար յիմար խօսիլ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ել. էջ 183, Եփես, 147. Ոսկ. ա. տիմ., դանդաչուն Բուզ., դանդաչութիւն Ոսկ. ես. 276, դանդաչունք Եզն., դանդաչական Ոսկ. ես. ևն։
• = Կրկնաւոր է։
• Տէրվ. Մասիս, 1881, մայ"' 11 համա-րում է կրկնաւոր։ Հիւնք. դանդաղ բա-ռից։ Աճառ. ՀԱ, 1899, 204 դա պարռ արմատից կրկնութեամբ և ածանցներով։
παραφορά vacillatio Տարաբերումն. աստ անդ դողդոջումն. բանդագուշանք, բաջաղանք. ցնորք.
Թիւրեալ յառ աստուած ընթաց ճանապարհէն՝ խելացնոր դանդաչիւք երերէր. (Հին լծ. Եւագր.։)
cf. Դանդաչումն.
cf. Դանդաչ.
Դանդանաչանաց բանից չէր պարտ ամենեւին բնաւ առնել պատասխանի։ Տարապարտ են դանդաչանքն. (Եզնիկ.։)
cf. Դանդաչկոտ.
ἑνόλισθος valde lubricus, labilis Ուր իցէ դանդաչ. տատանական. սահական.
Վասն այսր անդր դանդաչական մտացն. (Ոսկ. ես.։)
to waver, to hesitate;
to grope;
to talk idly, to dream.
παραφέρομαι, περιφέρομαι vacillo, σείομαι moveor, πλάνομαι erro, ἑνυπνιάζω insomnio, φαντάζω imaginor Աստանդիլ, շարժլիլ, տատանիլ. տարաբերիլ՝ մարմնով կամ մտօք կամ բանիւ. ցնորիլ. յերազել. բանդագուշել. բաջաղել. բարբաջել.
Յուսմունս պէսպէսս եւ յօտարաձայնս մի՛ դանդաչէք։ Դանդաչեցին յարբեցութենէ ցքւոյն։ Առ հասարակ մոլորեալք դանդաչեն ի վերայ լերանց։ Իբրեւ քնով դանդաչեալք. (Եբր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Ես. ՟Ի՟Ը. 7. եւ ՟Ի՟Բ. 5։ Յուդ. 8։)
Ի սոյն միտս ցնորեալ դանդաչէր. (Եղիշ. ՟Ա։)
Իբրեւ զկատաղի գազան այնպէս դանդաչէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Որպէս մարկիոնն դանդաչէ։ Որպէս ոմանք դանդաչեցին. (Եզնիկ.։)
Որպէս դու դանդաչես. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որպէս առասպելն յունաց դանդաչէ. (Գէ. ես.։)
Զի՞նչ ասացից նոցա, ստեցի՞ց, դանդաչեցի՞ց, ասիցե՞մ թէ չեմ ի նոցանէ. (Եփր. ել.։)
Ընդ մեր նման մարդոյ ոչ դանդաչեալ մտօք խօսիցիմք. (Խոսր.։)
Հյց. խնդրով ըստ յն. ոճոյ. երեւակայել, ափեղցփեղ խօսիլ.
Վաղենտիանոս մասն աստուածութենն զմարմինն դանդաչեալ. (Աթ. ՟Դ։)
Քանզի ի բազում ժամս ի քուն յամեն, յարուցեալ դանդաչեն զխելագարս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ԴԱՆԴԱՉԵՄ եցի. ն. ԴԱՆԴԱՉԵՄ ԴԱՆԴԱՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Աստանդել, շարժլել. ցնդել. ցնցել. բախել.
Ցնդեցուցանեմ զմիտս աղօթականին, եւ կամ քնով դանդաչեմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գինի դանդաչեցուցանէ եւ մոլորեցուցանէ. (Ածաբ. կարկտ.։)
Ոչ զանգակ նիւթոյ պղնձոյ դանդաչեցուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to cause to waver or tinkle, to resound.
ԴԱՆԴԱՉԵՄ ԴԱՆԴԱՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Աստանդել, շարժլել. ցնդել. ցնցել. բախել.
Ցնդեցուցանեմ զմիտս աղօթականին, եւ կամ քնով դանդաչեմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գինի դանդաչեցուցանէ եւ մոլորեցուցանէ. (Ածաբ. կարկտ.։)
Ոչ զանգակ նիւթոյ պղնձոյ դանդաչեցուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
wavering.
(եթէ չիցէ գրելի Դանդաղկոտ) cf. դանդաչուն.
Դանդաչկոտք յոյժ, եւ մեղկեալք ի ծուլութենէ. (Մագ. ՟Ա։)
vacillation;
delirium.
ԴԱՆԴԱՉՈՒԹԻՒՆ ԴԱՆԴԱՉՈՒՄՆ. cf. Դանդաչ.
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բազում այլ ինչ աղետից լիք շարժմունք եւ դանդաչմունք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դանդաչութիւն.
ԴԱՆԴԱՉՈՒԹԻՒՆ ԴԱՆԴԱՉՈՒՄՆ. cf. Դանդաչ.
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բազում այլ ինչ աղետից լիք շարժմունք եւ դանդաչմունք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դանդաչկոտ.
Երերուն. տատանեալ. ցնորեալ.
Կէսք մոլորեալք, եւ դանդաչունս մտօք. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
sepulchral darkness, horror or rottenness.
• «դերեզմանի մութը կամ փտու-թիւն և կամ արհաւիրք». մէկ անգամ ունի Սարկ. քհ. «Դանդիռն և խաւարն ի ներքոյ, (գերեզմանի) շրջի և բուրումն ժահահոտ ա-պականութեան (արտաքոյ)» (հրտր. Սոփերք, հտ. Գ. էջ 20)։ Նոյն բառն է դանթիռն, որ Բառ. երեմ. էջ 72 մեկնում է «դանթիան կամ մութն»։
• Bugge, Btrg. 41 ցեղակից է դնում զնդ. taήra<*tamtra «մթութիւն, խա-ւար» բառին։ Նոյնը կրկնում է Johans-son, BВ, 18 (1892), էջ 11, Beltr. z. gr. Sprachk. 132 և I, 3(1894), էջ 213 հնխ. temes։ temet հիման վրայ։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 354 և 1405) պրս. [arabic word] tir «մթութիւն»։
Ըստ Հին բռ. մեկնի Մութ։ Գուցէ եւ Արհաւիրք կամ երր գերեզմանի.
Դանդիռն եւ խաւարն ի ներքոյ շրջի (գերեզմանի). եւ բուրումն ժահահոտ ապականութեան (արտաքոյ). (Սարկ. քհ.։)
cf. Դանգ.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ո հլ.) «մի փոքր կշիռ, և դիրհամ» Եփր. փես. 426. Շեր. էջ 27, Վրդն. ել., «հների փոքրա-գոյն դրամը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 12. Վրք. հց. ո-հով ասում են դանկի միոյ, երկուց կամ երից «մէկ փարանոց, կոպեկանոց, չնչին, դուզնա-քեայ» Եփր. աղ. և յղ. գող. Ոսկ. մ. բ. 12, որից՝ դանգաշահութիւն «դրամ շահիլը» Սարկ. քհ., դանգարժեայ «մէկ փարանոց» Եփր. մրգ. 353, երեքդանգեան «երեք կոպէ-կանոց, անարժէք (մարդ)» Ոսկ. մ. գ. էջ 122, դանգեկէս «կէս փարանոց» ԱԲ, վեցդան-գեան «վեց դանգ կշռող կամ արժող» Խոր. աշխ.։
• -Պհլ. dang, պրս. [arabic word] dāng կամ dānk «չորրորդ մասն միոյ տիրհէմի, որ է չորս եղ-ջերակորիզ. 2. չորրորդ մասն միոյ մսգալի, որ է վեց եղջերակորիզ», [arabic word] dāngāna «խնջոյքին մասնակցելու համար իւրաքան-չիւր անձի վճարած դրամը»։ Սրանք ծագում ևն պհլ. dānak, պրս. [arabic word] dāna, սանս. dhā-nā-«ցորենահատ» բառից (Երև. Ղրբ. դան)։ Իրանեանից են փոխառեալ նոյնպէս ասոր. [syriac word] ︎ dankā «դիրհէմի 1Iε մասը», [hebrew word] tangā «պարսկական մի տեսակ դրամ», արաբ. [arabic word] dāniq «'1/︎ դիրհէմ», վը-րաց. დანგი դանգի, ուտ. թmնգm. ռուա ցախ. թանգա «դրամ», չաղաթ. [arabic word] tenge «մի տեսակ արծաթ դրամ» (Horn, § 536).-Հիւբշ. 134։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. 75, որից յետոյ ԳԴ և ՆՀԲ։-
• Betticb ZMG 1850, 352, Arica. 15, Lag. Gesam. Abhd. 32 սանս. dhāna-ka, պրս. dāng, յն. δανάϰη, որոնցից միայն պարսկերէնն է ընդունում Lag. Arm. Stud. § 564։ Հիւնք. դահեկան ռառիզ համառօտուած։
• ԳՒՌ.-Երև. դանգ «1/2 կոպէկ»։
• ՓՈԽ.-Կայ կապադովկ. τάγϰε «մի տե-սակ դրամ» (Kαρολίδης, Γλωσσ. էջ 99), որ սակայն հայերէնից չէ, այլ չաղաթայից։
• տե՛ս Դանգ։
cf. Դանգ։
drinking vessel, cup or pot.
• , ի-ա հլ. «տաշտ, կոնք, լա-կան» Դատ. ե. 25. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 183. գրուած է տաշտագուրան Նիւս. (ոստ Հա-ցունի, Ճաշեր, էջ 84) և ԱԲ։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ dōša «կաթ կթեւռւ աման» և խուրան, խուրնա (իմա՛ թըռ qurna) «աւազան ջրոյ» բառերից կազ-մուած. Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914. ж 122 հպրս. *daxšava «այրուող նիւթ, կիցա-նուտ» + dhāna-«պահեստարան. -րան»։ Հացունի, Ճաշեր 72 դաշխուրան <աոս. տաշտ խուրան «ուտելոյ տաշտ»-իսկ էջ 85 տաշտագուրան<պրս. տաշտ+ քիւրէ «գունդ» կամ քիւրազ «ևուժ»։
λεκάνη pelvis, patina, phiala Տաշտ. կոնք. լական. կուժ, մենծ թաս.
Ջուր խնդրեաց, եւ ետ կաթն՝ դաշխուրանաւ զօրաւորաց մատոյց կոգի. (Դատ. ՟Ե. 25։)
contract, convention, bargain, treaty, engagement;
condition, capitulation;
compact, agreement;
concurrence, alliance;
harmony;
sweet, agreeable to the ear;
with a low voice;
դաշինս կռել՝ հաստատել, ի — մտանել, to contract, to make an agreement;
to stipulate, to transact;
to confederate;
— խօսիլ, to speak very mildly;
— նայիլ, to look tenderly, affectionately, or sweetly on one;
անցանել զդաշամբ, to break the conditions, the alliance or faith;
անցանել զամուսնութեան զառն դաշամբք, to be unfaithful to the marriage-bed;
— հաւատոյ, the Creed;
— քաղաքական, civil contract.
• , ն հլ,(-շին, -շամբ, -շինք, -շանց) «եռևուսի միջև դրուած պայման, համա-ձայնութիւն», որ բառիս նախնական նշանա-կութիւնն է, ՍԳր. Փիլ. Խոր., «հաւատու հան-գանակ» Մաքս. եկեղ. Լմբ. պտրգ., որից ղաշնակ «եղանակ, կերպ, պայման» Ոսկ. մ. բ. 28, դաշնաւոր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. դաշնադիր Ասող. գ. 24, դաշնակից 33 իմ., դաշնաւեր Զքր. սարկ. Բ. 34, դաշ-նատառ Հաւաք. 49 (նորագիւտ բառ)։-Նախնական «պայման, համաձայնութիւն» նշանակութիւնը յետին հեղինակների մօտ դարձած է նաև «խազերի լաւ համաձայնու-թիւն, յարմարութիւն ձայնից արուեստակա-նագ, ներդաշնակութիւն». այս իմաստով ու-նինք՝ դաշն Պղատ. օրին., դաշնակապէս Փիլ., դաշնակաւոր, դաշնակել, դաշնակումն, դաշ-նաւոր, ներդաշնակ ևն Փիլ. Լմբ. Նչ. քեր. Երզն. քեր. Պիտ. ևն։ Աւելի յետոյ՝ դաշն փո-խաբերաբար ստացել է «մեղմով, մեղմիկ, հանդարտ, կամացուկ» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Վրք. հց., որից դաշնաւորութիւն «մեղմելը, չափաւորելը» Յհ. կաթ.։ Այս ար-մատին է պատկանում նաև գագաթնադաշն «գագաթը անզարդ սաղաւարտ» Մաշտ.։ Նոր գրականին յատուկ բառեր են՝ դաշնակ կամ դաշնամուր (երաժշտական գործիք), դաշնա-կահար, ձեռնադաշնակ, քաղցրադաշնակ. մելադաշնակ, աններդաշնակ, դաշնակցու-թիւն, դաշնակցիլ, դաշնակցական, դաշնա-գիր, դաշնադրութիւն ևն
• = Պհլ. dašn հոմանիշից, որ աւանսո ած է մէկ անգամ սխալագիր [arabic word] pašn գրչու-թեսմբ և որ Nyberg, Hilfsbuch, 2, 173 մեկնում է ❇etwa Vertrag, Vereinbarung' Այս մեկնութիւնը ճշտիւ նոյն է հյ. դաշև «պայման, համաձայնութիւն» նշանակութե-ան հետ։ Nvberg ասում, է թէ իր ընթեր» ցումը ենթադրական է (meine Lesung ist hypothetisch), ուստի ուղղոմ եմ փոքրիկ աարբերությամբ [arabic word] dašn (» d փոխանակ ❇)։ Սրանց հետ նոյն է նաև վրաց. დამნი ռաշնի «coучacтникъ, cоумышлениикъ, մասնակից. խորհրդակից», որ փոխառեալ է իրանեանից։-Ոճ
• ԳԴ պրս. ❇ -taš և թրք. [arabic word] -daš «կից» նշանակութիւնը տուող մասնիկի հետ։ Muller, SWAW, 42, 254 (և յե-տոյ WZKM, 8, 94-95) զնդ. dasina «աջ ձևոք»=յն. ὄεζιός, պհլ. [other alphabet] (մա-նիք. պհլ. [hebrew word] Salemann, Man. Stud.
• =ԲН. 8, 69) dašn, պրս. [arabic word] daxš «սկիղբ». նշանակոթեան զարզացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] yamī̄n «աջ ձեռք» և «երդում»։-Այս մեկնութիւնը սնդունած են Justi, Zendsp. 150, Հիւբշ. KZ, 23, 34, Մառ, ЗВO, 5, 318։ -Հիւրշ. Arm. Gram. 134 մերժում է։ Հիւնք. դաշն (եղանակը)<շանթ բառից, իսկ դաշն «պայման»<արաբ. šart հո-մանիշից։
συνθήκη, ὀμολογία, θεσμός եւ այլն. foedus, pactum խօսքկապ
Դաշինս կռել կամ առնել. (Ես. ՟Ի՟Ը. 15։ ՟Լ. 1։ Դան. ՟Ժ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Բ. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
Եղիցի դաշն ընդ միմեանս՝ ընդ մեզ եւ ընդ քեզ. (իմա՛ նզովիւք եւ երդմամբ չափ. Ծն. ՟Ի՟Զ. 28։)
Զամուսնութեան դաշամբք ոչ անցեր։ Զդաշամբքն անցանելոյ զառնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Դաշինս ուխտից եւ երդմանց ի միջի հաստատեն. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Դաշն հաստատել։ Դաշամբ այս բանի։ Դաշամբք յուսոյ։ Դաշինն դժրեցի։ Զդաշն կործանողին կտրեցի. (Նար.։)
ԴԱՇՆ ՀԱՒԱՏՈՅ. σύμβολον symbolum հանգանակ, հաւատամքն.
Զոր աստուածեան հաւատոյն արտաբերէ դաշն։ Զի՞նչ նշանակէ աստուածային հաւատոցն դաշն. (Մաքս. եկեղ.։)
Ասեն զհաւատոյն դաշն։ Չհաւատոյն դաշն երգեսցեն. (Լմբ. պտրգ.։)
ԴԱՇՆ, շինք. գ. μέλος, μελῳδία (լծ. մեղեդի). melodia, concertus Քաղցրաձայն երգ կամ նուագ. յարմարութիւն ձայնից արուեստականաց. ուստի Դաշնակութիւն, Ներդաշնակութիւն. եղանակ.
Քննելի՛ է ձեւ բարի, եւ երգ, եւ դաշինք, եւ կաքաւք։ Բայց զի՞նչ զգեղեցիկ ձեւն կամ զդաշն գոլ պարտ է ասել երբէք։ Յերաժշտականումն եւ ձեւք իսկ ներգոյ, եւ դաշինք առ յեղանակս, եւ յարմարութիւն երաժշտականին։ Ոմանք յարութիւն հայելով՝ զամենայն ձեւս իսկ, եւ զդաշինս բարի առնեն։ Ձեւօքն, եւ կամ դաշամբքն։ Գեղեցիկ իսկ ձեւք, եւ գեղեցիկ դաշինք։ Զնոյն իսկ զքերթողն քերթուածօքն զուարճացուցանէ՝ եղանակաւ եւ կամ դաշամբ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
ԴԱՇՆ. ա.մ. իբր Դաշնաւոր, կանոնաւոր. չափաւոր. մեղմ. եւ Մեղմով. կամացուկ, ճամբով, ուսուլով.
Ասէ դռնապանն ի ներքուստ դաշն ձայնիւ։ Նուազ խօսել, եւ դաշն նայել. (Վրք. հց. ՟Թ. եւ ՟Բ։)
contract, agreement;
charter.
contractor, that contracts;
— լինել, to contract, to make an agreement, to negotiate.
Որոյ եդեալ է դաշինս ընդ այլում.
Զի էր դաշնադիր երդմամբ. (Ասող. ՟Գ. 24։)
contract, pact, covenant, treaty, compact, engagement;
stipulation;
capitulation;
alliance.
poniard, cimeter, cutlass, dagger, sabre;
piano;
— հարկանել, to play on the piano.
• «փոքր դաշոյն» Փ. Սոկր. ճէ. Սմբ. պտմ. 89 (երկրորդ վկայութիւնը չունի ՆՀԲ)։
• -Պհլ. *dašnak ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդաած չէ, բայց նոյնն են հաս-տատում պրս. [arabic word] dašna «դաշոյն» և ի-րանականից փոխառեալ ասոր. [syriac word] ︎ daš-nag «երկսայրի դանակ», արաբ. [arabic word] daš-naǰ «դաշոյն», վրաց. დამნაკი դաշնակի, დამნაგი դաշնագի, დამნა դաշնա, լազ. դաշնա «սուր, դանակ»։-Հիւբշ. 134։
• ՀՀԲ համարում է դաշոյն բառի նա-ազականը։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ Lag. Urgesch. 1001, Ges. Ab. 36։ Pictet, բ. տպ. հտ. Բ. էջ 287 պրս. tiš «թուր», ռուս. tesakъ «թուր» բա-ռերի հետ։
Դաշոյն փոքր. դանակ.
Հանեալ զդաշնակն՝ ի մահ դիմեաց. (Սոկր.։) դաշնակ. որպէս Դաշն իմն. եղանակ. օրինակ. պայման.
Որպէս զհամարձակութիւնն տայր նոցա, նոյնպէս եւ զսաստն յաճախէր. զի պէսպէս դաշնակօք զփրկութիւն ոգւոցն յարդարիցէ. յն. պէսպիսութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
pianist.
harmonious, sweet song.
harmonious.
ἀρμόνιος, ἀρμονικός harmonicus, modulatus, concinnus Եղանակաւոր, բարեյարմար, երաժշտական.
Զդաշնակաւորն եւ զքաջամատն ո՛չ ձայնիւ առաւել քան մտօք ցուցանել։ Վասն ի շարժմանն եղելոյ ձայնիցն դաշնակաւորաց. (Փիլ. ել.։)
harmony.
to harmonize;
to tune.
ԴԱՇՆԱԿԵԼ. Ըստ Հին բռ. մեկնի Նուագել, լաւ եւս՝ Դաշնաւորել յարմարել զձայն ընդ ձայնի։
Մերթ դաշնակելով, եւ մերթ հարթ ասելով. (Աթ. սղ.։)
brimful.
Որ ըստ լրապատարն նշուլագեղն ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
fully, copiously, perfectly.
ἑκπλέως plene. Լիապէս. լիով. լրիւ. բովանդակապէս. կատարելապէս եւ լիուլի. առաւելապէս.
Զլրումն աստուածութեանն լրապէս ընդունելով. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Ե։)
Լրապէս ինքն թուեաց, եւ ասաց։ Լրապէս զնոցին փոխարէնսն հատուսցեն։ Չի՛ք ոք իբրեւ զաստուած լրապէս բարեաց բաշխական. (Լմբ. անառակ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
impudently, insolently, with effrontery.
լրբութեամբ. յանդգնաբար.
Այլ ոք յանդուգն լրբաբարձեռն արկեալ։ Իշխեցեր լրբաբար առ մեզ գալ. (Փարպ.։)
Լրբաբար գործելով զանպատշաճսն. (Շ. ընդհանր.։)
insolent, impudent, foulmouthed.
Կարկէ զբերանս լրբախօսս. (Ոսկ. ես.։)
Բնակել ընդ կնոջ լրբախօսի. (Ոսկիփոր.։)
to be shameless, impudent, bold, brazen-faced;
to behave with insolence, to say silly, or impertinent things.
Տակաւին լրբի եւ լկնի. (Եղիշ. ՟Գ։)
ἁναισχυντέω impudens sum, impudenter ago. լրբութեամբ վարիլ. լիրբ գտանիլ. անամօթիլ. ժպրհիլ. յանդգնիլ. լրբանալ, երեսի ջուրը կորսընցընել.
Լրբի անամօթութեամբ սրտիւ գալ առ մեզ յողջոյն. (Փարպ.։)
ոչ յայտնեաց, զի մի՛ լրբեսցի, եւ յամառ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Զի՞ լրբեալ լկնեալ են երեսք քո։ Զիա՞րդ լրբի առնել խորհուրդ զատկի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ զայսոսիկ կազմ կայր նահատակն (յոբ) եւ նա (դեւն) տակաւին եւս լրբեր. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Կինն քանանացի լրբէր զբարւոք լրբութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Թէպէտ եւ յոյժ ամաչէին, բայց ի կարեացըն լըրբէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Որդեակք իմ, մի՛ լրբիք. (Վրդն. առակ.։)
cf. Լրտես.
Ոչ այդպէս, այլ լրուտեսք էք դուք ... վասն այսորիկ ասէ ցնոսա, լրուտեսք էք։ Առաքեսցես արս լրուտեսս անդր։ առաքեաց լրուտեսս յերիքով. (եփր. ծն. եւ թուոց։ եւս եւ Պտմ. աղեքս.։)
lively, sprightly;
gay, joyful, merry;
gaily, joyfully, merrily.
որ գրի եւ ԼՐՋՄԻՏ. Լուրջ եւ զգաստ կամ արթուն մտօք.
Լրջամիտ եւ զգաստ չգայարանօք։ Արթուն կալ լրջմիտ յօժարութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 1։)
cf. Լրջամիտ.
Վասն է՞ր այնպէս լրջմիտ ընկալաւ զնա (զանառակ որդին). (Ոսկ. ես.։)
spy, informer, police-spy;
betrayer, traitor;
emissary;
scout.
ԼՐՏԵՍ որ եւ ԼՐՈՒՏԵՍ ասի. κατάσκοπος explorator, speculator. որ երթայ լուր առնուլ եւ բերել՝ ականատես լինելով. դիտօղ եւ զննիչ ելից եւ մտից օտար երկրի. Դէտ. պատուիրակ. Տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9=34։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Զ. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 31։)
Եւ ոչ կարծիք լրտեսի անկանէին ի միտսնոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ծանուցեալ զլրտեսն՝ ոչ սատակեցին վաղվաղակի. (Եզնիկ.։)
to spy, to play the spy, to watch, to search narrowly, to observe in secret;
to waylay, to lie in wait for.
κατασκέπτομαι, κατασκοπεύω exploro, speculor. Դիտել եւ զննել զվիճակ օտարաց՝ ի բերել լուր որպէս ականատես.
Լրտեսել զերկիրն քանաքանցւոց. (Յես. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Ժ՟Դ. 7. եւ այլն։)
Իբրեւ զդէտ մտեալ՝ զայլայ զթագաւորութիւն դաղտ լրտեսիցէ. (Եզնիկ.։)
cf. Լցուցիչ.
Որոց կարօտութեան լցիչք են. (Վեցօր. ՟Գ։)
that which fills, satiates, completes.
Որ լցուցանէ (ըստ ամենայն առման).
Հարկաւոր պէտք լցուցիչ բնութեանս։ Լցուցիչ կարեացս այսոցիկ։ Լցուցիչ պիտոյից մերոց. (Իգն.։ Սարգ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Լցուցիչ ամենայն բարուց. (Շար.։)
Ինքն է ամենայնի լցուցիչ. (Ի գիրս խոսր.։)
bannocks, meal cakes;
cyclamen;
cf. Թաղթ.
ԼՕՇ κυκλάμινον, -ος cyclaminum, -us;
tuber, rapum terrae. որ եւ ԱՐԱՆՑ ԾԱՂԻԿ. Բոյս կամ արմտիք նման գետնախնծորոյ. (Գաղիան.) (Իսկ ռմկ. լօշ ՝ նոյն է ընդ Լաւաշ)։
bryony, snakeweed;
anthropomorphon, mandragora root.
ԼՕՇՏԱԿ կամ ԼՈՇՏԱԿ. Բոյս՝ որ պատատի զորթով. եւ կոչի նաեւ Որթ սպիտակ. ըստ ոմանց՝ յն. վռիօնի՛ա, ամբէ՛լօս լիւգի՛. իտ. պռիօնիա. լտ. վի՛թիս ա՛լպա։ (Բժշկարան.) (ուր մեկնի, ուրունկուլ. ֆաչարա)։ եւ Վստկ.։
ԼՕՇՏԱԿ ասի ի հայս եւ արմատ ինչ ի կերպարանս մանկան տղայոյ, զոր եւրոպացիք մանրագոր կոչեն.
cf. Լոռ.
ԼՕՌ կամ ԼՈՌ. βρύον, μνίον muscus, alga. Դալարի կարճ կամ կանաչութիւն երեւեալ ի վերայ քարանց եւ փայտից, եւ յերեսս ջուրց լճի, կամ խոնաւուտ գետնոյ. գորտնաբուրտ.
մանրախոտքն դալարիք. որպէս լօռն, եւ վաստակն, եւ կնիւն. (Ագաթ.։)
Անձն իմ իբրեւ զփուչ եւ զլօռ եղեւ բուսեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
place covered with moss.
մարգագետին, ուր յաճախեալ իցէ լօռ վասն խոնաւութեան տեղւոյն. յն. ըստ եբր. ա՛խի. ἅχι.
յամենայն ամուրս եղեգան, եւ պրտուոյ, եւ ի լօռամարգս, ամենայն կանչ՝ որ շուրջ զգետովն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 6.)
ուր գրէ (Գէորգ մեկնիչ.)
Առակէ զքաղաղքս եւ զդեղս ի լօռ, ի պըտու ... որ ընդ ջրով գետոյն էին։
betony.
ԼՕՌԱՍԵՐՄ որ եւ ԼՈՌԻ ՍԵՐՄ. Խոտ ինչ բժշկական, ըստ Լեհ. որպէս ի բառից Գաղիանոսի.
Oh! fie! pish! pugh!
Ի՛Շ. ռամկական.
աւաղականն, ա՛խ, ու՛խ, ո՛հ, ի՛շ, վա՛հ. (Թր. քեր. հյ.։)
mule.
ἠμίονος mulus. կիսէշ. ջորի. ծնունդ ի խառնից իշոյ եւ ձիոյ.
Ոմն ձի ընդ ումեմն իշոյ եկեալ ի միաբանութիւն յիշակիսոյն ծնունդ. (Անյաղթ պորփ.։)
Յորոց ծնանին իշակէսք, այսինքն է ջորիք. (Վեցօր. ՟Է։)
Ո՛չ կառօք եւ իշօք եւ կամ իշակիսօք. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Զիշակէս հնարեցան մարդիկ՝ արտաքոյ բնութեանն ստեղծուածս. (Սանահն.։)
hornet, wasp.
Ազգ վայրի եւ անգործ մեղուի. իշմեղու.
Դատարկակեացս անուանեմք զնոսա, եւ իշամեղուս՝ յայլոց աշխատութեանց կերակրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
զիշամեղուսն վնասակարս սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)
ass's foal or colt.
Մտրուկ իշոյ. յաւանակ. իշու քուռակ.
Եթէ ոք առ աղքատութեան հեծանիցի յիշամտրուկ յովանակ, չէ ինչ ի լաւութիւն եւ ի խոնարհութիւն համարեալ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
wild ass.
արու էշ վայրենի. արու ցիռ.
Սոքա (ցիռք) անձին երամակս եղեալ, առաջնորդութեամբ իշայրոյն յանապատս արօտական եղեալ՝ ոչ անկանին ընդ ձեռամբ. (Վանակ. յոբ.։)
իսկ (Ստեփ. լեհ.) ընթեռնու
Իշառն առաջնորդութեամբ։
wild ass, onager.
ԻՇԱՎԱՅՐ ԻՇԱՎԱՅՐԻ. ὅναγρος, ὅνος ἅγριος onager;
asinus agrestis, sylvestris. Էշ վայրենի. որ եւ Ցիռ ասի. Վայրի էշ.
Խոզ վայրենի եղեր, եւ իշավայր անապատի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Իշավայրաց քինացելոց զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ. (Եզնիկ.։)
Պակաս ի՞նչ իցէ ի մարտէ իշավայրիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. ձ.) (ուր տպ. իշայրիք)։
զիշավայրիս եւ զխոզս արածելով։ որսալ կինճս եւ իշավայրիս. (Խոր. ՟Բ. 21. 58։)
Վայրենի իշավայրոյ հրաման ետ՝ գալ եւ բառնալ զինքն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Իշավայր.
ԻՇԱՎԱՅՐ ԻՇԱՎԱՅՐԻ. ὅναγρος, ὅνος ἅγριος onager;
asinus agrestis, sylvestris. Էշ վայրենի. որ եւ Ցիռ ասի. Վայրի էշ.
Խոզ վայրենի եղեր, եւ իշավայր անապատի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Իշավայրաց քինացելոց զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ. (Եզնիկ.։)
Պակաս ի՞նչ իցէ ի մարտէ իշավայրիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. ձ.) (ուր տպ. իշայրիք)։
զիշավայրիս եւ զխոզս արածելով։ որսալ կինճս եւ իշավայրիս. (Խոր. ՟Բ. 21. 58։)
Վայրենի իշավայրոյ հրաման ետ՝ գալ եւ բառնալ զինքն. (Վրք. հց. ձ։)
donkey-driver;
goad, spur, stimulus for asses.
ὁνηλάτης asinarius, agaso. Վաղօղ իշոյ. իշպան.
Զո՛ր օրինակ իշավար ոք վստահացեալ ի զօրութիւն իշոյն յաւելու դնել ի բեռն նորա։ Հց. (աթ. կիւրղ.։)
Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս եւ իշավարս։ Զիշավարն պիտանացու խնդրեմ գտանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5. եւ 6։)
Էշ զճանապարհ՝ ընդ որ միանգամ անցանէ, այլ ոչ մոռանայ. եւ դէպ լինի զի իշաւարն մոռանայ, նա իբրեւ տեղեակ զուղղորդն տանի. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կամ Վարիչ իշոյ՝ որպէս մտրակ կամ խարազան.
Խարազան՝ իշավար ասի պարսիկ լեզուով. (Վանակ. հց.։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.
Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Իշացլուց եւ ղապիթաց կռիւ։ Իշացուլքն թետաղացւոց հեծեալք էին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to reign, to rule, to govern, to be master;
to be in power, to have power or authority;
to presume, to take the liberty, to dare;
— կրից՝ ախտից, to master, to dominate, or command one's passions;
— մտաց ուրուք, to hook, to lay one's hand on some one, to influence the thoughts and actions of some one.
ԻՇԽԵՑԵԱԼ, ցելոյ. որ է ընդ իշխանութեամբ. հպատակ.
Ազատք ի լծոյ, իշխանականք, եւ ոչ իշխեցեալք. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
եւ ն. ἅρχω impero, principatum ero ἑξουσιάζω potestatem habeo. Իշխան լինել, եւ ունել եւ վարել զիշխանութիւն. տիրել՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու, եւ թռչնոց երկրից, եւ ամենայն անասնոց, եւ ամենայն երկրի։ Իշխել տուրընջեան եւ գիշերոյ։ Ահաւադիկ է այրն՝ զորմէ ասացի քեզ, եթէ նա իշխեսցէ ժողովրդեան իմում։ Ոչ իշխեցից ես ձեզ, եւ ոչ իշխեսցէ ձեզ որդի իմ, այլ տէր իշխեն նոցա.եւ այլն։
Իշխելոց իցէ ամենայն վաստակոցն իմոց զոր վաստակեցի։ Եւ որ իշխենն նոցա բարերարք կոչին։ Կին՝ մարմնոյ իւրում ոչ իշխէ, այլ այրն. նոյնպէս եւ այրն իւրում մարմնոյ ոչ իշխէ, այլ կինն. եւ այլն։
Յաղջկանէ միոջէ իշխելոյ կողմանցն այնոցիկ. (Խոր. ՟Բ. 16։)
իշխեցին ամբոխից եւ տիրեցին ժողովրդոց։ Չիք իմ թագաւոր առ իշխել շնչոյս բաց ի քէն քրիստոս. (Նար.։)
ոմանք իշխեն եւ իշխին, որպէս բարկութիւն. քանզի բարկութիւն իշխի ի բնէ, եւ իշխէ ցանկութեան. (Սահմ. ՟Ժ.)
Քանզի կոչիմ իշխան հայոց, բայց ես իշխիմ յախտից իմոց. (Հեթում ոտ.։)
ԻՇԽԵԼ. գ. τολμάω audeo, praesumo δύναμαι possum, valeo Համարձակիլ. վստահիլ. ձեռներեց լինել. յանդգնիլ. ժպրհիլ. եւ Կարել. զօրել. բաւել. նետւիլ, կրնալ.
Ու՞ր է որ իշխեաց առնել զիրսս զայս. (Եսթ. ՟Է. 5։)
Իշխեցին ծառայքն ի վերայ մեր ի պատերազմ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Իշխէր ի ներքս արկանել. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 2։)
Ոչ իշխէր ոչ հարցնել, կամ ոչ ոք իշխէր հարցնել։ Ոչ ոք իշխէր հայել։ Ոչ իշխեմ խօսել ինչ։ Իշխէ. ոք ի ձէնջ. եւ այլն։ Կամ իշխեն ըստ կամս իւրեանց երթալ ուրեք, եւ կամ գործել, եւ ոչ իշխեն անցնել զհրամանաւ թագաւորի. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 11։) (յն. ո՛չ կարեն, եւ կամ այլազգ։)
Տէրն մահու եւ կենաց եւ՛ կարճել իշխէ զհրամանն իւր, եւ երկայնել. (Եզնիկ.։)
Կինն իշխէ մեկնել. աստուծոյ կարօղ է. (Կանոն.։)
Հրաման տայ ... գործաւորաց յասորեստանեաց. եւ յայլոց իշխեցելոց. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Ամենայն իշխանօք եւ իշխեցելովք. (Պիտ.։)
Այսոքիկ զիշխանաց եւ զիշխելոց նշանակեն. (Վահր. յայտն.։)
Իշխանաց յոգտութիւն իշխեցելոց (խորհել). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ruler, prince, governor;
predominant.
չիք իմ թագաւոր իշխող շնչոյս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Ո՛վ երանելի տէր Վահան գողթնեացն իշխեցօղ. (Շար.։)
Զբանսարկուն բարձէ զիշխեցողն մահու. (Տօնակ.։)
cf. Իշխեցող.
ἅρχων princeps Որ իշխէ. իշխան. եւ տէր. աղա.
Իշխողս մեր մեծ լէոն. (Լմբ. պտրգ.)
Որ մեծին անոտիոքոյ էր իշխող. (Սկեւռ.։ Լմբ.։)
Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)
ass's foal;
mule.
Մտրուկ կամ յաւանակ իշոյ. իշու քուռակ.
կամ ծնունդ իշոյ. որպէս էշ. եւս եւ ջորի.
Ուստի. էր ի վիմէն ջուր, եւ ի կզակէ իշորդւոյն աղբիւր. (Եփր. աւետար.։)
Նախատէին զջորի իշորդի լինել, եւ նա պարծէր մարբն. (Մխ. առակ.։)
"cf. Յիշոցք."
ԻՇՈՑՔ եւ ՅԻՇՈՑՔ. Ռամկական առմամբ՝ է Թշնամանք հանդերձ զազրաբանութեամբ. հայհոյութիւն. քիւֆիւր.
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
young ass, foal;
great ass, blockhead.
Փոքրիկ կամ անարդ էշ.
Յիշկան եւեթնստել, եթէ պէտք ինչ ինիցին. (Տօնակ.։)
ԻՇԿՈՅ ՎԱՐՈՒՆԳ. σίκυος ἅγριος cucumis agrestis. իտ. cocomero selvatico. Վարունգ վայրենի. իշուկի խիար. (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)
traveller, passenger;
guest, lodger.
κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.
Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)
of the same nature, or essence, consubstantial.
իսկակից հօր եւ սուրբ հոգւոյն բանն առաքեալ ի հօրէ։ Որ ի խանձարուրս պատեցար ... իսկակից սուրբ հագւոյն. (Շար.։)
Ստեղծիչ եւ տուիչ շնչոց ամենից բաց ի հոգւոյն իսկակցէ։ Եւ քեզ միայնոյ փրկողի, եւ հոգւոյդ քում՝ հօր ցկցի. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ձ՟Ը։)
walking, or flying with a graceful motion;
seeking after the truth.
(ի ճեմելոյ, կամի ճամուկ). Ճեմօղ տիրապէս օրինակօք եւ ճշմարտութեամբ. կամ աստուածազգեաց. աստուածարեալ.
Իսկաճեմ աղաւնի օդատար, նոր նոյեան տապանն է քոյդ դադար. (Տաղ.։)
to effect, to do, to execute.
διαπραγματεύω operor, conficio, excogito. Գործել իրս նչ. առնել կատարել. հայթհայթել.
Ի հրամանէ թագաւորաց հարկեալ զայսիրագործել. (Խոր. ՟Ա. 4։)
արիացեալ յերիս եւ զբարեբանութիւն տուողին հաարակ իրագործեն. (Պիտ.։)
Ի հրամնէ իսկ սրբոյն յովսեփայ այն իրագործիւր։ Այն բան պատերազմի ընդ սպային գուրգենայիրագործի. (Յհ. կթ.։)
Զընծայելոցն բարի կեանս սրբազնաբար իրագործել (այսինքն իլ)։ Առ ինքն զմիացուցիչ կցորդութիւնս մեր բարերապէս իրագործեաց. (Դիոն. եկեղ.։)
meddling, fussy, busy;
factotum, busy-body, meddler.
որ համարձակի յինչ եւ է իրս. Ձեռներէց.
յանդգունքոմանք եւ իրահամարձակք վերնագրեցին զդաւթին երեմիայի եւ անգէի. (Նախ. սղ.։)
Ի ստոց ոմանց եւ յիրահամարձակաց արանց իշխի ասել աշակերտ յոհաննու աւետարանչի գոլ արտեմոն. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Իրաւապէս.
Ոչ իշխանաբար, այլ իրաւաբար գիտել զլաւա եւ զվատթարն. (Փարպ.։)
Իրաւաբար յանդիմանել, կամ լուծանել ի պաշտամանէն. (Մխ. երեմ. Կանոն.։)
jurist, lawyer, counsellor.
συνίστωρ conscius. Որ գիտէ զիրաւն եւ զճշմարիտն. գիտակ իրաց.
ահա յերկինս է վկայ իմ, եւ ցգետն իմ ի բարձրունս. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Կամ օրէնագէտ. νομικός jurisconsultus. գիտակ իրաւանց եւ օրինաց, միանգամայն եւ Պաշտպան.
Զկարէ ըստերիւրել յիրաւանց զիրաւագէտն։ Ամենեքին գոհ են զքէն. բոլորք առ ցագէտս ունին. (Եզնիկ.։)
that judges righteously, just, equitable, incorruptible.
Արդարադատ. իրաւամբք դատօղ. անաչառ.
Տանուտէրն իրաւդատ հրաման տացէ խրձունս կապել յայրումն. (Սկեւռ. յար.։)
Յիրաւադատ մեծութենէ. (Յհ. կթ.։)
Կամ որ ինչ հայի յարդար դատաստան.
Սահմանողի աղսմ կանոնի իրաւադատ կշտամբութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
truth-speaking, truthful, veracious.
Իրաւաբան. Ճշմարտախօս.
Զայս իրաւախօսն ասաց (այսինքն անսուտ ճշմարտութիւնն քրիստոս), երթիցեն նոքա ի տանջանսն յաւիտենականս. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
true and just.
ԻՐԱՒԱԿ եւ ԻՐԱՒԱԿԱՆ. իրաւ եւ իրաւացի ամենայն իրօք.
Արդար իրաւակ, արժանաւոր եւ սուրբ. (Մագ. ՟Ե։)
Որովք դու տայցես անձին վճիռ, վարէ դատաւորն. որ քան ցամենայն ինչ իրաւականն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։) յն. δικαιότατον justissimum.
cf. Արդարակշիռ.
Դու միայն ցկշիռ եւ ճռմարտադատ բարերար. (Նար. ՟Ծ։)
ամենաբաշխ աջ, ցակշիռ ձեռն. (Սկեւռ. աղ.։)
cast out or rejected deservedly.
justly, worthily, equitably, deservedly.
Իրաւապէս բաշխել (այսինքն առնել) զդատաստանս. (Օրին. ՟Ա։)
Ոչ կամեցաւ իշխանութեամբ փրկել միայն, յլեւ իրաւապէս ... իրաւմամբք փրկեցին. եւ այլն. (Խոսր. պտրգ.։)
Աղուէս իրաւապէս կոչէ զնոսա. (Լմբ. սղ.։)
Բամբասեսցի իրաւապէս իբրեւ զհեթանոսեւ զմաքսաւոր. (Շ. ընդհ.։)
աստանօր իրաւապէս առցէ բանս զկայ։ իրաւապէս առեալ զկայ դադարէ յայնմ ոճոյ ընթացից. (անյ. բարձր։ Լմբ. իմ.։)
Իրաւապէսառ հոգին յարէ զբերկրումնն, մարմնական բարբառով մեծացուցանել զնա, եւ հոգւովն ցնծալ յաստուած փրկիչն։ Իրաւապէս ուրեմն ասացաւ խորտակումն թագաւորութեան բանսարկուին. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Արդարասէր.
Սիրօղ իրաւանց (անձն, կամ բան).
Հաւանեցուցեալզնոսա իրաւասէր բանիւք. (Ոսկիփոր.։)
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
Որ սուզանէ կամ ընկղմէ զիրաւունս.
Գգուեցին զկաշառս իրաւասույզ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
δίκαιος, -ον justus, -um;
aequus, -um Արդարացի. ուղիղ. Զանձանց ասի որպէս Արդար, արդարադատ.
Եւ դուք եղիջիք ինձ իրաւացիք, ասէ տէր. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Այս ոչ իրաւացի դատաւորի է, եթէ աբել եւ կայէն ի միում հանգստգեան վայելիցեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Վկայութիւնք յիրաւացեաց ատենի ըստ պահանջելոյ աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Այսպիսի կարծիք չեն իրաւացեաց. (Սեբեր.։)
Եւ որպէս Օրինաւոր. հարազատ.
Իւր առանձին ունել ամուսին ... խորշեաց յօտարէն եւ յանիրաւէն, եւ քո իրաւացաւն շատացիր ... Ի քո իրաւացոյն խորշել տայ, եւ յանիրաւն փարել. (Լմբ. առակ.։)
Յիրաւացի եւ արդար ընչից իւրեանց կերակրին. (Շ. ընդհ. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
ԻՐԱՒԱՑԻ. առաւել ասի զիրաց եւ զբանից, որպէս Իրաւական, դիպօղ եւ վայելչական. որ ինչ է ըստ իրաւանց.
Իրաւացի դատատան. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Պիտ.։)
Ամենայն խորհրդով յառաջացեալ իրաւացեաւ. (Բրս. պհ.։)
Կտարելականօք գլխովք, օգտակարաւն, կարողաւն, իրաւացեաւն։ Ըստ կորովակի իրաւացւոյն մասին. (Պիտ.։)
Որպէս իրաւացւոյ ընդդիմադրութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
իրաւացի դիմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ծ։)
Զուսմունս՝ անձանց կերակուր իմն ասելով գոլ՝ յիրաւացւոյն ոչ ոք վրիպեսցէ. (Նիւս. երգ.։)
Պարծէի զբարւոքն եւ զիրաւացին. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
դիմազ. ԻՐԱՒԱՑԻ Է. դիմազ. δικαιώτερον ἑστι justum ac aequum est. Իղաւունք են արժան է եւ իրաւ.
ինձ ծերագունիս արդեօք իրաւացի է ասել յառաջագոյն (զիմ կարծիս). (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Իրաւացի է միշտ զարմանալ. (Պիտ.։)
Առաւել ինձ երկնչել իրաւացի է. (Շ. բարձր.։)
զոր համառոտաբար դնել իրաւացի է. (Լմբ. պտրգ.։)
ԻՐԱՒԱՑԻ. մ. δικαίως juste, jure. իրաւամբք. ըստ իրաւանց. արդարապէս. իրաւաբար.
իրաւացի նիւթէ զվճիռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Անարժանութեամբ, եւ ոչ իրաւացի. (Փարպ.։)
Անաչառ է դատաւոր, եւ իրաւացի առնէ զդատաստանն. (Խոսր.։)
Զայս եւ առաքելոյ հաստատեալ է իրաւացի դատել. (Իգն.) (որ լինին եւ ածակ)։
Չարին անիրաւաբար տայ տեղի, իսկբարւոյն իրաւացի. (Շ. ամ. չար.։)
Բարի ոստ (աստուածասիրութեան), որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահել զարդարակոն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Յիրաւի.
Իբրու ռամկականն ձայնիցս Իրաւ, իրաւացի. եւ Յիրաւի. զորս տեսցես.
Դատեաց զմեզ ըստիրաւի իւրոց դատաստանացն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Յաւէտ իրաւի եւ արժանի էր. (Յհ. կթ.։)
Յորժամ իրաւի ոք տանջի, ամաչէ եւ տառապի. (Նչ. եզեկ.։)
հերովդէս ի յիրաւի խռովէր, քանզի թագաւոր էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6.) յն. εἱκότως jure.
to effect, to put in execution, to do.
πραγματεύομαι aggredior res agendas. Իրս ինչ առնել. ձեռն ի գործ արկանել. բուռն հարկանել ի գործել.
Խորհել, եւ ի ձեռն խորհրդոցն իրաւորել. (Անյաղթ անդ։)