thundering, loud, noisy.
որպէս ամպաբեր, կամ ըստ յն. ամպայարոյց, մակդիր Արամազդայ. որ եւ ասի դիոս՝ շանթառաք չաստուած νεφεληγερέτης ζέυς nubes excitans Juppiter որ եւ fulgurator, fulminans, tonans, altitonans.
Կործանեաց զամպրոպային պատկերն Արամազդայ. (Խոր. ՟Բ. 83։)
ԱՄՊՐՈՊԱՅԻՆ որպէս Բարձրացեալ մինչեւ յամպս.
Ի մայրս լիբանանու՝ ճիռ քառակերտեալ՝ ամբարձաթռիչ ամպրոպային. (Տաղ խչ. ստեփ. սիւն.։)
first day of the month, calends.
νεομηνία, νουμηνία novilunium Գլուխ ամսոց. սկիզբն կամ առաջին օր ամսոյ, եւ կամ լուսնի. ամսամուտ. եւ հանդէս այնր աւուր. ամսու կամ լուսնի առջի օրը. այ պաշը.
Յամսագլուխս ձեր հարկանիցէք զփող։ Մատուցանէին այլ եւս ողջակէզս յամսագլուխս։ Յաւուրս ամսագլխոցն բացցի. (Թուոց. ՟Ժ. 10։ ՟Բ. Եզր. ՟Գ. 5։ Եզեկ. ԽԶ. 1։)
Զամսագլուխս ձեր եւ զտօնս ձեր ատեաց անձն իմ։ Զտօնս քո եւ զամսագլուխս քո դարձուցից ի քէն. (Ես. ՟Ա. 14։ Եզեկ. ԻԳ. 34։)
Ազատեաց զմեզ ի շաբաթապահն կրօնից, յամսագլուխն լուսնաց". այլ յն. է մի բառ՝ որպէս նորամսութիւն, կամ նորալուսին։ (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. իբր ածակ. ասի ի հյ.)
beginning of the month, calends.
Յամսամտի ամսոյն։ Զողջակէզսն ամսամտից։ Մասամբք տօնից կամ ամսամտիւք. (Ել. ՟Ե. 2։ Թուոց. ԻԹ. 6։ Կող. ՟Բ. 16։)
Շաբաթս եւ ամսամուտս պահել. (Ոսկ. գղ.։)
Վիրք եւ յոյնք իւրեանց ամսամտովք ոչ վարին, այլ զհետ երթան այլոց. (Վանակ. տարեմտ.։)
cf. Ամսօրեայ.
Ամք լուսնականք, այս ինքն ամսաւորք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ածէին ստէպ ստէպ տագնապաւ յամսաւոր յօր տօնի ծննդեան թագաւորին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 7. յն. ՛յըստ ամսոյ թագաւորին ծննդեան յօր։)
Յամսաւորէն մինչեւ ցհինգեմեանն. (Ղեւտ. ԻԷ. 6. (ա՛յլ ձ. յամսօրէէն, կամ յամսօրէից)։)
more solid or strong, very durable, well fortified.
Առաւել կամ կարի ամուր. աւելի անքոյթ. յապահովագոյն. եւ ամրաբերձ. անկործան.
Որպէս զի ամրագոյն լինել իշխանութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Ամրագունիւք պարսպօք. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Իբրեւ ամրագունիւ պարսպաւ պահպանեսցի. (Խոսրովիկ.։)
Ամրագունի ե՛ւս տեղւոյ ելեալ ի խնդիր։ Ամրագոյն տեղի մի գտեալ. (Փարպ.։)
Ամրագոյն քաղաքաց. (Շ. թղթ.։)
Պնդապահ. կարի զգուշաւոր.
Սակաւ բանիցս խրատական, լե՛ր ամրագոյն դու պահապան. (Շ. առ ապիրատ.։)
Հաստատագոյն. անյողդողդ.
Եկեղեցի (հիմնեալ) ... յանշարժ վիմին վերայ ամրագոյն. (Գանձ.։)
very secret, very private;
very intricately fortified;
protecting, sheltering.
Ծածկօղ յամրութեան. անքոյթ եւ յապահովի պահօղ ընդ հովանեաւ իւրով.
Ամրածածուկ աջովդ քո. (Շար.։)
Ամրածածուկ ձեռացն Աստուծոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Պահպանէ ընդ ամրածածուկ զօրութեամբն. (Շ. բարձր.։)
Եւ ծածկեալ պատսպարեալ ամրութեամբ. անքոյթ. թաքուն յապահովի. գաղտնածածուկ. սաքին. էմին. կիզլի.
Յամրածածուկ հաւալոցէն դեսպանս առաքէր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Պահպանելով յամրածածուկ սենեակս. (Պիտ.։)
Ամրածածուկ շտեմարան. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զխորհուրդն՝ որ ծածկեալն էր. չասաց վայրապար ծածկեալ, այլ՝ ամրածածուկ (զի յն. է բացածածկեալ. ἁποκεκρύμμενος) (Ոսկ. կողոս.։ Որպէս եւ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6.)
Ամրածածուկ քօղաձիգ ծնկասէր հարսունք". յն. ստորածածկեալք յառագաստի։
յապահովագոյն. անքոյթ ամրութեամբ. յն. զգուշագոյն ἁσφαλέστερον.
Օրէնքն՝ ե՛ւս ամրածածուկ քան զպարիսպսն պահէին զնոսա. (Ոսկ. ես.։)
Եւ զիս պահեա՛ ի հեղեղէ ... քո տապանաւ սուրբ խորանին՝ ամրածածուկ ընդ հովանին. (Յիսուս որդի.։)
ԱՄՐԱԾԱԾՈՒԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Բարւոք պահել, ծածկել, եւ պահիլ, ծածկիլ. καλύπτω, -ομαι obteg, or եւ այլն.
Ամրածածուկ ի վնասակարացն յարձակմանց զպտուղսն առնելով. (Պիտ.։)
Ամփոփեալ յորջսն՝ ամրածածուկ լինի. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ամրածածուկք եղեն ամպով Հոգւոյն Սրբոյ. (Վրք. ածաբ.։)
strongly built, very strong or solid.
Ամրութեամբ կառուցեալ. հաստակառոյց. անկործան, ամրաշէն. միւհքէմ եափըլմըշ.
Պատուար ամրակառոյց. (Նար. կուս.։)
strongest side of a fortress, most fortified part;
citadel, castle, fortress.
Կողմն ամրոցի կամ ամրութեան քաղաքի. յն. ակառն, քաղաք Դաւթի, եւ այլն. ἅκρα arx, munitio
Շինեցին զամրակողմն զգլուխ քաղաքին։ Ամրակողմն գլուխ քաղաքին բնակութիւն եղեւ հեթանոսաց։ Փախստեայ գնային յամրակողմն ի նուիրեալ տեղին մեհենին ի կառնային. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 35։ ՟Գ. 45։ ՟Ե. 43։)
extremely strong or solid, very hard;
made hard under the hammer.
Կռեալ ամրութեամբ. անվնասելի. անգծելի.
Ամրակուռ զէն. (Արիստակ.։)
Ընդ ամրակուռ սպառազէնս մեր սովաւ ի հանդէս մտանէր. (Լմբ. ատ.։)
to fortify, to garrison, to put in a state of defence;
to re-enforce, to strengthen, to confirm, to corroborate, to establish, to settle, to cement;
to encourage, to hearten, to animate, to embolden;
to prop, to support, to sustain, to stay, to keep up, to hold up;
to bar, to fasten, to shut, to stop up, to close.
ὁχυρόω, προσοχυρόω, κατισχύω , περιφράσσω, στερεόω, διαφυλάττω, κατακρύπτω munio, fortifico, firmo, roboro, cicumsepio, custodio, abscondo Տալ ամրանալ. ամրութեամբ պնդել՝ զօրացուցանել, պատել, շրջափակել. ծածկել, պահել, պահպանել, յապահովել, պատսպարել. ամըրցնել, ուժովցնել, ապահովցնել. միւհքէմ վէեմին եթմէք. թագվիյէ՝ գուվվէթ՝ իսթիհքեամ վէրմեք.
Ամրացուսցէ զբարձրութիւն զօրութեան իւրոյ։ Ամրացոյց զնոսա պարսպօք։ Ամրացոյց եւս զնա։ Ամրացոյց զլեառն տաճարին։ Զամուրսդ որ ամրացուցեր։ Խրամակարկատ արարին, եւ ամրացուցին զնա։ Զճանապարհս երկիւղածաց իւրոց ամրացուսցէ։ Ամրացուսցես զնոսա ի ծածկոյթ երեսաց քոց։ Ամրացուցեր զարտաքին նորա, եւ զներքին տան նորա. եւ այլն։
Զմիջնաբերդն ամրացուցանէր բարձր պարսպօք. (Խոր. ՟Բ. 36։)
Ամրացուցանէր իբրեւ զքաղաք մի ամուր. (Եղիշ. ՟Ե։)
Բազում ռոճկօք զամրոցն ամրացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կամ ատեալ, ազատ պահել. անքոյթ կացուցանել.
Ի հասեալ բարկութենէ ամրացո՛. (Շար.։)
Ի յօձին թիւնից միշտ ամրացուսցես։ Յորոց պահեսցես եւ ամրացուսցես. (Նար. ԽԷ։)
Զիս ամրացո՛ ի սրոյ նոցին ... Ամրացուսցես աջով քոյին ի գաղտաձիգ նետից նորին. (Յիսուս որդի.։)
Նորոգել զամրութիւն. հաստատել. սրտապնդել.
Ամրացո՛ հաստատուն հաւատով յանձինս մեր՝ զյոյս, զսէր եւ զհաւատ մինչեւ յաւիտեան. (Շար.։)
Զմիմեանց դաշն զսիրելութեանն ամրացուցանել. (Պիտ.։)
Վարդապետական մեր բանիւն ամրացուցանել զառողջսն. (Յհ. իմ. ատ։)
Եւ յամուր տեղիս գնել ի զգուշութիւն անքոյթ. սագլամագ.
Ամրացուցեալ զնոսա ի ծործորս լերանցն. (Յհ. կթ.։)
castle;
citadel;
fort, fortress;
redoubt, outwork.
Նոյն ընդ ԱՄՈՒՐ, գ. Ամրութիւն. տեղի ամրանալոյ. վայր ամրափակեալ. եւ մարտկոց. որպէս ὁχύρωμα, περιοχή munitio, munimentum, propugnaculum մէթանէթ. էմին եէր.
Մինչեւ ցքաղաք ամրոցին տիւրացւոց։ Եկին յամրոց տանն Բեթէղբերիթայ. այրեցին ի վերայ նոցա զամրոցն հրով։ Եւ առ Դաւիթ՝ զՍիոն, եւ զամրոց նորա։ Նստաւ Դաւիթ յամրոցին, եւ կոչեցաւ այն՝ քաղաք Դաւթի։ Յո՞ դուք յուսացեալ նստիք յամրոցդ Երուսաղէմի. եւ այլն։
Պաշարեցին զամրոց դարանակալացն". յն. զբանակ. (Ա. Մակ. ՟Ժ. 80.)
Յանձաւախիտ ամրոցս մայրեացն։ Յամրոցս քարանձաւին. (Յհ. կթ.։)
Քանդեսցին ամրոցք ապստամբողացն։ Կոչէ ձեռամբ յամրոցն անմատոյց՝ փախուցելոցն պատսպարան. (Նար.։)
Պահպանին ընդ մաքուր ամրոցաւ ողջախոհութեան։ Երանի՛ թէ յայն ( ի լեառն Թաբոր) եղեալ էր ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Պիտ.։)
ԱՄՐՈՑ. Դղեակ. բերդ. միջնաբերդ. ակառն. գալէ, հիսար. որպէս ἅκρα arx
Պահեալ զգանձն ամրոցաւն հանդերձ. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Սուտ երդմամբ խաբէր եւ իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Է։)
Մարտ ընդ բոլորից իսկ ամրոցաց հայոց դնէր։ Բնակեալ կային յամրոցի անդ։ Պատեցաւ շուրջանակի զամրոցաւն. (Յհ. կթ.։)
ԱՄՐՈՑ. Լայնաբար՝ որպէս ամրութիւն պահպանութեան. պահապանք. պահակ. պահակապան. զօրական. պէքճի. գօլ. մուհաֆըզ. φρουρά, φρούριον custodiae, prsesidium
Եդ Դաւիթ ամրոց յԱսորիս. (՟Ա. Մնաց. ԺԸ. 6։)
Եւ ամրութիւն սպառազինութեան այրուձիոյ. րախթ. սիլահ փուսադ.
Քաջապինդ զօրութիւն ձիոյս՝ զիւրն պատրաստական ձիազէնս, եւ զամրոցս, եւ զսպառազինութինս զինուորին բառնալ զինքեամբ կարողացեալ. (Պիտ.։)
Որպէս ամուր, (կամ սեռ. յոքն. գ. ) Ամրական. անմարտնչելի. անմատոյց. կամ ամրութեանց.
Զայլս ոմանս արգելեալ ի տեղի ինչ ամրոց. (Փարպ.։)
Ղօղէր յամրոց վայրս. (Յհ. կթ.։)
solidity, durability, strength;
re-enforcement, establishment, confirmation, settlement, corroboration;
fort, fortification;
redoubt, outwork.
ὁχύρωμα, ἑρυμνότης, κρημνότης munitio, munimentum, firmitas Ամո՛ւր եւ անքոյթ գոլն. յապահովութիւն. պատսպարութիւն. հաստատութիւն, սերտութիւն. պնդութիւն. տոկունութիւն. անսասանութիւն. գավիլիք. խթիհքեամ. իշթիտատ. թէմքին. գարար. եմնիյէթ.
Ամրութիւն սրբոց՝ երկիւղ Տեառն։ Յամրութիւն քաղաքին յուսացեալ էին։ Ի պարսպացն ամրութիւն. (Առակ. ՟Ժ. 29։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 34։ ՟Ժ՟Բ. 14։)
Լեառն զեկեղեցի կոչէ, եւ զկրօնիցն ամրութիւնս։ Զհաստատութիւնն եկեղեցւոյ զամրութիւնն. (Ոսկ. ես. (յն. անմարտնչելին գոլ. անձեռնարկելի լինելն։))
Վասն տեղացն ամրութեան անդր ժողովեալ էին. (Լաստ. ԺԶ։)
Պարիսպ ամրութեան (այս ինքն ամուր). (Շար.։ եւ Պիտ.։)
Դարան կամ նշան ամրութեան (այս ինքն ամրանալոյ)։ Անկեղակարծ յուսոյ ամրութիւն։ Գօտեւորեալ միջապինդ ամրութեամբ. (Նար. ՁԳ։)
Զգեցեալ յանձինս իւրեանց զհաւատս եւ զսէր իբրեւ զզրահս ամրութեամբ. (Ագաթ.։)
Ամրութիւն քաղաքին՝ ո՛չ քարինքն են, այլ՝ բնակչացն առաքինութիւն. ապա ուրեմն ամրութիւն քաղաքի՝ բարեպաշտութիւն միայն է. (Մխ. երեմ.։)
Պահեալ ամրութեամբ զհովուապետն։ Համօրէն ժողովրդեան քում սովիմբ ամրութիւն. (Նար.։)
Եւ իբր թանձրացեալ, տեղի ամրանալոյ կամ պահպանութեան. վայր անառիկ. բարձրաւանդակ, դղեակ, պարիսպ. պատնէշ. ցանկ, փականք զգուշութեան. ապաստան. գալէ. հիսար. էմին եէր.
Նստցիս յամրութիւն (յն. յամբարտակն կամ ի բարձրաւանդակի) վիմի։ Զքաղաքն ամրութեամբն հանդերձ ի ձեռն (յն. զընդ ձեռամբն) առնուին. (Յոբ. ԻԲ. 24։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 28։)
Եւ ինքն գնաց ապստամբեալ ի կողմանս ամրութեանն մարաց։ Զի քանդեալ աւերեսցեն զամրութիւն ամենայն քաղաքաց. (Խոր. ՟Բ. 60։ ՟Գ. 35։)
Բոյլք էրէոց դադարեալ յիւրաքանչիւր ամրութեան։ Բուրաստանն պարփակեալ ունէր պարսպաձեւ կազմութեամբ ամրութիւն ի խիտ եւ խոցոտող մացառուտ փշոց. (Պիտ.։)
Ամրութիւն դռնափակաց, կամ սեմոց, կամ որմոց. (Նար.։)
Ոչ պէտք են մեզ դրանց եւ նգաց, եւ ոչ այլ ինչ ամրութեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Անդ հանգուցին զտապանակն եւ զխորանն յամրութիւն լերինն (Սիոնի). (Լմբ. սղ.։)
gathered together, close, concentrated;
— ունել, to keep together, to hold collected.
• «ժողովուած, հաւաք, մէկտե-ղուած» Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. «զսպուած, պար-կեշտ (կեանք)» Եփր. ծն. «կոկիկ (հագուստ)» Կոչ. «փոքր, սահմանափակ (գետին)» Կոչ. «անմասն, զուրկ» Շնորհ. որից ամփոփել -քհաւաքել, ժողովել. 2. իրեն քաշել, զգուշա-նալ. 3. ձեռքով բռնել. 4. փայփայել, սփոփել, մեղմել», կրաւ. «բովանդակուիլ. 2. քաշուիլ, պահուիլ, կծկուիլ. 3. ետ քաշուիլ. 4. փա-կուիլ, գոցուիլ. 5. պակասիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ա-գաթ. ամփոփութիւն «չափաւորութիւն» Կոչ. վաշխամփոփ «վաշխ հասաքող, վաշխառու» Մաշկ. գրուած է նաև անփոփ Շիր. 35. ան-անփոփ Ագաթ. նոր գրական լեզուի մէջ ամ-փոփ «կոկիկ կերպով համառօտուած», որից ամփոփում «եզրակացութիւն, համառօտու-թիւն», լուսամփոփ, ձայնամփոփ, ինքնամ-փոփ։
• = Արմատն է փոփ, որից ամ-մասնիկով ամփոփ. նոյն արմատը գտնում ենք նաև ափոփ բառի մէջ, որ կազմուած է զ>ս մաս-նիկով։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἀμφι «շուրջանակի», αμφω և լտ. ambo «երկոքեան», հյ. ափ։ Տէրվ. Նախալ. 93 արմատը դնում է փո, կըր-ճատ կրկնութեամբ փոփ, ամփոփ=հյ. փոքր, սանս. putra «որդի», յն. παιω «զարնել» ևն։ Հիւնք. ամբոխ բառից։ Վե-րի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 16, 124։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 26 պրս. [arabic word] anbub «կահաւո։ րում», [arabic word] ︎ anbūdan «դիզել» բայից Ամօթ տե՛ս Ամաչել։
ԱՄՓՈՓ. Անմասն. պակասեալ. զուրկ, պակաս. մահրում.
գրի եւ ԱՆՓՈՓ. (լծ. յն. ամֆի՛ շուրջանակի, յամենայն կողմանց. եւ ամֆո՛, լտ. ա՛մպօ երկոքեան) Ժողովեալ ի մի ի չորից կողմանց կամ երկուստեք, կամ երկոքումբք ափովք. հաւաքեալ. զուսպ. պինդ. պարկեշտ. ժողվտած, կծկած. թօրթօփ.
Իբր ժողովեալ իցեմք ամենեքեան ամփոփ միաբանութեամբ. (Մծբ. ԺԹ։)
Ունի յինքեան զամփոփ զլոյծ բնութիւն ջրոցն։ Հաստատեալք յԱրարչէն՝ ունել ամփոփ ընդ ինքեամբ զամենայն որ ի միջի նոցա է. (Եզնիկ.։)
Լոյսն՝ որ յառաջ քան զարեգակն, ոչ էր անփոփ եւ ժողով. (Եփր. ծն.։)
Ամփո՛փ կալ զանձն քո ի քեզ։ Ամփոփ (յակճիռս, կամ յաղօթս. յն. ի կախ) կային միտք ձեր առ ի լսել զանձկացեալն. (Կոչ. ՟Թ. ԺԴ։)
Որոց եւ ամփոփ իցէ տարրն։ Զպարկեշտութիւնն եւ զզգաստութիւնն, զանփոփ հանդերձիկն. (Ոսկ. փիլ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մի՛ առ զարդարել, այլ առ ամփոփ զգենուլ. (Կոչ. ՟Դ։)
Անփոփ վարուք՝ ժողովեալ կարթիւք յարքունական կայանսն. (Յհ. կթ.։)
Որդիք Աստուծոյ կոչեցան, զի ամփոփ էին կեանք նոցա. (Եփր. ծն.։)
ԱՄՓՈՓ. Անձուկ. նեղ. չափաւոր. փոքր. սուղ. տար. ճիւզի. ὁλίγος parvus, angustus
Յամփոփ գետնի կայ՝ մինչ սերմանեալ լինի. (Կոչ. ՟Ե։)
Ես՝ որ բնաւից բարեաց ամփոփ. (Շ. յիշ. առակ.։)
to assemble, to concentrate;
to enclose, to confine;
to fold, to furl, to tighten, to pack, to tuck;
to shorten, to restrain, to contract;
to straiten, to stint, to limit, to bound;
— զմիտս՝ զանձն, to recollect one's self, to collect one's ideas;
— զմեռեալն, to bury the dead, to inter;
— զսուրն, to sheathe a sword.
կամ ԱՆՓՈՓԵՄ. συνάγω, ἑπισυνάγω , συστέλλω, περιστέλλω, παραλαμβάνω, κομίζω congrego, colligo, contraho, assumo, apporto, circumtego Ժողովել ի մի. հաւաքել. յինքն ձգել կամ առնուլ. կարճել. զսպել. պատել, եւ թաղել. ժողվել ժողվտել, իրեն քաշել, կծկել. թօփլամագ. տիրմէք. տեվշիւրմէք. չէքմէք.
Զտօն արմտեաց ամփոփելոյ։ Մի՛ առհասարակ զնշխար հնձոց ամփոփեսցես։ Ամփոփիցէ զկալ քո։ Առաքեաց Դաւիթ, եւ ամփոփեաց զնա ի տուն իւր։ Ամփոփեաց զձեռն անդրէն։ Շա՛տ է արդ, ամփոփեա՛ զձեռն քո։ Ընդէ՞ր ամփոփեաց Մողոքոմ զԳադ։ Ամփոփեցին զնա, եւ տարան թաղեցին։ Երթիցես ամփոփիցես զմեռեալն։ Ամփոփել զմարմինս անկելոցն ի պատերազմի. եւ այլն։
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեանն խոշորութիւնն։ Յորժամ մօտ եմք եւ յունկնդրութեանն վայելեմք, ամփոփիմք. իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք. (Ոսկ.։)
Զմեծութիւն էութեանդ անհաս գերագոյութեամբ ամփոփեցեր. (Պիսիդ.։)
Ի մի վայր ամփոփել. (Պորփ.։)
Երկամանակք ասին, վասն զի երբեմն ձգտին, եւ երբեմն ամփոփին. (Թր. քեր.։)
Զահ իւր յինքն ամփոփէր։ Զմիտսն ամփոփեն ի հաճոյսն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Պարգեւէ, ամփոփեսցո՛ւք. (Յճխ.։)
Կարկառեմ, եւ անդրէն ամփոփեմ։ Թէ զկենացն ճաշակ ի քեզ ինքն ամփոփեսցես ... Ամփոփեսցես զբարձրացեալ զսուր։ Ամփոփեաց արդարութեամբ զսուրն ի տեղի իւր. (Երզն. մտթ.։) (Նար.։)
Ամփոփել զմիտս՛ի հայեցուածոց աշխարհիս. (Լմբ.։)
Ամփոփեսցուք զնշխարս սոցա. (Ագաթ.։)
Թունաւորացն օձից զթիւնսն ամփոփեալ. (Շ. տաղ.։)
իբր ափով կամ ձեռամբ շօշափել. եւ փայփայել. սփոփել. մեղմել. բռնել. եւ շոյել. իբր յն. ἄπτομαι tango
Զաստեղս երկնից ամփոփել համարէր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 10։)
Իսկ ձեռքս զհիւանդացեալ հեզութեամբ (այս ինքն հեզիկ) իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (Բրս. յուդիտ.։)
to contain, to be closed or shut up;
to draw closer, to be contracted, concentrated, to assemble;
to fold up;
to fall back;
to reflect.
Բովանդակիլ. պարագրիլ.
Ամփոփեցար անսահման. (Նար.։)
Անփոփեցաւ ի մարմին. (Ագաթ.։)
Ինքն յո՞ մարթ էր ամփոփել, զի չէր ուրեք մարթ ամփոփելոյ։ Քանզի չգոյր ուրեք տեղի ամփոփելոյ. (Եզնիկ.։)
Կամ ծածկիլ. թաքչել. պատկառիլ. գումարիլ. նուաճիլ. պահուիլ, կծկտիլ, քաշուիլ, սըմքիլ. կիզլէնմէք. սինմէք. չէքինմէք.
Ի սենեակս ղօղեալ ամփոփիցիմ։ Ի քո սպառնալեաց ամփոփին քերոբէք։ Ամենայն չարին երեւոյթք մերժին խափանին, եւ բնաւին ամփոփին։ Իբր զհերքեալ՝ առ իս ինքն ամփոփեցայ. (Նար.։)
Թէ եւ թաքուն իմն ամփոփեալ, յռամիկ ազանց միջի ծածկեալ. (Շ. վիպ.։)
Ամփոփեսցին, եւ մտցեն երկիւղիւ ընդ Աստուծոյ հնազանդութեամբ։ Առ ամփոփելոյ ընդ երկիւղիւ Արարչին. (Եզնիկ.։)
Արջն ամփոփեալ յորջսն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Սուրն Սաւուղայ ոչ ամփոփեցաւ դատարկացեալ. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 22։)
Որք անփոփեցան ի պնդութիւն պահոց. (Յճխ.։)
Անդրէն ի նոյն ողջամիտ մաքրութիւնն ամփոփեալ. (Պիտ.։)
Գոչումն որոտման յետ հասելոյ զանձրեւ կենաց՝ ամփոփեալ յերկինս՝ առ առաքողն անդրէն դարձան. (Շ. տաղ.։)
Կամ փակիլ. խցանիլ. դադարել. գոցուիլ, բռնըւիլ.
Ի բանալ բերանոյ իմոյ՝ ոչ եւս ամփոփեցաւ անդրէն. (Եզեկ. ԼԳ. 22։)
Վտակք արտասուաց քեւ անփոփեսցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Լայնութիւն ակնկալութեանն ամենեւին իսպառ ամփոփեալ։ Ո՛չ ի լրմանէ ամփոփեալ։ Յաւէտ անձկութեամբ ամփոփին ի բերումն բովանդակութեան արարչական բանին հանգստեան. (Նար.։)
cf. Պատկառուկ.
cf. Ամփոփումն.
σύμμετρον Իբր չափաւորութիւն, կամ չափակցութիւն.
Վասն լսելեացն ամփոփութեան զյօժարութիւնն կարճեցաք. (Կոչ. ԺԵ։)
restriction, modification, contraction, limitation;
— մտաց, attention.
Ամփոփելն, իլն, ըստ ամենայն նշ.
Գոգք ամփոփման ծոցոյն։ Ի լռարանի մտացս ամփոփման. (Նար. ԻԵ. ՂԱ։)
Զամփոփումն (կամ զանփոփումն) սուրբ ոսկերաց նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գօտիք ամփոփումն (կամ անփոփումն, այս ինքն զսպումն) երեւեցուցանեն եւ ժողով՝ ցանկութեանց եւ այլոց ախտից. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։)
bashfulness, modesty.
ԱՄՕԹԽԱԾՈՒԹԻՒՆ ԱՄՕԹՂԱԾՈՒԹԻՒՆ. σωφροσύνη, σεμνότης, ἀγνεία temperantia, honestas, pudicitia Ամօթխածն լինել. պարկեշտութիւն. զգաստութիւն. պատկառանք. խիպ, խպընկոտութիւն. ութանզանլըգ. հիճապ. ետեպ.
Կայցէք ամենայն մաքրութեամբ եւ ամօթխածութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս մարմնով եւ հոգւով. (Ածազգ. ՟Գ։)
Կանայք՝ որ յուսացեալ էին յԱստուած, ամօթխածութեամբ զարդարէին զանձինս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Յայսկոյս յայնկոյս ընթանային ամօթխածութեամբ. (Լմբ. համբ.։)
Անհամարձակելի յաղօթս գովելի ամօթղածութեամբն կացցէ. (Կլիմաք.։)
cf. Ամօթալիք.
ԱՄՕԹՈՅ եւ ԱՄՕԹՈՅՔ. Սեռականն բառիս ամօթ. որպէս ա. եւ գ. ամօթալի. ամաչելի. եւ ամօթալիք. ամօթանք. առականք. որ եւ ԱՄՕԹ ասի. խպնելու բան կամ տեղ, ամօթը. այպլը. այըպը. ուտ. ἁσχήμων, τὰ ἁσχήμονα, εὑσχήμονα, τὰ τῆς ἁσχημοσύνης quae sunt pudoris, turpia, pudenda
Որ գարշելոյ եւ ամօթոյ են։ Զի ամօթոյ են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։ Եփր. տիտ.։)
Ի բանիցն լինին գործք ամօթոյք եւ անօրէնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զամօթոյ մարմինսն ի պարկեշտագոյն կողմանսն թաքուցեալ պահէ. (Կոչ. ՟Դ։)
Այնքան միայնխ մինչեւ զամօթոյսն ծածկել անդամս. (Պիտ.։)
Ամօթոյքն մեր առաւել եւս պարկեշտութիւն ունին. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Ձեռք՝ որ ըստ աղտեղի ցանկութեանց ի յամօթոյսն շարամերձեալ. (Յճխ. Ի։)
alphabet.
ԱՅԲԲԵՆ ԱՅԲԲԵՆՔ ԱՅԲ ԵՒ ԲԵՆ ԱՅԲՈՒԲԵՆՔ. Հայկական նշանագիրք ողջոյն. ալփաբետք. էլիֆպա, էլիֆպէ.
Ալֆավիդայ. յայնմ տեղւոջ՝ ուր այբբենքն են գրեալ։ Կոմիտաս արար զերգս շարականաց հայերէն այբբենիւք, որոյ սկիզբն է այս, Անձինք նուիրեալք. (Մաշտ. ջահկ.։ Վրդն. պտմ.։)
Զհռովմայեցի եւ զհելլենացի ստացայ զխրատ (զուսումն), բայց զայբ եւ բեն (կամ զայբ եւ զբեն) վայրենւոյս այսորիկ (գեղջուկ եգիպտացւոց) ոչ երբէք ուսայ. (Վրք. հց. ձ։)
Մեկնեաց զայբուբենսն զամենայն։ Ի հայերէն այբուբենսն. (Ճ. վրք. ածաբ.։)
Ի վերայ այբուբենիցն յարմարեալ շարագրեաց։ Ըստ թուոյ այբուբենացն գրոյ (լատինացւոց՝ իգ) վանորայս շինեաց. եւ այսպէս կատարեաց զամենայն այբբենքն. (Մարթին.։)
alphabetical.
vine-dresser, husbandman, that cultivates the vine, wine-grower.
ԱՅԳԵԳՈՐԾ գրի եւ ԱՅԳԷԳՈՐԾ. ἁμπελουργός. vinitor Գործօղ այգեաց. այգորդ. մշակ եւ պահապան այգւոյ. էգէպան. պաղճը, պաղպան.
Թզենի մի էր ուրումն անկեալ յայգւոջ իւրում ... ասէ ցայգեգործն։ Մաճակալք եւ այգեգործք քո։ Յաղքատաց երկրին եթող դահճապետն յայգեգործս եւ յարդիւնարարս։ Այգեգործք ի լերինն. (Ղկ. ԺԳ. 7։ Ես. ԿԱ. 5։ ՟Դ. Թագ. ԻԵ. 12։ եւ Երեմ. ԾԲ. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 10։)
Պտուղ նեխեալ անօգուտ է այգէգործի. (Նեղոս.։ Այգէգործս լինելով. Շ. ընդհ.։)
Յաղագս այգէգործաց. (Մխ. դտ.։)
cultivation of the vine.
այգեգործութիւն կամ ԱՅԳԷԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Գործելն զայգի. մշակութիւն այգեաց. էգի բանիլը. պաղճըլըգ. ἁμπελουργία, ἁμπελούργημα. vineae cultura
Ոմն զվաճառաշահութիւն սիրէ, եւ ոմն զայգեգործութիւն։ Բաժանեցաք յայգեգործութիւնս։ Որոց եղաք պատճառք այգեգործութեամբն մերով. (Սարգ. յկ.։)
Զայգէգործութեան հնարս վարժին անհմուտքն ի հմտագունիցն. (Շ. ընդհ.։)
Զվաստակոյ եւ զտեւողութեան յաստուածային այգեգործութեան. (Փարպ.։)
Որք վարձկանեցան յայգէգործութիւն եկեղեցւոյ. (Լմբ.։)
vintage;
time of vintage.
vintager.
ԱՅԳԵԿԻԹՔ որ եւ ԱՅԳԵԿՈՒԹՔ. Կութք կամ կթումն այգեաց. ժամանակ խաղող քաղելոյ կամ կթելոյ զայգիս. էգի կթողը. պաղպօզուճու, գադդաֆ.
այգեկութ, կթի, թաց. Որ կթէ զայգին. էգի կթողը.
Այգեկթաց եւ հնձողաց. (Ոսկ. ես.։)
funerals performed the day after death.
cf. Այգեգործ.
Կոչեաց առ ինքն զայգորդն. (Բուզ. ՟Զ. 9։)
Ոմանք յայգորդացն գլաջարդ առնէին զճակատ երիվարացն. (Զենոբ.։)
at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— —, every morning.
Առաւօտին. առաւօտեան. πρωινός matutinus Ուստի ԶԱՅԳՈՒՆՆ՝ τὸ πρωινόν. ըստ ոմանց է (իբր անուն), զառաւօտու որսն. եւ ըստ ոմանց (իբր մ), ընդ առաւօտն.
Զայգունն դեռեւս ուտիցէ, եւ առ երեկս բաշխեսցէ կերակուրս. (Ծն. ԽԹ. 27։)
ԱՅԳՈՒՆ. πρωί. mane Ընդ այգն. ընդ առաւօտն. ի վաղիւ անդր. որ եւ ԱՅԳՈՅՆ, ԱՅԳՈՒՑ. առաւօտուց. առւըտուն, առւըտանց, առտըւանց, վաղը առտուն. սապահլայըն, սապահըն. էրթէսի սապահ. էրթէսի կիւն.
Մատուցանիցեն զկէս նորա այգուն։ Եւ եղիցի այգուն՝ եթէ եւ այլն։ Հայեցայ ընդ նա այգունն. (Ղեւտ. ՟Զ. 20։ Հռութ. ՟Գ. 13։ ՟Գ. Թագ. ՟Գ. 21։)
Իրբեւ խոտ՝ որ այգուն ծաղկի, եւ երեկոյն չորանայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ապա այգուն՝ ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին. (Յհ. կթ.։)
Ոչ գոյ մարթ այսօր բանական իմանալ զկենդանի, այգուն՝ անբան. (Անյաղթ պորփ.։)
Քաղէին այգուն այգուն իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում. (Ել. ԺԶ. 21։)
Այդպէս ծիւրիս այգուն այգուն. (՟Բ. Թագ. ԺԳ. 4։)
Սովոր էին երկրպագել այգուն այգուն. (Խոր. ՟Բ. 83։)
cf. Այգուն.
cf. Այժմեան.
Յայժմու ժամանակիս. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 14։)
Յայժմու յաւիտենիս. (Լմբ. պտրգ.։)
Այժմու փրկութեանս. (Նար. ՂԲ։)
ԱՅԺՄՈՒ կամ յօդիւ ԱՅԺՄՈՒՍ. ὀ, ἠ, τὸ νῦν. qui, quae, quod nunc est , παρών. praesens Այժմեան. արդի. առաջիկայ. ներկայ. որ ինչ այժմ ի ժամուս յայսմիկ, կամ առ մեօք, կամ յաշխարհիս յայսմիկ կայ. հիմակուան, առջեւնիս եղածը. շիմտիքի, եօնիւմիւզտէքի, զեմանէմիզին.
Առ ի յայժմու ճառս նպաստ լեալ։ Ոչ իսկ պիտոյ է այժմու ճառիս. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ զայժմու կերպարանդ, այլ զառաջու գործեցեալսն նկատեալ յիշեցէ՛ք. (Պիտ.։)
Այժմու աթոռդ՝ զոր ունիս։ Այլ ազատիլ յայժմուս ախտից. (Շ. թղթ.։)
Զայժմու մի ամիս՝ յայնժամ նոքա (եգիպտացիք) տարի կոչէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Միայն զայժմուս տեսանեմք առաջարկութիւն. (Լմբ. ատ.։)
Մինչեւ յայժմուս՝ եւ որք լինին. (Յիսուս որդի.։)
Իսկագոյն ասացեալն է ի վերայ այժմուցս եղելոցս. (Փիլ. լին.։)
Արհամարհել զայժմուսս։ Որք վասն պատուիրանի նորա թողին զի՛նչ եւ իցէ յայժմուցս. (Բրս. հց.։)
Այժմուքս իսկ նախ ի նմանէ նկատեցան։ Այժմուքս ո՛չ այլ ինչ՝ բայց կերակուր ցեցոյ։ Վայելչագոյն քան զայժմուսս. (Ոսկ.։)
Յիսկզբանցս մերոց ազգաց մինչեւ ցայժմուսս. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Որ են ծածկեալ յայժմուցս։ Նշանն ահաւոր՝ այժմուցս յանդիման եղեալ. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Եւ ո՞ւր ցանկութիւն յանախտականսն բնութեամբ, ըստ այժմուս՝ եւ ո՛չ երբէք. իմա՛, ըստ այժմու վիճակի կամ ցանկութեան։ (Շ. թղթ.)
ԱՅԺՄՈՒՍ. ՅԱՅԺՄՈՒՍ. ԶԱՅԺՄՈՒՍ. ԱՌ ԱՅԺՄՈՒՍ. Այժմ. յայժմու ժամանակի. ի ներկայումս. եւ առ այժմ. հիմակ, հիմակուց հիմա. շիմտի, շիմտիլիք. τανῦν, ἑν τῷ παρόντι. nunc impraesentiarum
Ցուցից արդ այժմուս զհնոյն յիս տեսակ. (Նար. ԼԹ։)
Այժմուս ոչ ոք է տգէտ յընտրողութենէ բարւոյն։ Յառաջ քան զամենայն յաւիտեանս էր, եւ այժմուս է. (Շ. ընդհ.։)
Այժմուս զայն լուծէ. (Լմբ. սղ.։)
Սակաւ ինչ ասացից յայժմուս։ Յայժմուս՝ ակամայ բռնազբօսելով։ Արգելաւ յայժմուս այսու պատճառաւ։ Յանցեալն՝ յայժմուս՝ յապագային, եւ յանըսպառ յաւիտենին. (Շ. թղթ. եւ Յիսուս որդի.։)
Ի յայժմուս եւ ի հանդերձելումն. (Ոսկիփոր.։)
Զայժմուս պատուիրէ եւ խրատ տայ. (Փիլ. այլաբ.։)
Դուզնաքեայ ինչ բան բաւականասցի առ այժմուս. (Շ. թղթ.։)
Դուն ուրեք տեսանի անյօդ ԱՅԺՄՈՒ՝ իբր մակբայ, բայց եւ այն միանգամայն իբր ածական.
Զայժմու եւս ըմբռնեալսն. (Յհ. կթ.։)
Ի յայժմու երգեցեալ օրհնաբանութեանս. (Նար. ՂԳ։)
cf. Այժմ.
cf. Այժմ.
cf. Այժմ.
allegory;
symbol, type;
emblem;
figure, metaphor;
enigma, riddle, rebus.
ἁλληγορία, ἁλληγόρημα. allegoria, figura, interpretatio allegorica Նմանաբանութիւն. առակ. ձեւ. նշանակ. բան խորհրդաւոր կամ գաղտնի իմաստիւք. եւ իմաստ խորին, եւ մեկնութիւն նորին. թէմսիլ. թէֆսիր. մէճազ. մանայի մախֆի.
Երեւելի՛ է ոչ միայն յայնմանէ, որ յայլաբանութեան տեսութիւնն է, այլ եւ ի ճառէ գրոյն։ Ըստ մտածութեան այլաբանութեամբ։ Փիլոնի (գիրք) աստուածային օրինացն այլաբանութեան. (Փիլ.։)
Գողացեալ զառ ի յաստուածոցն հուր, եւ շնորհեալ մարդկան. որ է այլաբանութիւն։ Զայլաբանութիւնն (երգոց) ճշմարտեսցուք. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 46։)
Այլաբանութիւն ունի բանս. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր եւ Պօղոս ըստ այլաբանութեանն առակախօսեալ՝ ասաց, Հագար լեառն Սինայ է. (Փարպ.։)
Գիտել զդէմս մարգարէութեանն, ընդ նմին եւ զայլաբանութիւն նորա. (Շ. բարձր.։ Իսկ Ածաբ. մկրտ.)
Գիտեմ հուր մաքրական՝ զոր Քրիստոս եկն արկանել յերկիր. հո՛ւր եւ ինքն այլաբանութեամբ կոչի. յն. վերածութեան բանիւ. ἁναγωγῆς λόγος. anagoge որ է համեմատութիւն։
ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. διαφωνία. dissonantia. Այլայլութիւն եւ օտարութիւն բանի, կամ այլ եւ այլութիւն խօսից եւ մտաց. երկբանութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն. իթթիֆագսըզլըգ.
Որք գողացեալ զմերն ի մէնջ, այլաբանութեամբ յառաջ բերեալ իբր իւրեանց սեպհական. Յհ. կթ.։()
Բազմութիւնք ազանց այլաբանութեանց ի մի բերիւր միաձայնութիւն. (Գանձ.։)
Պօղոս վասն այլաբանութեան եւ չմիաբանութեան ասացելոցն ասաց ա՛յլ աւետարան, այլ ոչ վասն թուոցն. (Ոսկ. գղ.։)
Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չի՛ք ինչ այլաբանութիւն ի միջի. (Եզնիկ.։)
Կամ այլ ընդ այլոյ եւ երկդիմի բան. անյարմար խօսք. պիհուտէ՝ միւնասիպէթսիզ սէօզ.
Ես խուժիկն պատճառադրելով խօսէր ընդ նմա այլաբանութիւնս, սուտ պատճառս եւ դիպողս. (Փարպ.։)
Եթէ ոչ թուեսցի ումեք՝ արտաքոյ տեղւոյ այլաբանութիւն. (Կամրջ.։)
of a different nature or kind, heterogeneous.
ἐτεροφυής. alienae vel diversae naturae Որոյ բունն կամ բնութիւնն ա՛յլ է. աննման իսկութեամբ. օտարաբուն. բուն բնութիւնը տարբեր. ասըլ դապիէթի պաշգա.
Այլասերիցն եւ այլաբունիցն զնոյն ներգործութիւն ունել ոչ ոք ներեսցէ յողջախոհիցն. քանզի եւ ոչ ջուր եւ հուր զնոյն ներգործեսցեն։ Ո՞ր բան ունի այլաբուն եւ արարած կարծել զառ ի հօրէ յայտնեալն (յն. բնաւորեալն) Աստուածն բան ... Որ ծնողին էութեան պտուղ ճշմարիտ, զի՞նչ օրինակաւ գտցի այլաբուն։ Այլաբուն է մարմինն առ հոգին, սակայն մի յերկոցունցն մարդն կատարի։ Օտարատեսակ, այս ինքն այլաբուն քան զնոսա. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։ )Սորին հակառակն ասի ՀԱՄԱԲՈՒՆ։
cf. Այլաբուն.
ἐτερούσιος. alienae essentiae, diversae substantiae Հակառակն ձայնիս համագոյ՝ որպէս օտարագոյ, հնարեալ յարիանոսաց. այս ինքն որոյ գոյացութիւնն կամ էութիւնն եւ գոյութիւնն իցէ ա՛յլ. ո՛չ նոյնագոյ. ո՛չ էակից. այլաբուն.
Ասեն՝ այլագոյ գոլ Դաւթի, այլագոյ գոլով Աստուծոյ. (Աթ. ՟Բ։)
Եթէ այլագոյ է որդի ի հօրէ, զիա՞րդ հայր ի նմա երեւի, եւ որդի ի հայր։ Թէ ի հաւասարութեան հօր է, զիա՞րդ եղիցի առ նա այլագոյ։ Մատն ի ձեռին համաբուն գոլով նմա, եւ ձեռն դարձեալ ի մարմինն ո՛չ այլագոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
of a different colour;
unlike, different.
Որպէս ունօղ զայլ գոյն, կամ տժգոյն. եւ օտար գոյն. գունը տարբեր. գայրը րէնկ.
Շլագոյն իցէ արածն, եւ յայլագոյն չիցէ փոխեալ ի մորթն. (Ղեւտ. ԺԳ. 6։)
Իբրեւ զածուխ սեւացուցեալ զնոսա՝ յայլագոյնս դարձուցանէ. (Ագաթ.։)
Սրբեցաւ ի մեղաց բորոտութենէն եւ յայլագոյն մահկանացութեանն (կամ թենէն). (Կամրջ.։ Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ.)
Զի՛նչ բնութիւն է մարդոյ փոփոխել ի միում ժամանակի յայլագոյն անդամոց, եւ դարձեալ ի նոյն գոյն հաստատել. իմա՛ ըստ յն. ձեռին մարդոյ փոփոխիլ ի միում ժամու յայլ գոյն (կամ տեսակ)։
ԱՅԼԱԳՈՅՆ. Ա՛յլակերպ. այլազգ. տարբեր. որ եւ ԱՅԼԱԳՈՒՆԱԿ. ուրիշ կերպ. պաշգա դիւրլիւ.
Թէպէտ եւ այլագոյնս իմն բանս ճառէ, սակայն միշտ զնոյն. (Ոսկ. ես.։)
Ի բոյսս են այլագոյնք ե՛ւ հոտովք ե՛ւ համովք. (Յճխ. ՟Դ։)
Են նոյն ի նորին բնութենէ, որ այլագոյնք են. (Ագաթ.։)
Այլակերպ քան զամենայն գազանսն՝ վասն այլագունից կարգաց իշխանութեանցն. (Լծ. կոչ.։)
Այլագոյնս կեղծաւորեալ դիմակս. (Պիտ.։)
ԱՅԼԱԳՈՅՆ. Այլով օրինակաւ. այլազգաբար.
Այլագոյն մեկնեն. (Շ. բարձր.։)
Այլագոյն իմն (կամ այլազգագոյնս) վարէ զազգահամարն. (Ոսկ. մտթ. ի ճ.։)
to discolour, to tarnish, to stain;
to turn pale.
Այլագոյն առնել. յայլ գոյն կամ ի կերպարան շրջել, եւ այլազգ կացուցանել. այլայլել, փոխել. յեղաշրջել. այլակերպել. ἁλλοιόω. muto, diversum reddo, vario,. μεταβάλλω. transmuto, permuto. գունը կամ բանը փոխել, ուրիշ կերպ ձեւացնել. թէպտիլ էթմէք.
Սիրտ մարդոյ այլագունէ զերեսս մարդոյ։ Ոչ այժմ զերեսս այլագունեսցէ Իսրայէլ։ Այլագունեաց զերեսս իւր առաջի Աբիմելեքայ. (Սիր. ԺԳ. 31։ Ես. ԻԹ. 22։ Սղ. ԼԳ. 1։)
Մի՛ ոք այլագունեսցէ զգոյն երեսաց իւրոց օտար դեղովք. (Շ. ընդհ.։)
Այլագունեաց զերեսս իւր ոպէս զառիւծ մռնչող. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Այլագունեմ.
ԱՅԼԱԳՈՒՆԵՄ ԱՅԼԱԳՈՒՆԻՄ Այլագոյն լինել. յայլ գոյն կամ ի կերպարան փոխիլ. այլակերպիլ. այլայլիլ. փոփոխիլ. յեղաշրջիլ. փոխուիլ, ուրիշ կերպ ըլլալ. թէպտիլ օլմագ. ἁλλοιόομαι, μεταπίπτω. mutor, immutor, degenero
Մարմին իմ այլագունեաց յիւղոյ։ Այլագունեաց արծաթն սպիտակ։ Այլագունեալ իցէ նշանն ի մորթն. (Սղ. ՃԸ. 24։ Ողբ. ՟Դ. 1։ Ղեւտ. ԺԳ. 7։)
Աստեղք նուաղեցան, օրն այլագունեաց. (Ոսկ. համբ.։)
Երիկամունք իմ այլագունեցան։ Վարտիք նոցա ոչ այլագունեցան. (Սղ. ՀԲ. 21։ Դան. ՟Գ. 94։)
Մարդն մահկանացութեամբ այլագունեցաւ. (Կամրջ.։)
Ոչ թէ ինքն ի կերպարանս ինչ այլագունեալ անձրեւն՝ յերկնից բաժանեալ իջանէ. (Կոչ. ԺԴ։)
Այլագունեալ առաջի նորա (Դաւիթ), որպէս թէ ի Սաւուղայ պատգամաւոր է առաքեալ. (Լմբ. պտրգ. (հայի ի Սղ. ԼԳ. ուր եւ Վրդն.)
Այլագունեաց զբանս իւր։
discoloration, tarnish, stain, paleness.
Այլագունիլն. այլագոյն կամ տժգոյն գոլն.
Ի ծոց աւազանին սրբեցաւ ի բորոտութենէ մեղաց եւ այլագունութենէ. (Լծ. կոչ.։)
variation, diversity, difference, dissimilarity, variety.
very or more different;
—ս, very differently.
Ո՛չ որպէս ասացաքն միայն, այլ այլազգագոյն եւս. (Կոչ. ԺԴ։)
Այլազգագոյնս իմն վարէ զազգահամարն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Եթէ այլազգագոյն ինչ խորհիս. (Փարպ.։)
paganism, heathenism.
ἁλλοφυλισμός. aliegenarum secta, ritusՀեթանոսութիւն. դեն եւ օրէնք այլազգեաց.
Սկիզբն արարեալ այլազգութեան եւ հեթանոսութեան։ Հասեալ ի դուռն վախճանի՝ յայլազգութիւն դարձաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 13։ ՟Զ. 24։)
Եւ ոչ յայլազգութենէն գարշեցաւ. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼԱԶԳՈՒԹԻՒՆ. Պէսպիսութիւն. ποικιλία. varietas
Իսկ եթէ ոչ ուրուք մեղուցելոյ թողութիւն, զիա՞րդ զանազանելոց այլազգութեանց. (Բրս. ապաշխ. կամ Սղ. ԼԳ։)
Զիա՞րդ զանազանութիւնն յայլազգութեանն։
who speaks another language;
foreign.
Ի գիտակացն ոք ուսանիցի (զլեզու), եւ այնպէս այլալեզուացն լինիցի ձայնակից. (Նիւս. կուս.։)
ἁλλόγλωσσος, ἁλλόφωνος. aliena lingua, vel alia voe utens Որոյ ա՛յլ է լեզուն կամ բարբառն, եւ ազգն գլխովին. այլաբարբառ. լեզուն տարբեր.
Ազգ լիրբ եւ այլալեզու։ Առ ժողովուրդս այլալեզուս. (Բար. ՟Դ. 15։ Եզեկ. ՟Գ. 6։)
Ոչ օտարք հարաք զօտարս, եւ ո՛չ զայլալեզուս այլալեզուք։ Ժողովուրդ այլալեզու իբրեւ յիւրում գաւառի ընթանայ յօտարոտին. (Առ որս. ՟Ը. ԺԵ։)
Այլալեզուք զիւրեանցն լսեն առ ի պէտսն զխօսսն. (Յճխ.։)
Իբրեւ այլազգիք եւ այլալեզուք տանիմք եւ բերեմք զմիմեանս. (Յհ. իմ. ատ։)
Որ ծածկեալ էր յայլալեզու ագարակի ազանց (առ ասորիս). (Շ. թղթ.։)
Թէ յայլալեզու ցեղից էին, զգուշանալ դիւրին էր. (Լաստ. ԻԲ։)
Ի համասեռից եւ յայլալեզուաց. (Լմբ. պտրգ.։)
ԱՅԼԱԼԵԶՈՒ, ուոյ կամ ի, ւով. գ. Օտար լեզու. ա՛յլ բարբառ. եւ շնորհ լեզուախօսութեան.
Որ զայլալեզուսն խօսէր, ոչ լսելի էր յայլսն, այլ՝ Աստուծոյ։ Այլալեզուով այն տուեալ եղեւ, որ նշանակէր՝ որ ինչ խորհրդոցն էր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.
Այլակերպիլն Տեառն ի Թաբովր. որ եւ ՊԱՅԾԱՌԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ. ուստի եւ տօնն Վարդավառի. μεταμόρφωσις. transfiguratio, transformatio
Փայլուն ճաճանչիւք ճառագայթեալ ի մեզ, որպէս յաշակերտսն յայնմ աստուածային աւուր այլակերպութեանն. (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)
Ի լերինն տեսանելով զայլակերպութիւն փառացն Տեառն. (Պիտ.։)
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո Տէր եւ այլն. (Շար.։)
Մերթ ծպտումն. կերպարանափոխութիւն. թէպտիլի սուրէթ, թեճէլլի.
Թուեցաւ Աքայաբու, եթէ այլակերպութիւնն ապրեցուցանէ զնա ի դատավճռէն. (Եփր. թագ.։)
Կամ այլայլութիւն. փոփոխութիւն. թեպետտիւլ.
Ոչ այլակերպութիւն ինչ ի բնութեան մուծանելով. (Սեբեր. ՟Բ. (որ մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։))
Մանաւանդ՝ տարբերութիւն. պէսպիսութիւն. զանազանութիւն. ֆարգ. διαφορά. differentia
Գիտել զայլակերպութիւնս տնկոց, եւ զզօրութիւնս արմատոց. (Իմ. ՟Է. 20։)
Չգոյր ինչ ի միջի նոցա այլակերպութիւն մինչեւ ի նշանագրացն փոփոխումն։ Խելամուտ լինել այլակերպութեան իւրաքանչիւր գուշակաւոր պատմութեանցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ այլակերպութիւն կարծիցեն ի միջի ընդ նովաւն եւ ի նմանէ. ցո՛յց զայլակերպութիւնն՝ որ ի միջի կայցէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ահաւասիկ կարի մեծ այլակերպութիւն. զի նոքա արարածք են, եւ սա Արարիչ։ Յորժամ տեսանիցես բարւոք զերկոցունցն այլակերպութիւն. (Ոսկ. եբր. եւ Մտթ.։)
Առաւել այլակերպութեամբ մի քան զմի գերա հրաշապէս փայլեն (շինուածք). (Արծր. ՟Ե. 7։ Իսկ Նար. ԽԵ.)
Զնմանեացն այլակերպութիւն. կարծի հայել ի բ նշ։
cf. Այլակերպութիւն.
Զայլակերպումնն ի լերինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. եւ 42։)
heterodoxy.
alienation of mind, flightiness, delirium.
Անբծութիւն յայլամտութեան. (Նար. ԼԱ։)
Իբր նենգամտութիւն. խարդախութիւն.
to enrage, to make wicked.
φαῦλον ποιέω. pravum facio. Անզգամ առնել՝ կացուցանել.
Զամբարիշտս անզգամեցուցանեն մեղք. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 6։)
triple, of three strings (of pearls).
Զկրտսեր մարգարիտն երեքտակեան (կամ երեքտակէն) վարսակալ ածել. (Խոր. ՟Բ. 7։ յորմէ եւ Ասողիկ. ՟Ա. 6. ունի Երեքտակեան։)
cf. Երեքտակեան.
Զկրտսեր մարգարիտն երեքտակեան (կամ երեքտակէն) վարսակալ ածել. (Խոր. ՟Բ. 7։ յորմէ եւ Ասողիկ. ՟Ա. 6. ունի Երեքտակեան։)
thirteen.
δεκατρεῖς, τρισκαίδεκα tredecim Տասն եւ երեք. տասնուիրեք.
Եւ զիւր տունն շինեաց սողոմոն զերեքտասան ամ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 1։)
Զերկերիւրոց եւ զերեքտասանից. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մերթ՝ որպէս Երեքտասաներորդ.
Երեքտասան սուրբ առաքեալ պօղոս. (Շար.։)
thirteen years.
Երեքտասան ամաց. կամ ըստ յն. ամաց երեքտասանից. տասուիրեք տարու, կամ տարուան.
Եւ իսմայէլ որդի նորա երեքտասանամեայ էր. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 25։)
Զամս երեքտասան. տասուիրեք տարի.
Երեքտասանամեայ ի խորագոյն վիրապին կելով. (Մագ. ՟Ե։)
cf. Երեքտասանամեայ.
Յերեքտասանամենից ի վեր առաքինանայր». այսինքն յերեքտասաներորդ ամէ հետէ. (ՃՃ.։)
every thirteen.
ԵՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԵԱՆ կամ ԵՐԵՔՏԱՍԱՆԵՔԻՆ. Երեքտասան անձինք կամ իրք միահաղոյն.
Երեքտասանեցունց զուարակացն. (Թուոց. ՟Ի՟Թ. 14։)
much glorified, very holy;
glorified with the Trisagion.
Երիցս փառատրելի. սեպհական սուրբ երրորդութեան.
Երեքփառատրեան դաւանութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
that belongs to Tripoli, or to the three towns.
τρίπολις triplex urbs, regio tribus urbibus constans Ուր իցեն երեք քաղաքք միացեալք. որ եւ է յատուկ անուն Տրիպօլիս. դառապօլուս.
Դիմել ... ի վերայ հեբրայեցւոց ընդ երեքքաղաքեան նաւահանգիստ». յն. ընդ նաւահանգիստն որ առ տրիպօլսոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
built or furnished with three stones.
τρίλιθος trigemmis, vel tribus lapidibus Ունօղ կամ ունելով զերիս քարինս պատուականս, կամ ողորկս.
Քակեաց եւ զտաճարն ... զհռչակաւոր զերեքքարեանն. (Խոր. ՟Գ. 33։)
Որդի դաւթեայ ... հարցէ ըզքեզ այդր ի ճակատ, երեքքարեան՝ առանձնաբեր». այսինքն հաւատով երեքսրբեան մի տէրութեան. (Շ. եդես.։)
of three days;
the third day.
τριήμερος, τριημερία triduum τριταῖος tertianus, triduanus Եռօրեայ. երից աւուրց. որ ինչ լինի յերից աւուրց միջոցի, կամ յերրորդ աւուր.
Երթիցուք երեքօրեայ ճանապարհ յանապատ. (Ել. ՟Ը. 27։)
Երեքօրեայ մի գնաց ճանապարհ երթիցուք. (Եփր. ել.։)
Լոյսն՝ որ յառաջ քան զարեգակն՝ երեքօրեայ ժամանակաւ, ոչ էր անփոփ եւ ժողով. (Եփր. ծն.։)
Վասն երեքօրեայ ապաշխարութեանն (նինուէացւոց) զսաստ հրամանաց իմոց դարձուցի. (Եփր. զղջ.։)
Երեքօրեայ յարութիւն. (Շար.։ Պտրգ. եւ այլն։)
Այս ջերմանս՝ որ երեքօրեայ ասեն։ Զօր ընդ մեջ ջերմն երեքօրեայ անուանեն. (Մխ. բժիշկ.։)
Եւ այն իսկ որ ի յօդոյ՝ միջօրեայ եւ երեքօրեայ գործեն ի ձեռն ջրոյ. (Պղատ. տիմ.։)
Երեքօրէիւ ... շրջապատեալ ճանապարհաւ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Վասն իշոցն երեքօրէից կորուսելոց». այսինքն յերից աւուրց հետէ, կամ ըստ յն. այս օր երրորդ. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 20։)
ԵՐԵՔՕՐԵԱՅ. մ. τὸ τριήμερον tertio vel tertia die Յերիր աւուր. երրորդ օրը.
Որ թաղեցաւ յիսուս, յարեաւ երեքօրեայ ճշմարիտ։ Յունան երեքօրեայ ի պորտոյ ձկանն եկն ել ի վեր, եւ քրիստոս երեքօրեայ ո՞չ կարէր յառնել յերկրէ. (Կոչ. ՟Դ։)
to stay, to remain or sojourn in a place three days.
Երեքօրեայ ժամանակս կալ մնալ ուրեք.
Երեքօրեսցիս, եւ խնդրեսցիս, եւ եկեսցես. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 19։ Իսկ Կիւրղ. թագ.) դրի երեքաւորեսցիս, փոխանակ գրելոյ՝ երեքաւրեսցիս. երեքկնել (զաւուրս), կամ երեքկնիլ (աւուրբք).
վասն որոյ եւ թէոդորետոս հանգոյն հյ. ասէ.
Զերիս աւուրս մնասցես»։
yesterday.
ԵՐԷԿ χθές, ἑχθές heri. իտ. hieri, jeri գրի եւ ԵՐԵԿ. Ի նախընթաց աւուր, որոյ երեկոյն էանց, (կամ էրէկ, այսինքն արդէն եկն) էրեկ.
ՅԵՐԵԿՆ. ԵՐԻԿԻՆ. Նոյն ընդ վ.
Այն իսկ ասէր, որում երիկին վրէժխնդիր լեալ էր մովսեսի. (Կիւրղ. ել.։)
ԵՐԷԿ, երեկի կամ երէկի կամ երիկի, յերեկէ կամ յերիկէ, զերէկն. գ. Օրն յառաջեալ քան զայսօր. էրէկուան օրը.
Ոչ էք երթալոց զճանապարհ երէկին եւ եռանդի. (Յես. ՟Գ. 4։)
Ընդէ՞ր ոչ այսօր քան զերեկն եւ զեռանդն ցուցանի գործ յանձինս մեր լաւութեան. (Փարպ.։)
Նա երէկ եւ այսօր երեւեցաւ». իբր դեռ եւս, նորոգ. (Ոսկ.։)
Յերեկի աւուրն։ Զերեկի ուսեալն։ Զերեկի բանսն. (Կոչ.։ Մծբ.։ Սեբեր.) անխտիր լինի յատկացուցիչ, եւ ածական, որպէս Երիկեան. էրեկուան.
elder, senior;
eldest brother;
priest;
երիցանց —, pontiff;
— գահ, the first or highest place.
Երէց՝ ծերունեաց է անուն ... Զքահանայս երէցս անուանեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
πρέσβυς, πρεσβύτης, πρεσβύτερος, -τατος senes, senior եւ այլն. Յառաջագոյն ծնեալն կամ եղեալն. աւագ. մեծ. ծերագոյն. հնագոյն. գլխաւոր.
Եղբայր նորա երէց։ Դուստր իմ երէց։ Զքոյր թեկեմինայ զերէց։ Երէցն կրտսերոյն ծառայեսցէ։ Անուն դստերն երիցու ոոզա։ Սկսեալ յերիցուէն՝ մինչեւ եկն կատարեաց ի կրտսերն։ Զքորսն քո զերիցունսն հանդերձ կրտսերօքն։ Եւ ասէ աբրամ ցծառայն իւր ցերէց տան իւրոյ.եւ այլն։
Ութերորդ դաւիթ, եւ յետ եօթն եղբարցն՝ որ երիցունք քան զնա էին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երէց աւուրց ... տղայ աւուրց». այսինքն աւուրբք. (Եփր. համաբ.։)
Տէրն ի մեռանել անդ իւրում ետ զհօտս իւր հովուաց երիցուն պետրոսի. (Եփր. համաբ.։)
Ծառայից երէց։ Ծառայից երիցուն. (Եփր. աւետար.։)
ԵՐԷՑ. նմանութեամբ ասի եւ զայլոց իրաց.
Լինելն տուընջեան եւ գիշերոյ երէ՛ց է քան զկազմել լուսաւորաց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Թուղթս յակոբայ երէ՛ց է քան զամենայն թուղթս. (Սարգ. յկ. ՟Ա. 14։)
Մի՛ երթար բազմիր դու յերէց գահու անդ. (Եփր. աւետար.։)
Եղիազար դամասկացի՝ երէց տանն աբրահամու. (Սարկ. քհ.) իբր հազարապետ տանն։ իտ. maggior domo
ԵՐԷՑ, երիցու, երիցունք. գ. Քահանայ. որ եւ ի յն. երէ՛ւս ասի, ἰερεύς ( սրբազան) եւ πρεσβύτης (որ եւ ծեր), ուստի եւ լտ. presbyter, sacerdos քահանայ, տէր պապա.
Մովսէս եւ ահարոն երիցունք նորա։ Երիցունք քո զգեցցին զարդարութիւն։ Երիցանց (կամ քահանայից) սորա զգեցուցից զփրկութիւն։ Ձեռնագրեցին նոցա ըստ եկեղեցեաց երիցունս։ Կոչեսցեն զերիցունս եկեղեցւոյ.եւ այլն։
Հանդերձ սուրմակաւ ոմամբ արծկէացի փառամոլ երիցու (կամ երիցաւ). (Խոր. ՟Գ. 63։)
Սուտ երիցամբքն։ Վասն երիցոյ (երիցու) միոյ. (Եղիշ.։)
Զգլուխ սրբոյ երիցոյն մուշէի, եւ զսուրբ երիցոյն արշենայ։ Խոստացեալ սուրմակայ երիցուն։ Ի նոյն ի պատուական երիցանց. (Փարպ.։)
Քահանայք ի քաղաքն լինին, եւ երիցունք ի գեօղս եւ յագարակս. եւ երկոքին մի են. (Մխ. դտ.։)
ԵՐԻՑԱՆՑ ԵՐԷՑ. որպէս Քահանայապետ.
a priest's brother.
Երիցու եղբայր. եղբայրն քահանայի.
Երէցեղբարք ընդ ժողովուրդս կամ ընդ զինուորս կայցեն։ Տգէտ երէցեղբարք ժողովուրդ մի՛ իշխեսցեն ունել. (Կանոն.։)
cf. Երթամ.
Նոյն ընդ Երթամ.
Երթանաայցեմք անդր, ուր է նա. (Մծբ. ՟Զ։)
Զի՞նչ ասիցեմ ցհեթանոսսն՝ առ որս երթանայցեմ։ Երթանայցեմ զկնի դաւթի. (Եփր. ել. եւ Եփր. թագ. եւ Եփր. աւետար.։)
Եթէ երթանայցէ ոք օտարաշխարհիկ. (Եփր. աւետար.։)
Մի՛ գնասցես ընդ նոյն ճանապարհ, ընդ որ երթանայցես». ա՛յլ ձ. երթայցես. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 9։)
"cf. Երթեւեկս առնեմ."
Ելին ի վերայ մեր՝ անդադար երթեւեկս առնելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մեծի հրապարակին զերթեւեկս առեալ շրջէր։ Երթեւեկս առեալ ընդ խորանն. (Բուզ. ՟Դ. 14. 54։)
Լոյս ի վերուստ երթեւեկս առնէր ի վերայ նշխարացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խառնիխուռն օձտելով երթեւեկէր. (Եզնիկ.։)
Զերթեւեկիլն ընդ նմա յեգիպտոս եւ ի նազազարէթ եւ յամենայն տեղիս. (Յհ. գառն.։)
cf. Երթեւեկեմ.
Ելին ի վերայ մեր՝ անդադար երթեւեկս առնելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մեծի հրապարակին զերթեւեկս առեալ շրջէր։ Երթեւեկս առեալ ընդ խորանն. (Բուզ. ՟Դ. 14. 54։)
Լոյս ի վերուստ երթեւեկս առնէր ի վերայ նշխարացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խառնիխուռն օձտելով երթեւեկէր. (Եզնիկ.։)
Զերթեւեկիլն ընդ նմա յեգիպտոս եւ ի նազազարէթ եւ յամենայն տեղիս. (Յհ. գառն.։)
bound.
Բարակ կտաւով պատեալ.
Մի՛ փղոսկրեայ գահոյս, մի՛ երիզապատ բազրիս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Գահոյք երիզապատք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Երիզապատ պնդեցի զգահոյս իմ». յն. երիզովք. (Առակ. ՟Ե. 16։)
cf. Երիզապատ.
ԵՐԻԶԱՊԻՆԴ ԵՐԻԶԱՊՆԴԵԱԼ ԵՐԻԶԱՊՆԴԵԱՅ. Պնդեալ զսպեալ փաթութանօք երկայն եւ բարակ կտաւոյ.
Եւ ել մեռեալն ոտիւք կապելովք, եւ ձեռօքն երիզապնդօք. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 44.) յն. կապեալ գոլով յոտս եւ ի ձեռս երիզովք։ Զղազարոս երիզապնդեալ ոտիւք ձայնէ արտաքս. (Մամբր.։)
Ունելով զոտսն երիզապնդեալ կտաւօքն. (Ճ. ՟Ա.։)
Մերթ Պնդօղն փաթութանօք (կտաւ).
Խզեսցե՛ս ... զերիզապնդեայ մահազգեստս պարփակութիւն դժոխազնեայ կապանացս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Լուծանէ յերիզապնդէ զձեռսն. (Մամբր.) իմա՛ կամ յերիզապինդ կտաւոյ, կամ յերիզապնդութենէ կտաւոյ։
cf. Երիթամածեալ.
(ի բառիցս Երէթ, եւ Երիթ. ծ. թ. էրըթըգ, եւ էրիմիզ ). Թուի Նրբացեալ նիհարութեամբ որպէս զերիթ. ծիւրեալ, հալեալ մաշեալ. վտտեալ. եւ Աղտեղեալ. սեւացեալ. αὑχμῶν arescens, squalidus μέλας nigrescens
Տեսանիցէք փոշոտեալ, երիթացեալ զերեսս։ Ետես ծիւրեալ, ծնկեալ, երիթացեալ, ծարաւեալ։ Աղտեղեալ եւ երիթացեալ եւ որ ջլալից։ Յաղբիս անկեալ եմք ... երիթացեալք խառուեալք։ Որպէս բոզքն գունատք եւ երիթացեալք. (Ոսկ. ես.։ Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. եբր.։)
Մարմնոյս իմոյ երիթացելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երիթացեալս եւ խռուեալս իբրեւ զստուեր շրջէաք. (Լաստ. յիշ.։)
Յակոբոս էր խռուացեալ եւ երիթացեալ գլխով եւ դիմօք. (Տօնակ.։)
of yesterday;
— վարդապետ, ignorant doctor.
χθεσινός, χθέσιος hesternus գրի եւ իբր ռմկ. Երեկեան. Որ ինչ հայի յերէկն, յերեկի օրն. էրէկուան.
Զի՞նչ էր երիկեան պատմութիւնն. (Առ որս. ՟Դ։)
Յերիկեան եւ ի սերկեանս փութասցուք բացայայտութիւնս հրաշից. (Մամբր.։)
Յերիկեան աւուրն. (Զքր. կթ.։)
Յերեկեան տրամաբանութեան. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
Երիկեան վարդապետ, եւ առօրեայ իմաստասէր. (Ոսկիփոր.։)
horse, of a horse, equestrian.
Աշխատեալ յերիվարական մրցմունս. (Նոննոս.։)
Զերիվարական խաղալիսն բացատրեսցուք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Այնպիսին կամ ի յերիվարականացն ոք, կամ ի մշակացն. (Պղատ. սոկր.։)
having many horses.
Որոյ շատ են երիվարք.
Եթէ ոք կառաւէտ երիվարաշատ առ հեզութեան նստիցի ի մտրկի իշոյ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
to ride;
to lead, to guide.
ԵՐԻՎԱՐԵԼ. Որպէս Ձիավարել, եւ Կառավարել.
Որ ի վեր երիւարէ զքերովբէս». այսինքն նստի ի կառս քերովբէից. (Գեննանդ.։)
Երիւարս ազնիւս ստանան, եւ երիւարել ոչ գիտեն. (Ոսկիփոր.։)
youthful, juvenile, young.
Սեպհական երիտասարդի եւ երիտասարդութեան, եւս եւ մանկութեան, եւ պատանեկութեան.
Երիտասարդական հասակ, կամ սէր, ցանկութիւն, եւ այլն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 22։ Դիոն.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Կորուսանեմ զերիտասարդական համարձակութիւնս եւ զեռացումն սրտիս. (Ոսկիփոր.։)
Մինչեւ յերեսուն թիւն, որով երիտասարդական ամքն չափի. (Լմբ. սղ.։)
Ի տիոց անտի երիտասարդականաց մինչ զմիջահասակ արբունս ժամանակի (երեսուն ամաց). (Կաղանկտ.։)
to be or become a young man, to make one's self look young again.
Հաստատեսցէ զնա երիտասարդացեալ ի մէջ մարդկան. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 25։)
Նմանութեամբ ասի.
Ծեր ոմն արդարեւ լեառն ի մէջ երիտասարդացեալ լերանց. (Խոր. ՟Ա. 11։)
youthfully.
Թէեւ ծերագոյն էր, երիտասարդապէս յարդարեաց եւ մղեաց զճակատն. (Խոր. ՟Բ. 51։)
Երիտասարդապէս մրցիմ ընդ թշնամւոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
third;
three;
thirdly.
τρίτος tertius Երրորդ.
Զերիր մասն զօրուն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 2։)
Յերիր աւուր յառնել. (Մրկ. ՟Ը. 31։)
Առաջինն արտաբերի ... երկի՛րն ... երի՛րն ... քառորդն, եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
ԵՐԻՐ. մ. τὸ τριτόν, τρίτως tertio Երրորդ անգամ.
Առաջին, զի ... երիր ... երիր՝ ի բազում աւուրս զփորձ առնուլ կամի ազգին. (Փիլ. ել.։)
Նախ՝ վերծանութիւն ... երկիր՝ զրուցատրութիւն ... երիր՝ լեզուաց եւ հնագէտ պատմութեանց առ ձեռն բացատրութիւն. (Թր. քեր.։)
Նախ՝ յորմէ բանն. երկիր՝ առ որ բանն. երիր՝ յաղագս ոյր բանն. (Մագ. ՟Կ՟Բ։)
priest's wife;
priestess.
որ եւ Իրիցակին. ռմկ. իրիցկին. Կին երիցուն.
companion of a senior or of a priest.
συμπρεσβύτερος consenior, vel conpresbyter Կցորդ յաւագութեան, պաշտօնակից ի քահանայութեան.
Զերիցունս այսուհետեւ աղաչեմ իբրեւ զերիցակից (կամ զերիցակիցս). (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 1։)
Առաքելոցն պատուակիցք եղեն եւ աթոռակիցք. վասն զի երիցակիցս ասելով՝ զայն զեկուցանէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
the priests.
Երիցունիք, այսինքն Երիցունք. քահանայք. տէրտէրներ, վարդապետներ.
Թէ գիտէին երիցանիս զմահն, զոր պատրաստեալ է նոցա. (Փարպ.։)
archpriest.
ἁρχιερεύς archipresbyter Պետ երիցանց. աւագերէց. գլուխ քահանայից, փոխանորդ եպիսկոպոսի։ (Բուզ. ՟Դ. 7։ Ճ. ՟Ա.։ Արծր. ՟Բ. 3։ Ասող. ՟բ. 3։)
three times, trebly;
very, much;
— ատելի, very hateful, very odious;
— երանելի, very happy, thriee happy, blessed;
— անգամ, three times.
ԵՐԻՑՍ եւ ԵՐԻՑՍ ԱՆԳԱՄ. τρίς ter τρίτον, τοῦτο τρίτον hac tertia vice Յերիս նուագս. մինչեւ ցերրորդն. (վրիպակաւ գրի եւ Երից, կամ Երիս) իրեք անգամ.
Փչեաց երիցս ի մանուկն։ Եհար արքայն երիցս։ Երիցս հարցես զասորիս։ Ասէ ցնա երիցս։ Զի ասաց ցնա երիցս.եւ այլն։
Երկիր եպագ նմա երիցս անգամ։ Այս երիցս անգամ՝ հարեր, կամ խաբեցեր, կամ գամ, կամ պատրաստեալ եմ գալ առ ձեզ։ Զայս երիցս անգամ երեւեցաւ յիսուս.եւ այլն։
Կամ τρισσός triplex Առընթեր անուան՝ իբր մակբայ հարցմամբն եւ խոստովանութեամբն զերիցս ուրացութիւնն բժշկեաց. (Ածաբ. յայտն.։)
Երիցս չորք հնգիցս՝ կատարէ զվաթսունն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 91։)
ԵՐԻՑՍ. Ըստ յն. ոճոյ, իբր Կարի. յայժ. գեր. ե՛ւս ամենա՛. զոր օրինակ ասի.
Ո՛վ երիցս երանելւոյ, եւ երիցս բարեբաստիկ ոգւոյ, յորում աստուած ոչ անարգի համարեցաւ բնակել շրջել. (Փիլ. լին.։)
Զերիցս երանելեաց նախահարց առաքինութիւնս. (Պիտ.։)
Երիցս երանեալ սուրբ լուսաւորչին գրիգորի. (Յհ. կթ.։)
Եւտիքէս շունն այն՝ երիցս թշուառեան. (Գանձ.։)
Երիցս երանեան ծերունւոյն. (Մագ. կ։)
Երիցս թշուառական. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Երիցս ատելի երրակ տէրութեանն. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
to become wise;
to grow familiar.
ἠμερόομαι mansuetus fio, resipisco Զգաստանալ. անձին զգալ. հանդարտիլ. ընտելանալ. ցածուն լինել. ցածնուլ. իմաստնանալ. խելօքնալ.
Կամօք չարանայ (բանականն), եւ յորժամ կամի՝ կարօղ է զգօնանալ։ Եթէ բնութեամբ չար ինչ էր օձ, ոչ զգօնանայր երբէք ի գազանութենէ անտի իւրմէ. նա աւանիկ տեսանեմք ի հնարագիտութենէ թովչաց զգօնացեալ. (Եզնիկ.։)
Զգօնացեալք՝ ամփոփեն զանձինս. քա՛ւ, ասեն, մի՛ լիցի. (Իգն.։)
Զգօնացեալ հանճարով. (Վրդն. օրին.։)
to go out, to free one's self, to set one's self at liberty.
Ելանել ըստ չափ, ըստ սահման. կարգէ դուրս ելլալ, կամ վեր ըլլալ.
Որք ըստ ժողովրդեանն տկարութեամբն զանցանէին, եւ ամենեւին զմարմնաւոր օրինօքն զելանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
brimful, heaped up, overloaded.
Լցեալ մինչեւ ի զեղումն կամ ի զեղխութիւն.
Թակոյկս լիաբուղխս զեղխալիցս գինւով. (Ոսկ. ղկ. յն. բոլորեալ իբր պսակաւ. լեփլեցուն։)
cf. Զեղխիմ.
Մանաւանդ գինւով, որով բազումքն իսկ զեղխանան. (Եզնիկ.։)
habitual debauch.
Որք ցամաքեալ էք պահօք ի զեխանաց արբեցութեան եւ ի փափկութենէ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Զեղխեմ.
ԶԵՂԽԻՄ կամ ԶԵԽԻՄ. որ եւ ԶԵՂԽԱՆԱԼ. διαμαρτάνω pecco, erro որպէս Յանցանել, սխալել.
Զեխեսցի՝ որ բացատրեացն. որբար, թեւ՝ եթէ բացատրեսցի հաւու, ո՛չ հակադարձէ, հաւ թեւոյ. (Արիստ. առինչ.։)
Այլ առաւել՝ Զանցանել ըստ չափ. կամ արտաքս զեղանիլ. ἑκχύομαι effundor որ եւ Սխալակել գինւով, եւ այլն.
Ըստ մոլորութեանն Բաղաամայ զեղխեցան զհետ վարձուց. (Յուդ. 11։)
Թէ գիտէր զգինւոյն բնութիւնն, եւ զեղխեցաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ի գինւոջ զեղխեալ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Ի զեղխողացն եւ յարբեցողացն փախիցո՛ւք. (Ոսկ. մտթ.։)
Թէ զեղխիս, եղեր ծառայ ախտին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
corrupted, spoiled, perverse.
Զաղտեղիս զեղծամտեալս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
cf. Զեղծանեմ.
ԶԵՂԾԱՆԵՄ ԶԵՂԾԵՄ. յն. պէսպէս, ἑκχέω, ἑκχύω effundo παρασύρω praepostere traho καταχράομαι abutor ἑλέγχω, ἁπατέω vinco, decipio ἁναστρέφω everto եւ այլն. Չարաչար եղծանել, ապականել. վնասել. խանգարել, խաբել. կր. վատթարանալ. եւ Վատթարիլ. յետնիլ. սխալել. (լծ. եւ հեղձուցանել, հեղձնուլ). ... եւ այլն.
Եկն եգիտ՝ զեղծ զամենեսին ջրհեղեղն. յն. ի վայր քարշեաց, կամ ընկլոյզ. (Ոսկ. մտթ.։)
Զինեւ զեղծցի անձն իմ. յն. զեղցի, իբր տառապեսցի յոյժ. (Յոբ. ՟Լ. 16։)
Զի մի՛ զեղծիցիմ (կամ զեղծցիմ) ինչ իշխանութեամբս իմով յաւետարանի անդ. յն. չարաչար վարիցիմ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 18։)
Գինին զեղծէ զըմպելիսն։ Մտանիցէ գաղտ ի տուն ընկերի իւրոյ զեղծել ինչ։ Չզեղծիցի յաստուածապաշտութենէ։ Վարուք ինչ զեղծիցին։ Ի խորհրդական զգուշութենէն զեղծիցի. (Եզնիկ.։)
Ծաղր առնեն, իբրու թէ զեղծեալ ինչ իցեմք. (յն. խաբեալ)։ Խաբեցաք եւ զեղծեցաք։ Մեծին յաղթէր, եւ փոքուն դեռ եւս զեղծէր։ Ի մեծամեծսն առաքինանայ. եւ ի փոքունսն զեղծի. յն. յանդիմանի, կամ յաղթի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 25։)
Եղծայ, զեղծայ։ Ինձ միայնոյ զեղծանիլ իսպառ։ Գոյին կազմած զեղծեալ. (Նար.։)
Ի փոքուն զեղծի եւ ծառայանայ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
to be spoiled, ruined;
to be abused, corrupted;
to make a bad use of, to misuse;
— իշխանութեամբն, to abuse one's power.
to restrain, to retrench, to contract;
to throw into the shade, to eclipse, to darken, to obscure, to cloud;
to discount, to cash.
Իսկ եթէ ընդդէմ դարձեալ ոգորիցիս, զեղչես, եւ չառնես զյաղթութիւն. (անդ. 8։)
συσκιάζω, ἑπισκιάζω obumbro, obscuro (լծ. ար. զըլլ. եւ թաթար. չօղա, որ են ստուեր). Ստուերացուցանել. կարճել զյայտնի տեսութիւն. շուք ձգել, մթընցնել.
Զի թէ Հոգին Սուրբ չհամարեցաւ ամօթ զայնպիսի պատմութիւն կարգել մի ըստ միոջէ, ո՞րչափ եւս առաւել եւ ո՛չ մեզ պարտ իցէ չեղչել։ Եւ որք զայն թաքուցանեն, նոքա առաւել զառաքինութիւն նորա զեղչեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Աստուած զդիրսն եդ առաջի, եւ զմիտս պատգամացն զեղչեաց։ Չէր բանն յայտնի, այլղօղեալ եւ զեղչեալ. (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Թ։)
Զնոցին դիակունս առ երդովքն ուրեմն ի տանիս զեղչեալս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ վիմով ծերպի զեղչել, եւ զյետոյսն միայն տեսանել. (Յհ. կթ.։)
Կամ παρατρέχω, ἑπιπορεύομαι praetercurro, praetereo obiter Հարեւանցի քերել անցանել. զանց առնել. քաղել համառօտիւ. շուքի պէս վրայէն անցնիլ.
Սակաւ մի անդր ծագեաց զբանն, եւ ասէ, Բանն մարմին եղեւ. եւ զայլն ամենայն զեղչեաց, զխոհուրդն յղութեան, զծնունդն սրբութեան, զսնունդն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զեղչելն եւ զբազկելն, եւ զկարճառօտ բանն ի համառօտ կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
cf. Զետեղ;
— պահել, to place in safety.
to have pity or compassion;
to free from danger.
ԶԵՄԵՂԵԼ. Թուի Զմեղել. որպէս ռմկ. մեղքընալ. այսինքն Խնայել. ի գութ շարժիլ, կարեկից լինել.
Եթէ առ տկարութեան չզեմեղիցէ, ապա ոչ այժմ թագաւորել է նմա. (Եզնիկ.։)
cf. Զենլի.
Որ ինչ հայի ի զենումն զոհից.
Զենականն եւ դիտականն ամենայն։ Զենական (օրէնս) նկարել եւ ցուցանել ի ձեռն կենդանեացս յօշման. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
to be sacrificed or immolated.
ԶԵՆՈՒՄ եւ կր. ԶԵՆԱՆԻՄ. θύω, θυσιάζω, καταθύω, σφάττω, σφάζω macto, jugulo, occido, victimam offero, sacrifico Հատանել զպարանոցս կենդանեաց. փողոտել, խողխողել, սպանանել սպանդս. մանաւանդ առ ի նուիրել Աստուծոյ. զոհել. մորթել.
Առէ՛ք ձեզ ոչխար, եւ զենջի՛ք ի զատիկ։ Զենուցուն զնոսա զենումն փրկութեան Տեառն։ Եզեն Ադոնիա ոչխարս եւ եզինս եւ գառինս։ Եզեն Սողոմոն զզոհսն։ Առնուլ զսուրն, եւ զենուլ զորդին իւր։ Զենէ՛ք, կերիցո՛ւք։ Եզեն հայր քո զեզն պարարակ։ Արի՛ Պետրոս, զե՛ն եւ կեր.եւ այլն։
Գառն կայր զենեալ։ Զենար, եւ գնեցեր զմեզ Աստուծոյ՝ արեամբդ քով։ Գառինն զենլոյ. եւ այլն։
Քահանայքն էին սակաւք, եւ ոչ կարէին զենուլ զողջակէզսն. յն. δέρω տէրիսինի չըգարմագ. տեռել. իմա՛ մորթել, այսինքն մորթազերծ առնել.
Զենէ՛ք զկենդանարարօղ զենողացն զնա. (Ճ. ՟Բ.։)
Արարիչն վասն արարածոց զանմահ զենումն զենանի. (Խոսր. պտրգ.։)
Որ առ հնոյն էին զենմունք, ի զենանելն մեռանէին. իսկ Տէրն մեր հանապազ զենանի ի փրկութիւն աշխարհի. (Շ. բարձր.)
shambles, slaughterhouse;
altar;
the Cross, the Holy Rood.
θυσιαστήριον thysiasterium, laniarium, altare sacrificii Տեղի զենման. ընդունարան զենլեաց. զոհարան. սեղան. մատուցարան. ընծայարան.
Զբագինս զայս կոչէ զենարան ... վասն յար պահելոյ զզենլիսն. (Փիլ. բագն.։)
Անմահի ելով սա (խաչն) զենման եւ պատարագի զենարան. (Անյաղթ բարձր.։)
Աստուածային բանին տեղի եւ զենարան. (Շար.։)
Մերթ՝ Սպասք սպանդից, կամ սպանդանոց.
Ասեմ եւ զսպանդունիսդ՝ ի վերայ զենարանաց (կարգեալ). (Խոր. ՟Բ. 7։)
victim, that is ready to be sacrificed;
immolation.
θῦμα, θυσία victima, sacrificium, hostia Կենդանի՝ որ զենեալ լինի ի պէտս ուտելոյ, եւս առաւել ի զոհ. սպանդ. զոհ.
Եզեն Յակոբ զենլիս ի լերինն, եւ կոչեաց զեղբարս իւր՝ ուտել հաց։ Զե՛ն զենլիս, եւ պատրաստեա՛, զի ընդ իս ուտելոց են։ Եւ եղիցի նուէր յորդւոցն Իսրայէլի ի զենլեաց փրկութեան իւրեանց։ Զեն զզենլիս իւր լի զենլեօք եւ բարեօք։ Ի զենլեաց իմոց, զոր զենի ձեզ.եւ այլն։
Զենլի պատարագացն եւ սպանդիցն ... քահանայիցն միայն հրամայեալ է. իբր զենումն կամ զոհ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
creeping.
Սեպհական զեռնոց.
Եւ զեռնական արեամբ մխեալ՝ տիգաւն ընդ թափ իմն անցուցեալ. (Շ. վիպ.։)