observation of rules.
regular, methodical.
to regulate, to rule, to put in order.
regulator.
regularization.
to regulate, to determine, to order, to dispose, to arrange;
to prescribe, to decree, to constitute, to establish;
to canonize.
κανονίζω ad regulam dirigo, constituo. Կանոնաւ սահմանել. կանոնադրել. օրինադրել.
Զայս մեզ առաքեալ կանոնէ. (Բրս. հց.։)
Նախ ինքն արար՝ զոր մեզ կանոնեաց։ Կանոնեցեր ոչ անտես առնել. (Նար. կ. ՟Ձ՟Է։)
Քսանական կանոնեալ զգլուխս ի ժողովոյն. (Յհ. կթ.։)
Արտաքոյ մերոց կանոնելոցս այլազգ նիւթեն. (Կանոն.։)
Քառասուն միայն (աւուրս) կանոնեցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Եօթն գուբղայիւք կանոնեալ սաղմոս. (Ի գիրս խոսր.։)
Սիրես քննել զգիրս, եւ նոքօք կանոնել զառ ի քէն աւանդութինսն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Ըստ այսմ ուսման անշարժ մնալ կանոնէ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Շնորյիւ քո լցցուք, զմեզ կանոնեսցուք, զայլըս խրատոսցուք. (Գանձ.։)
Անկեալ առ ոտս նորա՝ աղաչէին կանոնիլ ի նմանէ. (Կլիմաք.։)
ԿԱՆՈՆԵԼ. Կարգել ի կանոն ժամանակագրութեան կամ պատմութեան. վերածել յաղիւսակս.
Այլ մեք զկարգն կանոնելով առընթեր եւ զմարաց էագաւորսն. (Խոր. ՟Ա. 21։)
Զքանիօնութիւն (Ամաց ժամանակի) կանովնեցին։ Իշարս կանովնեալ։ Դրոշմել կանոնել ի գիրս։ Կարգաւ կանոնեալ դրոշմեալ կան յոլովից գիրսս. (Արծր. ՟Ա. 1։)
canon;
կեանք —ի, an easy life.
belonging to a -.
canonry.
canoness.
appendix or supplement to the canons.
Յաւելուածք յետնոց ի կանոնգիրս՝ պիտանի եւ անպիտան.
Ի գրոց որ կանոնլրմունք կոչին. (Ոսկիփոր.։)
premature, preco-cious, ripe before the season;
prior, anterior;
old, ancient;
before the time, prematurely, very early;
պտուղ — եւ անագան, early or first, late or backward fruits;
անձրեւ — եւ անագան, the former the latter rain, vernal autumnal rain.
• , ո, ի-ա հլ. «ժամանակից առաջ. վաղ» ՍԳր. «հին, հին ժամանակի, վաղե-մի» Եւս. քր. Վեցօր. «առաւօտը շուտ» Գ. մակ. ե. 12 (=միջ. հայ. կաննուխ Անսիզք 17). որից կանխաւ «առաջուց» ՍԳր. Ա-գաթ. ամիս կանխոց «եբրայական Նիսան ամիսը, գարնան սկիզբը» ՍԳր. (հմմտ. գերմ. Fruhling «գարուն», բուն «կանուխ») կանխել ՍԳր. կանխի Նանայ. կանխագոյն Մծբ. Եւս. քր. կանխագէտ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կանխախօսութիւն Ոսկ. ես. կանխածանօթ Ոսկ. մ. բ. 8. կանխակալ Եզն. Ոսկ. Սեբեր. կանխահաս Երեմ. իդ. 2. կանխասաց Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Յուդ. 17. կանխարկ Մծբ. նոր բառեր են կանխավճար, կանխարգել, կանխամտածուած, կանխորոշել ևն։
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է կան(?) նախդիրից, որ գոյութիւն չու-նի։ Յառաջացել է շփոթմամբ Թր. քեր. 30 նախադրութեանց ցանկի մէջ կա-նուխ բառը իբրև երկու բառ կարդալով (կան և ուխ)։ Հիւնք. նախ բառից։ Խազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս vang «կանխել» բառի հետ։ Մառ ЗВO xIx, 0155 հին նշանակութիւնը դնում է «կանաչ, գարնանային» և համարում է յաբեթական ղնն արմատից, որից և օնա «արտ»։ Müller WZKM 8, 189 պրս. [arabic word] kahun, kuhan «հին» բա-ռի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Հնդ. կանուխ «շուտով», Սն. կանուխ «վաղորդայն», Ղրբ. կա՛նուխ. Զթ. Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. գանուխ, Սչ. գա-նուխ՝, Սլմ. կանօխ, Տիգ. գըննուխ, Ակն, Ննխ. գանօխ, Ասլ. գնիւխ։ Իմաստի դոյղն փոփոխութեամբ՝ Խ. Տիգ. «առաւօտ». և «վաղը, էգուց», Գնձ. «արագ, շուտ շուտ»։-Նոր բառեր են կանուխկեկ, կանուխկմանց։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კანოხი կանոխի «եզների առաջին լծումը՝ գարնանային աշխատանք-ների համար», ღანუხობაղանուխոբա «գար-նան սկզբնաւորութիւնը». այս իմաստի հետ հմմտ. ամիս կանխոց «գարնան առաջին ա-միսը», որից հետևում է կանուխ «գարուն կամ գարնան սկիզբը» (նախ Աճառ. Արրտ. 1898, 367, որից յետոյ Մառ ЗВO անդ)։
πρώιμος, ὤριμος matutinus եւ maturus, tempestivus, praecox ἁρχαῖος pristinus, antiquus, vetustus. (cf. ԿԱՆԽԻ, cf. ԿԱՆԽԱՒ. Վաղ քան զժամանակն եղեալ. նախաժաման. վաղահասուկ. եւ Առաւօտեան. յառաջագոյն. վաղեմի. հին.
Անձրեւ կանուխ եւ անագան. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 14։ Երեմ. ՟Ե. 24։ Ովս. ՟Ղ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 23։)
Կանոխ լոյս. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 8։)
Պտուղ կանուխ։ Ողկոյզ կանուխ. (Յկ. ՟Ե. 7։ Նար. ՟Կ՟Ը։ Ածաբ. կարկտ. եւմկրտ։ Յճխ. ՟Ղ։ Խոր. հռիփս.։)
Կանուխ գիտութիւն աստուծոյ. յհ. կանխագիտութիւն. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 2։ Յճխ. ՟Ա. եւ ՟Դ։ Եղիշ. ՟Բ։)
Կանուխ եւ հեռի ժամանակօք։ Կանուխ ժամանակօք քան զիզիական պատերազմն։ Որ ի կանուխ ժամանակաց ստորագրեցեր. (Խոր. ՟Գ. 1։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շար.։)
Փայտ կանուխ է քան զհիւսնութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
ԱՄԻՍ ԿԱՆԽՈՅ. ըստ այլոց՝ Նոր ամիս, կամ ամիս Նորւոյ. νέος novus. Առաջին ամիսն եբրայեցւոց Նիսան. իբր սկիզբն վաղահասուկ արմտեաց գարնանայնոյ ի մարտի եւ յապրիլի։ (Ել. ՟ժգ. 4։ ՟իգ. 15։ ՟լդ. 18։ Օր. ՟ժղ. 1։)
ԿԱՆՈՒԽ. մ. իբր կանխաւ. կանխագոյն. վաղքաջ. վաղագոյն.
Այն ինչ հաւ խօսեցաւ կանուխ ընդ առաւօտն. յն. հաւ առաւօտեան. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 12։)
Կանուխ ազդել. (Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Կանուխ պիտի ջանալ, զի անյայտ է երբն։ Զկանուխ եղելոց իրացն նշանակէ. (Նախ. ժող. եւ ՟Բ. Մակ.։)
Կանուխ քան զայն յարեայ ընդ քեզ խօսել. (Խոսր.։)
cry, scream, shriek;
— եւ կառանչ իմ, my cries shouts.
Արմատ Կանչելոյ, իբր Կանչիւն. գոչիւն. ճչիւն. ճիչ.
Ողբումն եւ աշխարհումն գուժից, ճչոյ եւ կանչոյ. (Յհ. կթ.։)
Կանայքն կանչիւք հերարձակ զայտսն ցտեն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ. (նոր ձ. ՟Է. կանչելով։))
Պատառէր զհանդերձն, եւ բարձրաձայն կանչիւք եւ այլն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Կանչ.
Ոչ ձայնս, եւ ոչ կանչիւնս հանել (ի վերայ մեռելոյ). (Ճ. ՟Դ.։)
Կանչիւն առնէր աթոռակին. (Նար. տաղ.։)
to cry, to cry out, to scream;
to exclaim;
to call after, to halloo.
κράζω clamo, vociferor. Գոչել, կոչել, ճչել, խանչել, կական բառնալ. ձայն արձակել. կանչել կանչւռտել, պոռալ.
Կանչեմ առ քեզ ձայն կանացի. (Շ. եդես.։)
Կանչեալ իբրեւ զառիւծ. (Արծր. ՟Բ. 1։)
Մեծաձայն ճչեալ, կանչեալ, խանչեալ. (Ագաթ.։)
Մեծամեծս կանչելով ի վերայ իմ. (Արշ.։)
Եւ բազմացաւ ձայն կանչողին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ոմանք (ի թռչնոց) ճչօղք, ճռուօղք եւ կանչօղք. յն. զլեզուն յածեն զերաժշտական. (Կոչ. ՟Թ։)
crying;
calling after.
to become as hard as leather, to grow hard or tough, to shrivel;
to become rude, coarse, to be clownish.
ԿԱՇԱՆԱՄ որ եւ ԿԱՇԻԼ. Խստանալ իբրեւ կաշի.
Ի ստէպ աղօթիցնգ Ճակատն կաշացեալ. յն. մաշեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
to suffer oneself to be corrupted, to take bribes.
ԿԱՇԱՌԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Դաշնաւորիլ կաշառօք.
Ի պատգամս անկանէին, կաշառագնաց լինէին, առնուին (դրամս). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 20. յն. արծաթսիրութեամբ վարեալք՝ ամսքեցան արծաթով։)
bribery, corruption;
venality.
δωροδοκία corruptio per dona. Կաշառակուրծն լինել. կաշառառութիւն.
Վասն կաշառակրծութեան ակն առնուին, եւ ոչ յանդիմանէին։ Թագաւորն եւ իշխանք կաշառակրծութեամբն անիրաւէին ի դատաստանս. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. ամովս.։)
Կաշառակրծութիւն զայս (զկուրութիւն իմաստնոց) կարէ առնել։ Արծաթսիրութիւն եւ զիշխանս հրէիցն կաշառակրծութեամբ ապականեաց. (Ոսկ. յհ.։)
act of bribing or corrupting.
Կաշառելն. եւ կաշառ.
Կաշառանօք ի բաց քեցել, կամ առնուլ զիշխանութիւն. (Վրք. ոսկ.։)
Կաշառանօք աւագաց յափշտակեսցէ զառաջնորդութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Իբրեւ կաշառանօք ի պատճառս երկրաւոր փափկութեան զուր պաշտեն զիս. այսինքն իբր կաշառութեամբ յինէն. (Անան. ի յովնան.։)
Առանց կաշառանաց զարժանաւորսն ձեռնադրեսցեն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա.։)
the accepting or taking bribes.
Առնուլն զկաշառս. կաշառակրծութիւն.
Վասն անիրաւ դատաստանաց, վասն կաշառութեան. (Ճ. ՟Ը.։)
Կաշառառութեամբ յայնպիսի յանդգնեցաւ գործ. (Ոսկիփոր.։)
currying;
cf. Խաղախորդ.
to bind, to tie fast, to bind tightly, to lash together.
Պնդապէս կապել քարշելով (կամ իբր կաշւով, փոկով). պրկել. արգելուլ եւ պնդել անշարժ.
Կապեալք խաւարի, եւ կաշկանդեալք երկայն գիշերոյ. յն. ոտնակապեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 2։)
Զամուսնութիւն նախանձայոյզ առն կաշկանդեաց առ վաւաշ ունչս գիտութեան։ Կաշկանդեալ զօրէն երկաթապինդ լինէր կապանօք. (Պիտ.։)
Կաշկանդեալք չքաւորութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Կաշկանդեալ ձեռօք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
Յորս կաշկանդեալն է բազմաբեղուն յօդիւք. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Ախտաւոր աստի կենօքս կաշկանդեալք. (Իգն.։)
Կաշկանդեաց զնոսա ի մահիճս երկայնութեամբ գիշերոյ։ Նովաւ կաշկանդեցան որպէս երկաթով. (Լմբ. իմ.։)
strong, sturdy, robust, athletic, muscular, brawny.
• տե՛ս Կարշն։
ἁλκήεις robustus, fortis, strenuus. որ եւ ԿԱՐՇՆԵՂ. Կարծր եւ բուռն. կորովի. ուժեղակ. հզօր.
Այր կաշմբուռն զօրաւոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to clear away any obstacles;
to break a treaty, to repudiate obligations.
ԿԱՊԱԿՈՏՈՐ ԼԻՆԵԼ. Կոտորել խզել զկապ. զամենայն արգելս յոչինչ գրել.
Զօրավարն քան զամենայն զօրսն ելեւել առնէր, կապակոտոր լինէր, չմնայր հաւանութեան, մինչեւ զօրքն պարսից եկեսցեն. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
bond, conjunction, connexion;
coherence, relation, concatenation.
δεσμός, σύνδεσμος nexus, colligatio, conjunctio, copula. Կապակից կամ կապակցեալն գոլ. լծակցութիւն. զօդ. կապ. շաղկապ. սերտ միաւորութիւն. միաբանութիւն.
Կենացս կապակցութիւնք՝ հոգւոյն շաղկապելով ընդ մարմնոյն, ի սմա (յուղեղն) բաշխին, եւ հաստատեն զմահկանացու սեռս. (Պղատ. տիմ.։)
Շարայարութիւն մեծամեծ քարանց եւ փոքունց, եւ կապակցութիւն խճիցն եւ այլոց նիւթոց զհաւատելոց ունի նշանակ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ամուսնութեան կապակցութեամբ. (Շ. ընդհ. եւ Շ. մտթ.։)
Հարսանիք հոգւոց, եւ առ աստուած կապակցութիւն. (Մարաթ.։)
Անճառ կապակցութիւն աստուծոյ ընդ մարդոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Կապեալք միով հոգւով անխզելի կապակցութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Կապակցութիւն ուխտի. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 13։)
Կապակցութիւն սիրոյ. (Նանայ.։ Ճ. ՟Ը.։ Գագիկ առ ռոմանոս.։)
Ազատ ի մարմնոյ կապակցութենէ. (Ճ. ՟Ը.։)
pass, defile.
(տե՛ս եւ ԿԱՊԱՆՔ) Կապարան անցից լերանց, կամ անձուկ ճանապարհի. կիրճ նեղ հանդերձ դրամբք. որ եւ պարսկական անուամբ Դարբանդ. տէր պէնդ, այսինքն դռնակապ. եւ թ. տէմիր գափու.
Անցանէ ընդ կապանն ճորայ։ Ելին արտաքս քան զկապանն ճորայ. (Խոր. ՟Բ. 62։ ՟Գ. 11։)
Անցանէին ընդ նեղ եւ ընդ դժուար կապանսն լերանց. (Ուռհ.։)
Ածին զնա ի մեջ լերանց ի կիրճս կապանացն, եւ անդ փակեցին։ Կալան զկիրճս կապանացն. (Մարթին.։)
gaoler, gaol-keeper.
ԿԱՊԱՆԱՊԱՀ ԿԱՊԱՆԱՊԱՆ. δεσμοφύλαξ, ἁρχιδεσμότης custos et praefectus carceris. Պահապան բանտի. պետ կապարանի եւ կապելոց. բանտապետ.
Անկաւ առ ոտս կապելոցն կապանապահն։ Զի՞նչ վատթարագոյն քան զբանտի կապանապահ։ Կապեալ գոլով (պօղոս) զկապանապահն հաւանեցոյց. (Ոսկ. գծ.։)
Զկապանապանն առեալ կապեաց. (Ոսկ. խչ.։)
bound, detained, captive, prisoner.
Կապանաւոր վշտաց տարեալ. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
Կապանաւոր նեղութեանն։ Կապանաւոր թախծանաց. (Պիտ.։)
δεσμώτης vinctus. Ունօղ զկապանս. կապեալ. կալանաւոր. բանտարգել.
Զատո զկապանաւորն ի թագաւորէն. (Բրս. հայեաց.։)
Արձակ հարիւրապետն աղաչէր զկապանաւորն պօղոս. (Ոսկ. գծ.։)
Կապանաւոր տայր առնել (կինն զմկրտիչն). (Սարկ. հանգ.։)
Ի կապանաւորէն գրիգորէ. (Ոսկ. լուս.։)
Կապանաւոր արէս կոչի, զի կապեցաւ որոգայթիւք ի հեփեստեայ. (Նոննոս.։)
Մերթ՝ որ ինչ հայի կապանս. ի բանտական. կաշկանդողական. նեղիչ.
jess, bewits.
cf. Կապանճ.
bonds;
hand-cuffs, fetters, manacles;
rope, cord, string;
pass, defile;
censure, excommunication;
տուն —նաց, prison, jail, gaol;
ի կապանս արկանել, to fetter, to put in irons;
to imprison.
δεσμός vinculum, ligamen πέδη compes, pedica. Կապ, մանաւանդ կաշկանդիչն եւ պատժականն. պարան. չուան. ոտնակապ. ձեռնակապ. շղթայ. իրօք կամ նմանութեամբ.
Հալեցան կապանքն ի բազկէ նորա։ Խզեցի զկապանս լծոյն ձերոյ։ Կապեցին կապանօք, եւ տարան ի բաբելոն։ Ի տանէ կապանաց։ Երկաթի կամ պղնձի կապանօք։ Ձգեցի զնոսա կապանօք սիրոյ իմոյ.եւ այլն։
Ի բանտս եւ ի կապանս։ Բանտ եւ կապանք. (Ագաթ.։)
Զոմանս ի կապանս ձգէր, զոմանս խեղդէր. (Ոսկիփոր.։)
Կապանք մեղաց։ Չար կապանաց մարդկան լուծիչ. (Ոսկ. յհ. Շար.։)
Ի ձմերային կապանացն լուծեալք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի կապանս մարմնոյս. (Լմբ. ժղ.։)
Վերստին կապէ յարութեամբ յիւրում ժամանակին անլուծանելի կապանօք. այսինքն զօդիւ, միաւորութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
ԿԱՊԱՆՔ (եկեղեցական), այսինքն Բանադրանք. նզովք.
Կապանք նզովիցն. (Կանոն.։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Գտանի եւ եզակի Կապան, իբր Կապ.
Սամետի, զոր կապան կոչէ. (Մխ. երեմ.։)
Աշխարհական սիրոյն կապան՝ խըզեալ սիրովն աննիւթական. (Շ. խոստ.։)
ԿԱՊԱՆ եւ ԿԱՊԱՆՔ, իբր կիրճ. տե՛ս ի վեր անդր։
Կապանք, որ է հոմանութեամբ լծեալ. զի է կապանք երկաթի եւ բանտից, եւ է կապանք քարեայ (այսինքն լերանց), որ ասի՝ կիրճս ճանապարհի. (Երզն. քեր.։)
lead-colored.
lead-works or lead-manufacture.
of the nature of lead.
anise-seed.
detention;
prison;
bond, cord.
δέσμα, δέσμωμα, δεσμίς ligamen, vinculum. Որպէս գործի կապելոյ, կապ, կապանք. պարան. լար. զօդ.
Կտաւեղէն կապարան (պատանք)։ Ի կապարենէն արձակէ յանիծից. (Մամբր.։)
Ոչ գաաւ լուծեալ կապարան դստերաց երկրի մերում։ Գելոց կապարանաց արկեալ ի կզակսն եւ ի պարանոց նորա. (Յհ. կթ.։)
Զկապարանս խզեալ. (Ոսկ. համբ.։)
Կապարանք զըստին հաստուածոյ յոշատեցաւ (իբր զօդ)։ Կապարան ձգողական։ Կապարանին շրջափակութեամբ. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Խ՟Ե։)
ԿԱՊԱՐԱՆ. δεσμωτήριον carcer. Որպէս տեղի կամ տուն կապանաց. բանտ. զընտան.
Կապարան զմարմինն կոչէ հոմերոս. (լս. զընդան. Սահմ. ՟Ը։)
Կապարանաց ելով ի քաղաքի։ Կապարանին գոլով առ սոցա ոչ ուրուք ազատի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Իբրեւ ի չար կապարանէ իմեքէ յաստի կենաց փախուցեալ. (Ածաբ. առ կեսարոս.։)
Զօր ունին ի նաւի իբր ի կապարանի երկաթի շղթայս. (Պիտ.։)
Ոչ ամաչէր ի կապարանէն, եւ ոչ ի կապելոցն. (Ոսկ. խչ. եւս եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. տիմ.։)
Արձակել ի բանտէ կապարանին, կամ ի կապարանէն, կամ ի պաշարմանէ բանտին եւ ի կապարանէն։ Լուծումն ինձ ի կապարանէն լիցի. (Յհ. կթ. յորս անխտիր նշանակին կապանք, եւ բանտ։)
cf. Կապելայ.
cf. Կապելայ.
ԿԱՊԵԼԱՅ կամ ԿԱՊԵՂԱՅ, ԿԱՊԵԼԻՈՆ ԿԱՊԵՂԻՈՆ. Բառ յն. գաբիլի՛ա, գաբիլի՛օն. καπηλεία, -λείον, καπηλίον caupona, cauponaria, taberna, popina. Պանդոկի. հիւրանոց վարձիւք. գինետուն, եւ Պոռնկոց.
Զօրէն բոզիցն՝ որ ի կապելայս նստին։ Պոռնիկ անուանին կանայք, որ ի կապելայս նստին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Մեղայ՝ ի կապելայս մտանել եւ ճաշել. (Մաշկ.։)
Ի դռեհս, եւ ի կապեղայս. (Մխ. դտ.։ Կանոն.։)
Եմուտ ի կապելիոննգ ի տունս պոռնկաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
price of prostitution.
μίσθωμα merces. Կապեալ տուրք անարժան գործոց, վարձք կամ վարձանք կնոջ պոռնկի առ ի հոմանեաց.
Զկապէնս պոռնկի։ Կապէնս առնուն։ Ժողովէ կապէնս։ Իկապինաց պոռնկութեան. (Օր. ՟Ի՟Դ. 18։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 31=34։ Ովս. ՟Բ. 12։ Միք. ՟Ա. 7։)
Մեծակաշառ կապինօք կախարդեալ. (Պիտ.։)
(Կին չար) ի կապենաց սէրն է ջեռուցեալ. (Լմբ. առակ.։)
Capitol
mimicry.
lovage.
ԿԱՊՆԴԵՂ որ եւ կոչի ՔԵՂՈՅ ՍԵՐՄՆ. ՔԱՇՄ. Խոտ եւ արմատ կծու ախորժ՝ օգտակար ստամոքաց, իբր համազօր պղպեղի մանանխոյ. ... ըստ Մենինսքեայ որպէս լտ. ligusticum, siler montanum, կամ cunilago եւ այլն. (Բժշկարան.։)
sourness, acritude, tartness.
Կա՛պ գոլն ըստ համոյն, որպէս սերկեւիլ. տտպութիւն. փոթոթ համ տհաս պտղոց.
Քաղցրութիւն եւ կապութիւն խնձորի։ Չորութիւն եւ հովութիւն եւ՝ կապութիւն կաղնոյ. (Ոսկիփոր.։)
tie, ligament.
Կապիլն. ի կապանս արկանիլն. կաշկանդիլն.
Կապումն խոսրովայ։ Կապումն գլխավորաց. (Խոր. ՟Գ. 50. 68։)
Բերանն յովհաննու արար կապումն եւ լուծումն (օրինաց). (Եփր. համաբ.։)
Զօրէն աճառապինդ շղթայիւ կապումն անխաղաց՝ անուոց կառաց նոցա ժամանէր. (Պիտ.։)
blue, azure, cerulean.
ԿԱՊՈՒՏԱԳՈՅՆ որ եւ ԿԱՊՈՅՏԵՐԱՆԳ. Կապոյտ գունով. կապտագոյն.
Եւ եղեւ ծով լի՝ կապուտագոյն. (Ագաթ.։)
blue, bluish, azure;
livid, blackish.
κυανίζον caeruleum. Կապուտակ գունով. երկնագոյն, եւ մորենագոյն.
Զպատուանդան ոտիցն կապուտագոյն ականակերպ աղիւսանման. (Ագաթ.։)
Ի վարդին՝ կարմրութիւն, եւ ի շուշանին՝ սպիտակութիւն, եւ կապուտագոյն՝ մանիշակին. (Նիւս. կազմ.։)
lividness
cyanic.
spoiling, stripping, depredation, pillage.
Զարշաւանս ասպատակացն, եւ զկապտումն աժխուժին. (Մագ. ՟Լ՟Բ։)
ԿԱՊՏՈՒԹԻՒՆ ԿԱՊՏՈՒՄՆ, տման. Կապտելն, իլն.
Անբեղմնաւոր կապտութիւն (իբր մերկութիւն)։ Կապտումն զինուց. (Պիտ.։)
cf. Սրակոխ.
Սուրակոխ բազմահեղ արեանց կոտորածոց. (Ագաթ.։)
to run swiftly, speedily, to dash, to rush or fall upon, to dart, to gallop, to rush down or headlong.
ՍՈՒՐԱՄ կամ ՍՈՒՐՀԱՄ. τρέχω curro. Սուր եւ արագ լինել յընթացս՝ որպէս սուրհանդակ. սրանալ. վազս առնուլ. յարձակիլ. դիմել. (լծ. թ. սիւրսալ էթմէք .... եւ լտ. քու՛ռռռօ. յն. թռէ՛խօ ).
Յորժամ ընդ արեւելս ընթանան, չէ ինչ արգել՝ թէ ընդ արեւմուտ ոչ արշաւիցին. եւ յորժամ ընդ հիւսիսի վարգին, չէ ինչ արգել՝ թէ ընդ հարաւ ոչ սուրայցեն. (Եզնիկ.։)
Ցանեւցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Զօրէն քաջ սուրհանդակաց յառաջագոյն սուրհալով. (Փիլ. լիւս.։ 77)
sharp-witted, acute, penetrating.
Սո՛ւր իմացութեամբ. նրբամիտ.
cf. Սոփեստոս.
ՍՈՓԵՍՏ ՍՈՓԵՍՏԷՍ ՍՈՓԵՍՏՈՍ. Բառ յն. սօֆիսդի՛ս. σοφιστής , իգ. σοφίστρια sophista, -tria;
doctus, sapiens, orator եւ deceptor, impostor. Իմաստակ. ուսումնասէր. բանագէտ. հռետոր. գիտնաւոր՝ իրօք կամ կարծեօք. եւ Իմաստակական. ճարտար.
Խօսէաք ընդ սոփեստին փիլամոնի վասն օգտակար շնորհին. (այսպէս պատմեաց մեզ զայս սոփեստէսն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Էր արուեստիւ սոփեստէս։ Էր այր մի սոփեստէս։ Անհնարին սոփեստէս էր։ Պրւվտագորաս սոփեստէս. (Ճ. ՟Ա.։ Բուզ. ՟Դ. 10։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի գեղ պատկերի դիմաց սոփեստի (որ նոյնանայ եւ ընդ սոփեր). (Նար. յիշ. խչ.։)
Զի եթէ իմաստութիւն ինչ պիտոյ էր, զսոփեստոսս ընտրէր, եւ ոչ զորսորդս. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
letter, character.
Որպէս Սոփեր, գիր. կամ Սիղոբայ, փաղառութիւն տառից.
Յորում կայր փորագրեալ վերադիր եղանական (հեղենական) սոփէիւք՝ անգիտելի եւ անանունն ասհտուծոյ. (Անան. եկեղ։)
Իսկ Սոփիա, յն. սօֆի՛ա, այսինքն իմաստութիւն, տե՛ս բռ. յտկ. ան։
troops.
Սպայ զօրաց. գունդ.
Կոչելով եւ զսպայազօրսն տփխեաց. (Յհ. կթ.։)
composed of warriors;
of cavalry;
the staff of an army.
Կուտեալ խմբեալ ի սպայից. հեծելագունդ. ազատագունդ. բազմախումբ.
Սպայակոյտ գնդիւն. (Յհ. կթ.։)
brigade-major.
Պատուեալ ի սպայապետէ աշխարհին. (Կորիւն.։)
to exhaust, to consume, to dissipate, to absorb, to swallow up, to eat, to devour;
to complete, to finish, to destroy, to ruin, to reduce to nothing.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω consumo ὁλοθρεύω deperdo συμπεραίνω ad finem perduco δαπανάω impendo. Ի սպառումն հասուցանել. իսպառ ջնջել. ծախել. վատնել. մաշել. սատակել. կարճել ի միջոյ. հատցընել, դադրեցնել, լմնցընել.
Սպառեսցէ սովն զերկիր։ Սպառեաց զամենայն (ինչս իւր)։ Ամենայն անօրէն սպառեսցի։ Սպառեցաւ ի ճանապարհաց նոցա ճշմարտութիւն։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա։ Արձակեցից զսուր իմ զկնի նոցա, մինչեւ սպառեսցէ զնոսա։ Սպառեցեր զազգս բազումս.եւ այլն։
Սպառէր եւ մաշէր զխաւար խորհուրդս նորա. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յաւուրսն յայնոսիկ սպառեալ էր աստուածխօսութիւնքն. (Իգն.։)
consumer.
φθαρτικός corruptor, destructor. Որ սպառէ. հալիչ մաշիչ. ծախիչ. կամ ըստ յն. ապականիչ.
Յորժամ յաղթեսցէ մի ոք ի նոցանէն ընկերին, ամենեւին սպառիչ նորա լինի. (Վեցօր. ՟Բ։)
end, term, extremity;
summit, top.
Եկեալք ի սպառուած բանին. (Բրս. վաշխ.։)
Եղիցե՛ս բարձրագոյն դու, եւ բարձրագունից սպառուած. (Առ որս. ՟Ա։)
Ի սպառուածի յաւիտենիս եկեալ մարմնով. (Զքր. կթ.։)
πέρας, τέλος, ἕκλειψις, ἅκρον terminus, ora, finis, defectio, apex, extremitas. Սպառ. կատար. կատարած. ծայր. ծագ. եզր. վախճան. աւարտ.
Հասի յեզր սպառուածոյ (կամ ծի) անտառին կարմելայ։ Ի դրանցն բեթեղիասուբ մինչեւ ի սպառուած նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 25։ Նեեմ. ՟Գ. 21։)
Ի վերջին տիեզերս ի բուն սպառուածի ամենայնի անմոլարն է գունդ։ Ոչ եթէ աստեղքն յարին ի միմեանս՝ որք առ սպառուածին են. (ի սպառուած ելոյ) (կամ սպառուածելոյ) ժամանակին. եւ այլն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
Յանդորրութեան սպառուածի փլածի մեծի լերինն։ Զեզերս սպառուածոյ անծանօթ երկրի. (Խոր. ՟Ա. 29. եւ Խոր. աշխարհ.։)
Ի սպառուածս տաւրոսականն լերինն. (Արծր. ՟Ա. 5։)
Ի սպառուածն բասենոյ։ Ի սպառուածն կարնոյ. (Լաստ. ՟Գ.)
Որում ոչ է կէտ կցորդի, եւ ոչ սպառուած վախճանի։ Սպառուած քառասներորդի իններորդի (սաղմոսին). (Նար. ՟Լ՟Ա. Նար. կ.։)
Տէրն զկենդանութիւնն ի սպառուածս համբերութեանն կապեաց. (այսինքն իսպառ համբերութեան) (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Մեք հոգեւորք զծայր մարմնոցն եւ զսպառուած մաքրեմք. (Լմբ. պտրգ.)
Յորժամ ի սպառուած տողին թերի մնայցէ բառն. (Երզն. քեր.։)
total, entire, complete, extreme;
extremely, to the last extremity, utterly, entirely, totally.
ՍՊԱՌՍՊՈՒՌ, ՍՊԱՌ Ի ՍՊՈՒՌ, Ի ՍՊԱՌՍՊՈՒՌ, Ի ՍՊԱՌ Ի ՍՊՈՒՌ. παντελῶς, παντελῆ , τελεῶς, ἀπλῶς, ἰκανῶς, ληρέστατα penitus, perfecte, ultimum, simpliciter, absolute, satis abunde ἡκριβωκώς diligentissimus եւ այլն. Ի սպառ սպառմամբ. բոլորովին. գլխովին. ամենեւին. բոլորական.
Խնդրեցին սպառսպուռ զվրէժ։ Ի սպառսպուռ ջախջախանս. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 42։ Դտ. ՟Ե. 26։)
Սպառսպուռ ջանայր զվրէժ խնդրել. (Ագաթ.։)
Որ սպառսպուռ տեղեակ էր օրինաց հոռոմոց։ Ապականեցաւ տաճարն ի սպառսպուռ հրձիգ լինելով։ Եհատ զյոյս կենաց սպառ ի սպուռ (կամ սպառսպուռ)։ Յանդիմանեաց նա սպառսպուռ զաղանդն զայն։ Սպառսպուռ ուրացան յօրինաց եւ ի մարգարէից։ Փախուցանէ սպառսպուռ զհոգին սուրբ. (Եւս. պտմ.։)
Զբարձումն սպառսպուռ եհաս այնպիսի վախճան եւ կործանումն։ Յայնմհետէ եղեն իսպառիսպուռ անկեալք ընդ լծով ծառայութեան։ Տեսանէր այրն աստուծոյ ի սպառ ի սպուռ զկործանումն աշխարհիս հայոց. (Փարպ.։)
Սպառսպուռ դադարեաց թագակալ պերճութիւնս։ Սպառսպուռ ի վերջ հասեալ դադարէր։ Դղրդեալ կործանեցին սպառսպուռ զհայաստանեայսս. (Յհ. կթ.։)
Սպառսպուռ բարձին. (Նար. երգ.։ 3)
waiting, attending.
ՍՊԱՍԱԿԱԼ. Որ սպաս ունի ումեք կամ իմիք. սպասարար.
Թողոյր երէց մի սպասակալ եւ պաշտօնեայ վկայիցն քրիստոսի. (Կաղանկտ.։)
to serve.
ՍՊԱՍԱՀԱՐԿԵՄ ՍՊԱՍԱՀԱՐԿԻՄ. Սպասաւորութիւն հարկանել. արբանեկել հարկաւ.
Այժմ ամպքն տէրունւոյն սպասահարկեալ հրամանի՝ զտիեզերս արբուցանեն. (Խոր. վրդվռ.։)
Քաղաքս սայլիւ սպասահարկի, եւ պիտոյ է մեծ սայլի եզն մեծ. (ՃՃ.։)
Որք ազդմամբ քոյին՝ մեզ սպասահարկին ի պէտս երկրային. (Գանձ.։)
served, honoured, respected.
Առօղ պաշտօն եւ սպասաւորութիւն յայլոց.
Եղաք բանաւորք եւ մտաւորք, եւ սպասառուք յանբանից. (Խոսր.։)
serving, providing, purveying;
functionary.
Սպասահարկու. պաշտօնեայ. կամակատար.
attendant, servant, valet, domestic, waiter;
lictor, usher;
cf. Գործակալ.
διάκονος, -ών minister ὐπηρέτης, ὐπουργός , λειτουργός, προσκαρτέρων minister, administer. Որ սպաս տանի կամ կայ ի սպասու. արբանեակ. ծառայ. եւ Գործակալ. մատակարար. պաշտօնեայ արքունի կամ եկեղեցական.
Սպասաւորք էք նորա թագաւորութեանն։ Աստուծոյ սպասաւոր է։ Ասէ թագաւորն ցսպասաւորսն։ Ասէ մայրն նորա ցսպասաւորն. բայց ես եմ ի միջի ձերում իբրեւ սպասաւոր, եւ այլն։
Կատարեալ առաքինութիւն խնդրէ ճշմարտութիւն ի սպասաւորաց խորհրդւոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Ե՛կ հրեշտակ, սպասաւո՛ր լեր ահագին խորհրդոյ ծածկելոյ. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Որ ոչն քակտի՝ զբանս միայն պինդ ունիմ՝ իբրեւ բանի սպասաւոր. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ի փառս աստուծոյ եւ ի շինութիւն լսողաց՝ բանին լինել սպասաւոր. (Շ. ընդհանր.։)
Մի՛ ոք ասասցէ զձեզ զինուորս, կամ ձիոյ սպասաւորս. (ռմկ. սէյիս) (Երզն. մտթ.։)
Եւ Միջնորդ. տնօրէն.
Հոգին մաքրիչ՝ էր սպասաւոր անարատ ծննդեան նորա. (Իգն.։)
cf. Սպասակալ.
δορυφορικόν satellitium, satelles. Սպասաւոր. արբանեակ. զինակիր. եւ Սպասաւորական.
Եւ է սրտմտութիւն սպասաւորակ խոհեցողական. (Նիւս. բն.։)
Ընդ նմա գոյութեամբն երեւին եւ սպասաւորակք զօրութիւնքն։ Զվրէժխնդրութիւնն այլոց հրամայէ սպասաւորակ զօրութեանց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 2։ Երզն. մտթ.։)
cf. Սպասաւոր;
guardian;
assistant, helper, sick woman's nurse.
(յն. պէսպէս) որ եւ ՍՊԱՍԻԿ. Սպասարար. խնամակալ. հոգատար. առընթերակաց. պաշտօնեայ. դայեակ. հիւանդապահ.
Կարգեաց աղքատ կանանց մանկաբարձս եւ սպասեակս. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՃՃ.։)
Կանայք առ երկունսն զսպասեակսն ատամացեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Եկեալ սպասեակն՝ տեսեալ զարմացաւ. (Վրք. հց. ձ։) սպասեակ. Այն՝ որ սպասեալ մնայ՝ որպէս դէտ, պահապան, եւ դարանակալ.
Ոչ գործոյ կարօտէր դրախտն, եւ ոչ սպասեկի. քանզի ո՞ էր՝ որ դրժելոցն էր։ Եթէ զօրութիւն ոգւոց փոխեսցի, աստուածպաշտութիւն զսպասեակ զնստական անկարութիւն եւ ամպարշտութիւն հարկ է ակն ունել։ Բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ.։ 3)
to hope for, to expect, to wait for, to look for, to look forward to;
to observe, to watch, to spy;
to serve;
to be reserved for.
եւ ն. προσδέχομαι, προσνοέω, ἑμμένω , τηρέω, παρατηρέω, διαπαρατηρέω expecto, exspecto, observo, adverto, maneo եւ այլն.(ծ. լտ. էքսբէքդօ. պ. բաիսդէն ). Ակն ունել յուսով. կալ մնալ ումեք կամ իմիք. դադարել ուրէք առ ժամանակ մի՝ դէտակն ունելով ելից իրաց. դիտել. համբերել. պահել.
Նոցա սպասիցէք, մինչեւ զարգանայցեն։ Նստէր եւ սպասէր ըստ սովորութեանն ճանապարհին որդւոյն իւրոյ։ Ամենեքեան քեզ սպասեն, եւ դու տաս կերակուր նոցա ի ժամու։ Երանի ամենեցուն՝ ոյք սպասեն նմա։ Պատրաստ են, եւ սպասեն քում հրամանի.եւ այլն։
Սպասէր եւ դէտակն ունէր, եթէ որո՛վ օրինակաւ հնարս գտցէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զմեղաց վաստակս գեհենին տանջանք եւ պատիժք տրտմութեան սպասեն. (այսինքն մնան յաջորդել) (Սեբեր. ՟Թ։)
ՍՊԱՍԵԼ. Սպաս տանել. սպասեակ լինել. պաշտել. սպասաւորել. ի սպասու կալ.
Նմա մովսէս եւ հեղիաս սպասեն (ի թաբոր). (Շար.։)
Որոյ սպասեն քերովբէք երկիւղիւ։ Երանի՛ ձեռաց քոց ո՛վ յովսէփ, որ սպասեցին եւ շօշափեցին զաստուածախառն մարմնոյն յիսուսի զձեռս եւ զոտս. (Եպիփ. թաղմ.։)
Յովսէփ սպասեսցէ ձեռօք իւրովք աչաց քոց. (Մեկն. ծն.։)
Ունիմ զբազումս, զի սպասեսցեն ինձ։ Սպասեցէ՛ք եւ դարմանեցէ՛ք զդա։ Սպասէին նմա ինքն եւ կին իւր։ Սպասել եղբօրն որպէս անձին իւրոյ։ Ոչ կարեմ սպասել սմա վասն դժնէհոտութեան նորա։ Թուէր թէ եւ օդք սպասէին թաղման նորա. (Վրք. հց. ստէպ։)
Ոչ ունէր այլ պատուական քան զգլուխն, որով սպասէր կենսաբեր ոտիցն (հերովք). (Տօնակ.։)
servant.
cf. ՍՊԱՍԵԱԿ ըստ ՟ա. նշ.
Բազումք անդէն շուրջ զնովաւ սպասիկք։ Կացուցանէ դարձեալ սպասիկս եւ գահաւորս։ Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. դաստիարակաց, սպասկաց, դայեկաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Թ։)
Ծերութիւն, դիւրագիւտ չար, սպասիկ մահու, պահակ ցպոյ, մեռեալ զեռուն. (Պիտառ.։)
waiting for.
Որ սպասէ, կամ սպասեալ մնայ ակնկալութեամբ.
Զի մեք եմք սպասիչք յուսոյն, որ ոչ ամաչեցուցանէ. Կասեցուսցէ զսպասիչս գալստեան ի ճշմարիտ գալստենէ անտի՝ որում սպասէինն. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. թես.։)
cf. Ասպարակիր.
Իբր Ասպարակիր. վահանաւոր. (ի պ. սիբէր, ասպար, վահան, հովանի)
Սպարակիրք հետեւակք։ Թո՛ղ սպարակիրս։ Լէգէոն զօրուն բազմութիւնն, այսինքն յունաց զօրացն սպարակիրն, սոյնպէս եւ հայոց սպարակիրն վահանօք փակեալք զինքեամբք. (Բուզ. ՟Դ. 15։ ՟Ե. 5։ 4)
covered with honourable scars.
Բառ անստոյգ. իբր Սպիուտ. ունակ սպեաց.
Որք սպեւուտք են, ցուցանեն զքաջութեանն իւրեանց նշանս. (Պիտ. ՟Զը. ըստ Լեհ.։)
white writing;
white chalk.
Սպիտակ գիր. որպէս յն. սպիտակ գոյն.
Ի ստուերագիրսն՝ որ սպիտակագրովն եւ սեւագրովն որ ինչ գրէ ոք, մարդ կոչի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
cf. Սպիտակազգեստ.
ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵԱՑ ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵՍՏ. λευκωείμων , λευχείμων, λευχειμένος amictu candido dealbatus, candidus, candidatus. Որ զգեցեալ է սպիտակս. որոյ զգեստն է սպիտակ. պայծառազգեստ. եւ Ունակ սպիտակութեան. պայծառ.
Սպիտակազգեաց լինելն՝ սրտին ուրախութեանն վկայ է. (Լմբ. ժղ.։)
Ի մէջ սպիտակազգեցաց միայն ինքն զգեցեալ աղտեղիս մտանէր. (Իսիւք.։)
Հրեշտակն սպիտակազգեստ նստէր ի վերայ վիմին. (Մեկն. ղկ.։)
Սպիտակազգեստ երիտասարդ տեսին։ Արս սպիտակազգեստ։ Ի կերպարանս առն սպիտակազգեստի։ Ի մի վայր եկեալ ժողովեսցին սպիտակազգեստք։ Սպիտակազգեստ լինէր. (Սկեւռ. յար.։ Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Բ. Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Զ.։ Փիլ. տեսական.։ Վրք. սեղբ.։)
Սպիտակազգեստ երեւումն յանկարծակի սեւանայ. (Նիւս. կուս.։)
Սպիտակազգեստ հանդերձիւք. (Ագաթ.։)
Քօշից նմանեալ սպիտակազգեստ ստեւովք. (Տաղ.։)
Եհան ի ցամաք սպիտակազգեստիւք. իբր սպիտակ զգեստիւք. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.։)
dressed in white;
— քորք, Nuns consecrated to the Holy Virgin.
ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵԱՑ ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵՍՏ. λευκωείμων , λευχείμων, λευχειμένος amictu candido dealbatus, candidus, candidatus. Որ զգեցեալ է սպիտակս. որոյ զգեստն է սպիտակ. պայծառազգեստ. եւ Ունակ սպիտակութեան. պայծառ.
Սպիտակազգեաց լինելն՝ սրտին ուրախութեանն վկայ է. (Լմբ. ժղ.։)
Ի մէջ սպիտակազգեցաց միայն ինքն զգեցեալ աղտեղիս մտանէր. (Իսիւք.։)
Հրեշտակն սպիտակազգեստ նստէր ի վերայ վիմին. (Մեկն. ղկ.։)
Սպիտակազգեստ երիտասարդ տեսին։ Արս սպիտակազգեստ։ Ի կերպարանս առն սպիտակազգեստի։ Ի մի վայր եկեալ ժողովեսցին սպիտակազգեստք։ Սպիտակազգեստ լինէր. (Սկեւռ. յար.։ Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Բ. Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Զ.։ Փիլ. տեսական.։ Վրք. սեղբ.։)
Սպիտակազգեստ երեւումն յանկարծակի սեւանայ. (Նիւս. կուս.։)
Սպիտակազգեստ հանդերձիւք. (Ագաթ.։)
Քօշից նմանեալ սպիտակազգեստ ստեւովք. (Տաղ.։)
Եհան ի ցամաք սպիտակազգեստիւք. իբր սպիտակ զգեստիւք. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Դ.։)
cf. Սպիտակագոյն.
spotted with white speckled, dapple-grey, grey.
Ունօղ զխայտուց սպիտակ. սպիտականիշ. պուտ պուտ ճերմակ.
Լինի ի մակեդոնիա մարմարիոն կանաչ սպիտակախայտ (կամ կանաչախայտ սպիտակ). (Խոր. աշխարհ.։)
white-armed.
λευκώλενος candidis lacertis. Որոյ ծղիքն կամ բազուկքն են սպիտակ.
Զսա (զհերա) կոչէ սպիտակածղի եւ վարդամատն. (Նոննոս.։)
mounted on a white horse.
Այր մի սպիտակաձի յոսկիաղէն վառեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 8. յն. ձիաւոր։)
white draught mules.
Յոսկիապատ կառս արքունականս սպիտակաձիգ ջորւոցն. (Ագաթ.։)
white (colour of animal's coat).
Որոյ մազքն են սպիտակք. սպիտակ ստեւովք.
Սպիտակամազ նժոյգ՝ ոսկէզօծ զարդուք։ Ձիս եւ ջորիս սպիտակամազս. (որ ի մի ձեռ. սպիտակակազմս). (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Է։)
Ձիւնագոյն սպիտակամազս կառաձիգ ջորւոցն արքունականաց. (Ոսկ. ես.։)
striped with white.
Ունօղ զպատուաստ սպիտակութեան. սպիտակախառն.
Սպիտակապատուաստ կարմրայարմար շաղաշարման (իբրեւ զնարօտ). (Նար. խչ.։)
brown;
whitish.
Միջին ընդ սպիտակ եւ ընդ սեաւ.
Ոմանք քաջասեւք, եւ ոնանք սպիտակասեւք թխագոյն քան զմեզ. (Խոր. աշխարհ.։)
white hairs.
Եւ ես մետ զուարճանայի սպիտակավարսիւքն ծաղկեալ. (Պիտ.։)
whitening, rendering white.
Որ սպիտակ առնէ կամ սպիտակացուցանէ.
Միթէ ա՞նդր միայն ոչ եհաս աստղն սպիտակարար. (Եզնիկ.։)
cf. Սպիտակափառ.
Փայլեալ սպիտակութեամբ, սպիտակ փայլուն. պայծառ. մաքուր.
Սպիտակափայլ արծաթ։ Աղաւնիք սպիտակափայլք. (Ասող. ՟Գ. 16։ Գէ. ես.։)
Սպիտակափայլ լուսափառ դաշտի քարտենիդ։ Պայծառազգեստք եւ սպիտակափայլք ըստ պատահման արծաթոյ. (Նար. յիշ. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Նստիս յառագաստի սպիտակափայլ բոցանման։ Սրբել սպիտակափայլ զպատմուճան հոգւոց մերոց. (Շ. տաղ.։)
snowy-white, very candid, of dazzling whiteness.
Սպիտակափառն ունելով գագաթն։ Բարձրագագաթն ձիւնալիր սպիտակափառ։ Սպիտակափառ դիցն բարշամինայ։ Ի պտուտելն (ալեաց) սպիտակափառ երեւակացեալ։ Պիսիդոն հանդերձ սպիտակափառն զօրօք (ալեօք). (Խոր. ՟Ա. 11։ Արծր.։ Ագաթ.։ Մագ. խ. ՟Ծ։)
white of an egg, albumen;
white scale of lepers;
— աչաց, white of the eye, conjunctiva, sclerotica;
— կիտի, spermaceti;
cetine.
λεύκωμα albumen, albugo. Սպիտակ հիւթն ձուոյ՝ որ պատէ զդեղնուցն. եւս եւ Սպիտակ մասն աչաց, որ պատէ զսեւուցն. ճերմկուց.
Ա՛ռ երեք ձուի սպիտակուց, եւ դի՛ր յաման, եւ հա՛ր. (Վստկ. ՟Ճ՟Կ՟Ե։)
Սպիտակուցն՝ օդոյն նման։ Սպիտակուցն ջրոյն նման. (Երզն. երկն. եւ Երզն. ոտ. երկն.։)
Սպիտակուց աչաց նորա որպէս որպէս զարծաթ. (Ճ. ՟Ա.։)
Սպիտակացուցանէ զսպիտակուցս (հոգւոյ՝) մկրտութեամբն. (Եփր. համաբ.։)
monks devoted to study.
Բառ յն. սբուտէի. լտ. սդուտիօ՛ղի. σπουδαῖοι studiosi, seduli. այսինքն փոյթք, ժիրք. որպէս ճգնազգեաց միանձունք եւ վանականք երեւելիք.
Ըստ նմանութեան մայրաքաղաքացն սպուդէից՝ արք կրօնաւորք խարազնազգեստք։ Ցրուեալ աշակերտաց նորա սպուդէից ի գաւառս իւրաքանչիւր շինէին վանորայս. (Խոր. ՟Գ. 49. 67։)
Սպուդէք կրօնաւորք քաղաքին։ Սպուդէս մոնաքոսքն. (Մխ. դտ.։)
to put off, to delay, to defer, to neglect, not to care for.
եւ ն. ἁναμένω expecto ὐπερτίθημι differo, procrastino. Սպասել, ըստ որում դանդաղիլ, անհոգ լինել, յերկարաձգել. յապաղել. տնտնալ, ուշացնել, չուզել ընել.
Իսկ զմակեդոն եպիսկոպոս յայտնել քաղաքիս սպուժէր։ Սպուժել այսմիկ ասէին. (Սոկր. ՟Բ. 13. 23։)
Կամէին քինահանութեամբ ելանել ի վերայ աշխարհիս. իսկ ծերքն ի նոցանէ սպուժէին առ այս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Վասն է՞ր զքաղցր հրամանսդ սբուժէք (կամ բուժէք). ո՞ւր սուրքն, ո՞ւր կապանքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
(Ստեփ. լեհ.) իմանայ իսպառ բժշկել, ընթերցեալ եւ այլուր վրիպակաւ.
Զվէրս խօթացելոյն աղօթիւք սպուժեաց. ուր պիտէր վերծանել՝ բուժեաց։
cf. Սպառսպուռ.
Ելանէին ամենեքեան սպուռ բովանդակ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
to insinuate, to introduce gently, to bring in privily, to foist, to thrust on.
παρεισάγω insinuo, clam introduco. իբր Սպրդեցուցանել. յարամրի ի ներքս մուծանել.
Ոչ ոք անդ մտանէ յարհամարհողացն, թէ եւ աստուստ զինքն սպրդիցէ, սնոտի յուսով խաբեալք. (Նար. երգ.։)
Սպրդեալ մուծանեն հերձուածս կորստեան. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 1։)
ՍՊՐԴԵՄ չ. ՍՊՐԴԻՄ. παρεισδύνω, παρεισδύομαι, παρεισάγομαι, παρεισέρχομαι irrepo, surrepo, meinsinuo, clam introeo, ingredior. Յարամրի ի ներքս մտանել. ջանալ գաղտագողի ի ներքս անկանիլ. սողոսկիլ. նե՛րս սկրդիլ խօթուիլ.
Վասն սպրդողաց սուտ եղբարցն, որք սպրդեցին մտանել դիտել զազատութիւնն մեր։ Սպրդեցին մտին. (Գղ. ՟Բ. 4։ Յուդ. 4։)
Սպրդէ հնարել ի ներքս անկանել. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 7։)
Ի վարս մարդկան սպրդեաց եմուտ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ոչ սակաւս ի չարաց ի ներքս սպրդեալս։ Ոչ օտար ինչ է այս, եւ ոչ սպրդեալ. (Փիլ. բագն.։ Առ որս. ՟Զ։)
Հերքեալ ի վեհիցն՝ սոսկականացն սպրդիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։ 1)
cf. Սպրկուկ.
ՍՊՐԿԻԿ կամ ՍՊՐԻԿ ՍՊՐԿՈՒԿ. գրի եւ ՍՐԲԿԻԿ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. ողորկ. արծնեալ.
Հարկաւոր է այնոցիկ (սպասուց) սպրկիկ լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
Երթայր նստէր ինքըն լըռիկ, աղօթք առնէր խիստ սըպըրկիկ։ Կայր թագաւոր մի աղքատիկ, ւէր քահանայ խիստ սըպըրկիկ. (Շ. առակք.։)
Սպրկիկ եւ կակուղ գետին։ Պարտ է հնձանքն լուանալ սպրիկ։ Կոխողն հնձանի սպրկիկ պիտի յամէն ախտից, ի գոգութենէ, եւ այլն։ Դի՛ր ի սպրկիկ պուտուկ. (Վստկ.։)
Վայրի քօ՛շ մի կայր քարձուկ, անուշահոտ ու սըպըրկուկ. (Շ. առակք.։)
neat, tidy, spruce, clean, terse.
ՍՊՐԿԻԿ կամ ՍՊՐԻԿ ՍՊՐԿՈՒԿ. գրի եւ ՍՐԲԿԻԿ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. ողորկ. արծնեալ.
Հարկաւոր է այնոցիկ (սպասուց) սպրկիկ լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
Երթայր նստէր ինքըն լըռիկ, աղօթք առնէր խիստ սըպըրկիկ։ Կայր թագաւոր մի աղքատիկ, ւէր քահանայ խիստ սըպըրկիկ. (Շ. առակք.։)
Սպրկիկ եւ կակուղ գետին։ Պարտ է հնձանքն լուանալ սպրիկ։ Կոխողն հնձանի սպրկիկ պիտի յամէն ախտից, ի գոգութենէ, եւ այլն։ Դի՛ր ի սպրկիկ պուտուկ. (Վստկ.։)
Վայրի քօ՛շ մի կայր քարձուկ, անուշահոտ ու սըպըրկուկ. (Շ. առակք.։)
blast, hiss, whistle, sound, song.
ՍՌԻՆՉՔ. σιγμός, συρηγμός, συρισμός stridor, sibilus, fistulae sonus. գրի եւ ՍՌԻՉՔ, ՍՌԻՃՔ. Շռինչ. շռնչիւն. շչիւն. սուլումն. հնչիւն իբր սրնգի, ճախարակի, եւ այլն.
Կիսաձայնք ասին ... (իբր) ի մրմունջս եւ ի սըռինչս. (Թր. քեր.։)
Զեպերականն եւ զհեգնականն առնել ճառս եւ սռիչս. (Երզն. քեր.։)
Սարեկ ի սռիճս եւ ի մրմունջս թեւակոխէր, եւ ի պար յաւելոյր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Գ։)
falsely, mendaciously.
ψευδῶς false, falso, mendaciter. Ստութեամբ. սո՛ւտ. պատիր բանիւք. ոչ ըստ ճշմարտութեան.
Ստաբար կարծել ... Առ իրս ստաբար բերեալ։ Ստաբար կարծիքն եղիցի. (Արիստ. առաք. եւ Արիստ. ստորոգ.։)
false, mendacious, lying.
Որ զայս այսպէսն դրոշմեցին ի ստագիր գիրսն իւրեանց. (Վեցօր. ՟Ա։)
not existing, fancied, imaginary, chimerical.
Որոյ գոյութիւնն սուտ է.
Պարտ է զեթէ է՞ն խնդրել ի ստագոյին, որ է եղջերուաքաղն. (Լծ. սահմ.։)