moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
Ամենայն տողուն՝ շարժուն ի վերայ երկրի. (Ծն. ՟Է. 14. 21։ ՟Ը. 19։)
Որ առողջ միտս ունին, ո՛չ զշարժունսն, այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել։ Շարժնոցն եւ փոփոխելեաց. (Եզնիկ.։)
Շարժնոցն ամենեցունց ոչ դադարիլ։ Շարժնոցն առ միմեանս խաղաղելով. (Դիոն. ածայ.։)
Եւ որպէս Երերուն. փոփոխական. դիւրաշարժ. յողդողդ. եւ Շարժեալ. ցնցեալ.
Եղէգն շարժուն ի հողմոյ։ Չաափ բարւոք՝ թաթաղուն՝ շարժուն՝ զեղուն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 7։ Ղկ. ՟Ե. 24։ եւ ՟Զ. 38։)
Պահեաց զմիտս իւր հաստատուն, եւ ոչ շարժուն. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Շարժուն կամաց, եւ անհաստատ երեսաց. (Բրս. հց.։)
Թողեալ նմա զամբողջ կեանս իւր՝ զշարժուն եւ զանշարժուն՝ բազմապատիկ ստացուածս. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
the setting in order, arranging;
marshalling.
Գազանացն եւ էրէոցն քառահետեւ չարմունք եւ յանտառաց նորածին ծաղկանց ճոխացուցանեն զորովայնս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
continuous, continual, non-intermittent.
συνεχής, -ές continuus, -um. Անընդհատ շարիւք, եւ շարք անընդհատ հետզհետէ անդադար յարեալ՝ ունելով զիրերաց. միացեալ՝ միապաղաղ. մարմին միայար.
Շարունակ տապք եւ ջերմութիւնք նոցա տանդք. (Պղատ. տիմ.։)
Քանակին է ինչ՝ որ տարորոշ է, եւ է ինչ՝ որ շարունակ։ Եւ է տարորոշեալն, ո՛րգոն՝ թիւ, բան. եւ շարունակն՝ ո՛րկէն, գիծ, մակերեւութիւն, մարմին. եւ առ այսոքիւք եւս՝ ամանակ եւ տեղի։ Տեղի ի շարունակացն է. (Արիստ. քանակ.։)
Շարունակք եւ անընդհատք են։ Ի նոյն շարունակ բարդեալ։ Տարր ժամանակաց, եւ շարունակ հետեւման աւուրցն. (Փիլ. իմաստն.։ Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Խ՟Զ։)
Շարունակք անշարժ շարժունք շարադրեցան (աստեղք հաստատութեամբ), յոր մոլարք ոչ մոլորեալք մոլորեցան. (Շ. միշտ էիդ.։)
ՇԱՐՈՒՆԱԿ. συνεχών, -όν continens, complectens. Պարունակօղ. բովանդակիչ.
Ամենայն միակի եւ բազմութեան յառաջածու եւ կատարօղ եւ շարունակ. (Դիոն. ածայ.։)
continually.
συνεχῶς continuo, continenter, adsidue. Շարունակելով. անընդհատ. եւ Պարունակելով. շրջանակելով.
Գրեթէ սկսանելով յառաւօտէն մինչեւ միւսոյ միշտ շարունակաբար վաղորդայնի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Հրեղէն սրովն շարունակաբար պարածածկեալ պահէր զշաւիղս տենչալի տնկոյն. (Ժող. շիրակ.։)
to contain, to enclose, to conserve;
to continue, to last.
συνέχω contineo, et continuo, conservo եւ այլն. συναιρέω colligo, simul ampletor. Պարունակել. պարագրել. բովանդակել. ամփոփել. պատել. պահպանել ի նմին կարգի եւ շարի. պինդ՝ կամ կից եւ յար ունել. շարակալել.
Զհոգւոյ եւ զմարմնոյ շաղկապութիւն շարունակէ։ Ամենակալ ասի, շարունակեալ եւ պարունակեալ զբոլորս, եւ այլն. (Դիոն.։)
Որպէս եւ անձնիշխանս՝ աստուած շարունակէ եւ պահպանէ զնոսա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զանպարագիրն աստուած տեսին ի մարմնի շարունակեալ։ Վասն մեր ի խանձարուրս շարունակեցաւ։ Զհամատարած եւ զլայնանիստ ծովն շարունակեաց զերկրաւս։ Շարունակել ի տոռունս մեղաց. (Զքր. կթ. ստէպ։)
Զամենայն առանձնաւորութիւնս շարունակէ։ Կաւով ակն կառուցանէր, եւ լուսով զարդարեալ շարունակէր։ Անբաւելին աստուած շարունակեալ ի մարմին պարագրելի. (Ժող. շիրակ.։)
Լուծանելով իրաւանցն այնմիկ, որ զամենայն քաղաքաւարութիւնսն ի նմին շարունակէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Կենաց նշանակէ նաշիհ՝ վասն կերակրելն կարելոյ, եւ շարունակել ի կեանս. (Մեկն. ղեւտ.։)
Տզրուկք ի ծովափնեայս զեռան, եւ ի տղմի շարունակին. (Համամ առակ.։)
Շարունակիմ աստ, եւ անդ ի ստորեւս հոսիմ։ Որպէս զէութիւն երկուց տարազուց ի մի կերպարան շարունակեցան. (Նար. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
Իջանելով ի յատկագոյնսն՝ հա՛րկ է բաժանելով զնոսա միշտ ընդ բազումսն գնալ, եւ ելանելով ի տեսականագոյնսն՝ հարկ է շարունակել զբազմութիւն (այսինքն հաւաքաբար առնուլ) (Պորփ.։)
Հեշտութիւնք այսոքիկ (կերակրոց՝) միայն ճաշակելեացն են. իսկ տագնապումն եւ վիշտք՝ բոլորն շարունակեալ անդամոց (այսինքն համօրէն միագումար առելոց). (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
continuation, continuity, succession.
συνοχή continentia, ut continendi vis, vel causa, complexus, stabilitas. Պարունակումն. փոխադարձ ունելութիւն. պնդապահութիւն. սերտութիւն. cf. ԶՄԻՄԵԱՆՍ ԿԱԼՈՒԹԻՒՆ.
Ոչ շարունակութեան, կամ կենաց, կամ կատարման միայն է պատճառ։ Սերտութիւն նոցա անտի է, եւ շարունակութիւն, եւ պահպանումն։ Ամենայն ուրեք խառմունք՝ անլոյծ շարունակութիւնք էիցս. (Դիոն. ածայ.։)
ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. συνέχεια continuatio, continuitas, adsiduitas. Անընդհատութիւն. միայարութիւն. հանապազորդութիւն.
Այլ իմն օր ըստ շարունակութեան գրեթէ երեքկնիլ (առ յեսուաւ), եւ այլն. (Դիոն. թղթ.։)
Շարունակութեամբ յաճախութեանց գործելոցն. (Փիլ. իմաստն.։)
obscurity in day-time.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. ղ. «Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով Նիխորոյ՝ զձեօք այդպէս ամպ մթագին և շափառուկ անկաւ» (էջ 163)։ ՆՀԲ (որից և ՋԲ) մեկնում են «մթութիւն գիշերոյ, հասեալ ի տուրնջեան կամ տխրութիւն յու-րախութեան»։
Թուի որպէս պրս. շէպառուզի, գիշեր եւ տիւ. իբրու Մթութիւն. գիշերոյ հասեալ ի տուընջեան, կամ տխրութիւն յուրախութեան.
Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով նիխորոյ՝ զձեօք անդպէս ամպ մթագին, եւ շափառուկ անկաւ. (Փարպ.։)
sacchariferous.
Իբրեւ եղէգն շաքարաբուղխ եւ մեղրահոս. (Ոսկ. լս.։)
confectionery;
sugar-manufactory.
sugarplum, comfit;
burnt almond.
saccharification.
cf. Շեղումն.
νεύσις, ῤοπή propensio, deflexio. Շեղիլն. խոտթորումն. թիւրութիւն. ծռութիւն. հակամիտութիւն.
Իւրեանցն շեղութեամբ անկեալք յաստուածային ուղիղ համբարձմանէն։ Իւրոց ընտանիլ շեղութեանցն մատնեաց. (Դիոն.։)
Թուլութեան, եւ ի խոնարհ կըոյս շեղութեան. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ըստ խոտորման առ ոմանս՝ զմերոց խորհրդոց հետեւեցուցանեմբ (կամ հետեւացուցանեմք) շեղութիւնս. (Կիւրղ. հանգ.։)
obliquity, bias, slant, slope, deviation;
aberration, deviation.
to collect, gather or heap together, to heap up, to amass, to pile up, to accumulate, to hoard;
—կուտեալ մեղօք, laden with sins.
σωρεύω, περισωρεύω cumulo, coacervo, aggero συλλέγω congero, colligo. Շեղջակոյտ առնել. կուտել իբրեւ զշեղջ. շեղջել. դիզել. բարդել. կուտակել ի վերայ միմեանց.
Գերեն զկանայս շեղջակուտեալս մեղօք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 6։)
Զնիւթսն զաւելաստացութեանն իբրեւ զաւաղ եւ կամ իբրեւ զփոշի շեղջակուտիցէ. (Նիւս. երգ.։)
(Զմեղս) ի միմեանց վերայ շեղջակուտեալս. (Յճխ. ՟Թ։)
Դիհակունք անկելոց շեղջակըուտեալք ի վերայ միմեանց անկեալ դնէին. (Յհ. կթ.։)
Բազմութիւն այնչափ անուանց (հիւպատոսաց) շեղջակուտել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Շեղջակուտէ եւս ինքեան զհայհոյութեանն դատապարտութիւն. (Սարկ. հանգ.։)
ending in a point, tapering, pyramidal form;
ի — անկանիլ, to taper, to end in a point;
ի — յանգեալ, pyramidal, pointed;
accentuation
Սրածայր յանգումն. բրգաձեւն լինել.
Լեառն ուղղորդ ի յերկրէ բուսեալ ... եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն յանգեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
sericiculture.
rearing of silk-worms, sericiculture.
cf. Շթիկք.
gold-coloured.
cf. Շճուկ.
ՇԻՃ եւ ՇԻՃՈՒԿ, կամ ՇՃՈՒԿ. Քամեալ կամ կտրեալ եւ ապականեալ հիւթ. մզեալ ջուր կաթին՝ թանի՝ մածնոյ. եւ Ցորեան անձրեւակաթ. քամուածք, քամուկք.
Շիճ՝ ապականեալ ցորեան է յանձրեւոյ. եւ որպէս շիճուկ թանի թթուեալ է. վասն որոյ ասէ յովբ, ուղեղ նորա շճեսցէ. (Գրչ. արիստակ. եւ Գրչ. գէ.։)
Շիճուկ, մածնին ջուրն, րախպին. (Բժշկարան.։)
Պանիր, կոդի, շճուկ, կաթն. (Մանդ. ՟Գ։)
whey, buttermilk;
serum, serosity;
grain spoilt by rain;
— արեան, ichor.
cf. Միջնաբերդ.
rustic life;
country manners, rusticity, clownishness, boorishness, awkwardness, rudeness;
the peasants, the peasantry.
Ինքն իսկ կայսրն ի շինականութեան կերպարանս մտանէր ի բանակն պարոից. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Խառնաղանջ բազմութիւն մարդկան, ժողովրդոցն, նախարարացն, եւ կամ շինականութեանն. (անդ. 16։)
to enter the villages or towns.
Յաճախ ի ժողովուրդսն շինամուտ՝ լեալ ուսուցանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
art of building, architecture.
οἱκοδομική, -ον ars aedificandi domus. Արուեստ շինելոյ. ճարտարապետութիւն.
Զկարեւոր արուեստ ... զոր եւ շինողութիւնն կրեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Ցուցան հանգամանք օգտիցն շինողութեան. (Սեբեր. ՟Է։)
Շինողութիւն (կամ շինութիւն) զաւազակացն աներկեղութիւն, եւ ի գիշերային անհոգ հանգիստ (բերէ). (Պիտ.։)
building, edifice, fabric;
edification;
— մարդկեղէն, human work.
οἱκοδομή aedificium, structura եւ այլն. Շինումն. շինութիւն. շէն. կազմութիւն. կառուցումն. եւ Կազմած. կերտուած. յօրինուած. եւ Բարեկարգութիւն. որ եւ անխտիր գրի Շինած. շէնք.
Ի շինուած տաճարին տացեն քսան տաղանդ։ Վասն շինուածոյ տաճարին։ Ցուցանել նմա զշինուածս տաճարին։ Իբրեւ զշինուածս քաղաքի։ Երկրաւոր տաճար շինուածոյս մերոյ քակտեսցի։ Շինուած (կամ շինած) յաստուծոյ ունիմք առանց ձեռագործի։ Զաճումն մարմնոյ գործէ եւ ի շինուած (կամ շինած) անձին իւրոյ սիրով։ Որ ինչ բարին իցէ ի շինուած (կամ շինած) պիտոյից.եւ այլն։
Ոչ ոք կթարէ հասանել յանձեռագործ շինուածն քրիստոսի։ Զշինուածս աշխարհին՝ զամբար ի ձեռն առեալ՝ հրոյ ճարակ տային։ Եթէ շինուածոց իցեմք ցանկացեալ, ունիմք շինուածս յերկինս առանց մարմնաւոր ձեռագործի. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ը։)
Յաղագս շինուածի (կամ շինածի) երուանդաշատ քաղաքի. (Խոր. ՟Բ. 39։)
like an edifice;
towering.
Որ ունիլ զնմանութիւն շինուածոյ կամ մեքենայի.
Խորհել զշինուածաձեւ եւ զապարանազարդ կերպարանաց փղի. (Վեցօր. ՟Թ։)
constructed, made, done or got up with art, artificial.
Շինեալ. արհեստական, շինծու, շինած.
Ունի եգիպտոս գուբս շինուածոյս երկու, եւ լիճս երեք՝ ինքնեղս. (Խոր. աշխարհ.։)
construction, building;
edification, moral profit;
abundance, ease, prosperity;
peace, tranquillity;
good regulations.
οἱκοδομή structura, aedificium, aedificatio եւ ἁσφάλεια securitas εὑθηνία abundantia, ubertas. Շինելն, իլն. շինուած. կազմութիւն. յօրինումն. եւ Բարեկարգութիւն. բարեզարդութիւն. շէ՛ն գոլն. խաղաղութիւն. յաջողութիւն. օրինակ բարի. Լնու շինութեամբ զսահմանս բնակութեան իւրոյ։ Աշխարհի շինութիւն. Խոր. ՟Ա. 11։ Եղիշ. ՟Ե։ Հարցէ՛ք զողջունէ զերուսաղէմի, զշինութենէ ոյք սիրէք զնա։ Եղիցիլ շինութիւն յաշտարակս յամուրս քո։ Զհետ երթիցուք խաղաղութեան, եւ զշինութեան որ առ միմեանս։ Ընկերին հաճոյ լիցի ի բարիս վասն շինութեան։ Եկեղեցին շինութիւն առնուցու. եւ այլն։
Երանուեւեան եւ շինութեան հոգեւորի առիթ. (Խոր. ՟Բ. 88։)
Հեռացեալք ի շինութենէ. (Ոսկիփոր.։)
construction.
Որդիք, եւ շինումն քաղաքի՝ հաստատեն զանուն. (Սիր. ՟Խ. 19։)
Որ յառաջն արդիւնաւոր էր ի շինումն եկեղեցւոյն. (Կիր. պտմ.։)
Ընդ եդեալ հիմունս ի նոր սիոն՝ ըզմեզ յօդեա՛ շինմամբ ի նոյն. (Շար.։)
extinguishable.
Զի թէ այսչափ դառն է շիջանուտ հուրն, որչափ ապա անշէջ հուրն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ասացեր, թէ զքեզ յանշէջ հուրն արկանէ. ես զքեզ աստէն իսկ այրեցից շիջանուտ հրովս. (Ագաթ.։)
Որք փորձեցայք շիջանուտ հրով. (Շար.։)
cf. Շիջումն.
ՇԻՋՈՒԹԻՒՆ ՇԻՋՈՒՄՆ. σβέσις extinctio. Շիջանիլն. մարիլը, մարումը.
Հեղիաս (ի թաբոր) ի միտ առ զշիջութիւն ջրահրոյն ի խորհուրդ աւազանին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Արագ արագ ի վեր յարեայ ի մեռելոյն (սգոյ), զմահն համարեալ ոչ շիջումն հոգւոյ, այլ քակումն եւ անջատումն ի մարմնոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի ծագման արեգականն՝ աղօտագունից փայլմանց լինի շիջումն. (Անան. ի յովնան.։)
Յիշեա՛ զհարսանեաց զփակումն, եւ զլապտերաց զշիջումն. (Պիտառ.։)
Գթութիւն՝ շիջումն թերահաւատութեան, եւ նշոյլք լուսոյ հաւատոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
extinction;
annihilation.
ՇԻՋՈՒԹԻՒՆ ՇԻՋՈՒՄՆ. σβέσις extinctio. Շիջանիլն. մարիլը, մարումը.
Հեղիաս (ի թաբոր) ի միտ առ զշիջութիւն ջրահրոյն ի խորհուրդ աւազանին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Արագ արագ ի վեր յարեայ ի մեռելոյն (սգոյ), զմահն համարեալ ոչ շիջումն հոգւոյ, այլ քակումն եւ անջատումն ի մարմնոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի ծագման արեգականն՝ աղօտագունից փայլմանց լինի շիջումն. (Անան. ի յովնան.։)
Յիշեա՛ զհարսանեաց զփակումն, եւ զլապտերաց զշիջումն. (Պիտառ.։)
Գթութիւն՝ շիջումն թերահաւատութեան, եւ նշոյլք լուսոյ հաւատոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
to extinguish, to put out, to quench;
to dim, to cloud, to obscure;
to quench, to cool, to allay, to cool down;
to stifle, to smother;
to exterminate, to kill.
σβέννυμι, σβεννύω, ἁποσβέννυμι , κατασβεννύω extinguo, exstinguo. Տալ շիջանիլ. անցուցանել զճրագն. հեղձուցանել զհուր. դադարեցուցանել. բառնալ. մեռուցանել. մարել, անցընել.
Շիջուցանեն զկայծակն իմ զմնացեալ։ Զպատրոյկն առկայծեալ մի՛ շիջուսցէ։ Ոչ շիջուսցես զճրագդ իսրայէլի։ Ջուրք բազումք ոչ կարասցեն զսէր շիջուցանել։ Վասն մեղաց դատաստանք յուզին, եւ այր խորագէտ շիջուցանէ զնա.եւ այլն։
Շիջուցանել զազդմունս չարին. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Շիջուցին յինքեանց զբազմափայլ ճառագայթն աստուածպաշտութեան. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Միանգամայն եւ զնոսա յայն բարուց շիջուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
extinguisher.
σβεστήρ extinctor. Որ շիջուցանէ. շիջուցանօղ. կարօղ շիջուցանել.
Հողմ է, այլ քակէ զլերինս. ջուր է, այլ հրոյ շիջուցիչ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Բազմացան ջուրքն, զի բազմացաւ ցանկութիւն ըստ հրոյ, շիջուցիչք նորա. (Եփր. ծն.։)
Հրոյ շիջուցիչ է ջուր, եւ սրբութիւն՝ եռանգնուտ ցանկութեանց շիջուցիչ. (Գէ. ես.։)
dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.
ἁορασία caecitas πληγή plaga. Շլանալն. շիլ գոլն. բլշակնութիւն. կուրութիւն. անտեսութիւն. պուշ՝ հաւկուր՝ կոյր ըլլալը.
Հարցէ զքեզ տէր յիմարութեամբ, եւ շլացութեամբ, եւ ապշութեամբ մտաց։ Հա՛ր զազգդ զայդ շլացութեամբ. եւ եհար զնոսա շլացութեամբ ըստ բանին եղիսէի։ Հարին շլացութեամբ իբրեւ զայնոսիկ՝ որ առ դուրս արդարոյն. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 18։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 16։)
Շլացութիւն աչացն (պօղոսի) զխաւար ոգւոցն բժշկեաց. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մերթ երեւի շփոթիլ ընդ Սլացութիւն, սլացումն, ի գիրս. (Պիտ. եւ Յհ. կթ.։)
cf. Շլացութիւն.
Աւելի քան զչափն յառել ի խորս գիտութեան աստուծոյ՝ շլացումն մտաց աչացն բերէ. (Նար. երգ.։)
to blind;
to blunt;
to dim, to dull, to deaden;
— զաչս, to dazzle the eyes;
բարեբաղդութիւն —նէ զմեծատունս, prosperity spoils the rich.
Որպէս փոշի կամ բիժ ինչ զակն շլացուցանէ, եւ փափկութիւն զմիտս. (Գէ. ես.։)
Կալով ի միջի նոցա՝ շլացոյց զաչս նոցա։ Շլացուցանէր զնա անճառ լուսովն։ Շլացոյց զնա արծաթսիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. Ոսկ. եփես. Ոսկ. մտթ.։)
ἁμασυρόω, πωρόω obscuro, infusco, obcaeco, excaeco. Տալ շլանալ. բլշակնեցուցանել. մթագնել. կուրացուցանել.
Չարակնութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զբարիս. (Իմ. ՟Դ. 12։)
Թանձրացուցանէին շլացուցանէին զաչս մտացն. (Ոսկ. ես. յն. լոկ, թանձր առնէին։)
Որ շլացուցանէ ի ճշմարիտ տեսութենէ։ Շլացուցանէր (փայլմամբն) զտեսողացն տեսանելիս։ Զպայծառութիւն աչաց շլացուցանէ ծուխ. (Յճխ. ՟Ի։ Լաստ. ՟Ժ։ Նեղոս.։)
Եթէ ոչ երեւի քեզ զօրութիւն գրոց, ընդէ՞ր շլացուցանես դու զաչս քո աշխատութեամբ ընթերցուածոց. (Եփր. համաբ.։)
Ահ խաւարի. քանզի շլացուցանէ զաչս եւ զմիտսն, զի յանկարծ հասանէ. (Մեկն. ծն.։)
Զլոյս մտացն շլացուցանեն. (Կլիմաք.։)
Զըստ պատկերին առեալ ունի. իսկ որ ըստ նմանութեանն՝ զայն վասն յանցաւորութեանն շլացոյց. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ Բթել զսո՛ւր իրս. բթացուցանել. գուլցընել.
Պահք եւ աղօթք զառիւծսնզ սանձեցին, զհուրն շիջուցին, զսուրն շլացուցին. (Եփր. քրզ.։)
dazzling, flaring;
գեղ —, enchanting beauty.
Որ շլացուցանէ.
Կռփիչ եւ շլացուցիչ տկար աչաց լինի պայծառութիւն արեգականն. (Ճ. ՟Գ.։)
to leave in doubt, to create suspicion, to make suspicious, to embarrass, to perplex.
որ եւ ՇՄՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ի վարանս արկանել։ շուարեցուցանել. շփոթել.
Առանձին իմն բարբառդ այդ (յատկութիւն լեզուի) հեբրայեցւոց կարի իսկ յոյժ շլմորեցուցանէ զընթերցօղսն։ Բայց ոչ շլմորեցոյց զմիտսն յայլեւայլ բանիցն. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Շլացութիւն.
Զաչացն շլութիւն փոփոխէր ի տեսանել. (Կոչ. ՟Ժ՟Է. (հին տիպ. ՟Ժ՟Ե)։)
Եւ զնա հարու շըլութեամբ աչաց. (Գանձ.։)
cf. Շողոմարար.
• «յիմար, անխելօ». հմմտ Ագաթ. § 164. «Իսկ երանելիքն իբրև գիտա-ցին զանմիտ և զշղուաբարոյ մարդկանն զյո-ռութիւն». շփոթմամբ գրուած է զանազան ձեռագրերում՝ շեղաբարոյ, շղւաբարոյ, շնա-բարոյ. այսպէս նաև ուրիշ հեղինակների մօտ. ինչպէս՝ շուաբարոյ Մանդ. էջ 161, շղուրտաբարոյ Յհ. կթ. լուաղաբարոյ Մանդ. ժէ. բայց ուղիղ է շղուաբարոյ Յհ. կթ. 313։
• = Բարդուած է շղու «յիմար» և բարք, բա-րոյք բառերից. առաջինը կորած հայերէն ռառ է, որ գտնում ենք նաև վրացերէնում. այսպէս՝ შლუ շլու «խենթ, յիմար», მლუობა շլուոբա «խենթութիւն, յիմարութիւն». սա-կայն ո՛վ ումից է առած։
• ՆՀԲ վերիվերոյ մեկնում է բառը «շո-ղոմարար, քծնող, շնթող, շլխտի, ճիլ-վէճի», իսկ շղուրտաբարոյ համարում է «մայրենամիտ, վայրագ, լծ. լտ. silva-nus, ի յն. իլէ՛օս»։ Այսպէս են նաև ՋԲ և ԱԲ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Արրտ 1898, 311 և 1910, 180 (դնելով վրացե-րէնը հայերէնից փոխառեալ), որից յե-տոյ Մառ. ЗВО 16, 150, հյ. թրգմ. Մկրտ. Հայոց, Վրաց... Վղրշպտ. 1911, էջ 88, որ հայերէն բառը փոխառեալ է դնում վրացերէնից, ինչ որ աւելի բա-նաւոր է թւում։ Պատահակա՞ն նմանու-թիւն ունի արաբ. ❇šūla «յիմար կին» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 261)։
Ոչ շեղեցան ի շղուաբարոյ շոգմոգութիւնս նոցա. (Յհ. կթ.։)
Թեթեւամիտ եւ շուաղաբարոյ ազգն անհամեստից կանանց. (ա՛յլ ձ. շեղաբարոյ)։ Շուաբարոյ զոշոտութեամբ հաշեն եւ մաշեն զամուսինս իւրեանց ի կարծիս պոռնկութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Ա։)
female fineries, show, dress, attire.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Բրս. կան. որից և Վրք. հց. ձ. «Ո՜, և պարտ զարդարել հանդերձիւք կամ զգեստուք ստից, որ շղուականք կոչին»։ ՆՀԲ մեկնում է «կօշիկ զարդարուն, մոյկ պաճուճազարդ՝ կանացի», ԱԲ «կանանց հագուիլ սգուելուն՝ ծոմռկելուն վերաբերեալ բաները», Բառ. և րեմ. 246 (շղոկան ձևով) «փառամոլ կամ աշ-խարհական», Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 196 կցելով նախորդ շղուաբարոյ բառին՝ կարծում է կանացի բարքերին համեմատա-կան մի կօշիկ։
ՇՂՈՒԱԿԱՆ կամ ՇԸՂՈՒԱԿԱՆ. Կօշիկ զարդարուն. մոյկ պաճուճազարդ՝ կանացի.
Ո՛չ է պարտ զարդարել հանդերձիւք կամ զգեստուք ոտից, որ շղուականք կոչին. (Բրս. կան.։ Վրք. հց. ձ։)
savage, wild, ferocious.
Վայրենամիտ. վայրագ. (լծ. լտ. սլիվանուս ի յն. իլէ՛օս ).
Հրաման պատուիրանի տայ շղուտաբարոյ վայրենի ազգացն այնոցիկ. (Յհ. կթ.։)
to trouble, to perturb, to upset.
Խառնակել. շփոթել. խռովեցուցանել. կամ ըստ Հին բռ. մոլորեցուցանել. (cf. ՇԼՄՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, թերեւս փոխանակ գրելոյ Շըմորեցուցանել)
Զհանդերձեալսն կշռեալ՝ շմորեցուցանել զնոսա եւ վրիպեցուցանել, վազեաց ել արտաքս. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Շանագլուխ.
Շունս չորեքմարմինս, եւ ձիս շնագլուխս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cynism.
incestuous, adulterous.
Վատանուն որպէս զշուն. շնաբարոյ. բորբորիտ. թոնդրակեցի մծղնեայ. սկունդ. սկնդիկ.
Կունծիկ ոմն շնանուն աբեղայ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Շնութիւն.
Զայս աշխարհի սէր՝ թշնամութիւն ասաց առ աստուած, եւ շնացողութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
adultery;
idolatry.
Մոլութիւն շան. շնութիւն. եւ Կռապաշտութիւն.
Դենշապուհ (մարզպանն), որ զշնմոլութիւնս շատացոյց. (Ասող.։ Սամ.։ Վրդն.։)
derivative.
παράγωγος derivativus, deductus Ըստ քերականաց՝ նոյն ընդ ածանցս. այս ինքն բառ ծագեալ ի նախագաղափարէ, յոր յարեալ է մասնիկ ինչ աննշան՝ փոփոխիչ յայլ վիճակ, որպէս եւ նոյն իսկ մասնիկն պատճառ այլափոխութեան. միւշթագ.
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւնն (այս ինքն զծագումն) ընկալաւ. որպիսի, երկրային. (Թր. քեր.։)
Ածանցական է, որ յէէն (այս ինքն ի նախեղակ բառէ) ունի զգոյութիւնն. որպէս ի մարդոյ՝ մարդկայինն, ի ծովէ՝ ծովայինն. Երզն. քեր.։ Իսկ ի բայս՝ ըստ յն. եւ լտ. չի՛ք անցողական, որպէս ի հյ. եւ ի տճկ. փախչիմ, փախուցանեմ, եւ այլն. այլ կայ ածանցական, այս ինքն բայ՝ որ կազմի միջանկեալ թարմատար մասնկամբ իւիք բաղդատութեան, որ ոչ այնչափ փոխէ զնշանակութիւնն, որչափ պճնազարդէ.
Որ ինչ ընդ ածիլն եւ ընդ երեւիլն՝ իսկ եւ իսկ անցանէ. վաղանցուկ. վայրկենական. թէզ կելիճի.
Ոչ քթթել մի ական, ոչ խուն մի տեսութիւն ածանցական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Որք արհեստիցն են մակացու, յածանցականացն մաքրագոյնս եւ վճիտս ըստ իւրաքանչիւր կերպարանի խոկան յարմարել։ Մերոցն եւ մերականացն ածանցական բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
to be derived from, to come from.
παράγομαι producor, deducor, derivor Յառաջ ածիլ. գոյաւորիլ. հասըլ օլմագ. (թուի յն. θρησκεύω ի բայէն θέρω, θεραπεύω).
Ածանցականք դերանուան ածանցին այսպէս։
razor.
Ξυρόν, συδηρος. novacula, ferrum Զմելին կամ երկաթ, որով լինի սափրել եւ գերծուլ զհերս. ածլի, ուստուռայ.
Ածցի ածելի ի վերայ ամենայն մարմնոց նոցա։ Ածելի ոչ ելցէ ի գլուխ իմ. (Թուոց. Ը. 7։ Դտ. ԺԶ. 17։)
Որպէս զածելի սուր սրեցին զնենգութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ածելի աստ զանհնարին բարկութիւնն կոչէ. (Ոսկ. ես. Է։)
to burn like coal.
ԱԾԽԱԿԷԶ ԱՌՆԵԼ. Հրկէզ առնել. յածուխ եւ յաճիւն դարձուցանել.
Ի մէջ փակեալ զմարզպանն ... եւ զհուր կրակարանին բորբոքեալ՝ ածխակէզ արարին զնա. (Արծր. ՟Բ. 1։)
to become coal.
Յածուխ կամ յաճիւն դառնալ. քէօմիւր՝ քիւլ քեսիլմէք.
Մինչ ածխանալ (կամ ածղանալ) տեսանել զքաղաքն ակնունէր, պսակակիր տեսանէր. (Փիլ. յովն.։)
filled, full;
— պտղովք ծառք, trees loaded with fruit.
ԱԿԱՂՁԵԱԼ. ԱԿԱՂՁՈՒՆ. գրի եւ ԱԿԸՂՁԵԱԼ. լի (բեռամբք). լցեալ, խռկեալ. խճողեալ. լիուլի. լեփ լեցուն. տօփտօլու. Ըստ Հին բռ. դիզեալ կամ լցեալ։
Ի խաղաղ նաւահանգիստն հասանիցեմք բազում բեռամբք ակաղձելովք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. (յն. լոկ, բեռամբք)։)
Ծառք բարձրածայրք պտղովք ակաղձեալք։ Զերկիր ակըղձեալ բոլորաւէտ լրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
Թերեւս իբրեւ զձագ մի աղաւնոյ տեսանիցես ի հեռուստ զնաւն ակաղձուն։ Տեսանեն կապեալ կծկեալ զնաւն ակաղձուն. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։)
mine, moat;
— հատանել, to mine.
διόρυγμα fossa. perfossio Փոս կամ ծակ իբրեւ ակն՝ փորեալ ընդ երկրաւ կամ յորմս առ գողութեան եւ յայլ պէտս, որ եւ վիհ. նկուղ. ալ, քենտի, տելիք, խէնտէգ, լազըմ.
Եթէ յական գտանիցի գող, եւ խոցեալ մեռցի, չէ այն նմա ի սպանութիւն. (Ել. ՟Ի՟Բ. 2։)
Ուր գողք ական հատանեն, եւ գողանան։ Ական հատանել զտան իւրոյ, կամ ի տան իւրում. (Մտթ. ՟Զ. 19. 20։ ՟Ի՟Դ. 43։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 39։)
Որ ոք ական հատանիցէ զտուն վասն գողութեան, մահապարտ է յօրինացն. (Մխ. դտ.։)
Նմանութեամբ՝ հնարիլ գողանալ զպարկեշտութիւն կամ զամուսնութիւն այլոյ. ապականել. դաւել.
Զցածութիւնն (զզգաստութիւն) իբրեւ գող ական հատանես։ Մի՛ գուցէ ական հատանիցի առ ամուսնութիւնն. (Ոսկ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
ornamented or inlaid with precious stones, worked in jewels.
λιθοκόλητος, λιθόστρωτος gemmis distinctus, lapidibus stratus Կապեալ ակամբք. յեռեալ պատուական քարամբք. ականակուռ. գոհարով բանած. միւճէվհէր.
Կամարս ականակապս ի համակ ոսկւոյ։ Ականակապ պսակ. (Յհ. կթ.։ Նար. կուս.։)
Գործել զոսկին եւ զարծաթ ... եւ զականակապն ի լրութիւն գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Ա. 5. իմա՛ ըստ յն. գործ ականագործաց. Զարդ ակամբք յօրինեալ.)
Հրամայեաց զականակապս մերկացուցանել ի նոցանէ. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Է.։)
Հրամայեաց մերկացուցանել ի պատուոյն, եւ զականակապ ոսկի մանեակն հանին ի պարանոցէ նոցա։ (Ուր Տէր Իսրայէլ. եւ Կիր. դնեն)
limpid, clear.
Վճիտ եւ մաքուր՝ փայլուն իբրեւ զականս. կամ պայծառ իբր յաղբերականց կիտեալ. յստակ. անխառն. զուտ, փայլուն. զիւլալ. փարլագ. ըստ յն. լուսանշոյլ կամ յստակափայլ. διαυγής, διαυγέστατος, pellucidus, limpidus, limpidissimus
Ջուր ականակիտ։ Ականակիտ եւ վճիտ միտք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լին.։)
Ականակիտ բղխեալ աղբիւրք։ Հոսանք ականակիտն աղբերաց։ Բղխէ աղբիւրն՝ ականակիտ պարզուածիւ. (Խոր. ՟Ա. 11։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Զհրաշալի սպիտակափառ ականակիտ (մարգարիտ)։ Վճիտ եւ ականակիտ չափաբերական մանուածոց. (Մագ. ՟Ժ. ՟Ծ։)
Մի՛ խառնեսցի պղտոր ուսումն ընդ յստակ եւ ականակիտ վարդապետութիւն Գրիգորի. (Փարպ.։)
miner;
thief, a body snatcher.
Որ ական հատանէ զտուն. ծակ բացօղ, պատը ծակօղ.
propolis.
ԱԿԱՆԱՄՈՄ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆՄՈՄ. πρόπολις propolis, cera sacra Նիւթ ինչ իբր սոսինձ՝ դեզին խառն ընդ կանաչ՝ անուշահոտ ծանր, եւ դառնահամ, որով մեղուք ծեփեն զամենայն խնդբունս փեթակին եւ զեզերս բջջաց, եւ նովիմբ մածուցանեն զբնակութիւն իւրեանց զմոմակերտ ընդ փեթակի. վասն որոյ ըստ յն. նախաքաղաք ասի. եւ ի մեզ իբր ակն մոմոյ կամ մոմ ական. որ եւ իբրեւ դեղ ի վերայ ուռուցեալ աչաց եւ այլն. փիրապօլու, կիրապօլու.
Մեղուաց զդուրս մեղուանոցացն՝ յառաջ քան զցուրտն՝ ականամոմով խնլոյ. (Եզնիկ.։)
cf. Ականակապ.
Ահարոնական ականայեռն այն պատմուճան. (Տաղ.։)
trap;
— մկանց, rat-trap, mouse-trap.
ԱԿԱՆԱՏ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆԱՏ. Որոգայթ վասն ըմբռնելոյ զմկունս եւ զայլ կենդանիս. կափանճա, տուզագ.
Ձգեաց զականատն, զի կալցէ զնա։ Այր մի հողագործ շինեաց ականատս բազումս ... Խաբեցից զբազում կաքաւս, եւ ածից յակնատս քո։ Կեցցես որպէս զայծեամն ի յակնատէ. (Եփր. ի յհ. մկ.։ Ոսկիփոր. ստէպ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)
that has eyes;
signal, illustrious, famous.
Երեւելի յաչս բոլորից. նշանաւոր. անուանի. հռչակաւոր. հոյակապ. փառաւոր. մէշհուր. նամտար.
Զգաւառն Այրարատու զհռչակաւորն եւ զականաւորն։ Եւ զայլ ականաւոր եւ քաջ արս։ Ականաւորք ի խորհրդի. (Փարպ.։)
Կործանումն յականաւոր ումեք, ամենեցուն՝ որք ի նա հային, է ամօթ. (Լմբ. սղ.։)
Հոյակապ եւ ականաւոր քաջամարտութեամբ. (Արծր. ՟Բ. 1։)
to look at, to see, to cast eyes upon.
Որ ականէ զքահանայն Յեսու. (Վրդն. սղ.։)
that has eyes, that sees.
βλέπων videns, oculis praeditus Ունօղ աչաց. առողջ տեսանելեօք. աչք ունեցօղ. կեօզլիւ, կէօրէն, կէօրիւր.
Ո՞վ արար զխուլն, զհամր, զականին եւ զկոյր. (Ել. ՟Դ. 11։)
Ձգեալ երթայր կոյրն ի ծածուկ զականիսն՝ որ կուրացեալն էին ի ներքոյ. (Եփր. համաբ.։)
the eyes, the looks.
Ո՞յր են կապուտակ ականողիք. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 29։)
pavilion (of the ear).
Աման ականջաց. ընդունարան լսելեաց.
Աման խեցեղէն են ականջամանքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու լինել. (Նար. երգ.։)
whose ears are cut.
ԱԿԱՆՋԱՏ գրի եւ ԱԿԸՆՋԱՏ. ὡτότμητος auribus truncatus Ոյր հատեալ է ունկն, կամ ի բնէ պակասաւոր են ականջք. անկաճը կտրած. գուլագսըզ, գուլազը քեսիք.
ear-ache;
who suffers malady of the ear.
to listen, to hear, to be attentive.
ԱԿԱՆՋԵԼ կամ ԱԿԱՆՋՆԵԼ. Ունկն դնել. անկաճ դնել, մտիկ ընել. մտիկ ընել. գուլագ ասմագ. cf. ՇԱԿԱՆՋԱՆԵԼ, ՍԿԱՆՋՆԵԼ.
Ականջնես հնչման Սուրբ Հոգւոյն. (Լծ. կոչ.։)
lobe of the ear.
Բլթակ ունկան.
Զականջթոռն եւ զքներն օծնէ որ ի քուն լինի. (Մխ. բժիշկ.։)
sole of the foot;
յակճիռս կալ, յաթիռս եւ յակճիռս կալ, to listen, to look at with admiration, attention, to be all eyes, all ears, in suspens, enchanted.
ԱԿՃԻՌ յակճիռս. որ եւ ԱԹԻՌ, ԱՅԹԻՌ. Վարի ընդ բայս՝ Կալ, լինել եւ այլն. գրի եւ ՅԱԿՃԻՒՌՍ, կամ ՅԱՃԻՒՌ. Ունկն դնել ուշի ուշով, միտ դնել հետաքննութեամբ եւ հիացմամբ. յապուշ կրթիլ, մանաւանդ կարկառմամբ անձին՝ եւ ի ծայրս մատանց ոտից յենլով. որպէս յն. ἁκροβατέω summis pedibus incedo եւ ἁκροάομαι audio discendi causa կամ προσέχω attendo
Յակճիռս կալով, եւ զականջս ուղղեալ շականջանէր։ Ամենայն բազմութիւն հրապարակին յակճիռս կալով։ Յորժամ ծնծղայքն եւ տաւիղքն բարբառեսցին, առաւել եւս յաթիռս եւ յակճիռս կան ընկճեալք։ Խաւար պատեալ էր, եւ նոքա յակճիւռս կային, զի մի՛ այլ որոգայթ ընդ խաւարն հասցէ ի վերայ ինքեանց։ Նստուցանել իբր ի սեղանի՝ յակճիռս ետ կալ ամենեցուն, թէ կերակրելոց է զնոսա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Խոր. ՟Գ. 65։ Վեցօր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
Մահապարտն յակճիռս կայ լսել բան մխիթարութեան։ Յակճիռս եղեալ ի նկատելն։ Մի ձայնս զբազմութիւն ժողովրդեան յակճիռս արար առ դասս քահանայիցն. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ընթանային ամենեքեան յակճիռ տեսանել զնոսա, թէ զիա՛րդ ի գլուխ ելանիցէ ատեանն. (Արծր. ՟Գ. 5։)
assembled in a circle.
Ի մի ակումբ ժողովեալ. համագումար.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
to assemble, to form a circle.
Ակումբ լինել. հաւաքիլ. ժողովիլ. բոլորիլ.
jeweller, lapidary, worker of precious stones.
λιθουργικός lapidarius, gemmarius Արուեստագործ քարանց պատուականաց՝ քանդակելով, յայլ եւ այլ ձեւս փոխելով, ընդելուզանելով. ճէվահիրճի, մխլայիճի, հէքքեաք.
Առցես երկուս ականս զմրուխտս, եւ գրեսցես ի նոսա զանուանս որդւոցն Իսրայէլի ... գործ ճարտարութեան ակնագործաց. (Ել. ՟Ի՟Ը. 9=11։)
Զմրուխտն՝ է՛ որ Ներոնիոս ասի, ի Ներոնէ ակնագործէ գտեալ. (Տօնակ.։)
cf. Ակնախտիտ.
Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն՝ ակնախըտիղ կազմեաց որոգայթ։ Փթթեալ յարաժամ ամառնային ակնախտիղ գեղապայծառութեամբքն. (Պիտ. ՟Դ. ՟Ե։)
Տնկախիտ պատրաստութեամբ, ակնախիտս վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
dazzling.
Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն՝ ակնախըտիղ կազմեաց որոգայթ։ Փթթեալ յարաժամ ամառնային ակնախտիղ գեղապայծառութեամբքն. (Պիտ. ՟Դ. ՟Ե։)
Տնկախիտ պատրաստութեամբ, ակնախիտս վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
socket of the eye;
bezel of a ring in which a precious stone is set.
ԱԿՆԱԿԱՊԻՃՔ որ եւ ԱԿՆԿԱՊԻՃՔ. ὁφθαλμός oculus (πυελίς, σφενδόνη pala) Կապիճք աչաց. գոգ ական. բիբ. (ծակ՝ որպէս ընդունարան մատանւոյ). աչքին ամանը՝ ծակը՝ մէջը. չէշմխանէ, կէօզ խանէսի, պէպէք. (եիւզիւք գաշը.)
cf. Ակնկառոյց.
ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Կառուցանել կամ ուղղել զաչս ի վերայ իրիք. անթարթափ նայել. գէտակն ունել. եւ Ակն ունել. աչքը տնկած նայիլ, յոյս դնել, սպասել. գաթը տիգգաթ իլէ պագմագ.
Բայց ես ակնակառոյց իմն ի գալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի։ Ի մերս ապա լինէաք ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնակառոյց։ Ակնակառոյց առ Աստուած լեալք. (Յհ. կթ.։)
cf. Ակնապարար.
Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)
attractive;
charming;
delightful.
Պարարիչ եւ զուարճացուցիչ աչաց. աչք լեցնօղ՝ հեշտացնօղ։
Ակնապարար ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
cf. Ակնհարիմ.
ԱԿՆԱՀԱՐԻՄ որ եւ ԱԿԱՆԱՀԱՐԻՄ, կամ ԱԿՆՀԱՐԻՄ. Հարկանիլ ի չարակն անձանց. նազար ալմագ, կէօզ տէյմէք, նազարտան վուրուլմագ.
Արարից քեզ պահանորդս, զի մի՛ ակնահարեսցիս (կամ ականահարիս, կամ ակնհարեսցիս) յումեքէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. եւ Կիր. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
cf. Աչառեմ.
Աչառել. ակն առնուլ. ակնածել.
Ոչ յումեքէ ակնառեաց. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Ականակիտ.
Որոյ աղբիւրակն է վճիտ. յստակաբուխ.
Ըստ նմանութեան երկուց ակնավճիտ աղբերց։ Աղբիւր ակնավճիտ տեսանիցէ. (Արծր. ՟Ե. 3. 6։)
to make signs with the eyes;
to indicate, to show, to mark, to denote, to signify;
to regard, to see, to revise;
to concern, to belong to;
to permit;
— ընդ ակամբ, to scowl.
Հային ի կամս ակնարկելոյ արարչին իւրեանց։ Ակնարկելովն արար զամենայն արարածս։ Ակնարկելով արարչին ընկալան զզարդ։ Ակնարկեա՛ միշտ զօրեղ՝ փախնուլ չարութեանցս որ յիս. (Եղիշ. ՟Բ։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)
Հայել. նայել. ուղղել զաչս. ակն ածել. հայեցիւք յայտնել զկիրս կամ զկարեկցութիւն. պիր պագըշ պագմագ. պագը վերմէք, նազար սալմագ.
Արտեւանունք ոք արդար ակնարկեսցեն. (Առակ. ՟Դ. 25։)
Առ քեզ ակնարկեմ։ Ի բացուստ սարսելով նմին ակնարկեաց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ակնարկելով քո ի յաղերս բանիս։ Ակնարկեա՛ ի բեկութիւնս։ Ի կործանեալս յիս ակնարկեսցես։ Առ պարտաւոր գերիս ողջամիտ կամօք ակնարկեն. (Նար.։)
Ոչ մարգարէիցն լուան, եւ ոչ յարդարոցն ակնարկեցին։ Յորժամ տեսանես զաղքատն, ակնարկեա՛ ի նմանէ իբրեւ ի սեղանոյ Քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ԶԱստուած ոչ ակնարկեցին զրպարտել. (Վեցօր. ՟Թ։)
Զոր նոքա թեւասքօղելով ակնարկեն. (Նար. կուս.։)
Տռփամ ակնարկել զդէմսդ ... Ակնարկեալ զկերպարանեալ զինուորն ընդ թագաւորին յաթոռն։ Զաներեւոյթսն՝ հաւատոյ իմացմամբ ակնարկեն ... Նախատեն արք չարք զարդարս, յորժամ ինչ բիծ եւ արատ ի նոսին ակնարկեն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Զնորոգումն տիեզերաց ակնարկէ. (Ագաթ.։)
Ակնարկեաց զերկրորդ գալուստն. (Մամբր.։)
Զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ։ Այսպիսի իմն ակնարկէ վարդապետութիւն հոգւոյն։ Եւ Եսայի ճշմարտապէս զսոյն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա. 18. 31։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Հայեցուցանել, յարմարել։ Հայիլ, ուղղիլ, այս ինքն վերածիլ.
Առակս վերջին՝ առ իս ակնարկէ զդիպուածոյն չար պատահմունս։ Ի բամբասանաց՝ որ ի վէսս ոմանս ակնարկի։ Ըստ մարգարէին ձայնի՝ որ ի քեզ Յիսուս ակնարկի. (Նար. կ. ՟Ծ. ՟Հ՟Ե։)
to make signs with the eyes, to indicate;
to laugh at, to make fun of, to mock at.
evident, clear, visible, palpable;
evidently, visibly, in presence of.
Զաներեւոյթ ... ակներեւ տպիւ գծագրեաց։ Յաւել եւ զիւրեանցն ակներեւ տեսութիւն. (Նար. խչ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Դ։)
Դորա պատիւ ակներեւ յօրինակի անդ ցուցաւ։ Ահա ակներեւ յանդիման քեզ եւ ամենեցուն՝ յերկինս համբառնայ։ Անդ ակներեւ տեսանիւր զօրութիւնն Քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Լմբ. համբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
wink;
twinkling.
Բնական շարժմունքն լինին յակնթարթ մի. (Բրսղ. մրկ.։)
expect, to hope.
ԱԿՆԿԱԼԵՄ, ԱԿՆԿԱԼԻՄ կամ ԱԿՆ ԿԱԼՈՒՄ. Նոյն ընդ ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, ակն կալայ. ուստի ԱԿՆԿԱԼԵՍՑԻ, այս ինքն ակնկալեալ լիցի. προσδοκάομαι expector ԱԿՆԿԱԼԼԻ, կամ ԱԿՆԿԱԼԻ, իբր ակնկալելի, ակնունելի. προσδοκώμενος expectabilis եւ ԱԿՆԿԱԼԻՔ, իբր ակնկալութիւն։
Ե՛ն ինչ՝ որ աստէն մերձ են, եւ ե՛ն ինչ՝ որ ակնկալլիք։ Ակնկալլին բարի՝ ցանկութիւն է, իսկ անդէն մերձն՝ հեշտութիւն։ Ոչ նմանապէս զարհուրեցուցանէ չար՝ ակնկալլին, եւ ի վերայ եկեալն։ Յուսով հանդերձելոցն փառաց, եւ ցանկութեամբ ակնկալեաց բարեաց. (Նիւս. բն.։)
Յակընկալեացն վրիպէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Փորձութեան ակնկալլի. (Տօնակ.։)
Զյարութիւնն զակնկալին հաւատացելոց։ Դիպուած ինչ բարւոյ լինիցի առանց աշխատութեանց եւ ակնկալեաց։ Ամենայնցն ակնկալիք դու ես ... Յանդգնութիւն էր ինձ այս. նաեւ յաստուածային կողմանէն պատժոց ակնկալիք. (Սարգ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։)
Երկայնամտեալ՝ ակնկալով դարձի ապաշխարութեան. իմա՛, ակնկալլով կամ ակնկալելով։ (Որպէս եւ Մանդ. ՟Ի՟Ա.)
cf. Ակնկալութիւն.
that looks attentively;
— լինել, to regard with attention or pleasure.
Մեծապէս զարմացեալ՝ ակնկառոյց լինէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
ashamed, confounded;
sad.
Զմատնիչն՝ զպիղծ եւ զանամօթ եւ զակնկոր առ ամենեսեան։ Առ ի բազմաց փառաւորութիւնն՝ ակնկորս եւ կեղծաւորս գործէ։ Մի՛ առնիցես ակն կոր զլեզուդ. ապա թէ ոչ՝ զիա՞րդ պաղատիցի վասն քո, յորժամ ինքն զիւր համարձակութիւնն կորուսանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
to be confounded or ashamed.
ԱԿՆԿՈՐԵՄ ԱԿՆԿՈՐԻՄ. Կորացուցանել զաչս. զերկիր նշմարել. ամօթապարտ գտանիլ. ամաչել. պատկառիլ. վար նայիլ, երեսը կախել. եիւզիւ աշազը օլմագ. ութանմագ.
Փոխանակ զի ակնկորեաց յերեսաց իմոց՝ ոչ ածից չարիս յաւուրս նորա. (Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 29։)
Ակնառուքն ակնկորին. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
fascinated, enchanted;
—, առ —, scare-crow, bug-bear.
Ակնհա՛ր է, ասէ, մանուկդ. (Ոսկ. կող. ՟Ը։)
ԱԿՆՀԱՐ կամ ԱՌԱԿՆՀԱՐ. προβασκάνιον praefiscina, amuletum Խրտուիլակ առ ի ահիւ կամ յաչաղութեամբ հարկանել զաչս տեսողաց. գօրգուլուգ, ույուգ, էֆրէնճէ.
Զո՛ր օրինակ խալամ մի ի պարտիզի առ ակնհար է կանգնեալ. սոյնպէս եւ դիքն նոցա. (Թղթ. բարուք.։)
furrowed.
Ո՛չ մաճ ի ձեռն առնում, եւ ակօսաբեկ առնեմ. (Ոսկ. խչ.։)
that ploughs.
Զեզն ամոլոյ՝ զգործունեայ եւ զակօսաձիգ. (ՃՃ.։)
Առաքեցան ի տեառնէ երկու երկու որպէս ամոլք ակօսաձիգք առ ի հերկել զբնութեան մերոյ անդաստան. (Տօնակ.։)
Մշակութիւնն հերձեալս ակօսաձիգս պատառեալ զերկիրն. (Ագաթ.։)
to plough.
Օրինակէ երկրի սերմանց զսերմ աստուածպաշտութեան, եւ յիշէ զակօսելն. (Խոսր. ժմ.։)
behold!
ἱδού, ἥδη ecce, en Ձայն նշանակ ցուցման առաջիկայ կամ մերձակայ իրաց եւ գործոց, որպէս եւ անցելոց իբր ներկայ առաջի եդելոց. նայէ՛, տես, մէյմալ նայիս որ. իշթէ, էօշթէ, հա՛, անէք, իյնէք.
Ահա փեսայ գայ։ Կի՛ն դու, ահա որդի քո։ Ահա մայր քո։ Եւ ահա եղիցիս համր։ Եւ ահա յղասցիս։ Ահա հրեշտակ Տեառն երեւեցաւ նմա։ Ահա կոյս յղասցի։ Գիտաց Յիսուս, եթէ ահա ամենայն ինչ կատարեալ է։ Ահա հուր, եւ ահա փայտ, եւ այլն։
Ահա՛ անկաւ ... Ահա դատաստան, ահա յանդիմանութիւն. (Նար.։)
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնցոյց առնելոյ է։ Ահա ասելն՝ սպառնական իմն է բարբառ. (Գէ. ես.։ Երզն. քեր.։)
Ահա ասելն՝ յանկարծութեան նշանակ է։ Ահա ձայնդ առ այնոսիկ պատշաճի՝ որք ակն ունին եւ սպասեն տեսանել զոք. (Գէ. ես.։)
Թո՛ղ զի բազում անգամ իբր թարմատար վարի եւ ի զարդ։
Որք ունին ակնարկութիւն յահա ասացեալս։ Ահա ասելի է։ Յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից։ Քանզի ահա որ երդնու, յանհաւանութիւն կարծիս տայ. (Փիլ.։)
Բազում ամանակօք ահա բնաւորեալ. (Արիստ. որակ.։)
Ի մուտս յահայ եղելոց տանցն. (Պտմ. աղեքս.։)
terrified, dismayed, thunderstruck;
— առնել, to terrify, to frighten, to dismay;
— լինել, to be frightened or dismayed.
Որ բեկանէ ահիւ զսիրտ այլոց. ահացուցիչ. ահաւոր. սոսկալի. վախ ձգօղ, վախնալու. գօրգուլու, հէյպեթլի.
Ահաբեկ իշխանութեամբ սաստեալ։ (Ոսկ. գաղ.։)
Յահաբեկ լուսոյ ծագման քո տէր։ Յահաբեկ գալստեան Որդւոյն Աստուծոյ. (Շար.։) (Տօնակ.։)
Պահապանքն պակուցեալ ահաբեկ լինէին. (Շար.։)