cf. Ճաճանչաւուխտ.
ՃԱՃԱՆՉԱՆԱՒՈՒԽՏ կամ ՃԱՃԱՆԱՒՈՒԽՏ. ποικίλος, -λα versicolor, -ria. (գրի եւ Ճաճանչաւուխտ) Դիպակ կամ կերպաս կամ քեմուխտ բազմագունի երեւեալ. (որպէս թէ ճաճանչիւք վխտալով) գունագոյն. պէսպիսակ. գունզգուն, խատուտիկ.
Հանդերձ քո բեհեզ, եւ զառնաւուխտ, եւ ճաճանչանաւուխտ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
gay with many colours, with gold and silver embroidery;
embroidery.
• , որ և ճաճանչանաւուխտ, ճաճանաւուխտ «գոյնզգոյն՝ խատուտիկ՝ փայլ ի փայլ բանուած կտոր կամ շոր». գործածուած է միայն հետևեալ երկու տե-ղերը. «Հանդերձ քո բեհեզ և զառնաւուխտ և ճաճանչաւուխտ (կամ ճաճանչանաւուխտ) Եզեկ. ժզ. 13 (նոյնը այլ թրգմ. Եփր. աւետ. ՅՈ6. Եւ զզարդս քո սնդուս գառնաւուխտ և ճաճանաւուխտ. ՍԳրքի յոյն թարգմանու-թիւնն ունի τα περιβόλαιά σον βύσσινα ϰαὶ τρί-γαπτα ϰαὶ ποιxίλα, ուր համապատասխան բառը՝ ποιϰίλα, նշ. «խայտաբղէտ, զանազան գոյներով»).-«Կոյս մի որ ունէր արկանելիս ճաճանաւուխտ» (այլ ձ. արկանելի ճանճա-ւուխս). Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 143։
• = Բառիս վերջի մասը -ւուխտ «հիւսեալ» փոխառեալ է իրան. *vafta<*ufta «հիւ-ևեալ» բառից (տե՛ս զառնաւուխտ). իսկ ա-ռաջին մասը անծանօթ է՝ ինչպէս ձևոմ. նոյնպէս և ծագումով. ուղիղ ձևն է թերևս ճաճանաւուխտ, որ յետոյ շփոթուելով հա-ճանչ բառի հետ, դարձել է ճաճանչաւուխտ։ Հաւանական է որ ամբողջը իրանեան փո-խառութիւն է։-Աճ.
• ՆՀԲ «որպէս թէ ճաճանչիւք վխտա-լով»։
quackery, charlatanry;
bombast, fustian, turgidity, boasting, bragging.
game-bag of horse-hair.
• «մազէ պարկ, մախաղ». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 24. «Եւ առեալ եդին ի մազեայ մախաղն իւրեանց... և առ-եալ յինքն զճամբրուկ նոցա»։ Նոր գրակա-նի մէջ սկսաւ գործածուիլ «ճամբորդական պայուսակ» նշանակութեամբ։
• ԳՒՌ.-Մշ. ճամբրուկ «ճամբի պաշար կամ նրա ծրարը», որ և ճամբրայ (Kivola) «ճամբորդական կամ հովուի պարկ»։ Նո՞յն է արդեօք նաև Լ. ճամբռուկ անել «քղանցքը բռի մէջ հաւաքելով վեր բարձրացնել» (Ազգ. հանդ. ժա. 40 և Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 423-4)։
embellished, decorated, adorned;
embroidered.
(յն. եւ լտ. պէսպէս ոճով) Ունօղ զճամուկս. պճնազարդ, ոսկեհուռն, նրբաթել եւ պաճուճազարդ.
Զբեհեզն ... եւ զճամկաւորն, եւ զոսկեճամուկն. (Մխ. դտ.։)
Շապիկս բարակս ճամկաւորս։ Ճամկաւորն դիպակաց. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. եբր.։)
to adorn, to decorate, to deck, to embellish;
to embroider, to work.
ՃԱՄԿԱՒՈՐԵԼ. Պաճուճել. զարդարել. պատել ժապաւինօք, եւ այլն։
Սիրոյն զմռսով լցեալ, զօդեալ, եւ ճամկաւորեալ. (Վրդն. երգ.։)
decoration, ornament;
embroidery.
• , ի-ա հլ. «զգեստի վրայ գեղե-ցիկ բանուածք, պատի վրայ նկարուած զար-դեր» Եփր. օրին. էջ 271. Ոսկ. մ. բ. 24. Փի-լիպ. ժ. որից ճամկաւոր Ես. գ. 23. Ոսկ. եփես. 814 և եբր. ճամկաւորել Վրդն. երգ. ռոկեճամուկ Ես. գ. 23. Յհ. կթ. բազմաճա-մուկ Ոսկ. փիլիպ. խայտաճամուկ (արդի գրականի մէջ) «գոյնզգոյն զարդերով, խա-տուտիկ»։
• ՆՀԲ պրս. լāma «զգեստ», jāmag «կերպաս», թրք. janfes «սնդուս»։ Bug-ge, Btrg. I7 իրանեան եիդգահ բար-բառով čāmāh «զարդ» ձևի հետ (կարե-ւոր է ստուգել)։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 21 և ՀԱ 1914, 56 պհլ. čāmak, պրս. jāma «զգեստ» բառերի հետ։
(յն. պէսպէս բառիւք) Յօրինուած եւ զարչ ազնիւ զգեստուց. ոսկեթել ժապաւէնք. պաճուճանք եւ նկարք. նկարէն հանդերձ, եւ գունագեղ պատկեր, եւ կենդանատեսակ պաճուճապատանք. (լծ. պրս. ճամէ, ճամէկի, ճամֆէս եւն).
Ճամուկ ի մեկնոցի ոչ զպէտս մեկնոցին վճարէ, այլ զգեղեցկութիւն. (Երզն. քեր.։)
Արասջի՛ք ձեզ արկանելիս զքղանցաւորս, եւ ճամուկս դարձիւք. (Եփր. ել.։)
Սքեմ է նոցա բամբակէ գրատք կազմաւ ճամկօք. (Մխ. դտ.։)
Ո՞վ ոք ասիցէ, թէ ըստ որոց ի ճամուկսն է նկարագրեալ, սոյնպէս պիտոյ է իմանալ յաղագս աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ճամուկքն՝ որ գործիցին, կամ գազանակերպ ինչ պատկերք։ Ոսկի խառնեալ ընդ նկարս որմոյն, եւ ազգի ազգի գեղքն ընդ միմեանս ի ճամուկսն մտեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
to make a loud noise, a crash, to cause to crackle, to crack, to burst;
to speak in a bombastic manner, to brag, to boast.
ՃԱՅԹԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Հանել շաչիւնս եւ շառաչիւնս. մեծամեծս կոտորեք բանիւ.
Որ խօսին զաստուծոյ եւ զաստուածայինսն ... յաղագս ճառաց մարդկայնոյ, եւ ճայթեցուցանելով ի լսելիս մարդկան. (Խոր. ՟Բ. 89։)
great noise, crash, cracking, crackling, crick-crack;
bursting, blowing up, explosion.
ՃԱՅԹԻՒՆ ՃԱՅԹԻՔ ՃԱՅԹՈՒՄՆ. ψόφος strepitus, crepitus, crepatio βρόντημα tonitru πτώματα casus κρότος plausus ἧχος echo, sonus. Ճայթելն, եւ ճայթեցուցանելն. շաչիւն. շառաչիւն. պայթիւն. հնչիւն սաստիկ.
Ճայթիւն որոտմանց։ Ոչ կարէ տանել զորոտման ճայթիւն. (Վեցօր. ՟Գ։ Պտմ. աղեքս.։)
Ճայթիւնք կարկտաբերք հրձգութեանց։ Ի ճայթիւն վանգիցն ուռուցման պատառելոյ պայթման մորթոցն. (Արծր. ՟Գ. 15։ Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Ջրոցն հոսմունք, եւ որոտմանց ճայթմունք. յն. անկմունք. (Պղատ. տիմ.։)
Ճայթմանց որոտմանց մեծամեծաց՝ քան թէ զտանել ականջաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ճայթմանց հնչմունս. (Նանայ.։)
Ուժգնութիւն ճայթմանն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ճայթմունս առասութեան. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Ճայթումն ամպոցն։ Իբրեւ յամպոց ճայթմանէ. (Արծր.։)
Բան ասեմք՝ ո՛չ ամենայն իրօք, զոր ի ձեռն լեզուիս ճայթման. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ամպք ճայթմամբք, եւ շանթք կարկտի սպասեն քեզ. (Եփր. խոստով.։)
Յարմարելով զբանն առ ի լսողացն հիացումն ճայթմամբ իւիք. (Բրս. գորդ.։)
bleared, purblind.
to darken, to dim, to obscure, to cloud;
— զաչս, to dazzle, to hallucinate, to offuscate, to blind.
ՃԱՅՐՈՏԵՄ ՃԱՅՐՈՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμαυρόω obscuro, obfusco եւ այլն. Շլացուցանել, կամ մթագնել, տկարացուցանել զտեսութիւն ջերմութեամբ, կա ծորմամբ. կամ բթել զծայր. բլշակնել.
Որք զերեսս զհարկաւորագոյն զգայութեանց (այսինքն զաչս) ճայրոտեալք՝ շլացան. (Փիլ. տեսական.։)
Զլուսն ճշմարտութեան առ ճառագայթսն ճայրոտեցին. (Առ որս. ՟Դ։)
Դիւթքն զտեսանելիս ճայրոտէին՝ ոչ տեսանելով զճշմարիտ նշանսն. (Սանահն.։)
Կրկին հայեցողութեամբ ճայրոտելոյ՝ իմանալեաւ եւ զգալեաւ. (Սկեւռ. ես.։)
Մի արեգակն, այլ լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ ճայրոտեցուցանէ զտկարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
offuscation of the sight, blearedness, purblindness.
Բլշակնութիւն. բթութիւն. բժժանք աչաց. մանաւանդ իբր ջերոտութիւն. տոչորումն ի ցաւոց. այրուց. ախտ կիզանօղ. σφακελισμός sideratio, membrorum mortificatio per inflammationem.
Հարի զքեզ դալնկամբ, եւ տապով, եւ այրոտութեամբ. (Ածաբ. կարկտ.։)
Մինչդեռ փափուկքն են (եղջիւրք եղջերուաց), սկալեալ լինի իբր ճայրոտութեամբ յարեգակնային տապոյն, որպէս կաւ բրտի ի հրոյ. (Փիլ. լիւս.։)
connoisseur, good judge.
knowledge;
recognition.
ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄՆ. Ճանաչելն. ծանօթութիւն. խելամտութիւն. միտք. խորհուրդ. նշանակ.
Ըստ ճարտարագէտ ճանաչութեան ստուգահմուտ բժշկացն։ Եւ զձեր ճանաչութիւնդ կամիմ գիտել։ Գիտել ճանաչութեամբ որոշել զիմաստունն յանմտէն. (Փարպ.։)
Ի խրախ ճանաչութենէ, խրախճան. (Երզն. քեր.։)
Ճանաչումն եւեթ էր (թլփատութիւնն), յայլոց ազգացն որոշելով. (Եղիշ. դտ.։)
cf. Ճանաչողութիւն.
ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒԹԻՒՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄՆ. Ճանաչելն. ծանօթութիւն. խելամտութիւն. միտք. խորհուրդ. նշանակ.
Ըստ ճարտարագէտ ճանաչութեան ստուգահմուտ բժշկացն։ Եւ զձեր ճանաչութիւնդ կամիմ գիտել։ Գիտել ճանաչութեամբ որոշել զիմաստունն յանմտէն. (Փարպ.։)
Ի խրախ ճանաչութենէ, խրախճան. (Երզն. քեր.։)
Ճանաչումն եւեթ էր (թլփատութիւնն), յայլոց ազգացն որոշելով. (Եղիշ. դտ.։)
travelling.
Ծարաւեցաւ, եւ աշխատեցաւ իճանապարհագնացութենէն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ճանապարհագնացութեանն յարութեամբ. (Փիլ. յովն.։)
Երկուց աւուրց ունել ճանապարհագնացութիւն. (Նանայ.։)
Զբարւոք ճանապարհագնացութեանն արարին սկիզբն. (Ոսկ. մտթ.։)
Առաջի դրացն անսայր առաջնորդ աստղն՝ զճանապարհագնացութեան նոցա ցուցանելով զփոյթութիւն. (Թէոդոր. կուս.։)
travelling company.
συνοδία, συνόδιον, σύνοδος comitatus, conjugatio. Ճանապարհակցելն. ուղեկցութիւն. եւ Զուգընթացութիւն. միաբանութիւն.
Չէ՛ ինչ օգուտ քեզ ո՛վ թագաւոր՝ ճանապարհակցութիւնս իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զանմոլարից զճանապարհակցութիւնս. (Ածաբ. աղք.։)
Մի ճանապարհակցութիւն ունին ի բնութիւնս։ Յիրերաց ճանապարհակցութենէ խելագարեալ զարհուրիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Լմբ. ատ.։)
Հրաշափառ զլուսինն յարեգակն անկեալ տեսանէաք, զի ո՛չ էր ճանապարհակցութեան ժամանակ. (Դիոն. թղթ.։)
guide, conductor;
— լինել, to direct, to show or indicate the way, to guide.
ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՑՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Ցուցանել զճանապարհ. ճամբա ցըցնել. յն. առաջի դնել զճանապարհ.
Ճանապարհացոյց լինի մեզ, թէ ո՛րպէս պարտ եւ պատշաճ իցէ հաճոյ լինել մեծութեան աստուածութեանն. (Կոչ. ՟Ե։)
traveller, passenger, wayfarer.
ὀδοιπόρος viator. Ճանապարհագնաց. ուղեգնաց. ուղեւոր. ռահահորդ. ճամբորդ.
Ճանապարհորդք իսմայէլացիք գային ի գաղաադէ. (Ծն. ՟Լ՟Է. 25։)
Հասանիցէ քեզ իբրեւ զչար ճանապարհորդ աղքատութիւն (կամ ի վերայ քո իբրեւ զչար ուղեւոր տնանկութիւն). (Առակ. ՟Զ. 11։)
Վասն ճանապարհորդաց, եւ նաւորդաց. (Ժմ.։)
Անօգուտ է ճանապարհորդին ուղղորդ գնացքն. զի զճանապարհորդն աւազակք վնասեն. (Խոսր.։)
Աղքատք եւ տնանկք իբրեւ ճանապարհորդք տարաշխարհիկք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Արեգակն ... երկնային ճանապարհորդ. (Պիտառ.։)
cf. Ճանապարհակից.
Ճանապարհորդակիցք իմ բերին զիս մինչեւ աստ։ Խնդրեն ճանապարհորդակից, եւ ոչ ոք է՝ որ երթայ։ (Վրք.հց. ձ։ Մաշկ.։)
Ճանապարհորդակի՛ցք լեր ծառայից քոց. (Ժմ.։)
Ճանապարհորդակից (տպ. ճանապարհակից) եղեւ նոցա ի սկզբանէ ելից նոցա յերուսաղէմէ. (Իգն.։)
Խնդրեմք զքոյ վերակացութիւնդ եւ զճանապարհորդակից լինելն. (Խոսր.։)
Աստղն եղեւ նոցա ճանապարհորդակից. (Ոսկ. մտթ.։)
Այսոցիկ մտաց ճանապարհորդակից գտաք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Ը.) այսինքն ձայնակից՝ ըստ յն. ոճոյ։
itinerary.
cf. Ճանապարհորդիմ.
ὀδεύω, διοδεύω, ὀδοιπορέω viam vel iter facio, gradior, permeo, transeo. Գնալ ի ճանապարհ ուրեք. ուղեւորիլ. ուղի հատանել. անցանել. երթալ՝ յառաջ խաղալ.
Սամարացի ոմն ճանապարհորդեալ՝ եկն ընդ նոյն առ նովաւ։ Ի նաւ ելեալ ոք՝ ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Ղկ. ՟Ժ. 33։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
Ընդ յիսուսի ճանապարհորդեալ՝ ի գլուխ լերինն ելցուք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Ճանապարհորդեա՛ առանց յետս դառնալոյ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ճանապարհորդէր ի սինայ լեառն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Որք նախաշաւիղ ճանապարհորդեն սրբութեամբ ի ճշմարիտ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս. (Պտրգ.։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
Յուղի անկեալ ճանապարհորդեցան. (Փարպ.։)
Ո՞չ այսուիկ հեռի են ի մէնջ հրեշտակք, զի ոչ կարօտին՝ որոց մեքն. ապա ուրեմն որչափ նուազից լինիմք կարօտք, այնքան առ նոսա ճանապարհորդիմք։ Ի մէջ գիշերի ճանապարհորդի, եւ ընդ գետ անցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34. 37։)
Միայն ճանապարհորդեսցի, եւ փափագեսցէ յառաջադիմութեամբ. (Ածաբ. աղք.։)
Ճանապարհորդեցաւ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Խոսր. պտրգ.։)
journey, way;
— ընդ ծով, voyage;
ծախք ճանապարհորդութեան, travelling expenses;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, travels and voyages.
ὀδοιπορεία profectio, iter ἁποδημία peregrinatio. Ճանապարհորդելն. ճանապարհագնացութիւն. ուղեւորութիւն. գնացք. անցք. ճանապարհ. ուղի. ճամբորդութիւն, ճամբայ.
Վասն ճանապարհորդութեան։ Բազում ճանապարհորդութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Ես. ՟Ծ՟Է. 10։)
Եթէ մշակութիւն, եթէ ճանապարհորդութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
Զճանապարհորդութիւն հրամայեսցէ (այնմ), որ կարօղն է առանց վնասու կատարել. (Բրս. հց.։)
Անտարակոյս ճանապարհորդութեամբ անարատապէս առ քեզ հետեւել. (Նար. մծբ.։)
Ո՛չ ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, (այսինքն կամուրջք), եւ ո՛չ գործիք ձկանց որսոց։ Ի ճանապարհորդութիւն ուսանն. (Խոր. ՟Բ. 56։ ՟Գ. 62։)
St. John's wort.
Նոյն ընդ Գետնի փիճի. ... յն. խամէբի՛դիս։ (Բժշկարան.։)
clawed, furnished or armed with claws or talons.
Ոյր բազում են ճանկք կամ ճիրանք, մեծ կամ փոքր.
Որպէս տիզ ճանկճանկոտ. (Վանակ. հց.։)
cf. Ճանճորսակ.
fly-catcher, fly-trap, catch-fly.
to render equal, to equal;
to equalize, to level, to make even, level or smooth, to equal, to compare;
to counterbalance;
to communicate, to make a sharer or partaker.
Հաւասարեաց անասնոց. ո՛չ եթէ աստուած հաւասարեցոյց զնա անասնոց, այլ ինքն հաւասարեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
Գրեթէ անմարմին զօրութեանցն հաւասարեցուցանէ. (Պիտ.։)
Որք զողբսն գիտեն գրել, եւ զբանսն հաւասարեցուցանել չարչարանացն (այսինքն կրիցն). (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Հաւասարեցուցանել շնորհին եւ ուրախութեան զբանսն. (Իգն.։)
Հաւասարեցո՛ զմեզ ընդ ճշմարիտ երկրպագուս քո. (Պտրգ. ձ։)
participating, equal;
companion, partner.
κοινωνός, συγκοινωνός, μέτοχος particeps, consors. Հաւասապէս հաղորդ. կցորդ. հաւասարակից. հասարակորդ. մասնակից. իլհախ եւ նման.
Եւ ասէ յովհաննէս եղբայր ձեր, եւ հաւասարորդ ձեր նեղութեան եւ արքայութեան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24։)
Հասարակորդ հաւասարորդ էապէս կենացն. (Փիլ. իմաստն.։)
Հաղորդ հաւասարորդ նորին բուսոյ բարուց ծննդեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Հաղորդս լինել՝ հաւասարորդ է լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
Հաւասարորդ հաւատոցն աբրահամու. (Եփր. հռ.։)
Ամենայնի տէր գոլով՝ հաւասարորդ ճանաչիս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Հաւասարորդ հրեշտակաց գտան, եւ որդիք աստուծոյ. (Իգն.։)
Կրօնիցն հաւասարորդք, եւ առաքինութեանն գործակից. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Եղեւ հաւասարորդ կերակրոց ի դիպել եղբարց. (Վրք. հց. ձ։)
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
ἱσότης aequalitas Որպէս Հաւասար գոլն. համաչափութիւն. հաւսարութիւն .... Տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 29։ Զաք. ՟Դ. 7։ ՟Բ. Կոր. ՟Ը. 14։ Կող. ՟Դ. 1։)
Առ համափառս հաւասարութիւն. (Բրս. թղթ.։)
Իսկութեամբ ընդ հօր, եւ ընդ հոգւոյդ հաւասարութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զուգութիւն բարբառոյ, եւ հաւասարութիւն թուոյ կարգի. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Բաժանէ հաւասարութեամբ. (Շ. մտթ.։)
Հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ։ Երկուց հաւասարութեանց գոլով՝ հոմանունք իսկ են. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Համեմատութիւն.
Ժամանակս այս գիշեր խաւարային եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիկ պակասութեան։ Փոքր են հաւասարութեամբ առ հրեշտակս. (Իգն.։)
ՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹԻՒՆ. εὕνοια benevolentia, concordia. Միաբանութիւն. միաբան հաւանութիւն. միամտութիւն կամ մտերմութիւն.
Իբրեւ ետես աղկիմոս զնոցա ընդ միմեանս հաւասարութիւն։ Հաստատել ի վերայ ուխտին հաւասարութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։ ՟Ժ՟Ե. 17։)
Ի գործ արկեալ հաւասարութեամբ բարեպաշտ արքային. (Ագաթ.։)
Սուրբ սիրոյն հաւասարութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Եղեւ մի հաւասարութիւն ընդ ամենայն տեղիս վասն զատկի։ Հաւասարութիւն եկեղեցւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24։ եւ ՟Դ. 22։ Լմբ. ատ.։)
ՀԱՒԱՍԱՐՈՒԹԻՒՆ. κοινωνία communicatio, participatio. Հաղորդութիւն. մասնակցութիւն.
Զի՞նչ հաւասարութիւն է լուսոյ ընդ խաւարի. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 14։)
Հատանել ի հաւասարութենէ հասարակաց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24։)
Խառնեսցին ի հաւասարութիւն օրինաց (սուրբ հաղորդութեան). (Կանոն.։)
Դրոշմ ձեզ տուաւ ի հաւասարութիւն հոգւոյն սրբոյ։ Ոչինչ հաւասարութիւն ունէր ո՛չ ընդ հրէութիւն եւ ո՛չ ընդ քրիստոնէութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Զ։)
Ի հաւասարութիւն կալ աւելաստացին առ նուազեալն. (Շ. մտթ.։)
equation.
cf. Հաւաստիք.
cf. ՀԱՒԱՍՏԻ. որպէս Անվրէպ ստուգութիւն, հաստատութիւն, ճշդութիւն քննութեան, եւ զգուշութիւն.
Գիատսջի՛ք ասէ, այս է, ի մի՛տ առէք, եւ հաւաստութեամբ ի վերայ կացէք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
Արդ յաղագս հաւաստութեան առաջին սահմանին այսչափ. (Սահմ. ՟Է։)
Ամենայն ուրեք զհաւաստութիւն կամի ապհել. զի ասելով համառօտ՝ յայտ արար, թէ ի ձեռն երկայն յարմարաբանութեան ոչ առնեմ անհաւաստութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)
Յայտ ածել զհիւսումն հաւաստութեան առաջիկայ իրին։ Հետեւելով իմ ընդ համառօտ հաւաստութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ղուկաս յաղագս ժամանակին հաւաստութիւն դնէ եւ որ նախ քան զայն՝ աշխարհագրութիւնն. (ՃՃ.։)
Լի հաւաստութեամբ ամբաստանէ զնոցանէ մարգարէն. (Երզն. մտթ.։)
Յիշեա՛ զիս յերկայնմտութեան՝ քան ի հաւաստութեան. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Զաչացդ հաւաստութիւն, զլեզուոյդ ժուժկալութիւն առաջի՛ դիջիր. (Մաշկ.։)
cf. Հաւաստիք.
Հաւաստելն, իլն. ստուգութիւն. ապացոյց. հաստատութիւն.
Զի մի՛ ինչ պակաս եղիցի ի բանիս առ ի հաւաստումն. (Նիւս. բն.։)
Հաւաստումն ցուցմանս՝ ի զաքարիայէ մարգարէէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
perfidiousness, perfidy, guile, perjury, infidelity.
false-hearted, faithless, perfidious, unfaithful, disloyal;
perjured, forsworn;
— լինել, to infringe or break one's faith, to be false.
credibility.
having the same religion or faith.
Հաւատակիցն գոլ. ձայնակցութիւն ի հաւատս.
Ասաց՝ մոլար հաւատակցութիւն. (Խոր. ՟Գ. 65։ Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
more faithful;
more faithfully.
Հաւատարմագոյն ե՛ւս լիցի քեզ երկրորդ ահաւոր գալուստն նորա. (Եղիշ. ՟Ա։)
Գործք հաւատարմագոյն են առ հաւատս քան զբանսն։ Այլ ուստեք հաւատարմագոյնս արարից զբանս. (Նանայ.։)
Առաւել կամ յոյժ հաւատարիմ. մտերիմ (անձն). եւ Կարի հաւատալի (ինչ), ստուգագոյն (բան).
Առաւել հաւատարմագոյն ցուցանէր նմա զինքն։ Ջատագով եւ հաւատարմագոյն դիցն պաշտամանց. (Փարպ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Բորբոքիլ ի փափաքն, եւ հաւատարմագոյն լինել առ այն՝ որ լինելոցն էր. իմա՛ դիւրաւ հաւատացօղ, դիւրահաւան։
Հաւաստեաւ յոյժ. հաստատագոյնս. իբր աներկբայ.
Կամի դարձեալ դօրինակաց ե՛ւս առաւել հաւատարմագոյն զիսն ցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ապա առակաւ ե՛ւս հաւատարմագոյնս դնէ զնոյն. (Իգն.։)
to make credible, to give to believe, to persuade, to convince;
to sanction, to certify, to confirm, to affirm, to assure.
πιστόω fidem facio, confirmo. Հաւատարիմ առնել, եւ Հաւատացուցանել, եւ Հաւաստել.
Զբանն՝ զոր խօսեցար, հաւատարմացո՛ մինչեւ յաւիտեան։ Հաւատարմացուսցէ տէր աստուած տեառն իմոյ արքայի. (՟Բ. Թագ. ՟Է. 25։ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 36։)
Յոյսն ծաղիկն է, որ՝ (զոր) լինելոցն է շնորհն, հաւատարմացուցանէ. (Նիւս. երգ.։)
Հաւատարմացուցանել զբանն ի գործոց, կամ զասացեալն՝ փորձիւ իրացն, կամ զբազում ինչ իմացմամբ մտացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։ Նախ. ժող.։ Լմբ. իմ.։)
Հաւատարմացուցանել զդաշինս, կամ զերդումն ստութեան։ Առ ամենեսեան հաւատարմացուցանել զբանն։ Հաւատարմացուցանել այնպէս գոլ, որպէս էն. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։ Անյաղթ պորփ.։)
Զգերեզմանն յիշելով՝ զյարութիւնն հաւատարմացուցանէ. (Խոսր.։)
Յառաջնում նուագին իբրեւ զհամամիտ գործակից եւ զեղբայր սիրելի հաւատարմացուցեալ իւր՝ ընդունէր զնա պատուով մեծաւ. (Յհ. կթ.) այսինքն հաւատարիմ երեւեցուցեալ, կամ հաւատացուցեալ։
fidelity, loyalty;
good faith, honesty, plain-dealing, sincerity;
confidence, security;
certitude, certainty, assurance.
πιστότης fidelitas. Հաւատարիմ գոլն. մտերմութիւն. անկեղծութիւն.
Ոչ արար ուղղութիւն հաւատարմութեամբ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Ստուգէր նմա զիւր հաւատարմութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Զիւրոյ գալոյն հաւատարմութիւն ցուցանէր. (Ագաթ.։)
Կամ Ստուգութիւն բանից. հաւաստիք իրաց.
Խնդրէր յաստուծոյ ցուցանել նմա զհաւատարմութիւն իրին. (Վրք. ոսկ.։)
Զհաւատարմութիւնն բանիցն ցուցանել, կամ դնել առաջի. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ՀԱՒԱՏԱՐՄՈՒԹԻՒՆ. πίστις fides. Հաւատք. եւ Արժանահաւատութիւն. յարգ ընծայելի հաւատարիմ անձին կամ հաւաստի բանից. Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 22. 26. 31։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ա. 15։ Նեեմ. ՟Թ. 38։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ովս. ՟Ե. 9։)
Արժանի հաւատարմութեան համարել զմատենագրութիւն, կամ զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 12։)
Բաւական համարելով առ ի հաւատարմութիւն։ Զկնի եկելոց վստահութիւն եւ հաւատարմութիւն. այսինքն առ ի հաւատալ կամ հաւատարիմ լինել. (Խոսր.։)
Պատկառեցոյց ի դիւացն հաւատարմութենէ. այսինքն հաւատալոյ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
to cause to believe, to persuade, to convince;
to impose upon.
πείθω suadeo. Տալ հաւատալ. հաւանեցուցանել. համոզել. եւ Հաւատարիմ առնել. հաւտացընել.
Հաւատացուցանէր զնա նենգութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Կամելով զոք հաւատացուցանել. (Անյաղթ պորփ.։)
Յերեւելեացն, եւ ոչ յաներեւութիցն կամի հաւատացուցանել։ Զի՞ պիտոյ էր երդումն, այլ զի հաւատացուցանիցէ զբանս լսողացն. (Ոսկ. ես.։)
Հաւատացո՛ զյովսէփ (վասն կուսութեան մօրս), որպէս զի նա զբազումս հաւատացուսցէ. (Եփր. ծն.։)
Ոչ հաւատացոյց զիս աստուած, թէ կենդանի է. (Ճ. ՟Ա.։)
Աղաչէր կոյսն այն, որպէս թէ հաւատացուցանէ զծերն՝ տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Գ. ձ. (տպ. հաւանեցուցանէ։))
nun.
μοναχή, μονάστρια monacha. Կուսան. օրիորդ կամ կին հաւատով եւ հաւատարմութեամբ ուխտադիր աստուծոյ. միանձնուհի. հաւատւոր, հաւտաւոր, մարապետ.
Պատառել զհանդերձս հաւատաւոր կանանց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զկրօնաւոր, կամ զհաւատաւոր. (Թղթ. դաշ.։)
Էր նորա դուստր մի հաւատաւոր։ Փեբրոնիա հաւատաւոր յատեան ածաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Միայնակեաց մի իջանէր ի լեռնէն, եւ ետես հաւատաւոր մի, եւ փոխեաց զուղին. (Վրք. հց. ձ։)
Զհաւատաւորաց զպոռնկութիւն մի՛ ոք համարեսցի յամուսնութիւն. (Կանոն.։)
abjuring, changing one's faith;
— լինել, to change one's faith, to renounce one's belief, to abjure one's religion.
Փոխել զհաւատս, փոխիլ ի հաւատոց.
Հաւատափոխ ոչ լինիմք ըստ քոյդ տարակարծ մտաց. (Գր. տղ. թղթ.։)
abjuration, change of faith.
syllogism.
συλλογισμός syllogismus, ratiocinatio, argumewntatio. Հաւաքումն բանի տրամաբանութեամբ. քաղումն եզրակացութեան յառաջարկութեանց. ձեռնարկութիւն անվրէպ.
Մասն իմաստասիրութեան է հաւաքաբանութիւն։ Ապացուցական հաւաքաբանութիւն, եւ այլն։ Բազում առաջարկութիւնս կարօղ է դնիլ ի հաւաքաբանութեան. եւ աստուստ եւ անուն հաւաքաբանութեան գտաւ, որ նշանակէ բաղհաւաքումն, սակս բազում ինչ միանգամայն հաւաքաբանելոյ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collection.
gathering, assembling, collecting;
collector.
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
Հաւաքելն, իլն. գումարումն. ամփոփումն.
Հաւաքումն գետոց, կամ հնձոց։ Ի միասին կամ առ միմեանս հաւաքումն։ Հաւաքումն ժողովոյ, կամ նշխարաց ի հանգստարանսն. (Խոր.։ Նար.։ Առ որս.։ Ոսկ.։ ՃՃ.։)
Եկաց մինչեւ ի հաւաքումն ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
ՀԱՒԱՔՈՒՄՆ. որպէս Հաւաքաբանութիւն. ձեռնարկութիւն.
Հինգք են տեսակք հաւաքմանց. ապացուցական, տրամաբանական, եւ այլն։ Ապացուցական հաւաքումն պիտանացու գոյ յամենայն իմաստասիրութեան. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Հաւաքումն. որպիսի ինչ է, Վասն զի հայր գիտէ, յաղագս այնորիկ եւ որդի. (Առ որս. ՟Ե։)
little bird, nestling a pretty -;
chicken, chick.
Մէկիկ հաւուկ մի կայր փոքրիկ, ւի գլուխն ունէր սեւուկ թեպրիկ. երթայր նստէր ինքն լըռիկ, աղօթք առնէր խիստ սըպըրկիկ. (Շ. առակք.։)
carrying fire;
igneous;
ardent, fiery.
πυρφόρος ignem ferens, gestans, ignifer. Որ բերէ զկրակ ի պէտս այլոյ.
ՄԻ՛ մնասցէ կրակաբեր տանն եսաւայ. (Աբդ. ՟Ա. 18.) ի յն. ոմանք ընթեռնուն πυροφόρος . որ է անխտիր՝ կրակաբեր, կամ ցորենաբերծ, եբր. սարիտ, մնացորդ։
ԿՐԱԿԱԲԵՐ. Կրօղ կամ ունօղ յինքեան զկրակ.
Իջուցեալ կրակաբեր անձրեւս. (Ագաթ.։)
Հեղեղ ջուրց, եւ անձրեւ կրակաբեր. (Արշ.։)
censer;
brazier.
πυρεῖον thuribulum. Ընդունարան կրակի. բուրվառ.
Զկրակակալսն պղնձիս, զոր մատուցին այրեցեալքն. (Եւագր. ՟Ի՟Զ։)
passive.
παθητός patibilis παθητικός passivus. Ներքոյ անկեալ կրից. կրօղ. ախտաւոր. եւ Նշանակ կրից.
Օդն կրական գոլով զօրութեամբ, եւ ամենապէս այլայլական. (Արիստ. աշխ.։)
Կրականք որակութիւնք ասին՝ ո՛չ վասն սոցուն ընդունակացս կրել ինչ, այլ վասն ըստ զգայութեանցս իւրաքանչիւր ասիցելոցս որակութեանցն ախտիցն գոլ արարչական։ Կրականք որակութիւնք ասին. քանզի քաղցրութիւն կիրս իմն ըստ ճաշակելացս առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շօշափելաց. (Արիստ. որակ.։)
Առնելն եւ կրելն էութիւն իմն է ներգործականի եւ կրականի. (Դամասկ.։)
Տնօրինեալքն ի տեառնէ ի մարդիկ յերկուս բաժանին, ի կրական եւ ի ներգործական. կրականքն են, եւ այլն. (Խոսրովիկ.։)
fires;
Fire-god of the Ghebres.
Կրակք. խարոյկ մեծ. չաստուածն կրակապաշտից.
Սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի։ Այն կրականոյն անվնաս պահեալ էր զմեզ. (Փարպ.։)
fire-worshipper.
անհաւատ եւ հեթանոս կրակապաշտ. (Փարպ.։ Խոր. ՟Գ. 60։ Յհ. կթ.)
Հրով հոգւոյն՝ շիջուցին զբոցն զկրակապաշտ պարսիցն. (Շար.։)
fond of fire-side or chimney-corner, idle, lazy.
Սիրօղ կրակի. անգործ պղերգ, որ միշտ նստի առ կրակի.
Որպէս զօրաւոր ոք ոչ կամեսցի զայն որ զկահ զինուցն բերէ, ունել հանապազ հեշտ եւ կրակասէր. (Ոսկ. գծ.։)
fire-extinguishing.
Սպանօղ կրակի չաստուծոյն պարսից, այսինքն շիջուցիչ հրոյ.
Տեսանես զկորուստ անօրէն կրակասպան մահապարտիցն. (Փարպ.։)
fire-lighting.
Վառումն կրակի ի տեառն ընդառաջն.
Տաղ կրակաւառի. (Քրիստոս փառաց թագաւորն այսօր եկեալ յընծայումն. Գանձ.։)
fire-place, hearth, heart-stone;
brazier, chafing-dish or chafing-pan;
stove, furnace;
chimney;
fire-temple.
πυρεία, πυρία igniarium, receptaculum ignis, acerva, focus. Անօթ ընդունարան կրակի. վառարան, եւ կասկարայ նորա. կրակի աման. մանղալ.
Զմսահանսն եւ զկրակարանսն։ Կրակարան կայծականց։ Կրակարան հրոյ։ Ընկէց ի կրակն՝ որ կայր ի վերայ կրակարանին. (Ել. ՟Ի՟Է. 3։ Առակ. ՟Ի՟Զ. 21։ Երեմ. ՟Լ՟Զ. 22. 23։)
կրակարանն՝ կայծականց անօթ է, եւ փայտն՝ հրոյ կերակուր. (Լմբ. առակ.։)
Ի կրակարանաց զաղահումն յափշտակեալք ուտէին. (Յհ. կթ.։)
մտի ի կրակատունն ձեր, եւ կրակարանն լի հրով բորբոքեալ այրէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ որպէս Կրակատուն. πυρεῖον
Արար ընդ մէջ կրակարանին սիւն լուսոյ հրեղէն. (Խոր. առ արծր.։)
Զհրապաշտ կրակարանին զեօթնադուռն թագաւորական տաճարին. (Անան. եկեղ։)
Եւ իբր Հնոց, կամ հրանոց.
Աներեւոյթ կրակարան տապոյ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
fire-place, brazier;
burning or live coals;
wood fire.
ἁνθρακία κειμένη carbonum congeries, prunae. Տեղի կրակի. եւ Կրակ լուցեալ. Խարոյկ. օճախ կամ վառած կրակ.
Կրակետղ զհուրն բաժանարար. (Ճ. ՟Ա.։)
Միոյ ճրագի, եւ կրակետեղ, եւ ամենեցուն այսպիսեացս յամենեսին բաւել կարացեալ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Ա. (գրեալ էր, կրակատեղ։))
subject to the same passions or weaknesses.
συμπαθής simul adfectus. Կցորդ կրից, կարեաց, ախտից. կարեկից. չարչարակից. վշտակից. սրտակից.
Արբանեակք գոլով արեսի՝ ասին եւ որդիք մարտի. սոքա կրակիցք եղեն արեսի վասն ահին. (Նոննոս.։)
Խորհրդակիցն հոգին կրակից լինի ... զգենու զինքեամբ զբազմութիւն չարաչար կրիցն. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Բ։)
Որպէս եւ հուր ընդ երկաթոյ ... հոգի կրակից մարմնոյ գոլով. (Շ. խոստով.։)
lime-flavoured.
Որ ինչ ունի զհամ կրոյ, քիրէճի համ ունեցօղ.
Որպէս կրահամ եւ ծծմբահամ ջուր. (Մխ. երեմ.։)
plastered with lime.
Կրով մածուցեալ. քիրէճով կամ ալլիով փակուցած, կամ փակցընելով
burnt by chalk.
ԿՐԱՅՐԵԱՑ ԼԻՆԵԼ. Այրիլ կրով.
Առ ի մերկանալոյ զհանդերձս կրայրեաց լինելով. (Պիտառ.։)
strongly built;
lime, cement.
Կրով շաղախեալ, շաղեալ. կրամած. կրակապ.
Անտաշ վիմօք կրաշաղախ ձուլեալ։ Կրաշաղախ (կամ կրաշաղաղ) որմով շինէ։ Կրաշաղախ ջիմօք. (Ուռպ.։)
caw, croak.
Ձայն ագռաւու։ Եւ զի ի լտ. գօ՛րաքս, է ագռաւ. Գրա՛ս, վաղիւ, սմին իրի ասի.
Ագռաւքն կրա՛ս կրաս ասեն. իսկ կրաս յաւառնաց լեզուն զայս ասէ, թէ վաղիւն տեսցես զփառս աստուծոյ. եւ ի վաղիւ օրն պատմեցաւ մահն յուլիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
wearable;
portable;
bearer, carrier;
litter;
mother.
αἵρων levans, portans, gestans, gerens. Կրօղ. բաղձօղ. ունօղ ի վերայ իւր.
(Օրէնք) ոչ արդարացուցին զկրելիսն. (Ոսկ. հռ.։)
Կէսքն (յանասնոց) կրելիք են, եւ կէսքն ուտելիք. (Եզնիկ.) այսինքն գրատս բեռնաբարձ.
որպէս եւ զկնի ասի.
Ի կրելիս. իբր ի բեռնաբարձութիւն։
ԿՐԵԼԻ. Կրօղ յարգանդի. ծնօղ. որ եւ ասի ԾՆԱՆԵԼԻ. ըստ յն. ստացօղ. κεκτιμένος possidens. զաւկի տէր.
Սիրտ անզգամի զաւ է կրելեաց իւրոց. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 21։)
Եւ ոչ ինքնին ի կրելիսն ամբարձին. (Երեմ. ՟Ժ. 5։)
exercising, that exercises.
Բանից եւ գործոց կրթակք եւ վարժիչք (յն. մի բառ) եղեալք՝ զկեանս վարուցն իւրեանց զարդարեցն. (Փիլ. իմաստն.։)
ἁσκητής exercitator, athleta quicse exercet. կրթօղ, եւ կրթեալ. կիրթ. որ տայ զանձն ի կրթութիւն. Ճգնօղ.
instructive, adapted to exercise.
ἁσκητικός, ἁσκητός studiosus, exercitationi vacans եւ այլն. Ուր գոյ կրթութիւն եւ փոյթ յո՛ր եւ է կարգի. Ճգնողական. մրցական. ուսումնասիրական. փութաջան.
կրթական եղեալ ծառայեսցէ հօրն երկնաւորի. (Ճ. ՟Ա.։)
կրթական վարժիչ թէոնականաց։ Կրթական ջանիւ։ Որ արտաքոյ է բոլոր կրթական քաջողջութեան։ Զկրթական արշաւանս հինիցն. (Յհ. կթ.։)
ԿՐԹԱԿԱՆՆ գ. Կրթութիւն. վարդապետութիւն. եւ Արուեստ ըմբշաց, եւ այլն. ջ Աւետարանին հետազոտեալ կրթականին՝ մի՛ բազմել յառաջին բազմականին. (Արծր. ՟ա. 14։)
Բայց միայն ի սակաւուց արուեստից կոչեցելոցն դիպողականացն, բժշկականին, կրթականի եւ ղեկաւարականի. (Նիւս. բն.։)
exercises;
— մարմնոյ, the -.
gymnasium.
ἁσκητήριον, γυμνάσιον locus exercitationis, studii, gymnasium. Տեղի կրթանաց. վարժարան. ուսումնարան. մրցարան. ճգնարան. եւ Կրթանք. հանդէս.
Այս է նախադուռն կրթարանիս։ Զայս առադրելով գաղափար կրթարանիս. (Պիտ. վերջ։)
Առ ոտս սրբոյն մաշտոցի՝ նորին հրահանգեալ կրթարանի ուսումնասիրութեանն վարժիւք. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Քաջացան ի մրցմունս կրթարանի ընդդէմ անօրինաց. (Շ. բարձր.։)
Եւ իբր Պատճառ կրթութեան. կրթօղ.
Ամփոփիչ խորհրդոց, կրթարան կամաց. (Նար. ղ։)
Նա որդւոց իւրոց կրթարան բարեաց. (Արծր. ՟Է. 22։)
to exercise oneself, to improve, to be formed, to acquire instruction or knowledge, to instruct oneself, to improve one's mind;
to become civilised;
to conduce, to lead to, to tend, to incline to;
to give oneself up to, to apply oneself;
to be attributed, imputed;
— յոք, to trust or abandon oneself to, to confide in;
զհետ —, to run or follow after, to pursue, to persecute;
յապուշ —, to be surprized, astonished, to fall from the clouds, to be thunderstruck, to marvel, to wonder;
— ընդ ծերպս վիմաց, to trail through a hole, to crawl on the belly;
ազատութիւնն յապերասանութիւն կրթէր, the liberty tended to licence;
զհետ մարմնոյ կրթեալ, given to pleasure, sensual, voluptuous.
weak, subject to the passions
Մի՛ լիցուք հաղորդ մեղաց հրէից, եւ կրիչ նզովից. (Շիր. զատիկ.։)
Մարդ ես (ո՛վ թագաւոր), որպէս մեք ամենեքեան, կրիչ ամենայն չարչարանաց եւ աշխատութեանցն. (Պիտառ.։)
անկաւ ի փառացն, եւ եղեւ կրիչ ամենայն ցաւոց եւ չարեաց եւ մեղաց եւ մահու եւ ապականութեան. (Լծ. կոչ.։)
censor, critic.
Բառ յն. գռիդի՛ս. κριτής . յորմէ լտ. criticus. այսինքն Դատաւոր. դատիչ. քննիչ. խուզարկու.
Պարտ է մեզ հայել նախ յետոյ ի խուրձ մեր, եւ ոչ լինել կրիտիս այլում. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
penitent;
bigot;
beating the breast.
Բախօղ կամ բախելով զկուրծս.
half a line.
Կէսն իրիք կարգի, եւ տողի.
Ոսկեգիր կարգովն եւ կարգակիսովն. (Փարպ.։)
of the same religion or order;
comrade, colleague, companion, fellow.
Միոյն (ի կրօնաւորաց) անկարգութեամբ ամենայն կարգակիցք նորա անգոսնեսցին յաշխարականաց. (Շ. ընդհ.։)
Եպիսկոպոսին ձերում, եւ քահանայից ձերոց, եւ սարկաւագաց՝ կարգակցաց իմոց։ Ամաչեսցէ ի քահանայից իբրեւ ի խորհրդակցաց աստուծոյ, եւ ի կարգակցաց առաքելոցն. (Ածազգ. ՟Ա. եւ ՟Խ.) յն. ծառայակից, կամ կապակից։ Հրեշտակական քահանայութեանն կարգակից. (Երզն. լս.։)
chief, founder or general of an order;
Grand-Master.
ταξίαρχος caput ordinis, ordinator. Պետ եւ գլուխ կարգի եւ դասու.
Եկեղեցի մի, եւ ժողովուրդ մի, որք ամենքին լինին ընդ միով կարգապետաւն. (Նիւս. երգ.։)
Երանի թէ ոչ էր լեալ սատանայ, այլ էր մնացեալ ի կարգին՝ յորում ի սկզբանն կարգեցաւ ի կարգապետէն. (Բրս. չար.։)
cf. Կարգաթող;
— առնել, to dismiss, to degrade from one's rank, degree or dignity;
to expel from a convent.
possible;
— է, it is -;
չէ —, it is impossible, it cannot be.
Է՞ կարելի առնն եւ այլն .. . Թէ ցուցանէ հաստատուն, կարողելի՛ է. (Մխ. դտ.։)
δυνατός, -όν possibilis, -le. ... Որ ինչ կարէ լինել. հնարաւոր. զորմէ ճոխագոյն ի Պերիարմ. ՟Ի՟Դ. եւ ՟Ի՟Ե։
Զյաւէտ կարելին։ Վեհ անմահիցդ քաջ կարելի է։ Զանկարելիսն կարելիս կացուցանէ ամենեցուն. (Պիտ.։)
Որոյ ամենայն ինչ կարելի է. (Շ. թղթ.։)
ԿԱՐԵԼԻ Է. Իբր՝ կարող լինի առնել.
cf. Կարեկիր;
— լինել cf. Կարեկցիմ.
ԿԱՐԵԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπαθέω, οἱκτίζω commisereor, -resco adficior alius malis. կցորդ լինել կարեաց կամ կարօտութեան այլոց. Մխիթար կամ ցաւակից, եւ օգնական լինել. խղճալ, օգնել.
Ոչ ոք է որ կարեկից լինի քեզ։ Մանդ. (՟Ժ՟Զ։)
Կարեկից ցաւագնելոցն լինել՝ բուժելով յախտից. (Պիտ.։)
Արդեամբք եւ գործովք կարեկից լինելով առ ամենսեան. (Խոսր.։)
Կարեկից է բնութեանս։ Իրերաց կարեկից լինել, եւ զմիմեանց բեռն բառնալ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Զազգակիցս եւ զկարեկիցս, եւ զլծակից հարազատութիւն մարդկան. իմա՛ զկարեւոր ազգականս եւ զմերձաւորս՝ ի բնէ կարեկիցս։
Որ մարմնոյ են կարեկիցք. (Խոսր.։)
compassionately, with compassion, mercifully, piteously;
tenderly, affectionately;
— հայել, to regarde with a compassionate eye.
որ եւ ԿԱՐԵԿՑԱՊԷՍ. Կարեկից լինելով. կարեկցութեամբ. գթալով. մարդասիրապէս.
Կարեկցաբար մատուցեալ՝ զծայրագոյն ցուցեր զխնամս. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Կարեկցաբար առ իս ձգելով զձայնակիցսն. (Մագ. ՟Հ՟Ե։)
Կարեկցաբար ձեռնտու յարուցանօղ. (Ճ. ՟Ը.։)
to sew, to join or unite with thread;
— հարեւանցի, to tack, to baste.
Կարեցին տերեւս թզենւոյ։ Կարեցին քուրձ ընդ մորթ իմ։ Կարեն կարկատեն զբարձկնեարդ. (Ծն. Գ. 7։ Յոբ. ԺԶ. 16։ Եզեկ. ԺԳ. 18։)
Հարից կարեցից զդաւիթ գեղարդեա մբս ընդ որմն. (Ա. Թագ. ԺԸ. 11։)
Կարել կօշիկս. (Վեցօր. Թ։ Նոննոս.։ Վրք. հց.։ Երզն. մտթ.։)
ԿԱՐԵՄ 2 (րացի, ացեալ.) չ. ԿԱՐԵՄ որ եւ ԿԱՐՈՂ ԵՄ, ե ղէ. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Ունել զկար բաւական առ ի գործել ինչ. ձեռնհաս լինել. ատիկել. զօրել. բաւել. ուժել. կարենալ. կրնալ. ատիկել.
Եթէ կարիցէ ոք թուալ զաւազ երկրի։ Կարասցես տոկալ։ Թեր եւս կարասցուք հարկանել։ Ոչ կարեմք հակ առակ ինչ չար ասել բարւոյ։ Ոչ կարեմ ես միայն կրել զժողովուրդս զայս։ Ոչ կարացից անցանել զբանիւ տեառն։ Ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել։ Կարօղ է աստուած յարուցանել։ Որ կարօղն է տանել, տարցի։ Կարօղ ես զիս բժշկել։ Սեղանն պղնձի ոչ կարեր ընդունել զօղջակէզսն. եւ այլն։
Ոչ կարէր ունել յանձին, քանզի տկար էր. (Ագաթ.։)
Ընդ անտկար կարելոյդ եւ կամելդ է ախորժելի. (Նար. ՁԶ։)
Յով եւ կարաց ոք զերծանել. (Արծր. Դ. 11։)
Եւ ո՞վ է կարացող զիս հաճել։ Ոչ կարացող այդմ մեծ կարգի. (Աթ. Ը։ Ճ. Ա.։)
to be able, to have the power of faculty to, to be in a condition to;
ոչ եւս —, to be quite exhauster or spent;
չ-, to be unable;
չկարեմ առնել զայդ, I cannot do it;
արարից՝ եթէ կարացից, I will do it if I can.
it is very necessary, it is urgent.
ԿԱՐԱՊԷ՛Տ Է. ἁναγκαίον necesse est Կարի պիտո՛յ է կամ պէտք են. կարեւո՛ր է.
fond of trifles;
passionate, vicious.
Սիրօղ զկարիս, կամ կարի սիրօղ աւելորդաց, կարասեաց եւ այլն.
Նախանձաւորք, խռովիչք, եւ կարեսէրք եւ ագահք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
self-interested, selfish.
ԿԱՐԵՑԱԿԱՆ որ գրի եւ ԿԱՐԵԿՑԱԿԱՆ. իբր Առ կարիս պիտոյից կամ շահու անձին եղեալ ինչ.
Բաժանելով զառ աստուած սէրն ի բնականն, ի հարկաւորականն, ի կարեցականն (կամ կարեկցականն). բնական զորդիականն ասացին, կարեցական զվարձկանականն, իսկ հարկաւորական զծառայականն։ Կարեցական՝ սէր կարեւոր, զոր առ բժիշկսն ունին հիւանդքն. (Տօնակ.։)
to fish with a hook or line, to angle;
to allure, to entice;
to decoy, to inveigle;
to change one's direction, to turn out of one's way, to deviate, to swerve.
Իբրեւ անասուն ի թակարթ կարթի՛. (Լմբ. ժղ.։)
Արջք պատեն ոտիւքն արուեստապէս կարթելով. (Փիլ. լիւս.։)
Եկն ի ծովակն, զի ձկնորսսն կարթեսցէ։ Որ բանիւն կարթեաց զիս. (Ոսկ. ղկ.։)
Զօրէն ձկանց կարթեալ հանէր։ Կարթեալ եհան զիս ի ժանեաց նորա։ Կարթեցեր զանօրեն իշխանն մահու. (Մարաթ.։)
Զսա կարթեալ չարին ի ձեռն կանանցս այսոցիկ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
ԿԱՐԹԵԼ. չ. ἁποσπάομαι recedo, procul abeo. Ի բաց երթալ. խաղալ ընդ ճանապարհ ոլորեալ՝ կամաւ խուսափելով. կրզել. սափմագ.
Յայլ կողմն կարթեալ ըստ աներեւոյթ ձորոցն խորութեան. (Փարպ.։)
fisher with a hook or line, angler.
Ձկնորս՝ որ ընկենու զկարթ. ըստ յն. արկօղ զկարթ.
Յոգւոց հանիցեն ամենայն կարթընկէցք դետոյն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։)
Կարթընկէցք կերով թաքուցանեն զկարթսն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Անդ երբեմն այլ առաքեր, գընալ ի ծով՝ կարթընկէցին. այսինքն պետրոսի. (Մագ. ոտ.։)
conjectural, speculative, of mere conjecture, hypothetical;
suspicious, distrustful.
Անկեալ ընդ կարծեօք կասկածանաց. խիթալի. տարակուսելի.
Դժնդակ կրոնիւք, կարծականն ճակատագրօք. (Ոսկ. ես.։)
Կարծական եզեւ մեզ բարին։ Նաեւ օդոյ ձեռնտուութիւն եղեւ կարծական աւուրն։ Կարծական եղեւ մեզ այս կեանքս, եթէ մեղք հարցն մերոց ընդ մեզ ելին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Է)
docetist.
Զնոսա կոչեմք մեք կարծեխօսս. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 12։)
to believe, to think, to imagine, to judge, to reckon, to estimate, to repute, to hold as such;
to presume, to conjecture;
to suspect, to have a suspicion of;
— յանձն իւր, to believe or think oneself, to look upon oneself as, to think that one is;
կարծէ թէ, he believes that.
δοκέω, δοκεῖ, οἵομαι, οἷμαι, ὐπολαμβάνω, ὐπονοέω եւ այլն. Հ puto, existimo, censeo, conjicio եւ այլն. ամարել. վարկանել. դատել. թուիլ ինքեան. եւ Ակնունել. կրահել, միտքը դնել, սեպել, յուսալ.
Զոր կարծէն՝ թէ ունիցի, բարձցի ի նմանէ։ Յորում ժամու ոչ կարծեցէք, գայ որդի մարդոյ։ Կարծեմ թէ եւ ոչ աշխարհս բավական էր տանել։ Զոր կարծէին, եթէ ի տաճար անդր եմոյծ պօղոս։ Կարծէին զնմանէ, թէ ընդ ուղեկիցսն իցէ։ Որպէս կարծեր, (այս ինքն կարծիւր՝) որդի յոսեփայ։ Մի կարծէք յանձինս ձեր։ Զօր է ճշմարտիւ կարծել յեղելոցն տեսլենէ.եւ այլն։
Ոչ անց ընդ իս, որպէս եւ կարծէին. (Տոբ. ՟Ը. 8։)
Հա՛ն յինէն զնախատինս, զոր եւ կարծեցի. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 39։)
thought, believed, supposed, conjectured, imagined;
so called, so styled;
cf. Կարծեալ.
cf. ԿԱՐԾԵԱՄ. իբր Համարեալ՝ ստոյգ կամ սուտ կարծեօք.
Համեմատեալ նշանի (սուրբ խաչին) լուսոյն՝ կարծեցեալ ասին այլք լուսաւորք, յաղագս սքանչելի երեւմանն. (Շ. բարձր.։)
Սուտ աստուածք կարծեցեալք ի մարդկանէ, որ կարծեցան առ անմտութենէ մարդկան. (Ագաթ.։)
Զանյարմարն առ նա կարծեցեալ զսաղմոսին բարեբանութիւն։ Զկարծեցեալն մաքուր՝ իրաւամբք քննեալ դատիս. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Գ։)
having a tough rind, thick-skinned.
Որոյ կեղեւն է կարծր.
Զգուշասցի ախտացեալն ի կարծրակեղեւ պտղոց. (Բժշկարան.։)
to harden, to be or become hard, to grow hard or tough, to toughen, to indurate.
σκληρύνομαι obduresco, rigesco στερέομαι solidor, եւ ի սուրբ գիրս ՝ κατισχύμαι invalesco, fortificor. Խստսնալ. պնդանալ. սերտ եւ հաստատուն լինել. կարծրնալ, պինտնալ, ամրնալ.
Կարծրացաւ սիրտն փարաւոնի։ Ի տեառնէ կարծրանային սիրաք նոցա. (Ել. ՟Է. 13։ Յես. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Կարծրանայ մարմինն ուժով. (Լմբ. սղ.։)
Կարծրանալ հաւատով, կամ հոգւոյն սրբոյ աըւչուր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. եւ ՟Գ։)
indissoluble.
Որոյ նիւթն է կարծր. սերտ. պինդ.
Կարծրանիւթ խորանարդ հաստատութիւն. (Անան. եկեղ։)
Կարծրանիւթք տեւականք. (Վրդն. թուոց.։)
Զաստուածաքանդակ տախտական կարծրանիւթով ի մարդկեղէնս փորագրեալ մելանագիծ դրոշմամբք. (Անան. եկեղ։)
hard-hearted.
Ընկալան կարծրասիրտքն, եւ կորուսին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Խստերախ.
Ձիսխօսնական՝ կարծրերախ՝ սանձակոտոր. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
to bend, to curve, to bow, to twist, to contract.
ԿԱՐԿԱՄԵՄ ԿԱՐԿԱՄԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Կարկամ առնել. կորացուցանել. կծկել (զինքն կամ զձեռս).
Ծունկք կթուցեալք, զորս կարկամեաց բանսարկուն. (Զքր. կթ.։)
Կարկամիցէ մարդ զպրանոց իւր. (Ոսկ. ես.։)
Զօրն՝ յորում կարկամացուցանէ մարդ զանձն իւր. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5. խոնարհեցուցանել, կորացուցանել։)
Ի յայլոց ձեռն յուսալ առատագոյն լինել յինչս իւր, եւ զիւրն կարկամեցուցանել. (Շ. ընդհ.։)
to be bent, folded, stunted;
to bend, to bow, to contract, to shrink, to stiffen, to wrinkle, to shrivel up, to be anchy-losed.
συγκύπτω, συνσπάομαι incurvor, flector, contrahor. Կորանալ. կծկիլ. գալարիլ. խորշոմիլ. անշարժ մնալ. կծկըտիլ, քաշուիլ, քաշվւտիլ. եւ կամկարնալ.
Եւ էր կարկամեալ, եւ ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել. (Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Մորթք մեր կարկամեցան իբրեւ զթոնիր հնացեալ. (Ողբ. ՟Բ. 10։)
Կարկամեալ թիկունք, կամբազուկք, կամ անձն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Թ։ Ժմ.։)
Ի շարժմանէ բարեաց կարկամեալ։ Որք կարկամեալ էին իբրեւ զքար անհաւատութեամբ, կակղացան ոռոգմամբ աւազանին. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)