rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.
ἁποστασία, ἁπόστασις, ἁποστροφή. defectio, rebellio, aversio. Ապստամբն լինել. ապստամբելն. վտարանջութիւն. անհնազանդութիւն իշխանի կամ օրինաց. զօրպալըգ, ասիլիք, պաշ գալտըրմասը.
Եթէ վասն ապստամբութեան ինչ յանցեաք առաջի տեառն։ Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն։ Զօրացան յապստամբութեան իւրեանց։ Զհետ ապստամբութեանց մերոց գնասցուք. եւ այլն։
Ապստամբութիւն ուսուցանես ի մոսէսէ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 21։)
Ես զնորա ապստամբութեան ինչ խորհուրդ ոչ գիտեմ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
Ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Յապստամբութիւն զինքն զինեալ յամիրապետէն. (Յհ. կթ.։)
Սկիզբն ապստամբութեան է յագեցումն վարդապետութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ի թանձրացեալն, որպէս Ապստամբ եւ ապստամբեցուցիչ նեռն.
Եթէ ոչ նախ եկեսցէ ապստամբութիւնն. (՟Բ. Թես. ՟Բ. 3.)
Եւ զի՞նչ իցէ ապստամբութիւնն. (Ոսկ.) զնա կոչէ ապստամբ, որպէս թէ զբազումս կորուսանիցէ, եւ ապստամբ առնիցէ։
to slap, to buffet.
cf. Ապտակալից առնեմ.
life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
Մովսէս մարգարէն նզովեալ է զյիշոցնատուն, եւ զիւր ապրանքն ամենայն, զնստելն եւ զյառնելն. (Երզն. խրատ.։)
βίος, ζωή, σωτηρία. vita, salus որ եւ ԱՊՐՈՒՍՏ. Ապրումն. զերծումն. փրկութիւն. կեանք. եւ Վիճակ կենաց. կենցաղ.
Ոչ էր ապրանաց. յն. ոչ ապրեսցի, կամ չապրի. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 10։)
Անգտանելոյն ազգակից է կորուստ, իսկ գտանելում՝ փրկութիւն եւ ապրանք. (Փիլ. լին. ՟Գ. 27։)
Զգեստն նոյնպէս դուզնաքեայ եւ առանց պաճուճանաց՝ առ ի յապրանս ի ցրտոյ եւ ի տօթոյ. (Փիլ. տեսական.։)
Ըստ ապրանացն նոյի ի վտանգաւոր ջուրցն։ Հատուցանել փոխանակ ապրանացն զգոհութեանն պատարագս. (Պիտ.։)
Չգոյր նոցա հնարս ապրանաց. (Լաստ. ՟Թ։)
σίτησις, βίος. victus. Իրք ի պէտս ապրելոյ. ինչք. հիտոյք կենաց. ապրանք, ապրուստ.
Զժողովրդեանն ապրանքն կերան։ Որով լինէր վաճառ եւ ապրանք. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. դան.։)
Զերկիր վաստակին, եւ զկէսն մեզ տան զապրանացն՝ զայգւոյ եւ զարտոյ. (Մաղաք. աբ.։)
δίαιτια. vitae ratio. Տեղի ապրելոյ. բնիկ կայք. վիճակ կենաց.
Լօղականն յիւրն լեղացեալ լինի ապրանս այսինքն ի ջուրն՝ ուր պրի եւ կեայ. (Արիստ. ՞՞։) (ոմանք գրեն ապարանս՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
to deliver, to set at liberty;
to save, to preserve.
σώζω, διασώζω, ῤύομαι. եւ այլն. salvo, servo, conservo, sospito. Տալ ապրիլ. ազատել. զերծուցանել։ կենդանի պահել. կեցուցանել. պահպանել. ապրեցնել, խալըսել, պահել.
Ապրեցոյց զիսրայէլ ի ձեռաց եգիպտացւոց։ Ապրեցո՛ զիս ի կաւոյ, կամ ի մարդոյ չարէ։ Ապրեցուսցէ զիս ի անապարհիս յայսմիկ։ Զկախարդս մի՛ ապրեցուցանիցէք։ Սպանանիցեն զիս, եւ զքեզ ապրեցուցանիցեն։ Հարցե՛ս զամաղէկ, եւ մի՛ ապրեցուցանիցես ի նմանէ։ Ապրեցո՛ զիս տէր արքայ. ուստի՞ (այսինքն ի՞ւ) ապրեցուցից զքեզ, ի կալո՞յ, թէ ի հնձանէ. եւ այլն։
Թէպէտեւ բռնադատեցաւ, չկարաց ապրեցուցանել զմիտս. (Կիւրղ. ծն.) իմա՛, ողջ պահել զմիտս բանին, քաջ բացատրել։
illegal, illicit, unlawful.
to the right, on the right side;
յ— դասու, to the right.
δεξιός, -ον. dexterus, -rum. Որ կայ ի կողմն աջոյ. աջ դիւնը. սազ դարաֆտաքի.
Զաջակողմեան զինուցն բուռն հարկանէր. (Լմբ. ատ.։)
Դասու աջակողմեանն (կամ աջակողմանն). (Վրք. հց. ՟Բ։)
right side, right hand;
— նաւու, starboard;
յաջակողման, to the right.
δεξιόν, δεξιά. dexterum, -ra. Աջոյ կողմն. աջ. աջ կողմը.
Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի։ Ննջեսցես յաջակողմն քո։ Յաջակողմն նաւին։ Զաջակողմն թեւին բեկանէր. (Ես. ՟Թ. 20։ Եզեկ. ՟Դ. 6։ Յհ. ՟Ի՟Ա. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 15։)
Յաջակողմանն քում դասեա՛. (Շար.։)
Դի՛ր զքեզ ի մէջ ջրոյ եւ հրոյ. եւ ա՛ռ յաջակողմանէն զջուրն. որ է գիտութիւնն եւ ողորմութիւնն աստուծոյ, եւ ա՛րկ ի վերայ հրոյդ, որ է ցանկութիւն. (Վրք. հց. ձ։)
ԱՋԱԿՈՂՄԻՆ. Հոլով քերթողական՝ որպէս Աջակողման.
Եւ զբիւրաւոր՝ աջակողմին, որք եւ բարեաւ կերպարանին. (Յիսուս որդի.։)
coadjuvancy;
aid, assistance, succour;
confederation, league, alliance.
cf. Յաջողակութիւն.
Աջողակն գոլ. ճարտարութիւն եւ լաւութիւն. բարեմասնութիւն.
Յառն վահանայ ի լաւութիւն հայելով եւ յաջողակութիւն. (Փարպ.։)
given to the nuptial couch.
Նուիրեալ յառագաստ փեսային (քրիստոսի).
Առագաստանուէր հարսն. (Նար. խչ.։)
apposition, addition;
proposition.
cf. Առադրութիւն.
πρόσθεσις. appositio, adjectio, additio. որ եւ ԱՌԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Առընթեր դրութիւն. յարադրութիւն. յաւելուած. եւ Ստորոգեալն ենթակայի.
Լինի որպէս ի վերայ նոցա գոլն եւ ոչ գոլն՝ առդրութիւն։ Կարելն եւ ներընդունելն՝ առդրութիւն (կամ առադրութիւն) որոշելով. (Պերիարմ.։)
cf. Առաթուր՞՞՞կոխել.
cf. Առաթուր՞՞՞կոխել.
ԱՌԱԹՈՒՐ կամ ԱՌ ԱԹՈՒՐ. որ եւ ԸՆԴ ԱԹՈՒՐ որպէս թէ Առ ոտս իւր, ընդ ոտիւք. վարի ընդ բայս Կոխել, հարկանել եւ այլն. կոխկռտել, ոտքի տակ առնել. καταπατέω, λακτέω. conculco, cale ferio. եւ այլն.
Կոխեցին զնա առաթուր։ Առ աթուր կոխեալս անհնարին գազանացն։ Զբազումս ի նոցանէ առ աթուր հարեալ. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 33։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 23։ ՟Զ. 15։)
Առ աթուր կոխան անէին զգէտս քո. (Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 2։)
Երիվարք զբազումս առաթուր հարեալ սատակէին։ Որպէս առաթուր հարեալ՝ վարէ (ի բաց). (Ագթ։) (Պիտ.։)
Կերպարանն աստուծոյ թշնամանի՝ առաթուր անկեալ չարին. (Լծ. ածաբ.։)
Յաղթելով ընդ աթուր (կամ ընդ առաթուր) հարկանէին. (Փիլ. իմաստն.։)
that speaks in proverbs;
fabulist.
Սողոմն առակաբան. (Շ. խոստ.։)
Ասեն առակաբանքն, խեցգետինն հետ օձին ձկտեցաւ, եւ կտրեցաւ. (Ոսկիփոր.։)
Եւ Առակաբանութիւն.
Յայտ է, զի առակաբանիւս վարի. (Նար. երգ.։)
to proverb, to speak proverbs;
to speak figuratively.
Թեթեւագոյն՝ ըստ աշխարհակիր կարգացն առակաբանեալ. (Ագաթ.։)
Զմեր խրատս առակաբանեալ. (Վրդն. լուս.։)
figurative discourse, parable;
enigma.
Առակաւ խօսելն. եւ Առակաւոր բան.
Է՞ր աղագաւ առակաբանութեամբ խօսէր զայսոսիկ. (Նանայ.։)
book of proverbs or moral fables;
the act of writing fables.
Գրութիւն առակաց. եւ Առակ գրեալ.
Բանապաճոյճ առակագրութիւն։ Հենգնաւոր առակագրութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Գ։)
Մեկնիչք հին եւ նոր կտակարանաց, եւ որ ի նոսին առակագրութեանց. (Լմբ. իմաստ.։)
cf. Առակաբանութիւն.
Առակախօսելն լինել. խօսել որպէս առակաւ.
Խրատտուութիւն առակախօսութեան. մի՛ նախանձիր ընդ չարս. (Աթ. սղ. (տպ. առատախօսութեան)։)
proverbial;
enigmatical.
Զսոյն եւ առակական բանն ասէ. զի թէ անկցի թշնամի քո, մի՛ ոտնհար լինիցիս. (Ոսկ. ես.։)
Ըստ առակական աստուածախօսն բարբառոյ. (Անան. եկեղ։)
Ըստ որում ի գռեհիկսն առակականքն պատմին. (Մագ. ՟Խ՟Զ։)
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
նախդիր. πρός. ad, ar- որ եւ Առ ի. ի. յ. ց. դէպ ի. մերձ ի, ընդ. դէպ ի, քովը. (լտ. եւս՝ ըստ նախնեաց՝ առ. որ եւ սովորաբար ասի ատ).
Ած զնա առ ադամ։ Առ այր քո դարձ քո։ Մտին առ նոյ ի տապան անդր։ Դարձաւ անդրէն առ նա ի տապան անդր։ Առ զնա անդրէն առ իւր (այսինքն առ ինքն) ի տապան անդր։ Եկին առ նա։ Մատեան առ նա եւ այլն.
Ասէր առ աշակերտսն։ Նայեա՛ց առ իս։ Առ քեզ տէր կարդացի եւ առ աստուած աղաղակեցի. եւ այլն։
Առ յոբ բարի արար տէր իւր, զի առաքինասցի նովաւ. (Եփր. ծն.։)
Մերթ որպէս ի, յ, ներգոյականի
Կայցէ առ եզր գետոյ։ Առ ափն յորդանանու ձուլեաց։ Առ երեկս։ Առ վաղիւ. եւ այլն։
Իսկ ԱՌ ԱՉՍ. cf. ԱՉՔ։ ԱՌ. նախադրութիւն. Առընթեր ուղղականի կամ անորոշ հայցականի՝ նախդիր կարծեցեալ, որպէս Վասն, յաղագս, ունելով եւ զզօրութիւն բացառականի կամ գործիականի. զոր օրինակ.
այսինքն վասն սիրոյ քո, կամ ի սիրոյ քումմէ. յն. սիրելով զքեզ։
Ոչ եթէ առ ատել հաստատեցեր ինչ. (Իմ. ԺԱ. 25. յն. ատելով։)
Ո՞ ի ձէնջ առ հոգալ իւրում յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի. (Մտթ. Զ. 27.) յն. հոգալով, կամ հոգացօղ։
Առ քինալ հարկանիցէ. (Թուոց. ԼԵ. 21.) յն. քինոտ, կամ վասն քինու։
Առ հեռ եւ առ նախանձ ծնկեալ նենգաւ գնայր ընդ դաւթի։ Առ կին հպարտանալ, եւ առ իւր նախնիս. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ԻԱ. 5։)
Ոչ համարեցաւ աբրահամ զանձն իւր գլուխ եւ ճոխ (քան զղովտ) առ բարիսն որ պատահեցին նմա. (Եփր. ծն.։)
Ոմանք ոչ առ ատել զառաքինութիւնն փախչին ի նմանէ, այլ առ ամօթոյ պատկառանաց. (Փիլ. լին. Գ. 29։)
Առ սէր իւր եկն մարմնացաւ։ Եւ այլոցն առ յոյս խոստացաւ յամն վեցերորդ միանգամայն արձակել. (Եղիշ. Ը։)
Առ չժուժել ծախիցն փախստական եղեւ։ Առ գութ փիղիպեան ազգին փիղիպոս անուանեցին. (Եւս. քր. Ա։)
Առ անձուկ հոգւոյն տենչայր՝ ասելով, ե՞րբ եկից երեւեցայց. (Ոսկիփոր.։ Մերթ՝ իբր Ըստ.)
Երկուս գառինս տարեւոր առ օր։ Ժողովեցին երկուս չափս առ մի մի։ Տալ յիսուն սիկղ առ այր։ Կագեցին առ փիղ փիղ. եւ այլն։
Մերթ՝ Իբրու, գրեթէ, գոգցես. որչափ, այսինքն իբր չափով.
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունել։ Զայնպիսի առ պատուականս ունիջիք, եւ այլն։
Զորմէ ասեն լինել չորեքկանգնեան, եւ երեքուղեան, եւ առ երկուս մատունս. (Եւս. քր. Ա։) Մերթ Ընդդէմ, հակառակ.
Առ աստուած, կամ առ մարդ մեղանչել։ Պատերազմեսցի առ անզգամս. (Գ. Մակ. Է. 6։ Իմ. Ե. 21։)
Առ կշիռ աստուծոյ արդարութեանն՝ եւ արդարքն եւս պատժապարտք են. (Ոսկ. ես.։ )
սեռ. խնդրով, է Վասն, յաղագս, տալով եւ զզօրութիւն բացառականի. զոր օրինակ.,
Առ ամօթոյ. առ ահի. առ երկիւղի. առ չարութեան. առ բեկման ոգւոց. առ իմոյ յիշատակի, եւ այլն։
տր. խնդրով. Մերձ. առընթեր. քովը. Առ որում գտանիւր։ Մի՛ ագցին առ քեզ։ Առ նմա ագան։ Կային առ խաչին. Մտեալ է առ սիմոնի ումեմն։ Եղեն առ նմա. առ մեզ են։ Ծածկեալ էր առ աստուծոյ։ Առ դրան. եւ այլն։ Կամ Յանդիման, զառաջեաւ. առջեւը, դիմացը.
Ամբաստան եղեն առ արքայի. (Բ. Մակ. Գ. 9։)
Պապանձեալ առ դատողին. (Շար.։)
Զի տկար բնութիւնըս մարդկային՝ առ աստուծոյ մի՛ պարծեսցին. (Յիսուս որդի.։ ԱՌ. բցռ. խնդրով. Վասն. ի պէտս. ըստ.)
Առ նշանակէ յետս ընդդէմ ընթացելոյ (արեգական)։ Առնուլ պաշար առ հերեսիովտացն հակառակութենէ։ Նզովեաց զթզենին առ օրինակէ. (Կոչ. Բ. Դ. ԺԳ։)
Առ առակէ շրջեցուցանէին։ Դաւթի արձանագիր առ ուսմանէ. (Բ. Մակ. Ը։ Սղ. ԾԹ. 1։)
Իսկ ԱՌ ԱԿԱՆԷ. cf. ԱԿՆ. ԱՌ. գործ. խնդրով. Առընթեր. մերձ. ի մօտոյ. կից. յար. ք ովը, քովէն, կցած.
Առ կաղնեաւն մամբրէի. առ կաղնեաւն բարձու. առ տամբ. առ անկեամբ. առ լերամբ. առ նովաւ. առ եզերբ. առ ափամբ. եւ այլն։
Ետ եւ քաղաքս նոցա ութ առ քառասնիւթ. այսինքն, (ԽԸ. (յն. ոճ). Փիլ. քհ. ԺԲ։)
Կամ Ի ժամանակս. յաւուրս. ի կենդանութեան.
Որ եղեւ առ կղոդեաւ. առ աբիաթարաւ. առ եղիսէիւ մարգարէիւ. առ քեւ. առ մեօք. առ կենդանութեամբ առն իւրոյ. եւ այլն։
Սա առ նինեաւ, կամ առ շամիրամաւ թագաւորէ. (Եւս. քր. Ա։) Եւ ըստ յն. ոճոյ. ի բեռի՛. որպէս հյ. եանք. այսինքն Այն ոք եւ ընկերք նորա.
Ոմանք առ կրէտատեաւ. ոմանք առ արիստարքոսիւ. (Եւս. քր. Բ։) Կամ Ի վերայ. յաւելուածով. հանդերձ.
Եթէ առցես զկանայս առ դստերօք իմովք. (Ծն. ԼԱ. 50։)
Զվեց քաղաքս ... եւ առ այնու քառասուն եւ երկուս քաղաքս. (Թուոց. ԼԵ. 6։)
Առ այսոքիւք. իբր՝ Եւ եսւ, դարձեալ. (Յհ. իմ. ատ.։ Խոր.։ Առ որս. եւ այլն։)
Կամ Առաջի, այսինքն համեմատութեամբ. առջեւը, քովը, դիմացը.
Զի՞նչ է յարդ առ ցորենով։ Արդարացաւ ապստամբութիւնն իսրայէլի առ ապստամբութեամբն յուդայ. (Երեմ. ԻԳ. 28։ Գ. 11։)
Կամ Ի վերայ. ընդ. զտեղեաւն.
Մատուցանէին աստուածորդւոյն առ ճանապարհաւն. (Շար.։)
ԱՌ ԱՒԻՐ cf. առաւիր. Իբր Առօրեայ. օրուան.
Այսպէս հանապազ զառաւուրն ի ցանկութիւն վարէ, եւ զյոյսն յապա առնէ ի մէնջ. (Սեբեր. Ժ։)
Առ ե՞րբ արարից աղօթս վասն քո. (Ել. Ը. 9։)
ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿ, ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿՆ. ԱՌ ԺԱՄԱՆԱԿ ՄԻ. πρὸς καίρον, ἁχρί καιροῦ, πρός ὤραν. ad tempus, usque ad tempus, ad horam. Ի նմին եւեթ ներկայ ժամանակի. ի մահու անդ. առժամն. եւ Մինչեւ ցժամանակ ինչ. սուղ ինչ.
Ի վերայ նոցա ոչ էր յաւիտեան ողորմութիւնն աստուծոյ, այլ առ ժամանակ. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն խրատ առ ժամանակն ոչ ուրախութեան թուի. (Եբր. ԺԲ. 11։)
Առ ժամանակ մի պարարէ, կամ պակեսցէ։ Ցնծալ առ ժամանակ մի։ Ի բաց եկաց ի նմանէ առ ժամանակ մի։ (Առակ. Է. 3։ Իմ. Դ. 4։ Յհ. Ի. 35։ Ղկ. Դ. 13։)
ԱՌ ԺԱՄ ՄԻ. Առ ժամանակ մի. եւ Առ այժմ.
Առ ժամ մի վշտանայ ցաւօքն։ Զառժամ մի նորին լուծումնն է ուսանել. (ՃՃ.։ Լմբ. յայտն.։)
Առ ժամ մի յանձն առնումք պատճառանօք զհրամայեալս։ Առ ժամ մի ջանայր խաբանօք. (Լաստ. ԺԸ։ նախդիր.)
ԱՌ Ի. նախդիր. որ եւ ԱՌ Ի Յ. ԱՌ Յ. Նոյն ընդ առ. ի. յ. կազմելով զնախդիր տրական.
Արագ առ ի լսել, եւ ծանր առ ի խօսել, եւ ծանր առ ի բարկանալ։ Առ ի կեանս եւ յաստուածպաշտութիւն մեզ շնորհեալ. (Յկ. Ա. 19։ Բ. Պետ. Ա. 3։)
Աշակերտք հեղգք առ ի յուսումն, եւ փոյթ առ ի ի վարդապետել. (Խոր. Գ. 68։)
Առ ի յերկիր գալուստ. (Անյաղթ բարձր.։)
Առ ի քրիստոս համարձակութիւն. (Յհ. կթ.։)
Հաւաքեսցէ առ ի նոյն մարմին։ Զառ ի ի քեզ հայհոյութիւն. (Նար. ԽԷ. ԼԳ։)
Զառ ի ի մկրտութիւնն գալ յանդգնելոցն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատանօղ զառ ի չարն միաբանելոց։ Զառ ի յաստուածայինն լոյս վերահայեցողութիւն. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
Զմեղս առ ի մահ մեղաք (այսինքն մահուչափ). (Լմբ. ատ.։)
ԱՌ Ի. Կազմէ եւ զբացառական.
Տեսից առ ի քէն զվրէժխնդրութիւն առ ի նոսա։ Առ ի քէն իմաստութիւնդ։ Զփառս զառ ի միոյն աստուծոյ։ Առ ի յարքայէ։ Քեռ քո՝ թէ առ ի հօրէ իցէ, կամ առ ի մօրէ (այսինքն ի կողմանէ)։ Զպղծեալսն սրբէր առ ի մարմնոյ սրբութենէ (յն. առ մարմնոյ սրբութիւն). եւ այլն։ (Իսկ Ա. Թագ. Բ. 28.)
Ետու տան հօր քո զամենայն զառ ի հրոյն որդւոցն իսրայէլի. իմա՛, զմասն՝ որ ի զոհից։
Առ ի յօրինացն։ Առ յընկերէ։ Առ ի յոյժ բազմութենէն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Եղիշ.։)
Առ ի յանտանելի հրոյդ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զառ ի յինքենէ զխաբեալն. (Խոր. հռիփս.։)
Զառ ի քրիստոսէ աւանդեալ խորհուրդս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զառ ի մարտին հանդիսէ զփախուստ։ Զառ ի յեկնուստ ընծայեալ զգեղդ կենաց. (Նար.։)
Զառ ի չար գազանէ անտի ցրուեալսդ։ Զառ ի մէնջ ընկալեալ խնդրոյ փոյթ. (Շ. թղթ.։)
Զառ ի մօրէ (այսինքն զի ծնէ) զկաղն բժշկելով. (Յճխ. ԺԶ։)
Արտասուօք խնդրեցին զօգնութիւն զառ ի թշնամեաց. այսինքն յերեսաց թշնամեաց. (Ճ. Բ.։)
Եւս եւ զներգոյական.
Լինել լուսաւորացդ առ ի ջրեղէն հաստատութեան երկնին։ Առ ի կատարած աւետարանին իւրոյ. (Ագաթ.։)
Առ ի նորա վարս տեղի գտանել երբէք ոչ կարացին. (Խոր. Գ. 67։)
Զառ ի յընթացսն զնիրհումն. (Նար. ԽԵ։)
Ծանուցեալ զառ ի ծածուկ նետս թշնամւոյն. (Փարպ.։)
Չկարացեալք հանդուրժել առ ի յերկարս. այսինքն ընդ երկար, այլ եւս. (Փարպ.։) նախադր. սեռական խնդրով.
ԱՌ Ի. նախադր. սեռական խնդրով. իբր Վասն. առ. աղագաւ. ի պէտս.
Առ ի չգիտելոյ զանցսս նորա։ Առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց. (Իմ. Ե. 12. 18։)
Առ ի մարգարէականն կատարելոյ. (Ագաթ.։)
Առ ի խաւարն ի բաց ի մէնջ փարատելոյ. (Եզնիկ.։)
Առ ի յողջացուցանելոյ զմիտս մեր. (Շ. թղթ.։)
Քաջալերութիւն առ ի յառաջադէմ ընտութեանն. (Կորիւն.) (որ լինի եւ ներրգոյական։)
Հեղուլ զարիւն վասն աստուածային արեանդ, եւ պատարագել առ ի պատարագելոյդ հօր (այսինքն վասն պատարագեցելոյդ). (Ճ. Ա.։)
Նոյն իմաստ պահի եւ ի վարիլն իբր նախդիր. կամ յառնուլն զուղղական խնդիր փոխանակ սեռականի.
Չցաւէ ինչ բնաւ (ընդ բեկումն անօթոյն) առ ի գութ մանկանն. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Որք զառ ի քրիստոս զչարչարանս յանձն առեալ համբերեցէք. (Շար.։)
Առ ի չժուժել սրտիցն բարկութեան. (Եղիշ. Գ։)
Առ ի պատիւ։ Առ ի պահպանութիւն. (Ագաթ.։)
Առ ի յապրուստ։ Առ ի յանշուշտ մնացականութեամբ պահիլ. (Յհ. կթ.։)
Առ ի զի՞նչ կատարել գործ. (Լմբ. համբ.։)
Առ ի յոյժ տաժանումն։ Առ ի քննութիւն. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
Եւ բացառական խնդրով՝ նոյնպէս իբր Վասն.
Հանցէ ի զոհէն զառ ի յիշատակէն նորա (զմասն). (Ղեւտ. Բ. 9. 16։ Ե. 12։)
Անդ եդին առ ի յիշատակէ զսուրսն քարեղէնս. (Յես. ԻԴ. 31։)
Յամենայն զոհից նոցա, եւ յամենայնէ առ ի յանցանաց նոցա, եւ յամենայնէ առ ի մեղաց նոցա. (Թուոց. ԺԸ. 9։)
Առ ի չգոյէ՞ աստուծոյ ի մէջ իսրայէլի։ Առ ի չգոյէ մարդկան։ Առ ի չգոյէ հիւթոյ երկրին. (Դ. Թագ. Ա. 3։ Ես. Զ. 11։ Մտթ. ԺԳ. 5։)
Շատ է գիտել մեզ առ ի փրկութենէ մերմէ (յն. առ ի փրկութիւն մեր) զհայր եւ զորդին եւ զհոգին սուրբ. (Կոչ. ԺԴ։)
Վասն առ ի խրատուէ պարգեւացն ընծայեալք. (Իմ. Ե. 14.) (այսինքն վասն պարգեւաց յառաջ եկելոց ի պատճառս խարտուն։ Գտանի եւ գործիական փոխանակ սեռականի. cf. ՎԱՍՆ։
Առ ի զբարեբախտագոյնսն ի նոցանէն ընդունելով վայելս։ Առ ի յոքնապատիկն վերաբերելով հանդէս։ Առ ի գազանակուր լինելով։ Առ ի հասարակաբար զամենայն սերմանիսն համանգամայն բուսուցանելով. (Պիտ.։)
ԱՌ ԻՄԷ՞. ἴνα τι. ad quid? եւ այլն. Հի՞մ. զմէ՞. առ ի՞նչ. ինչի՞, ինչո՞ւ.
Եթէ ի տանջանաց կասկած չիցէ, ապաշխարութիւն առ ի՞մ իցէ. (Եզնիկ.։)
Առ իմէ՞ իցեն ինձ այն անդրանկութիւնք։ Առ իմէ՞ զգուշացաւ նմա տէր. (Ծն. ԻԵ. 32։ Իմ. Դ. 17։)
Առ իմէ՞ շաղախես։ Առ իմէ՞ շիջուցանէք. (Պիտ.։)
մ. Առ իմէ՞. ընդէ՞ր. cf. Ի՞ՆՉ, cf. ԶԻ՞ՆՉ։
ԱՌ ՍԱԿԱՒ. Եւ այլն. cf. ՍԱԿԱՒ։
ԱՌ ՍՏՈՐԵԱՒ. եւ այլն. cf. ՍՏՈՐ։
ԱՌ ՏՆԻՆ cf. առտնին
ԱՌ ՓՈՔՐ ԻՆՉ. եւ այլն. cf. ՓՈՔՐ։
մ. ԱՌ ՕՐՆ. մ. Որպէս Առ ժամն յայնմ աւուր. եւ Ի նմին աւուր.
Պահել առ օրն հրամայեցին զգուշութեամբ. (Փարպ.։)
Զիւրսն ի մեզ սերմանիս առ օրն համարեսցի. այս ինքն յայնմ աւուր, որ է օր չատաստանի. (ռմկ. օր կուգայ որ, ատենով։) (Նար. ԻԹ։)
Ելցուք ի վերայ նոցա ի կողմանէ ծովուդ զառ ի թափի. (Պտմ. վր.։)
ԱՌ, ի, իւ, ից, իւք. գ. λῆμμα. sumptio, λῆψις, captio, ἀρπαγή, praeda, եւ բայիւ λαμβάνω, summo, assumo. capio, cepi. Առումն. առնուլն եւ առեալ լինելն. գրաւումն. գնումն. ուստի եւ Տուր եւ առ. եւ Առեալ ինչ. յափշտակութիւն, եւ յափշտակեալ ինչ.
Առից զձեզ առիւ։ Վասն առիցն իւրեանց առաւօտնոց. (երեմ. ԻԳ. 39։ Անգ. Բ. 15։)
Հրաման տայ առիւ զիշխանութիւն պառակտելոցն նուազեցուցանել. (Խոր. Գ. 6։)
Անփոյթ արարեալ աւանդիցն յաճախ ի ծախս առից ոչ ի հաճոյս աստուծոյ. (Յճխ. ԻԳ։)
(Եղնգանց) ծայրից մատանցն յետուստ կուսէ ընդդիմահար լեալ՝ սերտեն զառս նոցունց. (Նիւս. բն. ԻԷ։)
Որ յաղթութեան եւ դիւրին առի նշանակ է. (Ոսկ. ես.։)
Սաստիկ պատերազմաւ ի յառ ածին զբերդն. (Ուռհ.) (այսինքն առին, կամ մերձ եղեն յառնուլ։)
ԱՌ, կամ ԱՌ ԱՒԱՐ. Աւարհարութիւն. եւ Աւար. կապուտ կողոհուտ. ապուր. ապուռ. եւ Կահ կարասի.
Զայլ եւս զառ եւ զկահ եւ զկազմած խաղացուցանել ի բաբելոն։ Յառէ եւ յաւարէ պատերազմին զմեհեանն բեղայ զարդարէր. (Եւս. քր. Ա։)
Միայն պատրաստ գտեալ առնուցուն զառն. (Բրս.։)
Ասպատակելով՝ յառի եւ յաւարի հարկանէին զամենայն քրիստոնեայս. (Արծր. վջ։)
Առին զառն եւ զամենայն աւարն, եւ դարձուցին զամենայն գերութիւնն։ Թափեցին զամենայն առն եւ զգերութիւնն. (Ուռհ.։)
Այս են ժամանակք գերութեանց, առից. (Ասող. Բ. 2։)
Առ եւ գերի բազում առեալ։ Զառ եւ զգերի, եւ զկապուտ սպանելոցն. (Լաստ. ԺԱ. ԺԷ։)
Միայն ի ձի ապաստան փախուցեալքն զերծան, եւ պաղանաւորք առ եւ ապուրք լերանց վերայ կորեան. (Մովս. կաղնկտ.։)
ՅԱՌ ՅԱՊՈՒՌ. Յափշտակեալ. եւ Յափշտակութեամբ. աւարհարութեամբ. բռնի.
Յառ յապուր աւարէ անտի։ Ժողովեցին յառ յապուռ զյափշտակութիւն աղքատաց. (Մծբ. ԺԵ. ԺԹ։)
φραγίζω, ἑμφράττω. sepio, obstruo, obturo. Խնուլ զակն այսինքն զծակս՝ զանցս եւ զմուտս տեղեաց եւ իրաց։ ըստ յն. ցանկել.
Առականեցից զճանապարհս նորա. (Ովս. ՟Բ. 6.)
Առականեցից, ընդ ակամբք արարից, եւ զյոյսն սուտ արարից։ (Լմբ. գրէ.)
Եւ զդրունսն ինքնին առականէր. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 5։)
Առականեալ խցեալ ծածկեալ պնդապէս. (Փիլ. լիւս.։)
Առականեցան աղբիւրք իմաստութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յորոց վերայ հասեալ անօրինացն, եւ առականեցին զամուրս նորա. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. որ ի ՟Ժ՟Ը. գրի.)
Յորոց վերայ հասեալ թշնամեացն՝ առակեցին զամուրս նորա։
ignominy;
private parts, nakedness.
αἱσχύνη, αἵσχιδον, παραδειγματισμός. pudor, ignomina, traductio. որ եւ ԱՌԱԿ ՆՇԱՒԱԿԻ. Խայտառականք. ամօթանք. խայտառակութիւն, ծանականք. նշաւակութիւն. յամօթ առնելն, եւ լինելն. ամօթ.
Ոչ առականաց միայն պարտ էր, այլեւ տանջանաց ըստ օրինացն։ Ես զմահ եւս յանձին կալայ, որ քան զամենայն մահս առականա՛ց էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 18։)
Տեսանես՞ս զմեղացն զամօթ, տեսանե՞ս զյանցանացն զառականսն։ Տեսին զառականս իւրեանց. (Ոսկ. ես.։)
Զառականս խորհրդոց նորա (փարիսեցւոյն) կինն մեղաւոր այպն առնէր. (Եփր. համաբ.։)
Յիշեցէք զառականս ամօթագեղ ամուսնացելոյ՝ ոչ ինչ նուազ եւ կուսից։ Յետոյ զգացեալ զառականս՝ կնոջն, զայրանայր ցասմամբ. (Պիտ.։)
Ծածկեա՛ զնախատինս զազրալի առականաց իմոց. (Բենիկ.։)
Զի մի՛ ծանիցին առականք նոցին. (Գանձ.։)
ἁσχημοσύνη, turpitudo. Անդամք ամօթոյ, ամօթոյք.
Մայրենի եւ քուրական առականօք զարարած լուսաւորացն մուծանէ. (Եզնիկ.։)
simile, allegory, parable;
public censure.
Առակելն, եւ իլն, ըստ ՟Ա նշ. այսինքն Առակաբանութիւն.
Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Առակումն ասացի ի մարդ. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 5։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 3։)
Եւ ըստ ՟Բ նշ. այսինքն Խայտառակութիւն.
Պետրոս ցսիմոն (մոգն) ասաց, կատարեա՛ զոր սկսարդ, քանզի մերձեցաւ քո առակումն. (Ճ. ՟Ա.։)
counterpoise.
Բառ անյայտ. իբր Առ կռունս, առ կռան. (ի բառէս Կուռն) ի թիկանց. կռնակը, գլխուն վրայ կեցած. եւ կամ Առ կիրս.
Ընդէ՞ր բնաւ, յորժամ իշխանք զմեզ զզուեն ինչ եւ կամ թշնամանեն ինչ, չբարկանամք. զի չիշխեմք յայնմ սաստից, որ հաւասար եւ առաւել եւս կամ առակունս (կամ առ կրունս) մեր քան զսրտմտութիւն բարկութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. յն. ո՞չ ապաքէն, զի երկիւղ զուգակշիռ կայ կրիցս, զմեզ ահացուցիչ։)
cf. Առակռունք.
mysterious;
— հրաման, վարդապետութիւնք հաւատոյ, eminent, sublime, mysterious dogma.
ԱՌԱԿՕՐԻՆԱԿ ՀՐԱՄԱՆ. Իբր Խորհուրդ կամ վարդապետութիւն հաւատոյ. δόγμα. dogma.
Յոյժ խորին եւ բարձր է առաքեալս այս, եւ բազմօք լի է առակօրինակ հրամանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
elastic.
elasticity;
spring.
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
• տե՛ս Անձն։
ԱՌԱՆՁԻՆ կամ ԱՌԱՆՁԻՆՆ ἵδιος. proprius, ἱδίως. proprie. Որպէս թէ Առ անձին եւեթ. ինքեան միայնոյ. Անձին իւրում սեպհական. յատուկ. իւրական. մասնաւոր.
Յաւէտ աստուծոյ առանձին է այս, զհանդերձեալսն ասել։ Ոչինչ օտար, եւ ոչ առանձին իմ ինչ, այլ առ ի քէն. զի առանձինն իբր յօտարութեան դնէ զյոլովսն. (Ոսկ. ՟Բ. 32. 35։)
Որ է յատուկ եւ առանձինն նմանամասնեայց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Էդ՝ առանձին է արդարեւ աստուծոյ. (Առ որս. ՟Ե։)
Կանանց առանձինն է (այս ինչ)։ Իմաստասիրական կրթութիւն՝ առանձինն բանականին գոյակաց։ Մանաւանդ ինձ առանձինն. (Պիտ.։)
Բերան համարձակ առանձինն մարգարէիցն էր։ Առանձինն է նմա. (Սեբեր. ՟Գ։)
Դարձեալ եւ այս առանձին բառ է հեբրայեցւոց, եւ խորին. (Կիւրղ. թագ. եւ Կիւրղ. ծն. ստէպ։)
Այսոքիկ վասն հասարակացս. իսկ անձին առանձին այս ինչ է. (Յհ. կթ.։)
Ոչինչ իւր առանձին ուրուք պարտ լինել, այլ հասարակաց. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Ըստ ինքեան. ինքնին. իւրովի.
Առանձինն բնութեամբ՝ չարն չար ոչ է. (Յճխ. ՟Ե։)
Չարն յանձնիշխան կամաց մտեալ՝ կործանի իւրաքանչիւր ոք առանձին. (Աաթ։)
Ոչ է նա առանձին սուրբ յստակ լուսով, այլ ի ձեռն օդոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ինքեամբ առանձինն սկսող կատարելագունիցն եղեալ. (Պիտ.։)
Ամենայն այր առանձին գրեթէ ըստ դաւթայ զինքն զինեալ ի նահատակութիւն. (Յհ. կթ.։)
Պարզ. անխառն.
Զամենայն ընտրութիւնս նշանագրոյն, զառանձինն եւ զկրկնաւորն միանգամայն յօրինեալ. (Կորիւն.։)
Որոշեալ. զանազանեալ. որիշ.
Սաղմոս առանձինն է յօրհնութենէ. այսպէս եւ օրհնութիւն որոշի ի գովութենէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զհոտ անգամ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ առանձին՝ արձակէ. (Ագաթ.։)
καθ’ ἐαυτόν, -την, καθ’ ἱδίαν, καταμόνας. solus, solum, seorsum, privatim, distincte, singulatim. Զատաբար. ուրոյն. մեկուսի. միայնակ. միայն ընդ միայն. զատ, զատ զատ, մինակուկ, ինքնիրեն.
Զատանէ իւր հօտ առանձինն, եւ ոչ խառնէր զնոսա ի խաշինս լաբանու։ Արկին (հաց) իւրաքանչիւր առանձինն։ Կոծեսցի երկիր ըստ ազգս ազգաց առանձինն. ազգ տանն դաւթի առանձինն, եւ կանայք նոցա առանձինն։ Մեք առանձինն էաք։ Իբրեւ եղեւ առանձինն։ Խուսեաց ի տեղի անապատ առանձինն եւ այլն։ Որպէս զգինի ոք առանձինն ըմպիցէ, եւ դարձեալ զջուր առանձինն. եւ այլն։
Թացեալ (զպատառն՝) նշանակէր զգողն մատնիչ. յայս խորհուրդ ոմանք ի քրիստոնէից ոչ մկրտեն զնշխարն ի բաժակն, այլ առանձին առանձին ճաշակեն. (Երզն. մտթ.։)
Հանդարտի առանձին յանապատի. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Առանձին.
soliloquy.
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
ἵδιος. proprius. Յատուկ. մասնաւոր. առանձնական.
Ասիա առանձնակ. (Խոր. ՞՞։)
Զհասարակաց տէրն կոչել որպէս առանձնակ. (Խոսր.։)
Սոքա առանձնակ ունին որակս. իսկ չորրորդն խառն ընդ սոսա. (Տօնակ.։)
Միայնանոցս առանձնակս ասէ տունս շինեալ է նոցա. (Նախերգ. փիլ.։)
Առանձինն. ուրոյն. καταμόνας. solum, privatim, ἱδίως, proprie, seorsum.
Առանձնակ զհիքութեանս կրեմ տարակուսանս. (Պիտ.։)
Վասն ամենեցուն հայցել առանձնակ ըստ կարգի. (Խոսր. պտրգ.։)
Աստուծոյ զպաշտօնն եւ զերկրպագութիւննա ռանձնակ մատուցանել, որպէս արարած՝ արարչի. (Սարկ. պատկ.։)
Ո՞վ ոք երբէք ետես ի մարտի զըմբիշն՝ անձամբ զօրացուցեալ զիւրն առանձնա՛կ զզօրութիւն։ Ասա՛ ինձ, առանձնա՞կ մարդն թագաւորէ, եւ առանձնա՞կ ծիրանին. (Աթ. ՟Ը։)
Ցո՛յց, եթէ աստուածասի եւ իմաստութիւնն աստուծոյ՝ առանձնակ դիմաւ. (Աթ. ՟Թ։)
ἵδιος. proprius. Առ անձն իւր վերաբերեալ. ինքեան եւեթ պատշաճեալ. սեպհական. յատուկ. անձնական. մասնաւոր.
Ես ոչինչ առանձնական խօսեցայ ընդ ձեզ, այլ զամենայն իբրեւ ի հօրէ։ Ամենայն որ ինչ աստուածութեանն էին առանձնականք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23. 25։)
Ո՛չ է բաժանելի յառանձնական այլութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Պարտ է իւրաքանչիւր մասին առանձնականաւ զարդարիլ առաքինութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ըստ առանձնական կերպարանացն. (Ագաթ.։)
Զառանձնականն զւր ինքեան. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի յիւրեանց առանձնական գործս. (Շ. ընդհ.։)
Որոշեալ, զատուցեալ, անհաղորդական.
Ուրեմն առանձնական եւ որպէս այլում ուրոյն որդւոյ տուեալ ասեն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Յայտնել զանլուծանելի բնութիւնն եւ զառանձնականն. (Առ որս. ՟Ե։)
Անմասն. անբաժ.
Ուրոյնք եւ առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ. (Նար. ՟Զ։)
Միայնացեալ. միակեցական. միանձնական.
Ի քարանձաւս առանձնական ճգամբք միշտ զհաճոյսն աստուծոյ խնդրէին. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Առանձնական վարք. (Վրդն. լուս.։)
իբր Առանձինն, առանձնաբար.
Զոհ մատուցից ի տան իմում առանձնական. (Ճ. ՟Ա.։)
peculiarity;
propriety;
solitude.
Սեպհական վիճակ. որոշումն.
Իւրաքանչիւր տանց առանձնականութեանց, եւ դաշանց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Եւ Առանձնութիւն. միայնակեցութիւն.
Գովէին զառանձնականութիւնն, որ եղիայի եւ յովհաննու նման գործէ. (Վրք. հց.։)
solitary.
solitude, state of living alone.
to retire, to withdrow.
ὐφίσταμαι. substo, subsisto. Առանձնաւորիլ յատուկ ենթակայութեամբ.
χωρίζομαι. separor. Առանձինն լինել. մեկուսանալ. զատանիլ. կամ Որոշիլ՝ որպէս բաժանիլ. մէկդի քաշուիլ, զատուիլ.
Ի լառն բարձու առանձնանալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կրօնաւորութիւն է առանձնանալ յաշխարհէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Առանձնանալ ի հասարակաց ամբոխէն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ինքն միայն առանձնացեալ. (Ագաթ.։)
Յամուսնացն հաղորդութենէ յոլով ժամանակս առանձնանալն։ Զառանձնացելոցն ի միմեանց. (Պիտ.։)
Առանձնացան հաւատացեալքն յանհաւատիցն. (Լմբ. սղ.։)
Կային առանձնացաւ որդւովք իւրովք յաստուծոյ եւ ի զաւակաց ադամայ. (Միխ. աս.։)
διαφέρω. differo. Որոշիլ. որպէս զատանիլ. տարբերիլ.
Ի՞ւ առանձնանայ կէտ ի ստորակիտէ. ամանակաւն. (Թր. քեր.։)
Առանձնանայ էգն ձայնիւ ինչ յարուէն. (Հին քեր. դաւթ.։)
Մինն՝ միաւորական անուամբն առանձնացեալ է. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Առանձնացեալ կանոն մկրտութեանն քրիստոսի (այսինքն մասնաւոր) (Կամրջ.։)
ἁλλοτριόομαι. alienor. Օտարանալ. անմասն գտանիլ.
Առանձնացեալ ի բարձրաբերձացն աճեցմանէ։ Առանձնաեալ ի բարւոյն՝ զմինն եւեթ մշտնջենաւորեալ ունի անապակ չարութիւն. (Պիտ.։)
Որպէս ի մարդկանէ պօղոս յատկացեալ՝ դէմ առկոչի. իսկ յանմարմնոցն գաբրիէլ առանձնացեալ՝ դէմ անուանի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
prerogative, privilege, exemption, immunity.
προνομία. privilegium, praerogativa. Առանձին իմ շնորհ, կամ բարերարութիւն, կամ բարեմասնութիւն. յառաջամասնութիւն.
Զամենայն տուրսն, զառանձնաշնորհութիւնսն, զոր մեծն կոստանդիանոս տուեալ էր. (Մարթին.։)
that loves the solitude.
to be appropriate.
ὐφίσταμαι, subsisto, substo. Ենթակայանալ. անձնաւորիլ. որպէս նեստորականք տային եւ մարդկային բնութեան քրիստոսի ուրոյն ենթակայութիւն կամ անձն, վասն որոյ եւ ասէինառ սուրբն կիւրեղ.
Եթէ ոչ առանձնաւորեցաւ մարդոյս բնութիւն, ո՞ւր է համագոյութիւնն (ընդ մեզ). եթէ ոչ առանձնաւորեցաւ գոյութիւնն, ո՞ւր է բնութիւնս մեր. եւ այլն. (Պրպմ. ՟Խ՟Ա։)
Իւրաքանչիւր առանձնաւորեալքն ի տեսակին՝ դէմ անուանի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
singularity;
propriety.
ἱδιότης. proprietas. Յատկութիւն. առանձնական բան բնութեան կամ անձին կամ իրաց. զանազանութիւն, կամ բան զանազանիչ. տարբերութիւն.
Եւ է առանձնաւորութիւն բնութեանն վերնոյ՝ անչարչարութիւն։ Ընդ միաւորութեան տնօրինականի՝ բնութեանցն առանձնաւորութիւնք ի ձեռն բիւրուց բանից տեսանի մեզ. եւ այլն. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Ե։)
Սրբավայելուչս առանձնաւորութիւնս իւրաքանչիւրումն երկնայնոցն զարդու. (Դիոն. երկն.։)
Զառանձնաւորութիւն դասակարգութեանցն. (Սարգ. վերջ։)
Սարկաւագն վարդապետութեամբ քարոզութեանն զիւրն առանձնաւորութիւն աստիճանի եցոյց. (Լմբ. պտրգ.։)
Մարմինն վայր ցանկութեան է. յորմէ իբրու յաղբերէ վիժին ցանկութեանցն եւ այլոցն ախտից առանձնաւորութիւնք. (Փիլ. լին.։)
Գոյնն եւ քանիութիւնն, եւ այլքն յայսպիսեաց առանձնաւորութեանցն. (Նիւս. կազմ.։)
ὐπόστασις. hypostasis, personalitas. Ենթակայութիւն առնչական, որ եւ Անձնաւորութիւն. եւ Ծանօթութիւն յայտարար յատկութեան իւրաքանչիւր անձին. ինքնութիւն. իսկութիւն.
Նկարագիր է եւ նմանութիւն առանձնաւորութեան նորա. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զառանձնաւորութիւնսն որոշեմք, բայց զաստուածութիւն միաւորեմք։ Երիս առանձնաւորութիւնս, աստուածութիւն մի. (Առ որս. ՟Բ. եւ ՟Զ։)
Որոշեալ զառանձնաւորութիւնսն՝ ասէ, որ ետես զիս, ետես զհայր իմ. զի մի՛ ասիցէ ոք, թէ եւ հայր ինքն իսկ է որդի։ Ծանիցես զառանձնաւորութեանցն որոշումն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28. 32։)
Որոշմամբ ի զանազան առանձնաւորութիւնս. (Զքր. կթ.։)
Սուրբ երրորդութեանն զերկրպագութիւնն մատուցանէին (եւ ի հնումն), թէեւ առանձնաւորութեանցն անծնօթ հանդիպէին։ Երրեակ ըստ առանձնաւորութեանն, որոշեալ դիմօք, եւ միաւորեալ աստուածութեամբն. (Խոսր. պտրգ.։)
Անջատաբար զառանձնաւորութիւնս պաշտել (այսինքն դաւանել), եւ միաւորապէս երկրպագել էութեանն. (Պիսիդ.։)
Ես եւ հայր իմ մի եմք, ոչ ըստ դիմաց եւ առանձնաւորութեան զմին ասէր գոլ, այլ ըստ բնութեան։ Զերիս դէմսն եւ զերիս առանձնաւորութիւնսն, զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգի։ Հօր ծնօղ գոլ, որդւոյ՝ ծնունդ, իսկ հոգւոյ ելումն. եւ նոյն սա է առանձնաւորութիւն. զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն (այսինքն ծանօթական յատկութիւն) նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զիւրաքանչիւրոցն զառանձնաւորութիւն եւ զյատկական կիրսն առաջի դնել՝ զանձնաւորութիւնն հաստատելոյ վասն էէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Միայնութիւն. միակութիւն. եզակութիւն.
Յերիսն ըստ անձնաւորութեան եւ դիմաց, եւ ի մին ըստ բնութեան եւ առանձնաւորութեան. (Շ. հրեշտ.։)
solitude, monastery.
Միայնանոց. մենաստան։ (Մխ. դտ.։)
solitude, retreat.
Առանձնանալն. միայնութիւն։ (Ոսկիփոր.։)
Եւ Առանձնաւորութիւն. յատկութիւն. զանազանութիւն.
Յաղագս համոց առանձնութեանց։ Գոյնն եւ ձեւն, եւ այլքն եւս յառանձնութեանց. (Նիւս. կազմ.։)
Ըստ առանձնութեանց աւուրց եւ շաբաթուց. (Կամրջ.։)
without, except, save;
— իմ, without me.
• տե՛ս Անց-անել։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Վն. Տիգ. առանց, Ջղ. առանց, առանցի, Հճ. Տփ. արանց, Ակն. առօնց, Հմշ. օռօնց, Ագլ. Խրբ. ըռընց. Յղ. ըռունց, ուռունց, Ղրդ. ուռուց, Ասլ. ըռաշ։
χωρίς, ἅνευ. sin, absque, expers կամ մասնկամբքս ἁ, ἁν, abs, in. Թանց. թարց. (որպէս թէ առ անցանելով, ի բաց թողլով). թող. անմասն. անբաժ. որպէս եւ իբր պակասական մասնիկ.
Առանց իմ ոչինչ կարէք առնել։ Առանց թագաւորի, առանց իշխանի, կամ պատարագաց, յայտնութեանց։ Առանց երկիւղի, կամ նենգութեան։ Առանց մեղաց, եւ առանց գայթագղութեան։ Այր առանց պաճուճանաց (այսինքն անպաճոյճ)։ Առանց թագաւորի է մարախ. (յն. անթագաւոր)։ Քսակս առանց հնանալոյ (այսինքն անհնանալի)։ Մշակ առանց ամօթոյ։ Առանց անցանելոյ ունի զքահանայութիւնն։ Առանց ողորմութեան մեռանէր։ Ամենայն ոգիք՝ Առանց կանանց (այսինքն թո՛ղ զկանայս)։ Առանց արանցն կարգեցելոց. կամ առանց ընծայից ձերոց (այսինքն բաց ի) եւ այլն.
Ոչ գոյ առանց ամօթոյ յամօթոյ զերծանիլ. (Կլիմաք.։)
Արար զնա գլուխ խօսուն ի վերայ այնոցիկ՝ որ առանց բանից են (այսինքն անբանից). (Եփր. ծն.։ Չի՛ք սահման առանց քո. այսինքն թափուր ի քէն. Նար. ՟Ի՟Գ։)
Առանց աստուծոյ կամաց ի ծառոյն ճաշակել. այսինքն արտաքոյ. (Եզնիկ.։)
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
ԱՌԱՆՑԱՆԵՄ կամ ԻՄ Քաջիկ անցանել ըստ ժամանակ, ըստ չափ, ըստ տեղի. զանցանել. հնանալ. ծերանալ. զառամիլ. խռուիլ ալեօք. շատ անցնիլ, առնել քալել կամ անցնիլ.
Յաւէտափթիթ ամենեցուն գոլ, եւ ոչ երբէք առանցանելով սաղարթաթափ լինել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։)
Զանցեալ զառանցեալ ժամանակն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Որ առանց ընդ երկինս երկնից ինքնիշխան զօրութեամբ. (Լմբ. ստիպ.։)
Այր առանցեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
Զառանցեալն եւ զամուլն արգանդ սառայի. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Մարմինս մեր ահա առանցաւ (ծերութեամբ). (Փիլ. այլաբ.։)
ἑξίσταμαι, ληρέω, ληραίνω. mente excedo, deliro, nugor, ineptio. Արատաքոյ ելանել անձին կամ քան զչափն անձին, զառանցանել. բանդագուշել. աղճատիլ. ցնորիլ. շաղփաղփել.
Եթէ առանցաք ինչ, այն աստուծոյ է. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 11։)
Քանի՛ցս ստէպ զնոյն ասեմ, եւ թուիմ թէ առանցեալ ինչ իցեմ. (Ոսկ. եփես. ՟Ի՟Ա։)
Առանց առանցանելոյ բարբաջելոյ զգաստութեամբ կերակրիմք։ Յորժամ առանցանիցէ եւ բարբաջիցէ եւ խելագարիցէ անձնս։ Յառողջամիտ խորհրդոց առանցեալ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
(Արբեցութիւնն առնէ) շատխօս զհանդարտաբանն, առանցեալ՝ զիմաստունն. (Իսիւք.։)
Մարգարէդ առանցեալ է, ո՛չ գիտէ զի՛նչ խօսի. (Ոսկ. ես.։)
Տողս առանցելոցն բանից յեռուս. (ՃՃ.։)
false, feigned, imaginary, fabulous.
ԱՌԱՆՑԱՆՔ ԱՌԱՆՑԵԼՈՒԹԻՒՆ λῆρος. delirium, nugae. Զառանցանք. բանդագուշանք. ցնորումն, բաջաղանք.
Առանցանք (կամ զառանցանք) են այն, եւ առասպելք անզօրք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Արբեցութեան եւ առանցելութեան պատճառք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 15։)
cf. Առանցանք.
Առանցեալ. զառանցական. առասպելայօդ.
Եգիպտացւոց բազում ինչ առանցիկ ճառք պատմին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
axis;
pivot;
passage.
ἁπόλυπον. relictum spatium Անցք. զանցք. դատարկ եւ գոդեալ միջոց անցից. տեղի թողեալ. խորշ ելից ի մէջ շինուածոց.
Ըստ առանցից կողմանց որմոցն առ ի վերին կողմն, որոց ելանիցեն ի վերնայարկսն։ Առանցք ի մէջ կողմանց տանն։ Առանցիւքն եւ խորշիւքն ընդդէմ հիւսիսոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 7. 9. 11. 12։ ՟Խ՟Բ. 1։)
Շինեաց աշտարակս, եւ առանցս գոգաւոր խորշիւք. (Խոր. ՟Գ. 59։ Ասող. ՟Բ. 1։)
ἐξέχον, ἑκεχόμενον, προσέχον. eminentia, prominentiae gradatae, junctura. Ագոյցք. զօդք. եւ որպէս Առանցութիւն. վերելք, ցցուածք.
Խորշք ի մէջ առանցիցն, եւ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. եւ ի վերայ առանցիցն նոյնպէս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 28. 29։)
Զօրէն գաւազանաց իմն առանցիւք, եւ բազմօրինակ ըստ ձեւոյն մանուածովք. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
μοχλός, ἅξον. vectis, axis Նիգ. ձող. լիսեռն.
Զյարկն, եւ զամենայն զկահ նորա, եւ զառանցսն, եւ զտախտակս նորա. (Ել. ՟Լ՟Թ. 32։)
Չորք անիւք պղնձիք, եւ առանցք պղնձիք. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 30։)
cf. Առապար.
Որ լինի յառապար տեղիս.
Կէսքն (ի ծառոց) անգործք, ընդվայրասնունդք, առապարինք. (Վեցօր. ՟Ե։)
cf. Յառաջագնաց.
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
• Հիւնք. պայիկ=պրս. պիուք բառից։ որ է [arabic word] biyūk «հարսն». հմմտ. յա-ւերժահարսն. կրճատեալ ձևով պայ։ Ե. եպս. Դուրեան, Մասիս 1900, 436 յտ. pan «սրինգը հնարող առասպելական էակը»։ Գալէմքեարեան, անդ 475 արի-ական pāti «պահապան» ձևից։ Ալիշան, Հին հաւ. 185 վարդապայ կցում է հնդ. վարտապա՛յ ձայնարկութեան հետ։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 310 պարիկ բառի՞ց։ Mariès, REA 3, 7 յօդուածից առթիւ խօսելով՝ ՀԱ, 1927, էջ 767-72, հաստատում է պայն ձևը և գտնում է որ հակառակ օրինակները արժէք չունին. այսպէս պայ Ոսկ. պօղ. Ա. 602 յետին նորամուծութիւն է, որ չկայ յունարէ-նում, մարդապայ սրբագրում է մար-դասպան, իսկ ՆՀԲ-ի պայիկ բառի գո-յութիւնը ժխտում է։
• = Պհլ. *payāzāt ձևից, որ է հպրս. *pati azāta «յաջորդ յազատութեան, որ է ազ-նուականութեան», կազմուած pati մասնի-կով՝ āzāta-«ազատ» բառից։-
• ՆՀԲ «լծ. փայէ և զաթ (իմա՛ պրս. [arabic word] nāya «պատիւ, աստիճան» և արաբ. [arabic word] dāt «անձ»). ուստի առ մեօք առին բմանք որպէս պէյզատէ»։ Lag. Arm. Stud. § 1802 վերջի մասը դնում է պոս. zād=zāda «ծնեալ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 205 պրս. [arabic word] beyzād, ❇ [arabic word] bey-zāda «բէկի ծնունդ»։ Muler WZKM 10, 356 pat-մասնիկով zāt «ծնեալ» բառից՝ ընդունելով պայ-ազատ՝ իբր «agnat» նշանակութեամբ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Ա. Խա-չատրեան (անձնական. նամակ առ Հիւբշ. 1898 թ.)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 310 մերժելով իր առաջին կարծիքը (ըստ որում [arabic word] bāy, beg թուրքերէն է), դնում է պայ «պարիկ»+զատ, իբր թէ «պարիկներից ծնեալ՝ քաջ»։ Նոյնը Հայ-Երան. Ուսումն. էջ 83 դարձեալ փոխելով իր կարծիքը՝ պհլ. vehzād-պրս. [arabic word] behzad «վեհածին»։ Ան-կախ Խաչատրեանից՝ վերջին անգամ վերի ձևով մեկնեց Benveniste ՀԱ 1927 762։
• ԳՒՌ.-Ագլ. տնպայն, Աստ. տնպան «տան պահապան բարի ոգի»։ (Ագուլիսի բարբա-ռում հին հյ. այ մնում է այ և չի վերածւում ո՛չ ա և ոչ է. օր. հայր, մայր, փայտ> Ագլ. հայր, մայր, փայտ)։
որ եւ ՊԱՅԻԿ. Մարդ հրեշաւոր, մտացածին. որպիսի է եղջերուաքաղն ի կենդանիս. ճին, տէվ, խէյալ.
Իբրեւ զծովացուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, եւ զպայն իմն ի մարդկանէ։ Ոչ երբէք ի մարդկանէ ելեալ պայն, եթէ առ երես արարած իցէ. (Եզնիկ.։)
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
• , ի-ա հլ. «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. քր. Ոսև. մ. ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար. Կե-չառ. աղէքս. որից պայազատել «իշխանու-
διάδοχος successor, posterus. Յաջորդ. փոխանորդ, մանաւանդ ազատի կամ թագաւորի. սեպհական ժառանգ, եւ մնացորդ ազգի. էվլատ, ճինս. (լծ. փայէ, եւ զաթ. ուստի առ մեօք առին ոմանք որպէս պէյզատէ ).
Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Մովսէսի որդիքն եւ ոչ իշխանութեանն գտան պայազատք։ Պայազատս եւ ժառանգս յետ մեր կարգիցեմք (յն. լոկ՝ յաջորդս). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. եւ 17։)
Եւ յայտ այս ի պայազատաց թագաւորացն լինի. յն. ի յաջորդութեանց։
ՊԱՅԱԶԱՏ. որպէս Ազնուատոհմ. որ է ի սեպհական (կամ սեպուհական) ազգէ. սօյզատէ, քիշիշզատէ.
Միջակայնոց, եւ պայազատաց. շինականաց եւ տոհմականաց. (Նար. ՟Գ։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
• , ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
• = Պհլ. paik «սուրհանդակ», paikān «հե-տևակ զօրք», պրս. [arabic word] paig «սուրհան-դակ և թղթաբեր», հին նշ. «հետիոտն, հե-տևակ զինւոր, ոստիկան, դահիճ», paigān -salār «ոստիկանապետ», սանս. nadiև» «հետևակ զինւոր». պրակր. pāikk։ Այս բո-լորը ծագում են սանս. pad-, զնդ. paδ-, պրս. [arabic word] pāy «ոտք» բառից, որի հալ. զեղակիցներն են հետ-ք և ոտն։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] paigā «հե-տևակ զինւոր», արաբ. [arabic word] faiǰ «թղթա-а-248 տար, սուրհանդակ», վրաց. ბაიკი պաիկի, უაიკი փաիկի «արագընթաց, արագոտն, гкороходъ. 2. ճատրակի խաղի մէջ հետևա-կը» (Horn § 359)։-Հիւբշ. 220։
• ՆՀԲ նոյն ընդ պահակ, լծ. պրս. paik։ Böttich. Rudim. 50, 189 ասորին դնում է պարսկերէնից։ Նոյն, ZDMG 1850, 360 հայ բառը կցում է սանս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica 80, 342, Lag. Ges. Abhd. 74, Պատկ. Изслед. 12, Maтep. II, 25։
ՊԱՅԻԿ կամ ՊԱՅԱԿ. Նոյն ընդ Պահակ՝ իբրեւ պահապան. լծ. եւ պ. բէյգ, բէյիք. այսինքն Սպասաւոր (որ յոտին կայ). սուրհանդակ (արագոտն).
Մերուժան հրամայէ պայակացն (կամ պայկացն) զբերդից պարսպացն կախել զկանայս նախարարացն. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Ձաղեալ զնա պայկացն՝ մերկացուցին զնա. (Փարպ.։)
Անդէն վաղվաղակի թօթափեցան պայիկքն նախամարտիկք, որք պահէին զպարիսպսն։ Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն։ Մարտ եդեալ ըստ պայիկսն. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։ Ասող. ՟Բ. 4։ եւ ՟Գ. 10։)
bailiff, city magistrate, magistrate.
• «ֆրանկների կողմից Կիլիկիոյ, Հայոց մեծ իշխանին տրուած աատուռ։ տիտղոս» Հեթմ. պտմ. Յիշատ. Վահր. ոտ. 210. Սմբ. պտմ. Սամ. անեց. շար. 148, «պարոնի կամ ասպետի փոխանորդը» Ան-սիզք 9, 39. որիզ պայլութիւն Անսիզք 11-17 Մեխ. աս. 514, Պտմ. կիլ. 207։
• = Հֆրանս. bail «կառավարիչ, հսկող, դա-տաւոր», ֆրանս. baile «խնամակալ, դես-պան Վենետկեցոց ի Պօլիս», bailli «ոստի-կան դատաստանաց, դատաւոր», bailli-áge «դատաւորութիւն, սահման դատաւորի 2. ատեան, տուն դատաւորի», իտաւ. bailo balio «կառավարիչ, դատաւոր», balia «իշ-խանութիւն», balioso «զօրեղ, հզօր», որից նաև թրք. [arabic word] balyōz «դեսպան Վենետկե-ցոց ի Պօլիս», ռմկ. պալեօզ «մեծահարուստ անձնաւորութիւն»։-Հիւբշ. 390-1
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Նոյնը յետոյ Peterm. ZDMG 15(1861), էջ 403։ ԳԻՌ.-Տե՛ս բէլ։
Բառ գաղղ. եւ իտալ. bailo, balio. թ. պալեօզ. որ էր առ մեօք սեպհականեալ անուն դեսպանի վենետկեցւոց ի Կոստանդինուպօլիս. եւ առ կիլիկեցւովք, անուն պատուոյ տուեալ մեծի իշխանին հայոց ի ֆռանկաց.
Պայլն հայոց Կոստանդին կոտորեաց զնոսա մերձ ի Սիս. (Հեթում պտմ.։)
Մատաղ որդի մի իւր թողեալ ... այն որ պարոն եւ պայլ եդեալ. (Վահր. ոտ.։)
Ատան պայլ. (Կոստանդին պայլ. անդ։)
horse-shoer, shoeing-smith, farrier.
• , որ և պայթար, բայտար, փայ-տար «կենդանիների ոտքին պայտ զարնող արհեստաւոր կամ ձիու բժիշկ» Վրդ. առ. 57. Ոսկիփ.։
• = Արաբ. [arabic word] baytār նոյն նշ. որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 769 գալիս է [arabic word] batr «պատառել, ճեղքել» արմատից, այսպէս կոչուած՝ պայտարի սմբակը ճեղքելու պատ-ճառաւ։ Սրանից են նաև թրք. քրդ. baytar, վրաց. ბაითალი բայթալի՝ նոյն նշանակու-թեամբ։
• ՀՀԲ և սրան հետևելով ՓԲ՝ մեկնում են պայտ առնող և այս վախճանի հա-մար էլ գրում են պայտառ։ Այսպէս նաև արդի գրողներից ոմանք։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, նոյնը յետոյ Հիւնք.։
Բառ ռմկ. որ եւ գրի ՊԱՅԹԱՐ, եւ ըստ պ. բայտար. նալպանտ.
Ես ի սկզբանէ մսագործ էի, եւ արդ ո՞ արար զիս պայթար (կամ զիս բայտար ո՞ արար). (Ոսկիփոր.։ 1)
provision, viaticum, food, victuals;
victualing, providing, provisions, stores, equipment;
the Holy Sacrament.
• . ի-ա, ո հլ. «պահեստի կամ ճա-նապարհի պարէն, ուտելեղէն» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. որից պաշարադիր Եփր. պհ. 173. պա-շարաբարձ Վրդն. ծն. պաշարաման «պաշա-րի մեծ աման» Վրդ. առկ. 48. պաշարապինդ Սարգ. Վրք. հց. գրուած է պարշար Նար. յո-վէդ։
• =-Պհլ. *pašar հոմանիշ ձևից փոխառեալ, որ աւանդուած չէ. բայց որը հաստատում է նորագիւտ սոգդ. pš'ϑr «պաշար» (յիշա-տակուած է BSL 23, 107)։ Այս բառը Gauthiot, Gram. sogd. էջ 162 կարդում է fsāβar «ուտելեղէն, vivres» և կցում է զնդ. fšav-«սնուցանել, պարարտացնել» բա-ռին։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «պաճարանք ուտե-լեաց»։ Lag. Urgcsch. 480 պաճար բա-ռի հետ։ Հիւնք. նոյն ընդ վանառ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. Kev. d. Et. arm. 3, 8։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պաշար, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. բաշար, Հճ. բաշօյ, բէշօյ, Զթ. բէշօյ, բէշոր, Սվեդ. բիշուր. բոլորն էլ նշանակում են յատկապէս «ճամբորդութեան ժամանակ հետը վերցրած ուտելիք».-իսկ թրքախօս հայերից Ատն. բէշէր «կնունքի ժամանակ բաժանուած մրգեղէն»։
ἑφόδιον viaticum ἑπισιτισμός cibaria. բայիւ ἑφοδιάζω ad iter sumo. Պաճարանք ուտելեաց՝ որպէս թոշակ ճանապարհի. կերակուր ի պէտս ուղեւորութեան, կամ հանդերձեալ պիտոյից. պարէն. նպար. ճամբու պաշար, կերակրեղէն. զախրէ, թուշէ.
Ետ նոցա պաշար ի ճանապարհ։ Եւ ոչ պաշար արարին իւրեանց ճանապարհին։ Եկեալք պաշարովք եւ պատրաստութեամբ։ Հաց պաշարի իւրեանց չորացեալ։ Զհացս զայս ջերմ առաք պաշար ի տանց մերոց. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 21։ Ել. ՟Ժ՟Բ. 39։ Յես. ՟Թ. 4. 5. 11. 12. 14. եւ այլն։)
Սովիմբք կենդանի եւ իմացական պաշարաւս (սուրբ հաղորդութեան). (Եղիշ. ննջ.։)
Այլ այն իսկ քեզ պաշար տանջանաց լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Աղօթեա՛ արտասուօք. զի պաշարաւ երթիցես ի կարեաց աշխարհն. (Տօնակ.։)
Հաղորդեցուցանեն կենսացուցիչ մարմնոյ եւ արեան. որ եւ պաշար առ Աստուած ուղեգնացութեանն յիւրաքանչիւր ելս կատարածի կենաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ինձ պատարագ պաշա՛ր դըրէք, ւի չար այսոցըն թափեցէ՛ք. (Գանձ.։)
Միաբանեցայ քառասունիցս (ուխտին), եւ ետու զիմ հոգւոյ պաշարն. (Յիշատ.։)
grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.
• (յետնաբար ի-ա, ու հլ.) «մեծ հայր» Փիլ. Մամիկ. Մխ. դտ. «հայրապետ, կաթուղիկոս (Աղէքսանդրիոյ, բայց յատկա-պէս Հռովմի)» Մխ. այրիվ. Վրք. հց. Գնձ. Սկևռ. պտ. 66. որից պապենի Յիշատ. երկ-պապ «պապի պապի հայրը, quadrisaieul» մհյ բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս.) նոր գրականի մէջ պապական, պապենական, պապադաւան ևն. գրուած է նաև պապայ Օր-բել. ողբ. էջ 62. պապիոս Ուռհ. 275 30ā առանձին տես ապոպապ և պապա։
• = Առաջին իմաստով փոխառեալ է պհլ. pāp ձևից (Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 175), հմմտ. պհլ. ❇ pāpak «հայրիկ» (նաև յատուկ անուն արական, ինչպէս հյ. Հալ-րիկ), պրս. [arabic word] bāb «հայր» (գալիս է *pab ձևից՝ նախաձայնը ազդուելով վերջաձայ-նից), [arabic word] bābā «հայր, մեծ հայր», bābak «հայրիկ», քրդ. bab, baw, հինդուստ. bakīi «իշխան, տէր, պարոն»։ Երկրորդ իմաստով փոխառեալ է յունարէնից. հմմտ. յն. πаππας, πάππος. παπας «հայր», լտ. papa, papas, pap-pas «հայր, հոգևորական, պապ», գոթ. papa «հայր. 2. եպիսկոպոս», գերմ. Papst և ֆրանս. pape «Հռովմի պապը», մինչև ան-ամ չին. [other alphabet] pá'-pa' «հայրիկ».
• ՀՀԲ բառ յն։ ԳԴ պրս. bāb։ Kask. Nonnulla (1832), էջ 25 լն. πά́ππας։ ՆՀԲ «նոյն ձայն է և ի բազում լեզուս, որպէս յն. πάππος ևն»։ Gosche 27 միաց-նում է փռիւգ. πά́πας (Դիոդ. Սիկիլ. էջ 192, տպ. Wess.), սկիւթ. παπαῖος (Հե-րոդ. Դ. 59), սարմատ. Babai «Սար-մատացի մի թագաւորի անունը» (Jor-nandem 54, 55), պրս. bāb, bābā ձևե-րի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. 110 ետր. papals «թոռ» բառի հետ։ Հիւնք. յն. πάππος։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Պապ մեծ աստուածը։ Հիւբշ. 221, 341, 370, 514 անորոշաբար մէկ պարսկերէ-նից, մէկ յունարէնից։ Karst, Յուշար-ձան 406 սումեր. pap «մեծ հայր»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պապ, Գոր. պա՛պի, Ղրբ. պապ, պա՛-պրէ, Ալշ. Մշ. պաբ, Խրբ. Հմշ. Ռ. Սեբ. Սչ. բաբ, Ագլ. պօ՛պի, Վն. պապիկ (սեռ. պապ-կէ), Սլմ. պապիկ', Զթ. բօբ, բոբ, Անտ. բուէօ՛բ, Հճ. բօբ, Տիգ. բmբ, Սվեդ. բուբ, տրոնցից առաջինները նշանակում են «մեծ հայր, պապ», իսկ Ալշ. Զթ. Անտ. Տիգ. ըս-տացած են «հայր» նշանակութիւնը, ինչպէս ռո Տիդ. մամ դարձել է «մայր». Ալշ. պառ «հայր», պաբէ «պապ», Սվեդ. բուբ «քահա-նայ, 2. կնքահայր», բmբէօգ «մեծ հայր. պապ»։ Նոր բառեր են պապկլոր, պապկեպ-լոր, պապկանց, պապոնք, պապունց, պա-պունցի, կնքապապ (էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով իք'աբաբ «կնքահայր»), սա-նապապ (Ատն. սանաբաբ), պապուկ Ալշ. Պլ. «մուրացկան» (այլուր նաև «ծերունի խեղճուկ, մի սև միջատ ևն».-«մուրացկան» նշանակութիւնը յառաջացած է euphémis-me-ի օրէնքով. հմմտ. նաև Պլ. ամուջա (<թրք. amuja «հօրեղբայր»), որ մուրաց-կաններին տրուած կոչականն է)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. babuk «մուրացկան, աղքատ, թշուառ մարդ»։
որ եւ ՊԱՊԱՍ, կամ ՊԱՊԱՅ, եւ ՊԱՊԻՈՍ. Նոյն ձայն է եւ բազում լեզուս՝ պէսպէս առմամբ. պապ, պապա, ապպա, բա՛բա, բաբաս, բա՛բբաս, բա՛բբօս, բօբ, եւ այլն. Մեծ հայր՝ հոգեւոր, եւ մարմնաւոր. որպէս ռմկ. պապ ասի հայր հօրն կամ մօրն. որ ի մեզ տիրապէս ասի Հաւ. բայց գտանի եւ ի գրոց բարբառ. որպէս յն. πάππος avus.
Յայսց անուանց՝ պապաց, հարց, որդւոց ... լցեալ կատարին ազգք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։)
Որչափ հայրն եւ պապն կենդանի է։ Ոչ ունի իշխանութիւն հայրն զթոռունսն ի հնազանդութենէ պապուն ազատել։ Հնազանդեցուցանէ օրէնքս զորդիս որդւոցն՝ պապուն. (Մխ. դտ.։)
Հօրն հայրն՝ հաւ եւ հաւիկ է անուանեալ. եւ հաւուն հաւն՝ պապուն պապն է. (Արիստակ. գրչ.)
Որդին իւր կոչէր ըստ պապ անուանն Վահան. (Մամիկ.) (իմա՛ ըստ պապոյն կամ պապական անուանն։)
ՊԱՊ. πάππας papa. Երբեմն յայս անուն կոչէր պատրիարգն Աղեքսանդրիոյ եգիպտացւոց, որպէս մեծն ի պատրիարգս արեւելից.
Պապն Աղեքսանդրու, եւ ամենայն իշխանքն խնդրեցին զնա։ Սովորութիւն էր առաջնորդացն սկիտոյ ելանել առ պապայն ի տօն զատկին։ Մտեալ ծերն առ պապն՝ ագաւ առ նմա. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Թ։)
ՊԱՊ. Սեպհականեալ անուամբ՝ Գլուխն ամենայն պատրիարգաց՝ քահանայապետն Հռովմայ.
Պապքն Հռոմայ. Պետրոս, Լինոս, Անկիտոս, Կղեմէս, եւ այլն. (Մխ. այրիվ.։)
Սուրբ հայրապետն Ենովկենտիոս պապն Հռովմայ։ Գնասցուք առ պապն Հռովմայ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Ստորագրեցաւ հրովարտակս հրամանաւ մեծի պապուս հռովմայեցւոց։ Սրբոց եւ գլխաւորաց առաքելոցս, եւ փոխանորդի նոցա պատուելի պապիս։ Սեղբեստրոսի պապի. (Թղթ. դաշ.։)
Յայտնեալ Պետրոսին՝ Սեղբեստրոս պապին. (Գանձ.։)
Զայս ձայն գուժի աղաղակաւ ի Հռոմ քաղաքըն հասուցին. պապն լըւեալ ի խոր խոցէր, եւ ամենայն սեպուհք նորին. (Ներս. մոկ.։)
Իններորդ դաս վերագոյն քան զամենեսեան պապիոս՝ նմանեալ քերովբէից (լս. ֆռանկ պապն). (Մխ. դտ.։) (Պապիոս գրէ եւ Ուռհ. վասն գլխաւոր առաջնորդի լատինացւոց ի Պաղեստին, զի էր փոխանորդ պապին։)
excessive thirst, parching.
• «պասուք, սաստիկ ծարաւ» Երզն, մտթ. որից պապակիլ «ծարաւից այրիլ» Ղկ. ժզ. 24, 25. պապակիչ Լմբ. ժղ. պապակումն Կլիմաք. հմմտ. նաև պապախել։
• = Կրկնուած է անծանօթ պարզական *պակ արմատից։
• ՆՀԲ յիշում է փափագել կամ «բա-բախմամբ շրթանց՝ պա՛ պա՛ հնչել» Հիւնք. պապաջել բայից։ Muller, Ar-men. 4l և Bugge KZ 32, 58 պասուք բառի հետ՝ կցում են սանս. pipas «խմել ուզել» բային։
• ԳՒՌ.-Երև. պապակվէլ, Սեբ. բաբագիլ, Ննխ. բաբգէլ, Ախց. պապաքտիլ։
Իբր Պապակումն. պասքումն.
Արտաքոյ պապակի մեծատանն լինել, եւ շնորհօք հոգւոյն զեղանիլ. (Երզն. մտթ.։)
hatchet, small axe.
• , ի-ա հլ. «փայտ տաշելու գործիք» Ա. մն. ի. 3. Ես. խդ. 12. Եփր. նին. 114. Ոսկ. փիլիպ. որից քարուրագի Եփր. թգ. էջ 423. գրուած ուրաք Տաթև. ամ. 167 (եռ-կիցս)։
• = Ասուրականից փոխառեալ բառ. հմմտ. ur-ra-ku «քարտաշ», ston-mason, steinmetz, urrakutu «քանդակագործութիւն», sculpture, Bildheuerkunst (Muss-Arnolt, Ass. Hand. wb. էջ 100բ)։-Աճ.
• ՆՀԲ «իբր ազգ ուռան կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ և հատու կողմն». Հիւնք. առոյգ բառից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. ուռն, վուռ, վիռ, թրք. urmaq «զարնել»։ Պատահաբար նման են հնչում սանս. paracúh, լն. πέλεϰος «կացին», որոնք համարւում են ո՛չ թէ բնիկ, այլ փոխառեալ նոյն իսկ նախալեզուեան շրջանին. հմմտ. ասուր. pilakku (Delitzsch, Assyr. Hndw. 529), սումեր. balag, ասոր. [syriac word] nel-qā «կացին, տապար». նոյն բառը գըտ-նըւում է նաև Աւստրալիայում balgo balgu, balko, polgo ձևերով (M. Cohen ըստ Trombetti, BSL л 85, էջ 50)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մշ. ուրագ՝, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տփ. ուրաք, Մկ. Վն. ուրաք, Տիգ. ուրmք, Ասլ. իւրաք, Ագլ. օ՛րագ՝, Գոր. հօ՜րաք, Ննխ. վրաք, Հմշ. ուրէք, Ղրբ. հօ՜րէք, Սվեդ. ուրիւգ՝, Հճ. ու յօգ՝, Զթ. ույօք, ուրոք։ Նոր բառեր են ուրա-գատաշ, ոտնուրագ, ձեռնուրագ։
Հարեալ զնա ուրագովն. (Ուռհ.։)
Ճարտարապետին եթէ՛ երկաթի եւ եթէ՛ ոսկի ուրագ տայցես, զնոյն գործ գործէ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
σκέπαρνον ascia, securis. իտ. scure, mannaia. (իբր ազգ Ուռան, կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ եւ հատու կողմն) Փոքր տապար կամ սակր հիւսանց. ... ըստ ոմանց եւ քերիչ, քերանք. ռէնտէ. եւ այլն.
Սղոցեաց սղոցօք, եւ ուրագօք երկաթեօք։ Հիւսն՝ ուրագ սրեաց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 3։ Ես. ՟Խ՟Դ. 12։)
Ձայն ուրագին եւ ձայն դրին զջրհեղեղն գւոշակէր։ Ձայնիւ ուրագին հնչեցուցանէր յամենեցուն լսելիս. (Եփր. նին.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Քող.
• , որ և որար, ուրարն «եկեղեցա-կանի ուսանոց», բայց կայ նաև «աշխար-հականի գօտի, կայսերական զարդ, կնոջ լա-ջակ» նշանակութիւններով՝ Մաշտ. ժմ. Մաշկ. Մխ. դտ. Մարթին. Օրբել. իչ. Կանոն. Միխ. ասոր. հնագոյն վկայութիւնն ունի Եւս. պտմ. էջ 589 որար ձևով (տե՛ս այս մասին ՀԱ 1913, 348). որից բազկուրար Մաշտ. ջահկ. Պտրգ. 476. փորուրար (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 620. ձեռնուրար Մաշտ. ուրարումն «պատելը» Պտրգ. էջ 622։
ՈՒՐԱՐ ՈՐԱՐ ՈՒՐԱՐՆ. Նոյն եւ յն. օրա՛րիօն. լտ. օրա՛րիում , որ եւ ՓԱԿԵՂՆ. յն. ֆա՛գէլլօս. լտ. ֆա՛սչիս, ֆա՛սչիա. ὠράριον orarium եւ φάκελλος fascis, fascia եւ στολή stola. Կտաւ երկայն կամ պաստառակ պատատելի՝ որպէս գօտի, պէսպէս գունով եւ զարդուք, արկեալ զանձամբ՝ աշխարհականաց, զուսով՝ եկեղեցականաց, զգլխով կանանց կամ զմիջով.
Ուրար կայսերաց, որով շրջապատեն զինքեանս, եմիփորոն պապոյն եւ արքեպիսկոպոսացն. (Մարթին.։)
Եհան (եպիսկոպոսն) զեմիփորոնն, եւ զփիղոնն, եւ զորարն. (Ճ. ՟Բ.։)
Քահանայք (արկանեն) զերկու ուսովքն ուրար, այսինքն փակեղն. սարկաւագունք փակեղն միայն զահեկ ուսովքն. (Ուռպել.։)
Զահեակ ուսովն արկեալ (սարկաւագաց) զուրարն. (Մխ. դտ.։)
Մեղայ՝ առանց աղաբողոնի եւ ուրարի եւ բոկոտն ի բեմբ ելանել, եւ խունկ ծխել սեղանոյն. (Մաշկ.։)
Խաչանիշ ուրարամբ ըստ ահարոնի. (Ժմ.։)
Զարդարեալ զպարանոցս եւ զկուրծս ուրարով։ Դիցէ զպարանոց իւր ընդ ուրարովս այսուիկ. (Մաշտ.։)
Ո՛չ է պարտ սպասաւորաց (դպրաց), եւ ո՛չ գրակարդացաց ուրար ընդ պարանոց ընթեռնուլ կամ սաղմոսել. (Կանոն.։)
Բուռն եհար զուրարէն յոբնաղայ, եւ պատառեաց. (Միխ. ասոր.։)
Դիպեցաւ նոցա կին ոմն աստուածապաշտ, զոր տեսեալ պօղոսի՝ ասէ ցնա. տո՛ւր ինձ զուրարդ քո ... (եւ կինն ետ ցզօրականս՝ ասելով) այդուիկ փակեղամբ պատեցէ՛ք զաչս գորա. (Ճ. ՟Բ.։)
friday;
աւագ —, Good Friday.
• , ու հլ. «շաբաթուայ վեցերորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. որից ուրբաթանալ Խոսրո-վիկ. կամրջ. ուրբաթացուցանել Ճառընտ. ուրբաթալէզ Ոսկիփ. Շնորհ. թղթ ուրբա-թայրք Խոր. պտմ. հռիփ.,
• = Յն. ὥράριον բառից, որ նշանակում է «սարկաւագի ուրար» (Sophocles 1186բ)։ Փոխառեալ է լտ. orarium «երես սրբելու թաշկինակ» ձևից, որ ծագում է լտ. os «բե-րան» բառից։ Յունարէնից է փոխառեալ նաև ասոր. ❇❇ vrarā «ուրար»։-Հիւբշ. էջ 369։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Գաթրճեան. Պատարագամատոյցք 740, ծան. 4 են-թաւռռում է որ ուրար փոխառեալ է ազո-րերէնից, որովհետև յունարէնից պիտի ունենայինք որար կամ ովրար։ Վար-դանեան ՀԱ 1913, 348 գտնելով իրօք հնագոյն որար ձևը, դնում է յոյնից։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ ərūwəϑā «ուրբաթ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] 'a. rī̄bat «ուոռաթ». բուն նշանակում էր «պատ-ռաստութիւն». հմմտ. արամ. [hebrew word] 'əruwəϑa dəšabbā և հր. [hebrew word] *aruh šabbat «պատրաստութիւն շաբաթու» (յն. παρασxευή «պատրաստութիւն. 2. ուր-բաթ»). այսպէս էր կոչւում այդ օրը, որով-հետև այդ օրն էին պատրաստում բոլոր այն բաները, որ կարելի չէր անել շաբաթ օրը՝ սուրբ պահելու համար։ Սակայն այս բա-ցատրութիւնը յառաջացած է ըստ յունակա-նին, որովհետև ասոր. բառը ծագում է ընդ-հանուր սեմական 'rb «արևը մայր մտնեւ երեկոյանալ» արմատից. հմմտ. ասուր. erēb šamsi «մայրամուտ արևու», եբր. [hebrew word] 'ereb «երեկոյ», արաբ. [arabic word] γarb «արևմուտք»։ ❇ [arabic word] ︎ γurūb «արևի մայր մտնելը». ա-սոր. [arabic word] 'ərab «արևը մայր մտնել», [syriac word] ma'rəbā «արևմուտք» (Broc-kelm. Lex. syr. 260, Gesenius17, 615)։-Հայերէն բառը ծագում է հնագոյն *ուրու-բաթ ձևից՝ միջին անշեշտ ու-ի անկումով։-Հիւբշ. 315։
• Ուղիղ մեկնեց հներից Բրս. մրկ. 378. «Ուրբաթն կազմութիւն կամ պատոաս-տութիւն թարգմանի և զայս, անունտ հրէայք՝ որ կային ի մէջ յունաց, կո-չէին զվեցերորդ օրն շաբաթուն. և զայս այնր աղագաւ ասէին, զի յայնմ աւուր պատրաստէին զինչ պիտոյ էր աւուր շաբաթուն»։ Ուրիշներ մեկնում են օր բօթի. այսպէս Վանակ. հց. Տօնակ. Տա-թև. ձմ. ծէ, ճթ. Յայսմ. մրտ. 22. վեր-ջինս ասում է. «Վասն այնորիկ եդա։ անուն վեցերորդ աւուրս ուրբաթ, որ է կազմութիւն մարդոյն. և դարձեալ ուր-
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ.
• բաթ, որ արդարև տւաւ բօթ մեղուցեալ մարդոյն»։ Երկուսը միացնելով Տաթև. հարց. 200. «Ուրբաթ ասի, որ է կազ-մութիւն. ասի և բօթ. այսինքն սուգ և տրտմութիւն վասն ելիցն ի դրախտէն»։ Նորերից ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. 882 (ասորերէնից). նոյ-նը նաև Dulaurier, Rech. chrol. (1859), էջ 14, Müller SWAW 41, 13։ Մասեաց աղաւ. 1857, 154 եբր. րապաթ «պատ-րաստութիւն» բառից, ինչպէս է նաև յն. παρασxευή, Հիւնք. ասոր. էռրուբթօ, ա-րաբ. արիֆէ, արէֆէթ «նախընթաց օրն տօնի»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սեբ. ուրբ'աթ, Մշ. Սչ. ուրբ'ադ՝, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տփ. ուրփաթ, Տիգ. ուրփmթ, Ալշ. ուրպատ, Մկ. Վն. ուրպmթ, Զթ. ույբ'օթ, ուրբ'ոթ, Հճ. ույ-բ'օթ, Սվեդ. ուրբ'աթ, Ասլ. իւրբաթ, Սլմ. իւր-պmթ, Շմ. իւրփmթ, Մրղ. իւպmթ, Գոր. օ՜րփաթ, Ղրբ. էօ՜րփmթ, Ագլ. էօ՜րբmթ, է՛ր-բmթ։ Նոր բառեր են ուրբաթախօս, ուրբա-թամուտ, ուրբաթարօր, ուրբաթեկին, ուրբաթ--իրիկուն «հինգշաբթի երեկոյ»։
(պէսպէս ստուգաբանեալ ըստ հեռաւոր նմանութեան ձայնից յայլեւայլ ազգս) παρασκευή (որ է պատրաստութիւն՝ իմա՛ առ շաբաթն). parasceve, feria VI, dies veneris. Վեցերորդ օր եօթնեկի. օր կանխեալ քան զշաբաթ. եբր. եօմ շիշի. այսինքն օր վեցերորդ. ճիւմա, ճիւմահի. որպէս օր ժողովարանի.
Ի վաղիւ անդր, որ է յետ ուրբաթուն։ Օրն էր ուրբաթ, եւ շաբաթ լուսանայր. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 62։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 54։)
Ի չորեքշաբաթսն եւ յուրբաթսն։ Ուրբաթուքն ի շաբաթսն. (Արշ.։ Իսկ Վանակ. հց. եւ Տօնակ. գրեն, թէ Ուրբաթն հայերէն է օր բօթի. իսկ ըստ եբրայեցւոց՝ կազմութիւն (այսինքն արարչութիւն ադամայ)։)
conduct, water-pipe, channel, trench, gutter;
drain.
• (յետնաբար ի հլ.) «պարտէզները ջրելու համար փոքրիկ առու» Փիլ. Նխ. բ. 70. Նիւս. կազմ. գրուած նաև որդ Վրք. հռ..
• ՆՀԲ լծ. յորդ, հորդ։ Տէրվ. Altarm. 89 և Նախալ. 106 *ուդր նախաձևիզ համա-րելով՝ կցում է սանս. udra, յն. δδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato. ռերմ, Wasser «ջուր» բառերի հետ։ Հիւնք. երդ բառից։ Սանտալճեան, L'idiome 13 բե-ւեռ. uldie, զնդ. urudh «ջրանցք»։ Scheftelowitz BВ 29, 29 պրս. rud «գետ», զնդ. araoδat «հոսիլ»։ Patrubá-ny ՀԱ 1908, 341 հնխ. sero «հոսիլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ուրդ, Մշ. ուրդ՝, Այշ. ուռթ. Սլմ. յիւրթ, Ագլ. էօռդ. Մաստարա գիւղում՝ ուրց (այս վերջինը ըստ Ամատունի, Հայոր բառ ու բան 538)։ Նոր բառ է ուրդկապ (Ա-մատ. 537)։
• ՓՈԽ.-Սալմաստի թուրքերը տեղական հայ բարբառից փոխ առնելով՝ գործածում ե։ yürt ձևը։
ՈՒՐԴ կամ ՈՐԴ. ὁχετός canalis, rivus, aquaeductus. (լծ. յորդ, եւ հորդ) Առուակ ոռոգանելոյ զպարտէզս, եւ սահմանք նորա. առու փոքր. խողովակ ջրանցք. աւազան.
Աստուած՝ զօրէն յորձանաց ուխից զարկածս չարութեանն ընդ այլ ուրդս արձակել ցանկացեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զթանձրագոյն ի պարզագունէն ընտրեալն՝ զմանրն ի ձեռն ուդից ոմանց առուոց ի լերդին ածէ ի դուրըս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Հանէր ջուր ի ջրհորոյն, եւ արկանէր յորդ ծակ. եւ իջանէր ջուրն դարձեալ անդրէն ի ջրհորդ. (Վրք. հց. ձ։)
phantom, ghost.
• «երազական տեսիլ, ցնորք» Գնձ. որից ուրուական «երազական՝ երևակայա-կան բան, երևոյթ» Նիւս. բն. Դիոն. ածայ. «ևուռք, չաստուած» Ագաթ. Եզն. «հոգեգէշ, մեռելի ստուերը« Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 9. ուրուապաշտ «կռապաշտ» Ագաթ. ուրուարար «հմայող» Բռ. ստեփ. լեհ. ուրուաձայն Նար. էջ 243. նոր բառեր են ուրուագիծ, ուրուա-գծել, ուրուանկար։
• ՆՀԲ փոխառեալ արաբ. [arabic word] ruvā «երազ, ցնորք» բառից։ Տէրվ. Altarm. 72 սանս. rupa «արտաքին երևոյթ, ե-րազական ցնորք» ևն։ Հիւնք. արաբ. րուհ «հոգի» կամ րույէ «երազ»։ Ալի-շան, Հին հաւ. 199 արական մի աստ-ուած է, որի իգականն է ուրհի. հմմտ. արաբ. հիւրի։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան, 59 ոնր. ուրուան, հպրս. րուան, պրս. [arabic word] ruvān «հոգի»։ Խաչկոնց, Բիւր. 1899, 180 «երբեք կասկածելու տեղի չկայ թէ հպրս. ֆէրուհէրը հայա-ցած ուրու ձևէն առաջ եկած է և որո։
• իգական ձևն է ուհի», Karst. Յուշար-ձան 403 սումեր. biru «երազ»։ Ղա-փանցեան, Արրտ. 1917, 230 երևիմ բա-յի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rai, rii «ոգի, ուրուական» (Կամուս, թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 818)։
(արմատ բառիս Ուրուական) Բառ այլազգ. րույ. րույէ, իւրէա, հիւրէա. որ է Երազ, ցնորք.
Հեթանոսք յարգին ի ձեռըն ուրուին. (Գանձ.։)
leprous, infected with elephantiasis.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -կունք, -կանց. գրուած է նաև աւրուկ, օրուկ) «բորոտ, քո-սոտ» Սղ. ճա. 1. (եբր. բնագրում «թշուառ. տառապեալ». յն. «աղքատ»). Ոսկ. ա. տիմ. Բուզ. Սեբեր. որից ուրկանալ «բորոտիլ» Կա-նոն. էջ 132. ուրկութիւն Խոր. ուրկանոց Կա-նոն. էջ 64, 65. (գրուած օրկանոց Ոսկ. ես. 139). ուրկոտ Մխ. դտ. ուրկոտութիւն Մխ. դտ. էջ 99.-վերջիններիս մէջ կցուած է աւե-լորդ -ոտ մասնիկը, որովհետև ուրուկ բառը առնուած է «բոր, քոս» իմաստով և ո՛չ թէ «բորոտ, քոսոտ», ինչպէս է աւելի հնում։-Բժ. Արմենակ Մելիքեան (անձնական) հիմ-նուելով ուրուկ և բորոտ բառերի միասին գործածութեան վրայ, գտնում է իրաւամբ որ ուրեմն ուրուկ չի կարող լինել «բորոտ». և հետևցնելով Մխ. դտ. նկարագրութիւնից, հաստատում է որ ուրուկը սիֆիլիսն է։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ունող զեռ կամ զայ-րուք զաւ»։ Տէրվիշ. Altarm. 72 սանս.
• ruǰ «ցաւ, հիւանդութիւն», rōga «թերու-թիւն, հիւանդութիւն»։ (Այս մեկնութիւնը ստոյգ չէ, որովհետև յիշեալ ձևերը միա-նում են հյ. եղուկ բառին. տե՛ս անդ)։-Հիւնք. արքունի՞ թէ արգանակ բառից։ Müller WZKM 8, 283 լտ. ulcus, յն. ἐλϰος «վէրք, կեղ»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Խրբ. ուրուղ-բ'օրօդ կրկնաւորի մէջ, որ անշուշտ նախ ուրուկ-բորոտ ձևն ունէր և յետոյ վերջաձայ-նի ազդեցութեամբ նոյն ձևն ստացաււ
ՈՒՐՈՒԿ գրի եւ ԱՒՐՈՒԿ ՕՐՈՒԿ. (որպէս թէ ունօղ զեռ, կամ զայրուք ցաւ. երուք՝ եռք ունեցօղ ). Բորոտ. գոդի. քոսոտ.
Աղօթք ուրկի». յն. աղքատի. ((իբրու մուրկի) Սղ. ՟Ճ՟Ա. 1։)
Բորոտք հալածեալ լինէին ... զուրուկս փախստեայ առնէին։ Բորոտաց եւ ուրկաց։ Ընկալայ զգիր զախտացելոցդ մարմնով՝ զուրուկ անուանելոցդ. (Խոր. ՟Գ. 20։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ.։)
Զինչ պղծութիւն լինի ջրոյն ի յուրկէն յայնմանէ, որ լնու զայն։ Գտեալ ի ճանապարհին ուրուկ մի ընկեցիկ։ Ասէ ուրուկն, արա՛ սէր, եւ բա՛րձ զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ ընդ կանայս ուրկունս շնայցէ, որպէս զանասնապիղծ է։ Ծնունդք նոցա ուրուկս ծնանին. (Կանոն.։)
cf. Ուշ.
• «խելք, միտք». գործածուած է իբրև կրկնական ուշ «խելք» բառի՝ Ոսկ. փի-լիպ. 476, եբր. 553. նոյնը գտնում եմ սխա-լագիր ու և ուրու ձևով՝ Ոսկ. բ. տիմ. էջ 277։ (Տարբեր է ուրուեալ, որ տե՛ս Որոռ բառի տակ)։
• ՆՀԲ «ուրն ուշոյ»։ Հիւնք. էջ 214 ուր բառից։
(որպէս թէ՝ ուրն ուշոյ) Բո՛ւն ուշ, խելք.
Զամենեսին կամի առ ինքն ամփոփել, ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել». իբր ռմկ. ուշը մուշը, խելք եւ միտքը. (յն. լոկ, յինքն քարշել) (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
buzzard.
• «ցին թռչունը. տճկ. չայլախ» Մարթին. Վրդն. առ. 67 (Ցին այն որ է ու-րուրն). սրա հնագոյն ձևը պիտի լինի որոր «մի տեսակ թռչուն» Ղևտ. ժա. 15 (յն. λάρος, լտ. larus, garia ձևի դէմ). երկուսի համար էլ ուրիշ վկայութիւն չկայ. սրանից է շնորոր կամ շնօրօր «սագի նման մի թռչուն» Բժշ. (ո և ու ձայների փոխանակութեան համար հմմտ. որիշ և ուրիշ, որոյն և ուրոյն)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է կրկնու-թեամբ հնխ. or-(կամ or-) արմատից. ցե-ղակիցներն են՝ յն. ὄρνις, ὄρνιϑος, դոր. ὄρνιχος «թռչուն, հաւ, աքլոր», ὄρνεον «թռչուն», հիռլ. irar, ilar, կիմր. eryr, բրըտ. erer, կորն. er, գոթ. ara, հհիւս. orn, are, անգսք. earn, անգլ. erne, հբգ. aro, arn, մբգ. ar, նբգ. Aar, Adler (որ է adel-ar. ռառռուած adel «ազնուական» բառով), հոլլ. arend, լիթ. erē̄lis, arēlis, ēras, āras, հպրուս. are-lis, լեթթ. erglis, հսլ. orilū, ռուս. орeлъ, լեհ. orzet, սերբ. δrao, բոլորն էլ «արծիւ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 135, Boisaq 714, Trautmann 13, Kluge, էջ 2)։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձայ-նից։ ՆՀԲ որոր համարում է «որի կամ ուրուր»։ Capelletti, Arm. թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 բնաձայն է համա,
• րում։ Մորթման ZDMG 32, 724-8 հա-մարում է «դարձող», իբր ուր «ռառ-նալ» արմատից, որ գտնում է պար--ուր-ել բառի մէջ և հանում է սանս. vrit ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 68 լտ. ulula «բու», յն. δλαω, ὄλολώζω ձևերի հետ՝ հնխ. ur «ոռնալ, վայել» արմատի՞ց, իսկ էջ 1z3 հնեւ. uruka «բու»? Pedersen Kelt. Gram. I 491 տուաւ վերի մեկնութիւնը (առ Pokorny անդ)։ Ադոնց REA VII 1 (1927), 194 վրաց. կորի «բազէ», յն. (Հեսիք.) ϰεῖρις, հյ. որի և վրաց. or-bi «արծիւ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Սեբ. Տփ. ուրուր, Ասլ. իւրիւր, Խրբ. ուրուրիք՝, Ալշ. Մշ. ցուրուր. նոյն է և ուլուրիկ Մլթ. իսկ փխբ. Պլ. ուրուր «այս ու այն կողմ պրպտող, ան-հանդարտ (տղայ)», Ննխ. ուրուրի աչք «շատ սոատես»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է տառադարձուած ա-րաբ. ❇ rūrū «ուրուր» Վրդն. Առակաց թարգմանութեան մէջ (ըստ Մառ, Վրդ. ա-ռակ. I, էջ 57)։
Ետես զուրուրսն, մինչ վերանային յօդն։ Ցին է, որ է ուրուր հաւն. (Մարթին.։)
cf. Վերջ.
• «վերջ». գիտէ միայն ԱԲ.-արդեօք սխալ գրչութի՞ւն է։
Արմատ բառիցս Լուրջ, եւ Անուրջք, Արթնութիւն. լրջութիւն. տե՛ս ՎԵՐՋ, Ի ՎԵՐՋԷ, ի վերջի. որպէս ի Լրջութեան, յարթնութեան։
step-child, step-son or step-daughter.
• ՆՀԲ «որ կամ ոյր որդի է և չէ կամ իբր որդի»։ Bugge KZ 32, 23 և IF 1. 451 որոի բառի սեռ. որդւոյ ձևից՝ ու մասնիկով (ճիշտ, ինչպէս ունինք հօրու, մօրու), իբր նախաւոր *որդւյու>'որդյո։ >ուրջու.-ջ ձայնի համար հմմտ. մէջ< medyo ձևը։ Հիւնք. որդի բառից։ Pa-trubany SA 1, 191 որդի<հնխ. *ordh-ios, իսկ ուրջու<հնխ. ordh-ios։ Wiede-
• mann BВ 27, 221 և Pedersen KZ 39, 360 (ըստ Walde 58 և Pokorny 1, 149) որդի բառի հետ հնխ. erdh-«աճիլ, մե-ծանալ» արմատից։
Եւս դժնդակ ծուխ, որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի. (Սեբեր. ՟Գ։)
thyme.
• (գրուած նաև ուրձ, ուռց) «մի տե-սակ բոյս. ծոթոր. thymus serpyllum L» Բժշ. Գաղիան. (ըստ ՆՀԲ փխբ. նշանակում է նաև «ուռոյցք, պալար, խաղաւարտ», եթէ չէ շփոթուած ուռոյց բառի հետ)։
• ՆՀԲ մեկնում է «ուռուցուկ խոտ»։ Նը-շանակութիւնը ճշտում են Տիրացուեան, Contributo § 419 և Արթինեան, Ամէն. Տարեց. 1914, 161։
• ԳՒՌ.-Երև. Ոզմ. ուրց, Մկ. Սլմ. Վն. ուռց (իսկ Ալշ. ուռձ՝ «փեսի ծառ»)։
• ოՈԽ.-Վրաց. ურլ,ი ուրցի «богородская травa, nолевой тминъ», եეურცა խեուրցա «дикiи базилекъ, цeбрецъ» (որ է «ծոթ-րին»)։
θύμον եւ θῦμα . Ուռուցուկ խոտ, որ է զոպայ, ծոթրին, ծաթրին. եւ նմանութեամբ, Ուռոյցք, պալար, խաղաւարտ։ Գաղիան.։ cf. ԹԻՒՄ, կամ թումա.
large hole, pit, ditch.
• , ո հլ. «խոռոչ կամ փոս, որի մէջ ջուր է հաւաքւում» Վեցօր. էջ 70. Վրք. Աբերկիո-սի ՀԱ 1910, 371, տող 25 (յն. λάϰϰος), Վա-նակ. (տե՛ս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Ա 87). Վրդ. առկ. 36։-Սրանի՞ց է արդեօք խորոփ «խոռոչ» (բարդւած խոր բառով), որ ւեշում է ՆՀԲ ոփ բառի տակ, բայց չունի այբուբենական շարքում։
• ՆՀԲ լծ. յն. ὄπή «ծակ, բացուածք, պա-տուհան, օդանցք, շէնքի ճակատի կոլոր պատուհանը». (բայց այս բառի նմա-նութիւնը պատահական է, որովհետև իբր փոխառեալ պիտի տար հյ. գոնէ ոպ, իսկ իբր բնիկ համապատասխանում է հյ. ակն «ծակ» բառին (հնխ. oqu, ձևից. տե՛ս Boisacq 707)։
• ԳՒՌ.-Մշ. Շտ. ջն. օփ «փոքրիկ լճակ, լճացած ջուր» (նոյնը հուբ՝ Խիան). որից Մշ. օփռել «ջուրը լճանալով հոսիլ»։
(լծ. յն. օփի՛ ). ὁπή foramen τάφρος fovea, fossa. որ եւ ԽՈՐՈՓ. Խոռոչ. ծերպ. ծակ. փապ. փապար. փոս. խրամ. գուբ. վիհ.
Ոչ զտեղակալ ջուրցն մօրացելոց ասեմ, որ առանց գնացից եւ առանց շարժելոյ են՝ ըստ օրինակի ոփոց պաշարելոց, որ զետղ առեալ կան՝ արգելեալ կան՝ արգելեալ ի պաշարն. (Վեցօր. ՟Գ։)
white poplar.
• (յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։
• ՆՀԲ իտալ. oppio «կաղամախի»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։
Անուն անպտուղ ծառոյ ի պէտս փայտի շինուածոց. թերեւս որպէս ազգ կաղամախի, որ ըստ իտալ. օ՛փփիօ. oppio.
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն եւ ողորկատարր բնութեանն եւ առոյգութեանն՝ դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն փութոյ էին տունկք ոփեացն եւ կաղամախեացն. (Պիտ.։)
ophite, serpentine marble.
• = Յն. ὄφίτης նոյն նշ. ծագում է ὄφις «օձ» բառից. յոյնից է փոխառեալ նաև լտ. ophita։-Հիւբշ. 369։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Բառ յն. օֆի՛դիս, (այսինքն օձային, օձատեսիլ) ὁφίτης ophita, lapis in modum serpentis maculosus. Քար պատուական, որոյ բիծն կամ գոյնն է խայտ իբր զօձի. որպէս եւ կազմեալն յայնպիսի քարէ.
Երմէս զմրխտեայ, եւ ափրոդիտէ շափիւղեայ, եւ կռոնոս ոփիտէս. (Պտմ. աղեքս.։)
thistle.
• «դժնիկ, փուշ, ակքան». մէկ պն-գամ ունի Բ. մն. իե. 18. (միևնոյն հատուա-ծի կրկնութիւնն է Դ. թագ. ժդ. 9, ուր ոքոր բառի հետ դրուած է ակքան. տե՛ս այս բա-ռը)։
• = Յն. οχος ընթերցուածից, որ ունի մի ձե-ռագիր՝ բնագրի համապատասխան տեղում։ -Աճ.
• ՆՀԲ համեմատում է յն. ἀϰαν, ἀϰχούχ, եբր. խօխա հոմանիշների հետ և կար-ծում է որ հայր պէտք է ուղղել ոքող։-(Այսպէս է անում հայ բառը կապելու համար յն. ἀϰχοῦχ և եբր. խօխա ձևերի հետ. բայց ղ չէ՛=χ)։ Հիւնք. յն. ὥϰός «սուր, սրածայր» բառից։
cf. ԱԿՔԱՆ. որ եւ ԵԿՔԱՆ. յն. աքան, աքխուխ. որպէս եբր. խօխա. (գուցէ գրելի եւ ի հյ. Ոքող)
Ոքոզն՝ որ ի լիբանան է, յղեաց առ մայրսն լիբանանու ... եւ ահա անցին գազանք անապատին լիբանանու, եւ եկեալ կոխեցին՝ զամենայն զեկքան. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ե. 18։)
oxymel, honey, vinegar and water.
• «մեղրով ու քացախով պատ. րաստուած համեմանք՝ կերակուրի համար. իսքէնճէբի» Մագ. թղ. 214 (այլ ձ. ոքսեմելի, ոքսմելի)
• -άն. δέύuελι նոյն նշ. ծագում է όէυς «կծու, թթու»+μέλι «մեղր» բառերից. որից նաև ֆրանս. oxуmel ևն։-Հիւբշ. 369։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ յն. օքսիմէլի. ὁξύμελι . իբր քացախամեղր, մեղրաքացախ. potio e melle et aceto. Օշարակ թթու եւ քաղցր, ի շլորոյ, ի նռանէ եւ այլն. արկեալ իբրեւ համեմ ի կերակուրս եւ յեփոց ձկանց.
Զայլս (ի ձկանց) որակացեալս ոսկետեսակ քրքմով, ռետին մակաւասար արկեալ, եւ ոքսիմելի (կամ ոքսեմելի, կամ ոքսմելի). (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
no, not;
չէր, it was not;
չասեմ, I do not say;
չգիտել, to ignore, not to know;
չեմ հմուտ, I am ignorant;
չասաց ինչ, he said nothing;
չիք ինչ հնար, it is impossible, it cannot be.
• . բացասական կազմող նախամասնիկ ընդարձակ տե՛ս Ոչ։
raisins;
cf. Շիւ.
• , ո հլ. «չորացրած խաղող» ՍԳր. որից չամչեայ Ա. թգ. լ. 12. Բ. թգ. ժզ. 1. չամչեղէն Ովս. գ. 1. չամչախունկ «չոր զու կի, մարեմայ խունկ» Բժշ. չամչռել «չամիչի նման չորանալ, չամչիլ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 187. չամչարակ «compote, խօշաֆ» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. ձիմիւք կամ զիմ-մուք (իմա՛ [hebrew word] sīmmuqā) «չա-միչ»։ Հիւնք. ջամբ կամ շամբ բառից
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. չամիչ, Հճ. Մրղ. Սլմ. Տիգ. չmմիչ, Սվեդ. չmմէչ, Ալշ. չամիճ, Ղրբ. չm՛մինչ, չա՛մէնչ, չա՛մըէչ, Զթ. չամը՛չ, Ագլ. չա՛մուչ, Մղր. չօ՜ մէնչ։-Նոր բառեր են չամչապուր, չամիչխաղող, չամ-չենի կամ չամչի, չամչկենի, չամչիլ, չամ-չմիլ ևն։
• = Պրս. [arabic word] čumča «շերեփ. 2. փայտէ պնակ», որից նաև թրք. [arabic word] čemče «շերեփ». [arabic word] čamčaq «փայտէ խոր սկաւառակ», ն. ասոր. čamcá «գդալ»։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩამიჩი չամիչի, ուտ. չա-միչ, թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. č̌emiēε (տե՛ս Բիւր. 1899, 314, Հնութ. Ակնայ 352, Յուշարձան 329). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով čemič «չամիչ», čemičlemek «չամիչ դառնալ, խաղողը չորանալ, չամչիլ» (Բեւռ. 1898, 865). նոյնպէս նաև գնչ. čamik «չա-միչ», čamikengoro «չամչավաճառ». (Pas-pati ծանօթ չլինելով մեր բառին՝ այս ձևերը կցում է նյն. τζαμπί «չանչ», τζαμπόϰράσον «չանչի գինի» բառերին, որոնք կապ չունին սոանց հետ). ն. ասոր. cməlca cmaêt'z «թառամած, ցամքած», caməč, čmaçt'a «թառամիլ, թօշնիլ, խամրիլ», տճկ. [arabic word] čamič բառը ունի նաև Կարապետեան, Օսմ. ռռ. 281 «մանր չամիչ. 2. մանր, մանրուկ, 3. չամիչ, աչքի սև» նշանակութեամբ, որից էլ č̌amic gozlü «սևաչուի»։
σταφίς, ἁσταφίς uva passa, vel sicca, corinthiaca. եբր. ձիմիւք , կամ զիմմուք. Խաղող չորացուցեալ յարեւու կամ ի փռան. որպէս եւ ի բնէ կծկեալն յետ կատարեալ հասունութեան. յորում մասին երեւելի է մանրահատ խաղողն սեաւ, եւ սպիտակ խաղողն անուշահոտ.
Չամիչ եւ ստոման մի մեղու։ Թուզ եւ չամիչ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 3։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 40։)
Թզոյ եւ չամչի եւ արմաւոյ. (Նիւս. բն.։)
Զխաղող նորա եւ զչամիչ մի՛ կերիցէ. (Թուոց. ՟Զ. 3։)
Զգինի ի չամչոյ մինչեւ ցթինն». իմա՛ զկոխածն խաղողոյ. շիվ. στέμφυλον, -λα vinacea, retrimenta. տե՛ս ԹԻՆ։
long-necked wooden water-pot;
large spoon, ladle.
• (կամ յարմարեալ ձևով՝ չամչեայ շերեփ) «մեծ շերեփ, խոշոր գդալ» Յայսմ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ վերիվերոյ մեկնում է «անօթ ջը-րոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ և դըր-գալ մեծ» և կցում է հյ. չամիշ բառին։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Արրտ. 1910, 9ç8,
ՉԱՄՉԵԱՅ ՇԵՐԵՓ կամ ՉԱՄՉԱՇԵՐԵՓ. Բառ ռմկ. որպէս Անօթ ջրոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ. եւ դրգալ մեծ՝ վասն ըմպելոյ զխօշաֆ.
Արբին չամչեայ շերեփով (կամ չամչաշերեփով) իւրաքանչիւրոք յայնմանէ ի չափ ափի միոյ. (Հ. դեկտ. ՟Ի՟Թ.։)
potent, powerful, sublime;
moveable sheep-cote.
• «ցանկապատ». մէկ անգամ ունի Թղթ. դաշ. 21. «Ետես աչօք բացօք սուրբն Գրիգորիոս զիջումն Միածնին ի չափար պա-լատն (իմա՛ պալատան) արքունի»։
• = Պրս. [arabic word] capar «որմ կազմեալ ի ցախից և ի մացառաց՝ որ է ցանկ, զոր առ-նեն շուրջանակի տան, պարտիզի և բակի». նոյնից նաև թրք. čeper՝ որ նշանակում է «տունը շրջապատող ցանկապատը. 2. կռուի համար պատրաստուած ցանկապատ. 3. մարդկանց շղթայ» (Будaгoвъ 1, 469)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս բառ արաբ. և եբր. ճապպիր, ճէպպար, չիպօր, է «հը-զօր, մեծազօր, ահաւոր» և որպէս բառ ռմկ. է «վայր ցանկապատ»։
• ԳՒՌ.-Մև. չափար «որսորդի կամ զինւո-իի դիրք», Մշ. չափառ և Ախց. չmփmռ «ցան-կապատ». շատ գործածական է Կովկասի հայ բարբառներում «ցանկապատ» իմաս-տով. նոր բառեր են չափարտակ, չափար-ծակի «մի տեսակ թռչուն», յատկապէս չա-փըռնել «շրջապատել, պաշարել» Ապ. Բլ. Նբ. որի հետ նոյն է թրք. [arabic word] če-perlemek «պարսպել, շուրջ պատել»։
Որպէս բառ արաբ եւ եբր. ճապպիր, ճեպպար, կիպօր, է Հզօր, մեծազօր. ահաւոր. եւ որպէս բառ ռմկ. է Վայր ցանկապատ.
Ետես աչօք բացօք սուրբն գրիգորիոս զիջումն միածնին ի չափար պալատն արքունի. (Թղթ. դաշ.։)
trash, rubbish, trifles;
pock-mark.
• «ճզմած ձիթապտուղի կեղևանք» Վստկ. 184. «Դարձո՛ զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն»։
• = Նոյն է չանչ բառի հետ և նրա հետ միա-սին փոխառեալ է Կովկասեան լեզուներիս-հմմտ. յատկապէս վրաց. ჭა ճաճա «խա-ղողի կեղևանք», ჩეჩა չեչա «վուշը մաքրել», ნაჩეჩი նաչեչի «վուշի խծուծ»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ատն. չէչ, Ղրբ. չիչ և Շմ. ջէջ «ճըզ-մած խաղողի կեղևանք», Երև. չէչ «թութի քամած կեղևանք», Ախց. Կր. չէչ «խնձորի. տանձի և նման պտուղների նետելու մեջու-կը, կանաչեղէնների դէն գցելու մասերը, չօփ»։-Սրանց հետ նոյն են չաչ Հմշ. «եգիա-տազորենի վրայի շապիկը կամ պատեանը». Տր. «լոբու դրսի կանաչ պատեանը», Խտջ «շողգամի և բողկի կանաչ տերևները՝ որ չորացնելով պահում են կերակուր եփելու համար»։
• ՓՈԽ.-Թրք. և յն. գւռ. Ատն. č̌eς «խաղո-ղի ճզմած կեղևանք» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9), ուտ. čec «միջից մեղրը քամուած մեղրահաց»։
• «կալի մէջ լցուած մաքուր ցորենի դէզ». գաւառական բառ է, որ հնից աւանդ-ուած չէ. սխալմամբ է որ ՆՀԲ նախորդը շը-փոթում է սրա հետ։
• = Պրս. [arabic word] čat, որ և [arabic word] cas, [arabic word] žaž «դէզ կալի կամ կոյտ արմտեաց, զոր դիզեն զկնի ծեծելոյ և որոշելոյ ի յար-դէն զցորեանն ի կալին». նոյնից է թրք. թթր. čaǰ, čac, čaš, jaš «կալսած հաճարի կամ վարսակի դէզ. 2. մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մնացած բարակ յարդը» (Будaгoвъ 1, 454). նոյն բառն է դարձեալ՝ որ թուրքերէնի միջոցով փոխ առնուելով՝ դարձել է սերբ. čadǰ, čadja, լեհ. čac, čadž «բարակ յարդ»։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. չmջ, Ակն. Եւդ. չէչ «կալի մէ» դիզուած մաքուր ցորենի շեղջ»։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով չէչ հոմանիշը (Բիւր. 1898, 865) անշուշտ հայերէնից է. իսկ թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] čej և Տ. ǰeǰ «ցո-րենի դէզ» չեն կարող լինել հյ. շեղջ բառից (ինչպէս կարծում են Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 և. Գազանճեան, Յուշարձան 329), այլ նոյն են վերինների հետ. այսպէս նաև թրք. [other alphabet] ︎ čee «մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մը, նացած ցորենը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 178)։
• «ծակոտիք». արմատը հնից չէ ա-ւանդուած. յետնաբար միայն գտնում եմ գործածուած Ադամ. 136. «Կողն նման է պինդ ոսկրի, բայց մէջն փուճ, չեչով իլի»» Սակայն սրանից ունինք չեչաքար «ծակոտ-ևէն մի քար» Անյ. ստորոգ. Առաք. լծ. սահմ. 540։
• ԳՒՌ.-Արմատը պահուած է «ծաղկախտից մնացած հետքեր երեսի վրայ» և «մեղրև ծակ ծակ բջիջներ» նշանակութեամբ. այս-պէս Ախց. Խրբ. չէչ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. չիչ.-Բայց նշանակում է նաև «մեղրի բջիջները կազմող մեղրամոմը» (Ղրբ.), «մեղրից քամ. ուած մոմը» (Երև. Սեբ.), «մեղրի բջիջների սև նիւթը» (Ակն.). նմանութեամբ «միսը ծա-մելուց յետոյ մնացած անհիւթ մասը» (Ղրբ.)։ Այս իմաստները, մանաւանդ վեր-ջինը, կարող են լինել չեչ «կեղևանք» բա-ռից։-Նոր բառեր են չեչոտ (Շմ. չէչօտ, Ջղ. չիչոտ, Մշ. չիչոդ, Տփ. չէչուտ), չեչմեղր, չեչ-խաթու, չեչոտենի «մի տեսակ տանձ՝ վրան սև կէտերով»։
Բառ. ռմկ. Դէզ եւ խռիւ. մրուր կամ մանրուք իրաց, թին, խեշերանք. կամ Պիսակութիւն. խորտաբորտութիւն.
Դարձո զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։) յաւել ի մեկնութիւնն. Առաւել ասի ռմկ. որպէս շիւ կամ ճիպռէ խաղողոյ. եւ որպէս դատարկ մաղ մեղու։
bat.
• (գրուած նաև չեղջ) ի հլ. «սեկե-մուկ, մաշկաթև» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 17. Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 225. որից չղջիկան, ի-ա հլ. (գրուած նաև չիղջիկան Եփր. հա-մաբ. 225, ջղջիկան Վեցօր. 162, 172-3, չղջկան, սխալմամբ՝ յղջկան Յայսմ.) նոյն նշ. Ես. բ. 20. Բարուք զ. 21. Ոսկ. ես. կայ և ճղճիկայ Դրնղ. 551. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն չղջիկ ձևը։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 չ բնաձայ-նից։ Հիւնք. աղջամուղջ բառից։ Schefte-lowitz BВ 28, էջ 306 սանս. kila, kilikā «սեպ, ցից»!
νυκτερίς vespertilio. գրի եւ ՉԵՂՋ. Չղջիկան. մաշկաթեւ՝ մկնատեսիլ կենդանի թռչական ընդ աղջամուղջ գիշերոյ. չղջիկ, սէկէմուկ.
Յոպոպ, եւ չիղջ. եւ ամենայն զեռուն թռչուն՝ որ գնայ ի չորս։ Զյոպոպ եւ զչիղջ, եւ զամենայն սողուն ի թռչնոց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Չիղջ տոհմակիցն քո՝ քանզի ոչ կարէ համբերել լուսատու ճառագայթից արեգական, ի գիշերի ելանէ թռչել. (Եփր. համաբ.։)
Որպէս գիշերական չղջից արեւ եւ լոյս թշնամի է, եւ խաւար սիրելի, եւ դիւացն առաքինութիւնն թշնամի է, եւ չարիք սիրելի. (Գէ. ես.։)
Նիքտարի. չիղջ, կամ չեղջ. (Գաղիան.։)
Չեղջ, մաշկաթեւ. (Հին բռ.։)
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
• «ճնճղուկ» Մխ. առ. ճի. Վրդ. առ. 5Չ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հաւռո ռառ ու բան 541). գրուած է և ջիտ «ճնճղուկ» Ոս-կիփ. որից չտիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (վկայութիւնը տե՛ս Ամատ. անդ՝ էջ 545) մկնչիտ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ էջ 483)։
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. չէդ «ճնճղուկի նման փոքրիկ մի թռչուն է. թութ է սիրում ուտել». սրա տռեսակներն են մկան չիտ և թթաչիտ Սվեդ.։
ՉԻՏ որ եւ ՋԻՏ. Ճնճղուկ փոքր. ճնճղիկ, որ ձայնէ ստէպ ջի՛տ ջի՛տ, եւ այլն. ծիտ. ... սանս. չաթաքա.
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
Աղուէսն առեալ ջիտ ի բերանն, կամէր ուտել. ասէ ջիտն ... Ջիտն ծրտեաց ի յաչքն աղուեսուն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
• «ճնճղուկ» Մխ. առ. ճի. Վրդ. առ. 5Չ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հաւռո ռառ ու բան 541). գրուած է և ջիտ «ճնճղուկ» Ոս-կիփ. որից չտիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (վկայութիւնը տե՛ս Ամատ. անդ՝ էջ 545) մկնչիտ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ էջ 483)։
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. չէդ «ճնճղուկի նման փոքրիկ մի թռչուն է. թութ է սիրում ուտել». սրա տռեսակներն են մկան չիտ և թթաչիտ Սվեդ.։
ՉԻՏ որ եւ ՋԻՏ. Ճնճղուկ փոքր. ճնճղիկ, որ ձայնէ ստէպ ջի՛տ ջի՛տ, եւ այլն. ծիտ. ... սանս. չաթաքա.
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
Աղուէսն առեալ ջիտ ի բերանն, կամէր ուտել. ասէ ջիտն ... Ջիտն ծրտեաց ի յաչքն աղուեսուն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Երթամ.
• Peterm. 237 չու և գալ. բառերից կազմուած։ Lag. Urgesch. 91 ga ար-մատից կրկնուած։-Տէրվ. Altarm. 12 չու բառի հետ, իբր սանս. čučyuvē, հին կատարեալի մնացորդ։ Հիւբշ. ZD. MG 36 (1882), էջ 118 նոյն ընդ չու= սանս. ōyavāmi=յն. σεύω =զնդ. šu, ինչպէս դրել էր Justi, Zendsp. 309, որ մերժել է Lagarde և որ վերստին հաս-տատում է Հիւբշման։ Հիւնք. գուճ բա-ռից։ Bugge IF 1, 439 չու ձևի հետ՝ իբր հնխ. qloua։
cf. ԵՐԹԱՄ, չոգայ. ἕρχομαι, ἕλθω eo, adeo, advenio. Անսովոր են առաջիկայքդ.
Որ չոգայ զհետ խոնարհութեան ... այս ինքն գայ, որպէս դնի ի տպ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՛ւր եւ չոգամ (այս ինքն երթայց) ասելով՝ լուիցեն ինձ համբակքն ... եւ ոչ եւս չոգամ, ուր հասանելով պարտ է ինձ մեռանել. (Պղատ. սոկր.։)
Չո՛գ առ մեղու։ Չոգ, ե՛րթ կամ գնա՛. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Հին բռ.։)
Յետս յետս չոգալով՝ զարկան յերկիր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Ոչ է հնար չոգալովն տեսանել, եւ ոչ չոգալովն ոչ տեսանել։ Չոգալն դարձեալ աշակերտացն. (Նանայ.։)
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• (ո, ի հլ. յետնաբար) «չոր, ոչ-թաց» ՍԳր. Եւս. քր. փխբ. «լոկ, միայն» Մաշտ. ջահկ. (չոր պատարագ), «կարծր։ կոշտ» Գր. սքանչ. ծն. քս. (Ո՛չ մահիճ և ո՛չ անկողին, այլ ի չոր մսուր եդեալ. ՀԱ 1912, 475. հմմտ. Ղրբ. անկողինը չոր է՝ կարծր տիմ. ժդ. չորակեաց Յայսմ. չորակեր Կա-նոն. Տօնակ. չորաճաշակ Ուռհ. դիւրաչոր Ոսկ. սղ. խորշակաչոր Վրդն. սղ. շքաչոր Վստկ. չորուտ «անբեր (երկիր, հող)» Եփր. տուղի չոր, չորացրած պտուղ», որի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։
• ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։
• ՓՈԽ.-Նոր փոխառութիւններ են քրդ. [arabic word] čortan «կակուղ պանիր» (ըստ Justi, Dict. Kurde 133) կամ «չորթան» (ըստ Հայաստան 1917, л 90).-Սղերդի արաբա-խօս քրիստոնէից բարբառով էլ šərtan «չոր-թան» (հմմտ. էնկիւրիի հայոց բարբառով čörten հոմանիշը. Բիւր. 1898, 865), čortətu «չորթթու, շողգամի կամ կաղամբի թթու» (Բիւր. 1899, էջ 116)։-Patrubány SA 1, 222 հայ. չորենի ձևից է դնում հունգ. Surá-ny տեղանունը (1)։
(լծ. թ. գուրու. եւ յն. քսիրօ՛ս ). χῆρος aridus, siccus, torridus. Ցամաք. անմասն ի խոնաւութենէ կամ ի պարարտութենէ.
Մի՛ ասիցէ ներքինին թէ ես եմ փայտ չոր։ Զամենայն փայտ դալար, եւ զամենայն փայտ չոր։ Եթէ ընդ փայտ դալար զայս առնեն, ընդ չորն զի՞նչ լինիցի. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 3։ Եզեկ. ՟Ի. 47։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 31։)
Չոր թզով եւեթ զպէտսն վճարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի սերմանց խոնաւոց եւ չորոց լինելութիւն կենդանեաց եւ տնկոց. (Փիլ. լին.։)
Տատրակ անջատեալ յամուսնութենէ՝ ի դալար ոստս ոչ նստի, այլ միշտ ի չոր. (Զքր. կթ.։)
Չոր արջառաջլօք հարին ուժգին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ա.։ եւ ՃՃ. ստէպ։)
Երկու ոմանք գոլորշիք. ի սոցունց մինն չոր է, իսկ միւսն՝ խոնաւագոյն։ Ի չորոյն հողմունք եւ հնչմունք զանազանք։ Ի ներհակացս սկզբանց բաղկացեալ եղեւ աշխարհ. այսինքն ի չորոյ եւ ի գիջոյ, ի ցրտոյ եւ ի ջերմոյ. (Արիստ. աշխ.։)
Զընտրութիւնս չորիցն եւ զգիջոցն. (Եփր. երաշտ.։)
Պահոց եւ աղօթից հետեւելով, չոր ճաշակելով։ Զարդարեսցի սեղան քո չոր եւ ցամաքային իրօք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ մահիճս եւ ոչ տնկողինս, այլ չոր ի մսուր եդեալ. (իբր սին սոսկ. չոփ չոր) (Ճ. ՟Գ.։)
Քահանայն՝ չոր (պահեցողութիւն) քարոզէ. (Եղիշ. երէց.։)
Զի թէ առանց պատարագի առնէ քահանայն զպսակն, այսինքն չոր պատարագ, որ զպաշտօնն միայն ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
• , ի-ա հլ. «կաղ, հաշմանդամ» Յայսմ. փետր. 26, մրտ. 10. Վկ. գէ. 64, Գնձ. գրուած նաև սաղպղար։
• = Անշուշտ թաթարական բառ է, որից փոխառեալ է նաև վրաց. საბჟარი սապ'ղա-րի «ոտքը կտրած»,
• Ըստ ՆՀԲ բառ ռմկ. և ըստ ԱԲ բառ թրք.։
Ձեռօքն թոյլ, ոտիւքն սապաղ։ Կաղ եմ սապղար, եւ անտէր։ Զաղքատս եւ զսապղարսն (կամ զսաղպղարսն). (Հ. մարտ. ՟Զ.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Բ.։)
Սիրօղ ասպղարի, եւ անծանօթ հիւրի։ Օտարաց խնամող, սապղարաց պահօղ. (Գանձ.։)
cf. Հալուէ.
• «հալուէ» Վստկ. բժշ. Ոսկիփ. գրուած նաև սապուռ Բժշ. կամ սապր Վստկ. 91։
• = Արաբ. [arabic word] sabr. որից նաև թրք. sa︎ bər կամ sarə-sabor>ոմկ. Պլ. սառը-սաբըև «հալուէ»։-Հիւբշ. 276։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՋԲ, յետոյ Lag.
cf. ՀԱԼՈՒԷ. ἁλόη aloe. Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. ՟Ճ՟Ժ՟Զ. Բժշկարան.
Ատելութիւն առաւել դառն է քան զսապռ եւ զլեղի. (Ոսկիփոր.։)
simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.
• «պարց, սոսկ, միայն» Ոսկ. յհ. ա. 28 (յետին). Սոկր. 103. «անզարդ, պարզ» Ոսկ. յհ. բ. Թղթ. դաշ. Պտմ. աղէքս. 116. «անխառն, պարզ, զուտ» Մաշտ.։
• = Պհւ. *sātak ձևից, որ թէև չէ աւանդ-ուած, բայց կան պրս. ❇ [arabic word] sāda «պարզ, անխառն, զուտ, միայն», միջին պարսկերէ-նից փոխառութեամբ՝ վրաց. სადაგი սա-դագի «պարզ, հասարակ, լուր օր», և նոր պարսկերէնից՝ թրք. sade «անխառն, միայն, սոսև», քրդ. sade «պարզապէս»։ Պրս. sāda ձևից փափկացած եմ համարում՝ թրք. saya, որից էլ հյ. սայայ (տե՛ս առանձին), Ղրբ. սա՛յա։ Այս կարծիքս հաստատում է այն՝ որ մինչ Ղրբ. ասւում է սայա թուղթ (վրան չգրուած պարզ թուղթ), Գոր. ասւում է սա՛-ռա թուղթ։ Հմմտ. նաև Ղրբ. սայա՛սէրտ = Գնձ. սըյա՛սէրտ, որ ճիշտ պրս. ❇ sādadil «պարզասիրտ» բառն է։-Հիւբշ։ 236։
• ՆՀԲ տճկ. սատէ, լծ. հյ. յստակ։ Lag. Ges. Abhd. 225 պրս. sāda։
• «դի, դիակ». արմատ առանձին անգործածական, գտնւում է միայն նոր գա-ւառականներում. որից սատակել «ապակա-նել, բնաջինջ անել, չարաչար մահով սպա-նել» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Վեցօր. սատակա-մահ Բ. մկ. թ. 29. Ոսկ. ես. սատակիչ ՍԳր. Եղիշ. սատակումն ՍԳր. ևն։
• Aeoluthus Obadias armenus, Lip-siae 1680, էջ 35 համեմատում է եբր. [hebrew word] šod «բռնութիւն, ճնշում» բառի տեսնել. (cum quā voce, armenica nonnihil convenire videtur)։-ՆՀԲ յա-տակ բառից՝ իբր ցյատակել։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 64 ս=սանս. uç մասնիկով ատակ բառից՝ իբր յատակել։ Մորթման ZDMG 26, էջ 487 բևեռ. sutihu, իսկ էջ 551 բևեռ. zasgubi։-Canini, Et. étym. 90 եբր. kid և արաբ. [arabic word] ︎ qatl «սաանու-թիւն»։ Տէրվ. Նախալ. 51. հնխ. kad «անկանիլ, հարկանել, արկանել» ար-մատից՝ իբր. լտ. cadere, cedere, նաև պարզականը՝ սանս. cān «սատակել», զնդ. sana «սատակումն», հպրս. yi-san «սատակել», իսկ էջ 72 հնխ. çad «ան-կանիլ, կորնչիլ» արմատից՝ իբր յն. ϰε-ϰαδ-εῖν և ւտ. cadere։ Müller, Armen. լտ. cadaver «դիակ» բառին ցեղակից։ Հիւնք. պասեք, պասքա բառից։ Հիւբշ. 110 մերժում է կապել յատակ բառին։ ǰunker WZKM 28 (1914). 53 հւ. սա-տակ «պարզ» բառից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բառ. 159 և 329 զատիկ բառի հետ՝ պրս. zadan «զարնել» բայից։ Ան-շուշտ պատահական նմանութիւն ունի ասուր sadu «աւերել, քանդել, սպանել»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ստա՛կիլ, Գոր. Ղրբ. ըստա՛-կէլ, Ախց. Կր. Մկ. Շմ. սատկիլ, Երև. Մրղ. սատկէլ, Ջղ. Վն. սատկել, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ռ. Սեբ. սադգիլ, Սչ. սադգել, Ննխ. սադգէլ, Տփ. սա՛թկիլ, Հմշ. սադգուշ, Պլ. սաթգիլ, Զթ. սադգիլ, սmդգիլ, Հճ. Սվեդ. Տիգ. սmդգիլ, Ասլ. սա՞գիլ, թրքախօս հայերից՝ Ատն. սադ-գիլ օլմաք «սատկիլ»։ Նոր բառեր են սատ-կուկ, սատկոց, սատկոտիլ ևն։ Այս բոլորը գործածւում են վատ իմաստով և յատկապէս անառունների համար. բայց այսպէս չէ հևն հայերէնում, ուր միայն «չարաչար տանջան-քով մեռնիլ» նշանակութիւնն ունի. հմմտ. «Արդ ե՛կ է՛ջ առ իս և մի՛ հեղգար. և բնա-կեսցես յերկրիս Գեսեմ՝ յԱրաբիա և եղիցես մօտ առ իս... զի մի՛ սատակիցիս դու և որ-դիք քո» (ասում է Յովսէփը իր սիրելի հօր Յակոբ նահապետին) Ծն. խե. 9-11. Քա-հանայք իմ և երիցունք իմ աստէն ի քաղա-քիս սատակեցան. Ողբ. ա. 19։
որպէս գ. Արմատ բայիդ Սատակել՝ ռամկորէն եւեթ վարի, եւ նշանակէ դի, գէշ. մեռեալ մարմին անասնոյ կամ անհաւատի։ Այլ ի գիրս գտանի որպէս ա. այլազգական բառ սատէ, սատեճե, լծ. ընդ հյ. յստակ. այսինքն Պարզ. զուտ. սոսկ. լոկ. համակ. ողջոյն. եւ Անշուք. անզարդ. միակերպ. պարզուկ, սոսկ. ... λιτός (յորմէ իտ. liscio ). simplex, vilis ψιλός (որ է սուղ). nudus, merus, purus.
Մարկեզոս սատակ մարդ զքրիստոս որպէս զսամոստացին յանդգնեցաւ ասել։ Սատակ մարդ զտէրն՝ որպէս սաբէլ լիբէացի եւ պօղոս սամոստացի՝ մարկեզի մտուցեալ. (Սոկր. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 20։)
Պատմուճանն զմիապաղաղ եւ զսատակ ձեւ ունելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. ձ։)
Իսկ (անդ, ՟Ա. 28.)
Ի սակատ նախանձուէ ասացին՝ զոր ասէին. այլ ձ. սաստիկ. յն. ի նախանձաւորութենէ։
Միթըն սատակ եւ սպիտակ. (Թղթ. դաշ.։)
Ամպոյ նման էր նա սատակ (աշտարակն), զերդ մընիրայ էր հանց շիտակ. անդ հողմաբեր քաղցրաճաշակ, եօթ անասուն երկու վտակ. (Շ. առակք.։)
Սատակ սպիտակ, որ նշանակէ զանմեղ քահանայութիւն, եւ զանխարդախ կալն ընդ աստուծոյ. (Վրդն. ղեւտ.։)
Պսակ առցէ զոյգ, եւ պատմուճան պարսիկ սատակ, եւ գօտի ոսկեղէն. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կանոն փրկչական պատկեր օրհնելոյ. եթէ սատակ դեղով է (այսինքն պարզ ներկով). անկար է լուանալ. տեառնագրէ (մեռոնաւ) յայն տեղի՝ ուր դեղն հաստատագոյն է. (Մաշտ.։)
cf. Սատր.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի. յետնաբար գտնում եմ գրծ. սատերաւ Երզն. մտթ. 377) «մի տեսակ դը-րամ կամ կշիռ, չորեքդրամեան, այն է 4 դրամ. (ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 39 սատեր=16, 32 գրամ)» ՍԳր. Մծբ. 369. Եղիշ. յես. Շիր. որ և սատր, սեռ. սատեր Նար. էջ 111։
• = Պհլ. ❇ ︎ sater (գրուած է stir, բայց պէտք է կարդալ համեմատ հայերէնի sater), Կենտրոնական Ասիոյ նոր արձանագրու-թեանց մէջ՝ պհլ. satera, sdera, սոգդ. št'yr (Gautniot, Gram. sogd. 159), որ պէտք է կարդալ sitir, փոխառութեամբ նաև ույղուր. satīr (տե՛ս JRAS 1926, 507), վրաց. satiri, պրս. [arabic word] ister, արաբ. [arabic word] istār, բոլորն էլ նոյն նշանակութե-ամբ։ Պհլ. բառը փոխառեալ է յն. στατήρ (որից նաև լտ. stater) հոմանիշից, իսկ սա էլ ծագում է հնխ. sthā «կանգնիլ» արմա-տից. ձևապէս նոյն է սանս. sthātγ «կան-գուն» (Boisacq 902, 384)
• Նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 158 որաւ յունարէնից։ ՆՀԲ յն. և լտ. ձևերի հետ յիշում է նաև պրս. սադիր, սիդիր, իսդիր։ Lag. Arm. Stud. § 1955 և Հիւբշ. Arm. Gram. 377 դնում են յու-
• նարէնից։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Bailey JRAS 1930, էջ 17։ (Հներից Շի-րակացին, հրտր. Պատկ. էջ 27 համա-րում է եբրայական ծագումից)։
ՍԱՏԵՐ եւս եւ ՍԱՏՐ, տեր. Բառ յն. լտ. ստատիր. στατήρ stater . պ. սադիր, սիդիրշ իսդիր. (ըստ Մենիսքեայ՝ ալթը պուլուգ տիրհէմ. Նոյն է ընդ Դիդրաքմեայ. δίδραχμον , δραχμή διπλόη . Չորեքդրամեայ. կրկին երկդրամեան. արծաթի դրամ, որպէս եւ կշիռ ինչ, որոյ ծանրութիւն իցէ չորից տրամից. բայց լայնաբար վարի եւ որպէս դրաքմէ, այն է յն. տրախմի՛, այսինքն դրամ կամ տրամ. եւ սիկղ. տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 15։ ՟Ի. 14։ ՟Ի՟Գ. 15։ Մտթ. ՟Ժ՟Է. 27. եւ այլն։)
Յերկերիւր սատերէն. (Եղիշ. յես.։)
Սատերն՝ ՟Դ դրամակշիռ է։ Սատերն ՟Դ դրամ է։ Դիդրախմայն եւ սատերն մի է. (եւ այլն . Շիր. չափ եւ կշռ.։)
Իբր զճշտով պահանջումն սատերն սակի ի բերանոյ կիտին կորիւն՝ չորեքդրամեանն կշռութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
stater, didrachm (money and weight).
• «բազմոց, գահաւորակ» Մաշտ. «պաստառ կամ կապերտ» Գէ. ես. (միայն իբր բացատրութիւն լուսանցքի վրայ գըր-ուած՝ «Ոռաէս ւոստայնս կապերտ ինչ գոր-ծեալ մերձ առ ի կարել» հատուածի դէմ). այս նշանակութեամբ է նաև Անսիզք 45 (Պացին, սատր, սաւան)։ Այս բոլորի տեղ ԱԲ ունի «1. կտաւ. 2. սեղանի սփռոց. 3. նստարան»։
• ՆՀԲ սատար «ոստայնանկ» բառից և լծ. թրք. սէտիր, արաբ. սատր, լտ. se-des։
(եթէ չիցէ նոյն ընդ վ. (=ՍԱՏՐ 3) որպէս Պաստառակալ սեղանոյ). Բազմոց. գահաւորակ. լծ. լտ. սէտէս.
Դնեն զսեղանն (խորանի զօրհնելին) ի վերայ սատրի։ Զքար սեղանոյն սատրովն հանեն արտաքոյ. եւ զսեղանն վերացուցանելով մատուցանեն ի ներքս. (Մաշտ.։)
Բառ ռմկ. որպէս Պաստառ կամ կապերտ գործեալ ի սատարաց. պեղ. վասն որոյ ուր ասէ Գէ. ես.
Որպէս յոստայն կապերտ ինչ գործեալ մերձ առ ի կարել. ի Լծ. դնի սատր։
• «սակուր, տապար» Ճառընտ. Յայսմ. օգ. 26 (երկու ձևերն էլ միասին իբր տարբեր բառեր գործածում է Ճառընտ.=Վրք. և վկ. Բ. էջ 416. Առին ի ձեոս տապարս և սատիրս և սատուրս). ՀՀԲ ունի սատրել «սակուրով զարնել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 2. «Ընդ որ բարկացեալ թրածեծ առ-նէին զնա. և այնպէս սատրեցին զամենայն անդամս մարմնոյն»։
• = Արաբ. ❇ sātūr «սակուր, դահնայ, լայն կտրոց», որից և թրք. satər, ռմկ. սաթըռ «միս կտրելու տապար կամ լայն դա-նակ»։
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. սադըր, սադուր, որ է ըստ հյ. սակուր կամ սակր, լտ. secu-
• ԳՒՌ.-Այս բառի՞ց են սատոր Ղրբ. «հաստ կոճղ՝ որ իբր յենարան են դնում և վրան փայտ կոտորում», սատուր սատուր անել Ղրբ. «կտոր կտոր անել, ջարդել, յօշոտել»։
Առին ի ձեռս տապարս եւ սատիրս եւ սատուրս. հերձուին զդուրս վանաց։ Դահիճն ուժգին հարեալ սատրով՝ եհատ զոտսն ի ծնկաց. (Ճ. ՟Ա.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Զ.։)
(ՍԱՏԻՐ 3) Իսկ Սատիր, որպէս յն. σάτυρος . է կապիկ խենէշ, ըստ առասպելաց՝ ընկեր արբշիռ չաստուծոյն դիոնիւսոսի. satyros, fauni. յորմէ յաջորդ բառդ (=ՍԱՏԻՐԻԿԱՆ)։
satyr, faun.
• «սակուր, տապար» Ճառընտ. Յայսմ. օգ. 26 (երկու ձևերն էլ միասին իբր տարբեր բառեր գործածում է Ճառընտ.=Վրք. և վկ. Բ. էջ 416. Առին ի ձեոս տապարս և սատիրս և սատուրս). ՀՀԲ ունի սատրել «սակուրով զարնել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 2. «Ընդ որ բարկացեալ թրածեծ առ-նէին զնա. և այնպէս սատրեցին զամենայն անդամս մարմնոյն»։
• = Արաբ. ❇ sātūr «սակուր, դահնայ, լայն կտրոց», որից և թրք. satər, ռմկ. սաթըռ «միս կտրելու տապար կամ լայն դա-նակ»։
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. սադըր, սադուր, որ է ըստ հյ. սակուր կամ սակր, լտ. secu-
• ԳՒՌ.-Այս բառի՞ց են սատոր Ղրբ. «հաստ կոճղ՝ որ իբր յենարան են դնում և վրան փայտ կոտորում», սատուր սատուր անել Ղրբ. «կտոր կտոր անել, ջարդել, յօշոտել»։
• «նորածիլ սերմնաբոյս՝ որ հա-նում և առանձին տնկում են» Վստկ. էջ 166, որից սատրել «սերմը ցանելուց յետոյ, երբ բոյսը բաւական ծլած է, հանել և առանձին տնկել» Վստկ. 38, 59, 160։
• = Արաբ. [arabic word] sadīr «նորաբոյս մարգ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 889), որից և թրք. sedir «շիթիլ»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Նոյն իմաստով է սատրել Արբ. ևն. Հմշ. Զն. որ դարձած է սայել Ակն. ար-մատական ձևն ունին սատր Արբ., սատիր Խն. «սատրած կամ սատրելու բոյս»։
Առին ի ձեռս տապարս եւ սատիրս եւ սատուրս. հերձուին զդուրս վանաց։ Դահիճն ուժգին հարեալ սատրով՝ եհատ զոտսն ի ծնկաց. (Ճ. ՟Ա.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Զ.։)
(ՍԱՏԻՐ 3) Իսկ Սատիր, որպէս յն. σάτυρος . է կապիկ խենէշ, ըստ առասպելաց՝ ընկեր արբշիռ չաստուծոյն դիոնիւսոսի. satyros, fauni. յորմէ յաջորդ բառդ (=ՍԱՏԻՐԻԿԱՆ)։
Իսկ Սատիր, որպէս յն. σάτυρος . է կապիկ խենէշ, ըստ առասպելաց՝ ընկեր արբշիռ չաստուծոյն դիոնիւսոսի. satyros, fauni. յորմէ յաջորդ բառդ (=ՍԱՏԻՐԻԿԱՆ)։
thin silken crape;
napery;
seat, sofa, settee, settle.
• «բազմոց, գահաւորակ» Մաշտ. «պաստառ կամ կապերտ» Գէ. ես. (միայն իբր բացատրութիւն լուսանցքի վրայ գըր-ուած՝ «Ոռաէս ւոստայնս կապերտ ինչ գոր-ծեալ մերձ առ ի կարել» հատուածի դէմ). այս նշանակութեամբ է նաև Անսիզք 45 (Պացին, սատր, սաւան)։ Այս բոլորի տեղ ԱԲ ունի «1. կտաւ. 2. սեղանի սփռոց. 3. նստարան»։
• ՆՀԲ սատար «ոստայնանկ» բառից և լծ. թրք. սէտիր, արաբ. սատր, լտ. se-des։
(եթէ չիցէ նոյն ընդ վ. (=ՍԱՏՐ 3) որպէս Պաստառակալ սեղանոյ). Բազմոց. գահաւորակ. լծ. լտ. սէտէս.
Դնեն զսեղանն (խորանի զօրհնելին) ի վերայ սատրի։ Զքար սեղանոյն սատրովն հանեն արտաքոյ. եւ զսեղանն վերացուցանելով մատուցանեն ի ներքս. (Մաշտ.։)
Բառ ռմկ. որպէս Պաստառ կամ կապերտ գործեալ ի սատարաց. պեղ. վասն որոյ ուր ասէ Գէ. ես.
Որպէս յոստայն կապերտ ինչ գործեալ մերձ առ ի կարել. ի Լծ. դնի սատր։
cf. Սատրապետ.
• , ի-ա հլ. «գաւառապետ, նա-խարար» Բուզ. Ոսկ. ի մելիտ. Մեսր. երէց= Պտմ. Ներս. հյր. 52, որից սատրապութիւն Նոնն. սատրապետ Բուզ. դ. 3 (տե՛ս նաև սակրակապետ, սապրակ)։
• = Յն. σατοαπης «սատրապ» բառից. որի այլ ձևերն են ἐζατράπης, հατμάπης, σαδραπας, ἔζαιτραπης. ծագումը ընդարձակտե՛ս շահապ (Boisacq 854)։-Հիւբշ. էջ308, 377։
• ՀՀԲ բառ պրս.։ ԳԴ պրս. սեթրէպ՝ որ սակայն բառարանում չի յիշում (կայ միայն❇ ❇sitrab «նախարար, սատ-րապ»)։-ՆՀԲ պրս. սիդրէպ, արաբ. և պրս. սատր, սատրազամ։ BottleИ. ZDMG 1850, 361 և Lag. Arm. Stud. § 1956 խառնուած հյ. շահապ և յն. σατράπης ձևերից։ Պատկ. Maтep. II. 21 յունարէնից։
ՍԱՏՐԱՊ եւ ՍԱՏՐԱՊԵՏ. σατράπης satrapa, praelectus. պ. սիդրէպ. արաբ. եւ պ. սատր ... Պետ գահոյից. նախագահ. նախարար. նախարարապետ. երկրորդ արքայի. աւագանի.
Սատրապք եւ զորագլուխք եւ զօրապետք եւ գաւառապետք։ Ամենայն սատրապք եւ կուսակալք. (Ոսկ. ի մելիտ.։ Մեսր. երէց.։)
Ամենայն սատրապետք (հին տպ. սատրապք), նախարարք եւ ազատք։ Զմեծամեծք նախարարսն սատրապետս հայոց։ Եւ ի մեծամեծաց, հայոց սատրապետս տասն։ Ետ ի ձեռս սատրապետացն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 3 = 5։)
height, eminence, top, summit, peak;
cape, promontory, point;
սարք, furniture, moveables, equipage;
harness;
all that follows, rest.
• , ո հլ. «լեռան գլուխ, բարձունք» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. քրզ. Եղիշ. երէց. որից սա-րաբարձր Բուզ. գ. 14. սարակ «բլրակ» Բուզ. 124. Նորագիւտ բ. մն. ի. 16. Ղևոնդ բ. էջ 8. Պտմ. Ներս. հյր. 47. սարանալ «բարձրա-մտիլ, հպարտութեամբ չկամենալ» Սեբեր. էջ 158։ Ոսկ. ես. 221. սարահարթ Փարպ. սարոստանիք «լեռնաբնակք» *Կղնկտ. հմմտ. նաև սարաւանդ, սարաւոյթ։
• -Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'r-ձևից, որ ստո-ին ձայնդարձն է k'er-«գլուխ, գագաթ, եղջիւր. 2. բարձրանալ, մի բարձր տեղ ել-նել» արմատի. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] çira-, [other alphabet] çiras-«գլուխ, ծայր». [other alphabet] çīršán-«գլուխ», հինդուստ. ა︎ «ծայր, գագաթ», գնչ. šero, sero «գլուխ», զնդ. ︎ sarō (sarah-) «գլուխ», պհլ, [arabic word] sar «ծայր, գլուխ», [syriac word] ︎ asar «ան-վերջ», պրս. ❇ sar «գլուխ, ծայր, գլխա-ւոր», աֆղան. բելուճ. sar, օտս. sär, քրռ. ser «գլուխ, ծայր, գլխաւոր», յն. ϰάρ, ϰάρα, ϰάρανον, ϰαράρα, յոն. ϰάρη, ϰάρηνον «գլուխ։ ծայր, գագաթ լեռան ևն», ϰέρας «եղջիւր», ϰερουτιαν «բարձրամտիլ, հպարտանալ» (=հյ. ոարանալ), ϰόσση «գլուխ, քունք», ϰρανίον «գանկ», ϰαρανοῦν «վերջացնել» (հմմտ. հյ. ախել), լտ. cerebrum «ուղեղ», červix «ծոծ-ոակ», cornu «եղջիւր», červus «եղջերու», հբգ. hirni, գերմ. Hirn, հիսլ. hiarne, հոլլ. hersen «ուղեղ», հիսլ. hiarse, բրըտ. kern «գլխի գագաթ» և այլ բազմաթիւ բառեր. ո-րոնց վրայ տե՛ս նաև սրուակ (Pokorny 1, 403-8, Walde 153, Horn § 726, Boisacq ❇11 413 438, Ernout-Meillet 171). հմմա-նաև յաջորդը։-Հիւբշ. 489։
• Klaproth, As. pol. 99 հյ. սար «լեռ» համեմատում է եակուտ. zyrr, վոգուլ. zorys ձևերի հետ։ Նախ ԳԴ կցում է պրս. սար, սէր ձևին։ ՆՀԲ լծ. հյ. սայր, ծայր, ժայռ, դար, պրս. սար, սէր, թրք։
• եար, յն. գա՛ռա և օ՛ռօս, եբր. հառ, րօշ, րէշ։ Ազգասէր Կալկաթայի 1847, N 120, էջ 379 մեզանից է դնում պրս. sārvān (կամ sārbān) «ուղտապան», կազմուած հյ. սար «գլուխ» և վանել բառերից։ Böttich. ZDMG 1850, 361, 226 զնդ. sara և սանս. čiras, որոնց Arica 68, 123 աւելացնում է պրս. աֆ-ղան. sar, օսս. sär, յն. ϰαρα։ Սրանց համեմատ են նաև Lag. Urgesch. 301, Mülier SMAW 38, 576 և 44, 565, Justi, Zendsp. 292, Տէրվ. Նախալ. 74 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 588 պրս. sar և բևեռ. çirani «գլուխ»։ Հիւնք. պարսկերէնից։ Այս բոլորը զանազանու-թիւն չեն դնում այս և յաջորդ բառի մէջ (սար «գլուխ, գլխաւոր»)։ Առաջին ան-գամ Հիւբշ. Arm. St. § 274 և Arm. Gram. 236, 489 տարբերելով երկուսը՝ սար «բարձունք» դնում է բնիկ, իսկ սար «գլխաւոր»՝ փոխառեալ իրանեա-նից։ Սրա պատճառն ի հարկէ այն է՝ որ իրանեանների մէջ առանձնապէս «լե-ռան գագաթ կամ լեռ» նշանակութեամբ գործածուած չէ բառը, թէև կարելի է փխբ. ասել sar-i kōh «ծայր լեռան, յեռան գագաթ, այն է գլուխ լերին»։ Meillet (անձնական) բոլոր իմաստնե-րով էլ իրանեանից փոխառեալ է հա-մարում և երկու տեսակ սար զանազա-նելու կարիք չի տեսնում։ Սրան հա-կառակ է սակայն սարանալ «բարձրա-մտիլ», որ զուտ հայկական կազմութիւն ունի և կարելի չէ փոխառեալ համարել պրս. sar «գլուխ» բառից։ (Pokorny I. 403 որ ընդունում է հնխ. k'er-«գլուխ. ռառաւթ». անաաահով է համարում տալ նոյն արմատին նաև «բարձրանալ» ի-մաստը։ Հյ. սարանալ ձևը միանալով յն. ϰερυυντιāν բառին՝ հաստատում է հնխ. kér-«բարձրանալ, բարձ-րամտիլ» նշանակութիւնը)։ Յակոբեան տե՛ս Դար։ Մառ, Ocновн. табл. էջ հ եռը. [hebrew word] har «լեռ» և վրաց. სერი ների «լեռ, լեռան գլուխ» բառերի հետ. սեմական արմատն է hrr, որի յաբե-
• թականն է srr։ Մառ, Kрит. и мeлк. cт. էջ 28 սար (լեռան) ուղղելի է հա-մարում սայր, ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. սերի։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 նոյն ընդ սայր և ծայր։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրր. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ջղ. Շմ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. սար, Մրղ. սառ, Ագլ. սօր «լեռ»։-Նոր բառեր են սարւոր, սարաչափ, սարապարան-սարեցի։-Սրա՞ն պէտք է կապել, թէ պրս. նոր փոխառութեամբ պէտք է մեկնել Ղրբ. սար «գորգ գործելու կամ ջուլհակի ոստայնի ամենաբարձր գերանը», որից և սարագաթայ, սարավայր։
• «գլուխ, գլխաւոր». այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. բայց սրանից են նարապետ «գլխաւոր, իշխան» Թէոդ. կուս. աղանդասար «աղանդաւորների գլուխը» Երզն. մտթ. 303 (հմմտ. աղանդագլուխ Ուռհ. 239), կախարդասար (ի-ա հլ.) «կա-խարդների գլխաւորը» (տե՛ս «առանձին) մեծասար «երևավանկ բառ, որի. առաջին վանկը երկար է, երկրորդը՝ սուղ» Բր. և Երզն. քեր.։
• = Պհլ. ❇ sar, պրս. ❇ sar «գլուխ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս. նախորդ-սար բառի համեմատութեանց մէջ։-Հիւբշ. 236։
• ՆՀԲ կախարդասար բառը հանում է արարօղ, սարաս, սարօք, սարք ձևերից։ Միւսները տե՛ս նախորդի տակ,
• , ու հլ. «կազմած, կահ, կարասիք, սպաս» (անեզաբար գործածուած). Ուռհ. Շար. Տօնաց. «ձիու կազմած, թամբը ևն» Արծր. 285. Առաք. պտմ. 426. «պաարաստ, տրամադիր» Մխ. բժշ. 40, 43 (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բառաք. 93), Անսիզք 15, 27, 59, Վստկ. 144, որից սարել «կազմել, պատ-րաստել» Սմբ. պտմ. տպ. Մոսկ. էջ 17, 67, տպ. Շահն. էջ 36, 82. Վստկ. 43. «պատ-րաստ լինել» Անսիզք 35, «ծածկել» Բառ. երեմ. էջ 282, սարուած «գործիք» Բրս. մրկ, 14. Վստկ. սարութիւն «հանդերձանք, կաղ-մութիւն» Բրս. մրկ. «գոյք» Անսիզք 45, «սարք, կազմած ձիոյ» Անսիզք 31, ոսկեսար «ոսկի կազմածով (ձի)» Թղթ. դաշ-ռսկե-
• «ապիկի, ջնարակ», որից կայ մի-այն սարած աման «ջնարակած աման» Վստկ. 186։
• = Թրք. ❇ sər կամ [arabic word] sər «ապիկի, ջնարակ»։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս նախ ՀԱ 1908, 123։
λοφία summitas, cacumen ἁνάβασις scensus ἁκρωρία vertex κορυφή jugum montis κρημνός praecipitia եւ այլն. (լծ. հյ. սայր, ծայր, ժայռ. դար. պ. սար, սէր. թ. եար, թէփէ. յն. գա՛ռա եւ օ՛ռօս. եբր. հաւ, րօշ, րէշ ). Ծագ ամենայն իրաց. կատար. գլուխ լերանց. լեառն սրածայր. Բարձրաւանդակ. սարաւանդ. գահ. դար, ժայռ.
Ի սարոյն որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Ի սարոյ ծովուն, եւ յեզերէ յորդանանու։ Ի սար ծովուն աղւոյ. (Յես. ՟Ժ՟Է. 2. 5. ՟Ժ՟Ը. 19։)
Պատիցին սահմանքն ձեր ի հարաւոյ ընդ սարն ակրաբինայ։ Դէմ յանդիման սարոյն մեծի հրէաստանի. (Թուոց. լի. 4։ Յուդթ. ՟Գ. 14։)
Ընդ լերանց սարս անցանել։ Ընդ լերինս եւ ընդ սարս հասանիցէ անցանել։ զսարս հատանել անցանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ ՟Գ. 6. 37։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
եկեսցեն ի սորս եւ ի ձորս երկրիդ ... լցցեն զսարս եւ զձորս երկրիդ. (Գէ. ես.։)
Կամ ի սար կորուստանէ զքեզ, կամ ի ձորս որոգայթէ. (Եփր. քրզ.։)
Ոչ գիտես, թէ ի սար (ընդ զառ ի վայր) կործանիս, եւ կամ թէ ի ձոր քարավրէժ լինիս. (Եղիշ. երէց.։)
Սար եւ ի ձոր անցանէ. այսինքն ընդ սար եւ ընդ ձոր. (Գանձ.։)
Ասեն, արանց է այս ճանապարհ, եւ ոչ կանանց. արի մարդոց է սարս, եւ ոչ թ ուլից եւ վատաց. (Վանակ. տարեմտ.։)
ՍԱՐՔ. σκεῦος, κατασκευή instrumentum, apparatus. որ եւ ՍԱՐՈՒԱԾ, ՍԱՐՈՒԹԻՒՆ. Գլխաւոր եւ կարեւոր իրաց, գործի. անօթ. կազմած. զէն եւ զարդ. կահ. սպաս. հանգամանք.
Հեծեալ յերիվարն քաջակազմ ոսկեհրաշ սարուցն՝ փայլէր իբրեւ զարեգակն. (Արծր. ՟Է. 3։)
Զօրք իւրեանց դատարկք թափուրք ի սարուց պատերազմէ։ Վասն զի սարք պատերազմին պաշտոնեայք նոցա ունէին։ Ազգի ազգի ստացուածովք, եւ սարօք պատերազմին. (Ուռհ.։)
Ձիոյ եւ ջորոյ սարքն։ Ձիոյ սարուցն. (Երազահան)
իսկ (Շար. եւ Տօնաց.)
հարցն զշողականութիւն ասա իւր սարօքն. հարցն զտապանակին ասա իւր սարօքն. իմա զՄեծացուսցէն, զՈղորմեայն, եւ զՏէր երկնիցն, որ են զհետերթանք Հարցին։
mare, brood mare;
small height, upland, hill.
• «էգ ձի». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ, ԱԲ։ Վկայութիւնը անքայտ։
• «ռանւոր, գործաւոր». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործա-ձուած Հաւաք. էջ 56 (իսկ Գաւաշուց երկիրն՝ տուն վեցքիմ, տուն սարակ մ', տուն հաւ մ՝) և ժմնկգր. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ էջ 123)։
• = Արամ. [hebrew word] sārak «թագաւորական պաշտօնեայ, նախարար» (որ ըստ Gese-nius17 918 ոմանք բնիկ սեմական են համա-րում, ուրիշներ պարսկերէնից փոխառեալ)։ Նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. լտ. minister «ծառայ, նախարար»։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 143։
• ԳՒՌ.-Գործածական է Մկ. Շտ. Սլմ. Վն. սարակ ձևով և «օրականով աշխատող բան-ւոր» իմաստով, որից սարակախափան «գոր-ծից դադար՝ որևէ արգելքի պատճառով»։
Դարանամուտք եղեն ի սարակն, որում եղբարսն կոչէր. եւ կալեալ զառաջս կրճիցն՝ զբազումս ի նոցանէ սատակէին. (Ղեւոնդ.։)
tinnunculus or kestrel.
• «մի տեսակ թռչուն» Մագ. (յիշուած է բուի հետ. ըստ Քաջունի, հտ. Գ. 215 լտ. buteo, ֆր. buse)։
Անուն զբուս եւ զսարատակս ըմբռնեալ առ լեռնոտամբն կասաբեյա՝ շրջեցուցանէր, բազէ զնոսա կարծեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
edifice built on high, terrace.
• «բարձրաւանդակ, դիտանոց կամ բարձր պալատ» Մխ. այրիվ. էջ 61. Կիր. պտմ. (Տրդատի ապարանքի համար է ասում). գրուած սարաւութ «եկեղեցու բակի մէջ կրօնաւորի յատուկ բնակարան, առաջ-նորդարանի շէնքը» Առաք. պտմ. 225. նոյն բառն է և ասրոյթ, որ ունի Բառ. երեմ. էջ 81՝ դստիկոն բառի բացատրութեան մէջ։
Բարձրաւանդակ, կամ դիտանոց. կամ Բարձրաշէն ապարանք.
Ի գիւղաքաղաքէ դառնայ, ուր զարմանալի սարաւոյթն է տրդատայ. (Կիր. պտմ.։)
cf. Սարդիոստայն.
• «Սարդենիա կղզուն յատուկ թու-նաւոր մի խոտ» Ռոշք. ունի միայն ՀԲուս-§ 2z1z.
• = Լտ. sardoa (herba) «mélisse խռառ. որ Սարդենիայում թունաւոր է»։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս.։
cf. Սարեկ.
• «մի տեսակ թռչուն. կեռնեխ, տարմահաւ ևն» Վեցօր. 163, 174. Մխ. ար. Բժշ. Արշ. փիլ. (լուսանցքի վրայ). բոլորի մէջ էլ գրուած է ռմկ. սարիկ կամ սարեկ ձևով. (սրանից նաև ցախսարեկ Մխ. ա-ռակ). այնպէս որ բառարանների նշանա-կած և արդի գրականի մէջ ընդունուած սա-րեակ ձևը վկայուած չէ։
• = Պհլ. *sārīk ձևից փոխառեալ. հմմտ. [arabic word] sār «սարեակ», ❇ sar-i-sabz «է տեսակ իմն սարեկի, որ լինի կանաչե-րանգ», [arabic word] sarič̌a «է փոքրիկ թռչուն իմն, որ ունի զտուտն երկայն և յաճախ յա-փունս ջուրց շրջագայեալ՝ փերևետէ զտուտն իւր» (որից թրք. ❇ serče «ճնճղուկ»), ❇ [arabic word] saraǰ, sāruǰ, [arabic word] ︎ sārunǰ «է ա-նուն փոքրիկ թռչնոյ միոջ յազգէ լուսինեկի որ քաղցը և անոյշ երաժշտեալ եղանակէ», [arabic word] sārak «է թռչուն ինչ քաղցրաձայն, որ լինի յոյժ սեաւ ըստ մեծութեան յոաս-պի, զոր ոմանք կարծեն լինել հէզարտէս-թան», ❇ sārū «է թռչուն իմն թխե-րանգ, որ լինի ի Հնդիկս»։ Սրանց մէջ ամէ-նից աւելի յարմար ձևերն են sārī՝ որ տա-լիս է պհլ. sarīk (սրանից կարող է գալ հյ, սարիև) և sarīč̌a՝ որի նուազական մասնիկը կարող էր թարգմանուել հյ. -եակ։-Իրանե-ան ձևերի հետ կարելի է համեմատել սանս. kari, cārikā, sārikā, լիթ. šárka, հպրուս. sarke, սերբ. srāka, լեհ. sroka, ռուս. сорo-ka, հսլ. svraka, ալբան. sore, բոլորն էլ թռչունների անուններ, որոնց նախաձևը դրւում է բնաձայն k'er, k'or-, k'r-արմատը (Pokorny 1, 414, Trautmann 299)։-Հիւբշ. էջ 236։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. սար, սարէճ, սարէք ձևերին։ Böttich. Arica 67, 101, Lag. Urgesch. 765 պրս. sar։ Lag. Arm. Stud. § 1963 յն. σελευxίς սրանից ւունացած մի ձև' է։ Հիւնք. պրս. ša-rak «սոխակ»։ Petersson KZ 47, 270 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. çari-, çārika-, ռուս. coрoka, լիթ. šarka ձևե-րին, առանց նկատի առնելու իրանա-կան ձևերը։ Նոյնը օրինակում է Pokor-ny 1, 414։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ώάρ «սարեակ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Վն. սարէկ, Ալշ. Մշ. սարեգ, Խրբ. սարէք, Մկ. սիվ-սարիկ (որ է սև-սարեկ)։
• ՓՈԽ.-Սրանի՞ց է լազ. սուրիկի «սարեկ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 418)։-Patrubány SA 1, 312 մեզանից է դնում հունգ. seregély «սարեակ»։
ՍԱՐԵԱԿ կամ ՍԱՐԵԿ որ եւ ՍԱՐԻԿ. Կրկին ազգ թռչնոց. առաջին՝ որ կոչի ըստ յն. σελευκίς seleucis, -cides;
avis locustis vescens. է Տարմահաւ. տարմ. ... Եւ երկրորդն է Կեռնեխ, ագռաւ փոքր՝ քաղցրաձայն. κόσσυφος species lusciniae, merula.
Սարիկք եւ տարմահաւք (յն. մի բառ, սէլէւգի՛ս)։ Տրմահաւն եւ սարիկն (յն. մի բառ) առնուն հրաման սատակել զմարախս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Իսկ (Փիլ.) ուր յիշի կեռնեխ, ի լս. դնի.
Սարիկան է. որ եւ ռմկ. ճարեկ։
Սարեկ, եւ տարմ. սղըրճուղ. (Բժշկարան.։)
Սարեկ ետ զորդի իւր յուսումն քահանայութեան. եւ նա ի սռիճս եւ ի մրմունջս թեւակոխէր, եւ ի պար յաւելոյր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Գ։)
Ճճուողութեանն, զոր ճնճղուկն եւ սարիկն՝ աւելագոյն իմն յորդորէի. (Արշ.։)
deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -գունք) «սպասաւոր, ծառայ» Փիլ. տեսակ. Միխ. աս. Ոսկիփ. «եկեղեցական պաշտօնեայ՝ որ սպասաւորում է պատարագչին» ՍԳր. Ոսկ. Փիլիպ. «ԴՍ ձայնին պատկանող մի եղանա-կի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 585). որից սարկաւագել «ծա-ռայել» Փիլ. նխ. Սարկ. քհ. սարկաւագուհի Ոսկ. ա. տիմ. (այս վկայութիւնը ստոյգ չէ՝ ըստ Յուշարձան 310). սարկաւագութիւն Եփր. ա. տիմ. կիսասարկաւագ Լմբ. պտրգ. նախասարկաւագ Ճառընտ. Մաշտ. լառաջ-սարկաւագ Բուզ. ռամկաձև գրուած է բառս սարկաւարգ Եփր. փիլիպ. 154, տիտ. 262, նաև սարգաւարգ։
• Հներից Լմբ. մատ. էջ 263 ստուգա-բանելով բառս՝ ասում է. «Սարկաւագն պաշտօնեայ թարգմանի և սպասաւոր». այս բացատրութեամբ բառը օտար է համարում, բայց թէ ո՛ր լեզւով յայտ» նի չէ։ Ճիշտ նոյնը կրկնում է Յհ. ար-ճիշ. 41։ ՀՀԲ սար «գլուխ» և աւագ բա-ռերից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 455 յիշելուց յետոյ Լամբրոնացու մեկ. նութիւնը, աւելացնում է. «այլ մարթ է ևս ընթեռնուլ սա կայր աւագ, ոմանք զայլ ևս ստուգաբանութիւնս յարմա-րեն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. sacr և սարկ-կամ որպէս թէ մատռուակօղ սառևա-րանի, սպասարկու կամ մատռուաև ա-ւագ. կայ և պրս. սէրտէ «մատռուակ և բաժակ», իսկ սէրքեար «աւագն ծառա-յից», սէրիքեար «վերակացու գործոյ»։ Նոյն, լաւել. էջ 1066 գւռ. սարգել կամ սարկել (իմա՛ սարքել, որի արմատն է սար) «կազմել, հանդերձել» ձևից է դնում։ Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Յա-կոբեան (ո՞ւր) դրել է պրս. սէրխավան «դպրապետ» բառից, իսկ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, л 4060 դնում է իբր պրս. սարխավակ «գլխաւոր պաշտօնէից» (իմա՛ [arabic word] šār «գլուխ» [arabic word] xa-vag «սպասաւոր», որի ծագումը չգիտէ Horn. բայց կայ արաբ. [arabic word] xaval «սպասաւոր», որ ունի ԳԴ, բայց չգիտէ Կամուս)։ Ընդունում է Յակոռեան. Մա-ղիկ 1899, նոյ. 4/16, մերժելով իր մեկ-նութիւնը։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. սարկա-վաք, Վն. սարկավաք, Ռ. Սեբ. սարգավաք, Մկ. սmրկmվաք, Տիգ. սmրգmվmք, Շմ. սարկավակ, Ննխ. Պլ. սարգավաք, սար-գավարք, Գոր. սրկա՛վաք, Ղրբ. սրկա՛-վաք, սրկա՛վարք՝, Ախց. Տփ. սարկա-վարք, Մշ. սարգավարք, սարգէվարք, Սվեդ. սmրգmվիւք, Ասլ. սարգըվաք, սարգըվա*, Զթ. սայգավօյք, սարգավորք։
• ՓՈԽ.-Մտել է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ Փիլ. ա. 1՝ Պր եպիսկոպոսան ու սարկավագան (եպիսկոպոսակցօք և սար-կաւագօք)։
διάκονος diaconus, minister, famulus λειτουργός minister ecclesiae, vel sacrorum. (որպէս թէ սարկ, եւ սաքր, իցեն լծորդ). գրի եւ ՍԱՐԿԱՒԱՐԳ. ՍԱՐԳԱՒԱՐԳ. (որպէս թէ մատռուակօղ սարկարանի. սպասարկում կամ մատռուարկ աւագ. կայ եւ պրս. սէրտէ, մատռուակ եւ բաժակ. իսկ սէրգեար, աւագն ծառայից. սէրիքեար ՝ վերակացու գործոյ. Պաշտոնեայ. սպասահարկու՝ մանաւանդ ի վերայ սեղանոյ. սպասաւոր եկեղեցւոյ՝ որ անընդմիջապէս սպաս տանի քահանայի կամ եպիսկոպոսի. մանաւանդ ի սուրբ պատարագին. յն. տիագօնօս. ար. ղիմմաս, տիյագ. Ընդհանուր առմամբ դուն ուրեք ասի,
Յետ ընկողմանելոյ հացկերութանց (այսինքն բազմելոյ կոչնականացն՝) կալ սարկաւագացն յօրինաւ որ զարդու առ ի սպաս պաշտամանն պատրաստս։ (Փիլ. տեսական.։)
Արար ասէ զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զսարկաւագունս իւր ի հուր կիզելոյ. (Միխ. ասոր.։ Ոսկիփոր.։)
Այլ ստէպ ասի վասն պաշտօնէից եկեղեցւոյ.
Եպիսկոպոսակցօք, եւ սարկաւագօք։ Սարկաւագունք լինիցին միոյ կնոջ արք. (Փիլիպ. ՟Ա. 1։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 8. 12։)
Եպիսկոպոս տեսուչ լսի, եւ սարկաւարգ սպասաւոր։ Պաշտօնեայ՝ զսարկաւագունս կոչէ. (Ոսկ. փիլիպ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
Ձեռնադրեաց զնա կէսսարկաւագի (այսինքն կիսասարկաւագ), եւ զկնի սակաւ աւուրց սարկաւագ. (Ճ. ՟Բ.։)
Նշանակէ սարկաւարգն քահանային՝ վասն ամենեցուն զաղօթսն մատուցանել։ Հրաման ետ սարկաւարգացն երգել։ Սարկաւարգաց եւ պաշտօնէից եւ սաղմոսողաց եւ ընթերցողաց. (Ոսկ . հռ։ Ոսկիփոր.։ Ճ. ՟Ժ.։)
Առ կրկին առմունս բերի ասելն վասն քրիստոսի.
Վասն քո սարկաւագ եղեւ յայնժամ, մինչ զգեցաւ ղենջակ, եւ լուաց զոտս աշակերտացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)