modest in one's behavior, decent.
discreet and modest.
Տեսանէր զչքնաղ եւ զպարկեշտագեղ հասակի նորա զկերպարանսն։ Իբր զիմաստուն եւ պարկեշտագեղ կին լուր ինձ. (Ճ. ՟Ա.։)
composed of virtuous persons.
Որոց ժողովն է պարկեշտ. համախմբեալ ի պարկեշտից.
Սուրբն գայիանէ՝ սանականն հռիփսիմեաւ, եւ պարկեշտաժողով ընկերօքն հանդերձ. (Ագաթ.։)
cf. Պարկեշտ.
Պարկեշտ. եւ Սեպհական պարկեշտի եւ պարկեշտութեան.
Զգաստացեալ՝ պարկեշտականս՝ սրբամատոյց կանայս. (Ագաթ.։)
Պահօքն սրբական, գնացիւքն պարկեշտական. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
Իսկ դու ռամիկդ, որ ոչ վարս ինչ պարկեշտականս ունիցիս. (Ոսկ. ես.։)
Որ ոք եւ առցէ զայս դեղ մաղթանաց այսր մատենի պարկեշտականի՝ պաղատել սովաւ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
behaving modestly, modest, virtuous, chaste, pure.
chaste-minded.
Պարկեշտն մտօք. եւ Որ ինչ պարկեշտութեամբ.
to be modest, to lead a chaste life, to know how to compose one's demeanour;
to be moderate, reserved or circumspect, to abstain, to be sober.
Բայց եթէ կերակրովք իսկ պարկեշտանայցէ, եւ այլովք անդամօքն ոչ պահիցէ. (Մանդ. ՟Գ։)
Որ ի զոհս հնոյն մերձենային՝ որպիսի սրբութեամբ պարկեշտանային. (Լմբ. պտրգ.։)
Ուղիղ հաւատով պարկեշտանայք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի է հայր մեր աստուած ասէին. յայսմ պարկեշտանային, ի պատուոյ եւ ոչ յուղղութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
place of chastity, monastery, holy retreat.
σεμνεῖον semnetum, locus castorum, monasterium. Բնակարան պարկեշտից. ժողովարան հրաժարելոց յաշխարհէ. միայնանոց. վանք.
Տէրունեան տնակ, որ կոչի պարկեշտանոց եւ միայնարան. յորում միայնանալով նոքա՝ զպարկեշտ եւ զնազելի վարուց զխորհուրդսն կատարեն։ Հասարակ պարկեշտանոցս այս՝ յոր յեօթներորդումն գան ժողովին՝ կրկին գաւիթ է. (Փիլ. տեսական.։)
virtuous, modest, pudic.
Սիրօղ պարկեշտութեան.
Երանելին գայիանէ՝ հանդերձ պարկեշտասէր հռիփսիմեաւ. (Ագաթ.։)
Զմաքուր եւ զպարկեշտասէր առագաստ հարսնութեան փեսայացեալ բանին հօր։ Պարկեշտասէր վարուք. (Թէոդոր. կուս.։)
well behaved, brought up in modesty, modest, chaste, virtuous.
ի պարկեշտութեան սնեալ.
Մարիամ սրբուհի, շնորհ աշխարհի՝ պարկեշտասնունդ. (Գանձ.։)
cf. Պարկեշտասնունդ.
giver of chastity.
Պարկեշտացուցիչ. պատճառ պարկեշտութեան.
Առանց ապականութեան ծնաւ պարկեշտն զպարկեշտարարն. (Ճ. ՟Գ.։)
to render wise or modest, continent or abstinent, to give an air of decency.
Տալ պարկեշտանալ. ճնշել. պահել.
Եթէ զլեզուն ոչ պարկեշտացուցանիցէ. (Մանդ. ՟Գ. կամ Եփր. պհ.։)
Զմարմնական զգայութիւնսն պահօք եւ աղօթիւք պարկեշտացուցանէ. (Կաղանկտ.։)
Չարն պարկեշտացուցանէ իմն յայնցանէ՝ որ յագահութիւն առաւելաստացութեան ինչ է։ Իշխանք, որոց հոգն է պարկեշտացուցանել եւ հոյակապ առնել զայն ինչ՝ որ շուրջ զմարմնովն է, եւ արտաքոյ բարիք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211. 217։)
զմանուկն ետ մահուան գովէ, եւ բիւր գուութեմբ պարկեշտացուցանէ։ Ճարտասանի ուրուք եւ կամ բանագրի դժնէի յարմարելով զբանն առ ի լսողացն հիացումն՝ ճայթմամբ իւիք պարկեշտացուցանելով. (Բրս. բարկ. եւ Բրս. գորդ.։)
(Քերթողաց է) պարկեշտացուցանել պանծալի տառիւք զանպարկեշտն. (Սարկ. լուս.։)
Թէ նախ ի հրէից էր երկրպագեալ, կարծիս տային արդեօք, որպէս զի զուրեանցն պարկեշտացուցանել զազգակցութիւն. (Բրս. ծն.։)
Աստուած գոլով բնութեմբ, եւ զմարդոյս պարկեշտացուցանէ բնութիւն, հաղորդ ցուցեալ զնա սրբազանից եւ աստուածայնոցն պատուոց։ Պարծանօք առաքելականօք զսուրբս ձեր գլուխդ պարկեշտացուցանէ. (Պրպմ.։)
Ոչինչ պարկեշտացուցանէ զորս զայս, բայց միայն պատուելն Աստուծոյ փառաւոր չարչարանօքն. (Ճ. ՟Գ.։)
modesty, decency, decent bearing, carriage, demeanour or deportment, honesty;
chastity, pudicity, purity, bashfulness;
moderation, temperance, abstinence, frugality, sobriety;
gravity, stateliness, reverend aspect;
պարկեշտութեամբ, cf. Պարկեշտաբար.
Ի սրբութիւն պարկեշտութեան։ Վասն պարկեշտութեան, եւ հպատակութեան տեառն առանց զբաղանաց։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն ունին. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 15։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 35։ ՟Ծ՟Բ. 23։)
հակառակ են պարկեշտութիւն եւ զեղխուղութիւն, եւ արդարութիւն եւ անիրաւութիւն. (Դիոն. ածայ.։ Յովսէփ պարկեշտութեամբն, եւ մովսէս օրէնսդրութեմբն. Յճխ. ՟Ղ։)
Զսարսափելի խորհուրդն անխորհրդական զգեստուք կատարեն, եւ զայն ի պարկեշտութիւն անձանց համարին. (Շ. ընդհանր.։)
Ոմանք միօրէ, ոմանք երկպահք պարկեշտութեամբ կատարեն. (Մանդ. ՟Գ։)
Տալ ինձ զպարկեշտութիւն կերակրոյ. (Եփր. աղ.։)
Եթէ զպահոց պարկեշտութենէ (բառն հարցուք). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ծ։)
Որ ինչ պարկեշտութեամբ, որ ինչ արդարութեամբ։ Ի հնազանդութեան կայցեն ամենայն պարկեշտութեամբ։ Վարդապետութեամբ զանկեղծութիւն ունիլ, զսրբութիւն, զպարկեշտութիւն. (Փիլիպ. ՟Դ. 8։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 4։ Տիտ. ՟Բ. 7։)
Այնոցիկ՝ որ տաճարին էին սպասաւորք, շնորհիլ (զերեխայրիս) հանդերձ պարկեշտութեամբ եւ ամենայն պատուով. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Հետեւեալ լինի ողջախոհութեան՝ բարեկարգութիւն, պարկեշտութիւն, պատկառումն. (Արիստ. առաք.։)
Աստ յուդա սաստէ (մարեմայ) ի դեմս պարկեշտութեան . իմա՛ ըստ յն. բարեպաշտութիւն. Որպէս թէ բարի առնել աղքատաց։
ամենայն ինչ ձեր պարկեշտութեամբ առ արտաքինսն. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Դ. 40։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 11։)
Մի՛ ագահութեամբ եւ որկորստութեամբ վարիցիք (ի կերակուրս եւ յըմպելիս), այլ պարկեշտութեամբ եւ օրինաւոր ըստ կարգի կրօնաւորաց։ Պատուէր տամք եւ կանանց ազգի՝ պարեշտութեամբ եւ բարեձեւութեամբ լինել յամենայնի. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Պարկեշտ.
Կոյս կամ կին պարկեշտ.
Ուրախացիր պարկեշտուհի մարիան, դուստր աբրահամեան աւետեացն. (Թէոդոր. կուս.։)
trench, moat, ditch.
• , ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
Խրամ առ պարապօք քաղաքի.
Մօտ ի պարկէն փոսին որ շուրջ գայր զքաղաքաւն. (Ագաթ.։)
Ամրացուցանել զտեղի բանակին իւրեանց՝ պարկենաւ փոսից շրջապատեալ։ անցուցանէր շուրջ զպարապովն պարկենս փոսից՝ լցեալ ջուր ապաստան ամրոցի. (Ղեւոնդ.։)
cf. Ծիրան.
• = Նրաբ. [arabic word] ︎barqūq, birquq, burquq հոմանիշից։ Այս բառի հետաքրքրական պատմութիւնը արել են Diez, Mahn, Dozy, Hehn (Kulturpflanzenδ, 417)։ Բառիս նախ-նական մայր ձևն է լտ. praecoqua, որ բուն նշանակում է «վաղահաս» և մասնաւորա-բար «մի տեսակ վաղահաս ծիրան»։ (Կազ-մուած է prae «առաջ, առջևը»+coquo «ե-փել. 2. հասցնել. կրաւ. հասնիլ» բառերից)։ Այս լատին բառը անցել է յունարէնի՝ πραι-ϰὄϰϰιον, προϰύϰϰιον ձևով և այստեղից էլ արա-բերէնի [arabic word] al-barquq ձևով (al որոշիչ յօդ է)։ Արաբերէնի անորոշ ձևից է հյ. պար-կուկ. իսկ որոշեալ ձևը յետ դառնալով Եւրո-պա՝ տուել է սպան. պորտ. albarcoque, al. varcoque, albaricoque, իտալ. albercocca, albicocca albercocoli, ֆրանս. գւռ. aubri-cot, arbricot, ֆրանս. abricot, անգլ. apri-cot, գերմ. Aprikose, ռուս. aбрикоcъ, հոլլ. ábrikoss (Kluge, էջ 21-22 իբրև միջնորդ գերմաներէն ձևի), բոլորն էլ «ծիրան»։-Հիւբշ. 274։
• ՆՀԲ «որ և պէրգուգ, լտ. բէրիգօ՜գ-գիում». իսկ ծիրան բառի տակ՝ մեր բառից աղաւաղեալ է դնում յն. προϰόϰϰιον լտ. bricoccon, bricoccoli։ ՀԲուս. § 2526 թէև գիտէ ուղիղ մեկնութիւնը, բայց չի ընդունում, այլ հայը դնում է պարկ բառից, իսկ միւսները փոխառեալ հայերէնից։
• ԳՒՌ.-Ախց. պարկուկ «չորացրած ծի-րան»։
follicle, shell, pericarp, capsule, pod, husk, cod.
• տե՛ս Պարկ։
θύλακος, θυλάκιον folliculus, vagina seminis. Փոքրիկ պարկ ընդեղինաց, այսինքն կեղեւն արտաքին՝ յոր ամփոփին արմատիք. գապուգ.
Են ոմանք, որ զսիսեռն նոյն պարկճովն պահեն, եւ նոյն պարկճովն թրջեն եւ ցանեն. նա խիստ ատոք եւ արքենի լինի. (Վստկ.։)
wood-pigeon, ring-dove.
cf. Պահեմ.
Ոչ պարհեցին զպատուէր արարչին իւրեանց. (Յճխ. ՟Թ։)
Որ զօրէնսն պարհեն. (Եփր. հռ.։ Որպէս եւ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 1.) գրի յօրինակս ինչ՝Պարհեցելոց։ Եւ Յոբ. ՟Ի՟Դ. 15. Պարհեսցեն։ Նոյնպէս եւ յայլ եւս մատեանս՝ ըստ պէսպիսութեան գրչաց։
cf. Պահք.
Ուրախ լեր սիովն՝ հանդէս պարհոց։ Բարձր է աշտարակ պարհոց. (Իսիւք.։)
Չարչարանօք եւ պարհօք։ Ճնշեմ զմարմինս իմ պարհօք. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
to try, to experience.
Եթէ տգիտաբար մոլորեալ են ... յանձանց պարմային զվնասն իւրեանց. դուք եւս ընդէ՞ր զհետ նոցա մոլորութեանն ցնորիք. (Եղիշ. ՟Բ։)
young man.
Անցեալ կան առ նոսին այլք պարմանիք՝ առաջին տէդ մուրուացն արձակեալ. մօրուքն այն ինչ դեռադեռ ծաղկեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Ձեռքն որ զերկինս եւ զերկիր արարին, այժմ ի մէջ անցեալ իբրեւ զպարմանի մի, բաժակ ի մատունս բերեալ՝ աղջկան միոյ մատուցանէ. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
Հռետորական հանդիսաւորաց, համանգամայն ուշեղագոյն պարանեացն. (Պիտ.։)
cf. Պարման.
• (-նւոյ, -նեաց) «պատանի, երիտասարդ» Փիլ. տես. Պիտ. որ և պար-ման Պետր. սիւն.։
• [arabic word] burna «երիտասարդ», որ է պհլ, apurnāyak, զնդ. apərənāyuka-«տղայ. մանչ»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 319 թուրանցի մի կտրիճի անունն է, որ հասարակ անուն է դարձել։ Բառիս վը-րայ խօսում է Ակինեան ՀԱ 1933 509-11, տալիս է վկայութիւնները (Փիլ. տես. 20. Պիտ. Տիմոթ. կուզ. 299 Պետր. սիւն. 20-Աթան. 299) և ստուգա-բանում է պար «շուրջ» ման-ել բառե-րից, իբր յունաբան դպրոցի գործ. հմմտ. պատանի և մանուկ բառերի հա-մար հների տուած ստուզաբանութիւն-ները։
Ձեռքն որ զերկինս եւ զերկիր արարին, այժմ ի մէջ անցեալ իբրեւ զպարմանի մի, բաժակ ի մատունս բերեալ՝ աղջկան միոյ մատուցանէ. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
Անցեալ կան առ նոսին այլք պարմանիք՝ առաջին տէդ մուրուացն արձակեալ. մօրուքն այն ինչ դեռադեռ ծաղկեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Հռետորական հանդիսաւորաց, համանգամայն ուշեղագոյն պարանեացն. (Պիտ.։)
cf. Պաշար.
dancing;
turn, revolution.
Յերկս աշխատասիրութեան լուսաւորացդ պարզութեան. (Արծր. յռջբ։)
circumflex;
an Armenian note.
περισπώμενος, -νη, -νον circumflexus, -a, -um. Առոգանութիւն ոլորտացեալ պարուրմամբ, որոյ նշանն (՞) է ազգ ոլորոկի՝ բաղկացեալ ի շաշտէ եւ ի բթէ (՛ , ՝).
Պարոյկ՝ շրջումն վերուստ ի վայր։ Ի շեշտէ եւ ի բթէ բաղկանայ պարոյկն .. եւ է պարոյկն բեկումն ձայնի, եւ շրջումն վերուստ ի վայր, եւ բթիլ ի սրութենէն. (Գրչ. գէորգ.։)
ոլորակք են երեք. շե՛շտ, բու՝թ, պարո՞կ։ Ոլորակ է բացագանչութիւն պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան՝ շեշտիւն, թէ ըստ հարթութեան՝ բըթիւն, թէ ըստ պարբեկութեան, պարուկաւն. (Թր. քեր.։)
Եւ զբարբառոց սաստկութիւնս ոլորմանցն եօթն գոլ դէպ եղեւ. շեշտ, բութ, պարոյկ, թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
circumflexed on the last syllable.
turn, gyre, round, circle;
helix, spire, spiral;
show, crowd;
—ք, eating and drinking, feasting;
— առնուլ, to turn, to redound, to draw back.
(Ծով) ալեօք կուտակելովք հասեալ ի ծագ եւ ի գիծ սահմանացն ... յայտնապէս թողու զնշան՝ պարոյր առեալ զիւրեւ զսահմանս քաղաքին. (Կոչ. ՟Թ։)
baron.
• «իշխան, մեծաւոր» (Կիլիկեան շրջանի մի տիտղոս) Յայսմ. Հեթմ. պտմ. Վահր. ոտ. Ոսկիփ. Ուռհ. Վստկ. Թլկր. 51. որից պարոնութիւն կամ պարնութիւն Վահր. ռտ. Վստկ. Պտմ. ռուբ. 219. նոր գրականում դարձած հասարակ պատուանուն՝ իբր ֆը-ռանս. monsleur, որ նոյնպէս առաջ նշա-նակում էր «տէր, իշխան» և այժմ հասա-րակ պատուանուն է։ Իշխանական պատուա-նունը սրանից զանազանելու համար արևե-լեան գրականի մէջ ընդունուած է գրել բա-րոն, իսկ պարոնը պահուած է սովորական գործածութեան համար։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. պարոն, Ախց. Երև. պա-րօն, Շմ. Տփ. պարուն, Պլ. բարօն, Սեբ. բա-րօն, բարէօն, Տիգ. բmրօն, Ակն. բարիւն, Մրղ. պառուն. այս բոլորը փոխառեալ են գրականից։ Բնիկ գաւառական է Սվեդ. բm-րիւն «հողատէր անձ, որ մարաբաներ է պա-հում»։ Նոր բառեր են պարոնբանջար «մի տեսակ բանջար», պարոնգզիր «մի տեսակ խաղ», պարոնպապ (>Հճ. բայէնբօբ կամ բայբօբ) «կեսրայր, տագր», պարոնտատ «կեսրայր», պարմայր (<պարոնմայր) «կե-սուր»։
• ՓՈԽ.-Կիլիկեան շրջանին հայերէնից է փոխառեալ ասոր. [syriac word] bārōn, իբր հայ-կական պատուանուն («baro, apud Arme-nios. Brockelm. Lex. syr. 46)։ Այժմ էլ Պարսկաստանում (Ատրպատական) թուրքե-րը հայոց իբր պատուանուն գործածում են barə'n ձևով։
Լային զզրկիլն իւեանց ի բարի իշխանէն եւ ի քաղցր պարոնէն. (Հ. յուլ. ՟Է.։ եւ Հ. սեպտ. ՟Ի.։)
Արդ մինչ արքայն էր զուարճացեալ, զորդին պարոն հայոց տեսեալ. (Վահր. ոտ. ստէպ։)
թագաւորք եւ իշխանք եւ պարոնայք. (Ոսկիփոր.։ Սոյնպէս եւ Ուռհ. եւ այլն։)
barony.
Աշտիճան՝ պատիւ եւ իշխանութիւն պարոն գոլոյ. որպէս ռուբինեանցն կիլիկեցւոց նախ քան զթագաւորելն. եւ ամենայն գլխաւորութիւն գաւառի կամ կալուածոց. գրի եւ ՊԱՐՆՈՒԹԻՒՆ.
Բայց կոստանդինըն զօրացեալ, զպարոնութիւնըն (կամ ըզպարնութիւնն) պինդ կալեալ. (Վահր. ոտ.։)
Արժան է պարոնութեան հայրաբար խնամել զժողովուրդն։ ոչ զպարոնութիւն նոցա տայ, եւ ոչ զնոցայն ի ձեռն կաշառաց առնու. (Վստկ.։)
Իսկ ի գիրս Փոլաք Մարթինի ըստ թարգմանութեան ներսեսի պալիենց՝ պարոնութիւն եւ Պարութիւն գրի անխտիր՝ նաեւ որպէս ռմկ. փիրլիք, էլպազըլըգ. կամ մեծութիւն, գլխաւորութիւն։
Ով արասցէ պարոնութիւն։ Նա առցէ զպարոնութիւն (ա՛յլ ձ. պարութիւն). իւրաքանչիւրն ասէր շահել զգրաւն, այսինքն է զպարութիւնն ։
baroness.
collection.
• , ի հլ. «հաւաքածոյ, հաւա-ռումն պատմութեանց, ժողովածու» Օրբել. ա. (տպ. պարութայիդս, իմա՛ պարութա-յիկս, ՆՀԲ պարութայիցս). արդի գրականում «մի գործի վերաբերեալ բոլոր թղթերի ամ. փոփոյթը, dossier». որից պարութել «ժողո-վել» Հին բռ.։
(Զյիշատակարանս պատմութեանց) ժողովեալ՝ սեւադեղով եդաք ի մի պարութայիցս. (Ուռպ.։)
to collect, to gather.
to be circumflexed.
ՊԱՐՈՒԿԱՆԱԼ ՊԱՐՈՒԿԻԼ. իբրեւ պարուկաւ ոլորտանալ ձայնի յառոգանութեան. Եւ արդ պարուկանայ ձայն ըստ այսքան յեղանակս։ նախ բնութեամբ պարուկին՝ է՛ եւ ո՛վ. իսկ երկրորդ անգամ՝ պատահմամբ պարուկին ամենայն երկբարբառք ... իսկ երրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձանն եւ ի սուր ձայնորդս ... չորրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձայնն ի զօրութենէ ենթադատութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։) Տ։ եւ Պարոյկանալ։
cf. Պարուկանամ.
ՊԱՐՈՒԿԱՆԱԼ ՊԱՐՈՒԿԻԼ. իբրեւ պարուկաւ ոլորտանալ ձայնի յառոգանութեան. Եւ արդ պարուկանայ ձայն ըստ այսքան յեղանակս։ նախ բնութեամբ պարուկին՝ է՛ եւ ո՛վ. իսկ երկրորդ անգամ՝ պատահմամբ պարուկին ամենայն երկբարբառք ... իսկ երրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձանն եւ ի սուր ձայնորդս ... չորրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձայնն ի զօրութենէ ենթադատութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։) Տ։ եւ Պարոյկանալ։
dancing, dance.
Պարել. պարաւորութիւն.
ամենեքեան առհասարակ պարէին, լուծեալք դիոնիւսեայ պարմամբն. (Ճ. ՟Ա.)
orb, sphere, circle, circuit, orbit;
— բան, circumlocution, periphrasis, roundabout phrase;
cf. Խումբ.
• տե՛ս Պար+ունել։
περιέχων, -χουσα, -χόν continens caetera complexu suo, orbs circumdans. Ինչ մի պար ունօղ եւ պարփակօղ Մի մէջ իւր զայր իրս, որպէս կամար, շրջանակ երկնից.
(ի կալ մնալ արեգական եւ լուսնի յաւուրս եւ յեսուայ եւ եզեկիայի) բոլորիցն եւ վեհագունիցն եւ պարունակացն այսպէս բերեցելոց, ոչ ընդ նոսա շրջագայէին պարունակեալքն. (Դիոն. թղթ.։)
Անցուցանեն ընդ վեց պարունակս, եւ հանեն զնա յեօթներորդ պարունակն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որք իջուցանեն յերկրորդ պարունակն. (Լմբ. պտրգ.։)
Յեօթներորդ պարունակն ի ներքոյ ջրամած հաստատութեանդ. (Ճ. ՟Գ.)
Այսօր ցնծացան պարունակք հրակերպեան զուարթնոցըն, ի վերուստ հպատակէին հրամանաց տըղային. (Շ. տաղ.։)
cf. Պարունակախօսք.
Anchoraton, treatise by St. Epiphanius against heresy.
Եպիփան եպիսկոպոս կիպրացւոց զպարունակախօսն գրեաց։ Նոյն եպիփան ի պարունակախոսն ասէ. ինքն աստուած՝ ինքն մարդ. ոչ շփոթեալ միութեամբն, այլ զերկոսին ի միասին խառնեալ զերկրայինն ընդ աստուածութեան. (Ասող. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 21։)
spherical, round.
comprehensive.
περιεκτικός, περιληπτικός continendi vel comprehendi vim habens, complectens. Պարունակող. բովանդակիչ. պարագրող. պարփակօղ. պարառօղ. բագձաձական.
Ասէ զխելապարտակն. քանզի այսպէս անուանեն զպարունակական խելացն՝ զպարուտակ. (Նիւս. կազմ.։)
Ինքնաշարժ՝ շարժող այլոց. պարունական՝ անպարունակ։ Պարունական ամենայնի. իսկ ինքն զպարունակելի. (Դիոն. ստէպ.)
Զտանն ի ներխո մուծանելով ձեւ, վասն գոլոյն պարունակական բնակեցելոյն ի նմա. (Մեկն. ղեւտ.։)
Հասարակաց (է) սեռի եւ տարբերութեան՝ պարունականն (գոլ) տեսակաց. (Պորփ.։)
Մեր քահանայապետութիւնս ասի եւ է պարունական իրողութիւն ամենեցունց իւրոցն սրբազանից։ Պարունակականն օրհնաբանութիւն ամենասրբազանիցն զանձնաւորականս մեր ունակութիւնս յոդաւորապէս դնէ։ Աստուածագոյն գոհութիւն քահանայապետական՝ որպէս պարունական ի մեզ եկելոցն յԱյ սրբազանիցն պարգեւաց. (Դիոն. եկեղ.։)
to surround, to encompass, to encircle;
to comprehend, to contain, to enclose, to embrace.
ՊԱՐՈՒՆԱԿԵԼ. Պարաւանդել. պարապնդել, շուրջանակի կապել.
περιέχω contineo, comprehendo, complector, circumdo, cingo. Շուրջանակի ի մէջ առեալ ունել. պարագրել. բովանդակել. ընդ իւրեւ փակել. ամփոփել.
Ամենայն էքս ի բարւոյ են, եւ յամենայն էս է, եւ զամենայն պարունակէ բարին. (Դիոն. ածայ.։)
Սաստէր այնոցիկ՝ որ զպարունակօղսն անպատուեալ զտաճարն եւ զսեղանն, պատուեցին յատուկ զպարունակեալսն առ ի նոցանէ զպատաագն եւ զոսկին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Երկին պարունակէ զաշխարհս. (Սհմ. ՟Ա։)
Զանհասն հրեղինաց ի հողեղէն յարկն պարունակեաց։ Ի վիմի փակեցաւ պարունակողն երկնից. (Նար. կուս. եւ Նար. յովէդ.։)
Ոչ պարունակեալ ես ընդ կանոնաւ ... ոչ պարադրեալ ընդ փոքրկութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Հաղորդ լեալ ճշմարիտ կենդանութեան, որ եւ ոչ միով մահու պարումակի. (Առ որս. ՟Բ։)
Խաչ աստեղեայ յերկնից՝ պարունակեալ գրով. ասէ, այսու յաղթեա՛. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Արուեստն պարունակէ զգործ արուեստաւորին. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
Յայտնագոյն բարեպաշտութեանն ապացոյցք են, զորս պարունակենն տէրունական գիրքն. (Փիլ. իմաստն.։)
Պարունակի անհատն ի տեսակէն, եւ տեսակն ի սեռէն. պարունակէ եւ տարբերութիւն զտեսակն, եւ այլն. (Պորփ. ստէպ։)
Եթէ սուզ իցէ (բանն), իբրու ոչ պարունակօղ զիմաստս ... պարսաւեալ լինին. (Իգն.։)
Ո՞ր բան կարէ զայսր կեղոյ չարի ընդարձակութիւն պարունակել. (Լմբ. ատեն.։)
Եւ ոչ՝ որպէս ոմանք ասացին՝ եթէ ովկանոսի պարունակեալ է զամենայն. (Խոր. աշխարհ.։)
(Ծով) ոչ ի լերանց պարունակի սահմանաւ, եւ ոչ մի ինչ ցամաքային էութեամբ. (Պիտ.։)
Պարթեւք կոչեցան՝ պարունակեալք ի չորից ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
Պարունակեալ պահէին զճանապարհ ծառոյն կենաց։ Սերովբէն բոցեզէն հրանիւթ պարունակէր։ Հեզաբար թեւապարեալ՝ պարունակեալ ծածկեն զգէմս յահէ փառաց քոց (հրեշտակք). (Շար.։)
Հնարաւորեալ իւրեանց փայտս իբրեւ զանուրս՝ չուանօք պարունակեալ շուրջ զոտամբ՝ դիւրաւ ընթանան ի վերայ ձեանն. (Արծր. ՟Բ. 7։)
ՊԱՐՈՒՆԱԿԵԼ. որպէս Ի բաց պարուրել. թօթափել.
Ամենայաղթ զօրութիւն կենդանարմատ քո փայտին յառաջագոյն երեւեալ ի բաբելովն ի հնոցին քառակերպեան նշանիւ պարունակէր զբոց հնոցին ի սուրբ ի մանկանցն. (Հարցնափառ.։)
to be surrounded or contained.
contents;
capacity.
περιοχή comprehensio, continentio, ambitus. Պարունակելն, իլն. պարունակումն. պարունակ. Զի եւ ոչ հայր ի տեղւոջ, եւ ոչ որդի ի պարունակութեան իմիք. (Բրս. երրորդ.։)
Սեռքն յոլովանան՝ ընդ ինքնեամբքն տեսակացն պարունակութեամբ. (Պորփ.։)
Զի թէ ի տեղւոջ է, ապա ի պարունակութեան է. եւ անմարմինք ոչ պարունակին. (Պիտառ.։)
Որպէս սկիզբն եւ բովանդակութիւն ամենայնի, որպէս պարունակութիւն էիցս։ Իսկ զթիկունսն (ծանիր նշանակիչ) զպարունակութիւն ամենայն կենդանարար զօրութեանցն. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
Որպէս եւ ի կիւրղ, գնձ. յռջբ. ուր ի յն. ասի, պարունակող, պարունակեալք, ի հյ. դնի՝ պարունակութիւն, պարունակութիւնք։
cf. Պարուսան.
• «սէզից հիւսուած չուան» Ճառ-ընտ. սրա հետ նոյն է պարուսան «նոյն նշ.» Վրք. հց. (այլ ձ. պատրուսան, տպ. գաւա-զան), պարուսանի «ուղտի պախուրց» Ա-թան. էջ 581, Վրք. հց. ա. 55։
Յուսնակացութեամբ Աստուծոյ, սակաւիկ մի նիրհելով ի վերայ լարից պարուսին՝ հանգիստ տայր տկարութեան մարմնոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ երբէք բազմեցաւ, այլ յոտն կալով վճարէր զպէտս բնութեանս. բայց եթէ փոքր ինչ նիրհէր ի վերայ պարուսանի. (Վրք. հց. հին ձ. իսկ նոր ձ. պատրուսանի. տպ. գաւազանի։)
rush-rope, coarse rope of hay.
Յուսնակացութեամբ Աստուծոյ, սակաւիկ մի նիրհելով ի վերայ լարից պարուսին՝ հանգիստ տայր տկարութեան մարմնոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ երբէք բազմեցաւ, այլ յոտն կալով վճարէր զպէտս բնութեանս. բայց եթէ փոքր ինչ նիրհէր ի վերայ պարուսանի. (Վրք. հց. հին ձ. իսկ նոր ձ. պատրուսանի. տպ. գաւազանի։)
pellicle, membrane, tunic;
cf. Խելապատակ;
— պտղոց, pericarpium, follicle, capsula.
• , ի-ա հլ. «բարակ մաշկ, թա-ղանթ (աչքի, ուղեղի)» Կոչ. 228. Պիտ. Նիւս. երգ. և կազմ. Պրպմ. ձեռ. որից պարուտա-նիլ «փաթաթուիլ» Մծբ. 223. պարուտակատ «թաղանթը պատռուած» Վեցօր. 166. գրուած է նաև պարունակ։
Ի կաւոյ ոչ լինին պարուտակք (աչաց) նօսունք, եւ ոչ բիրք զարդարին. (Պրպմ. ձեռ.։)
Որոյ (ուղղոյն) վերին կողմն առ նոյն ինքն. պարուտակսն որ կայն զխելապատակաւն՝ պարունակին։ Ասէ զխելապատակն. քանզի այսպէս անուանեն զպարունական խելացն՝ զպարուտակ։ Որոց կողքն ջեռուցեալ են՝ ախտաւոր իմն պարուտակաց ի նոսա եգելոց։ Միտք՝ պարուտակացա այսոցիկ անուն է. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։ Տե՛ս եւ Նիւս. բն. ՟Դ. եւ այլն։)
Չարահոտ գոլոշիք (գինւոյ) զխելապատակն եւ զջլուտ պարուտակսն՝ որ կոչին միտք՝ առհասարակ կիզեալ ապականեն. (Պիտ.։)
Յորժամ աճեալ պարուտակքն (կամ պարունակքն) լինիլ աճեցմամբն, զոր գինին ի վեր գոլորշացեալ բերէ, անկանին ցաւք անբերելիք ի գլուխն. (Բրս. արբեց.։)
to break the membrane.
Որոյ պարուտակն կամ թաղանթն՝ պարունակն կամ եզրն իցէ հատեալ.
Զնոյն ծածկեալ խաղաղեալ մոմակերտ ծեփօքն, ճեփին (մեղուք) անշարժ զշինուածն հաստատել ... զի մի՛ ծանրաբեռն ծանրութիւն մեղերն պարուտակատ լասակոտոր զգուրս մաղոցն առնիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
to roll one over another as waves.
Իբր զպարուտակն ինչ պատիլ պատատիլ.
ալիք կուտակին վէտք վէտք խորշեղէն պարուտակեալ մկանամբք իւրեանց. (Մծբ. ՟Ծ՟Բ։)
to say.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։
Զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ի տեսչութենէ շնորհացն աստուծոյ։ Աստուածային գոգցես պատշաճողութեամբ։ Հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւ շնչեալ։ Աստուածասաստ իմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ. (Յհ. կթ.։)
as, about, almost, nearly.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։
Զոր գոգցես նմա պարգեւեալ ի տեսչութենէ շնորհացն աստուծոյ։ Աստուածային գոգցես պատշաճողութեամբ։ Հողմ ահագին գոգցես իմն աստուածային հրամանաւ շնչեալ։ Աստուածասաստ իմն գոգցես բարկութեամբ հարեալ. (Յհ. կթ.։)
precious stone, gem, diamond;
a precious thing;
**** —, false stone, paste;
****** -**, facet.
• = Պհլ. gohar, պրս. [arabic word] gohar «գոհար». առաջին իմաստն է սակայն «տարը, իսկու-թիւն, գոյացութիւն» և այս իմաստով կցւում է սանս. gotrá-«սեռ ծագում» բառին (տե՛ս Horn, § 948)։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև վրաց. გოარი գոարի «թանկագին քար» (Չուբինով, 325), արաբ. [arabic word] ǰavhār, յգ. [arabic word] ǰavāhir, քրդ. joher, ǰevahīr, թրք. jevahir, որից էլ բուլգար. dživaer, սերբ. dževerliǰu, նյն. τζιβαῖρι «դոհար». իսկ արաբականից է հյ. յետնաբար ջոհար, որ աե՛ս վարը առանձին։-Հիւբշ. 128։
to be, to exist, to subsist.
• ՓՈԽ.-Վսաց. ვომი զոմի, გომური գո-մուրի «գոմ», թուշ. ვომურ զոմուր «գոմ», քրդ. [arabic word] gom, guw, gaua «ոչխարի փա-րախ», թրք. գւռ. Եւդ. kom «գոմ» (Բիւ-րակն, 1899, 314 և Յուշարձան, 330), ատըր-պըտ. թրք. «ა︎ qom «ոչխարի փարախ, մա-կաղատեղ» (Foy, Mitteil. des semin. fur Orient. Spr. 1904, Beriin, էջ 217 և ՀԱ, 1911, 260)։ Սրանց շարքը պետք է դնել նաև պրս. [arabic word] gumārā «գոմ խաշանց և եզանց» (ԳԴ), որ պարսկերէնում մեկնութիւն չունի և մնում է իբրև անջատ բառ։
Գոմք եւ տունք եւ պարիսպք։ Գոմք եւ գիւղք. (Փիլ.։)
lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.
• , ի հլ. «վատ լուր, բօթ» ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր., «ողբ, վայնասուն» Ես. կե. 19. Գ. մակ. գ. 3=6, Փարպ., որից՝ գուժել «լալ, ճչել» ՍԳր. «լացի՝ կոծի ձայնը հնչել՝ բարձ-ռանալ՝ լսելի լինել» ՍԳր, գուժկան «բօթա-բեր» ՍԳր. «ողբացօղ, լացօղ» Ես. իբ. 22. «գոյժ, դժբախտութիւն» Եղիշ., գուժումն ե-րեմ. լա. 15, գուժիւն Ոսկ. ա. տիմ., գուժաւոր Բուս.. գուժիկ «բօթաբեր» Փարպ. 125 (ՆՀԲ ունի, բայց ԱԲ ջնջած է), հրապարակագոյօ Ոսկ. մ. բ. 10, մահագոյժ Նար., աշխարհա-գոյժ առնել «ամէն տեղ յայտարարել» (լաւ բանի համար ասուած!) Ոսկ. մ. ա. 393։ Նոր դրականի մէջ չարագոյժ, դառնագոյժ ևն։
ԳՈՅԺ գրի եւ ԳՈՒԺ. ἁγγελία, ἁκοή եւ այլն. nuncium (molestum), rumor, auditus եւ այլն. Բօթ. լուր աղէտից. համբաւ չար. բան տխուր հասեալ. սեւ խապար.
colour;
complexion, ornament;
tint, dye;
jaundice;
թափել, հատանել or բառնալ զ—, to discolour.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვვენი գվենի, ❇აინა գվինի, გუნი գունի «դալուկ, դեղնութիւն» փոխառեալ է հյ. գոյն «դալուկ» բառից, ըստ որում այս նշանակութիւնը չկայ իրանական լեզուների մէջ։-Իսկ ուտ. գոն, գոմ «գոյն» կարող է թէ՛ հայերէնից լինել և թէ՛ պարն-կերէնից։
Պահողի պարկեշտ գոյն. (Բրս. պհ.։)
as, like;
so, thus, in this manner.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვვენი գվենի, ❇აინა գվինի, გუნი գունի «դալուկ, դեղնութիւն» փոխառեալ է հյ. գոյն «դալուկ» բառից, ըստ որում այս նշանակութիւնը չկայ իրանական լեզուների մէջ։-Իսկ ուտ. գոն, գոմ «գոյն» կարող է թէ՛ հայերէնից լինել և թէ՛ պարն-կերէնից։
Պահողի պարկեշտ գոյն. (Բրս. պհ.։)
fierce, bold, haughty, warlike, martial;
noise, anger, crash, attack, assault.
• «գոչիւն, բոռալու ձայն, բղաւոց» Մագ. «կռիւ, պատերազմ» Խոր. Ասող. Լաստ. «խրոխտ, սարսափելի» Բ. թագ. ը. 10. Ղևոնդ. «բառ» Բառ. երեմ. էլ. 68, որից՝ գոռալ «խի-զախել, խրոխտալ, հպարտանալ, կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 40. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն. «մեծա-բանել» Եղիշ. Ոսկ. մ. բ. 23, Եբր. «գոչել (գե-տի, առիւծի, ցուլի համար ասուած)» Երզն, քեր. Վրդն. խրատ. Ոսկիփ., գոռական Ոսկ. ես., գոռութիւն Իմ. ժա. 19. Եզն., գոռումն Մագ., չարագոռ ԱԲ։
• է կցում սանս. ghar, ռուս. гоpeть, քրդ. guri «զոհ, բոց», որոնք բնաւ հա-րաբերութիւն չունին։ Հիւնք. գոռոզ բա-ռից. Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. gu-rás? «գոռ, մեծ» ձևով մի բառ է գըտ-նում՝ եռր ածաեան թագաւորի և համե-մատում է մեր բառի հետ։ Աճառ. ՀԱ, 1899, 204 համարում է բնաձայն, իբր գ արմատական ձայնից կազմուած. այսպիսի բնաձայններ գտնում ենք շատ ուրիշ լեզուներում, բայց հայերէնի մէջ գոռ բառը բնաձայն չէ. այլ՝ ինչպէս վե-րի վկայութիւններից երևում է, առաջին իմաստն է «խիզախ, հպարտ, ահաւոր» (այսպէս է ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ) և յետոյ միայն դարձել է բնաձայն՝ նշանակելով «գոչիւն, բղա-ւոզ»։ Scheftelovitz, BВ, 28, 310 սանս. grsu «առոյգ, աշխոյժ» բառի հետ. Գառանճեան, Արև. մամ. 1907, 935 համեմատում է թրք. gurlemek «որոտալ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 401, 405 սումեր. gur «աղմկել», 416 հմմտ. ոռնալ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. gur-lemek, gūrultu «գոռալ, գոռոց»։ Սանտալճեան, ՀԱ. 1913, 400 խալդ. kuri «կռիւ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի ջավայ. gora «մեծ աղմուկ», gheroq «գոռալ», մալայ. geroh «մռնչել, խռկալ», guruh «որոտ», արս. [arabic word] γurridan (Շահն. Է. 1190) «գոչել, գոռալ», քրդ. korin «մռնչել», սանս. ghora «սարսափելի, ահաւոր. գոռ, սոսկում», ghorā «զարհուրելի գի շեր, մթին», բոհեմ. goru «սոսկալի», յն. γαυρόω «հպարտացնել», γαυριάω «հպար-տանալ», լազ. gor «բղաւել, հալհոլել»։
Դադարեցուցանել զգոռն պարսից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
facet;
face, visage, presence;
sort, manner, fashion;
mask;
—ս արկանել, to mask, to put a mask on the face;
բառնալ զ—, to unmask;
— —, several, in several ways or manners.
• , ի-ա հլ. «կերպարանք, պատկեր կամ նկար» Ոսկ. պօղ. 910, 465. մատ. 10, 175, «աչք» Կոչ., «դիմակ, կեղծ երես» Ոսկ. պօղ. 299 (Չտեսանիցե՞ս զազգի ազգի դի-մակսն զոր դնեն երեսաց գուսանքն).-միւս օրինակները տե՛ս Տաշեան, Ուսումն դասա-կան հայերէն լեզուի, էջ 519, ծան. 1.-վերջի իմաստով է նաև արդի գրականի մէջ, ուր ու-նինք դիմակաւոր, անդիմակ, դիմակահանդէս նոր բառերը։
• = Պհլ. dēmak «կերպարանք, ձև», յոգն. demagān (իմա՛ dēmakān), պրս. [arabic word] dīma «դէմք, կերպարանք». միւսները տե՛ս դէմք բառի տակ. այս բառը հայերէնի մէջ կազ-մուած չէ, որովհետև -ակ նուառաևան մաս-նիկ չէ այստեղ, այլ ամբողջը պատրաստ ի-րանեանից է։-Աճ.
Դէմ, դէմք. երես. տեսիլ. կերպարան. եւ Տեսակ. կերպ.
ԴԻՄԱԿ. Պատրուակ. առ երեսս ձեւացեալ կերպարան. մասխարա.
Յետ խաղուցն անցանելոյ, յետ կերպարանելոյն յաչս տեսողացն, յետ տաղաւարիս (թատրոնի), ապա քակտին դիմակքն, եւ երեւի ճշմարտութիւն. (Մաշկ.։)
glorified;
delighted.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
Առատաձեռն պարգեւօք երահիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Երահ.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
Առատաձեռն պարգեւօք երահիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
nourishment, food.
• «ուտելիք, կերակուր» Սիր. լ. 25, լգ. 25. Եւագր. որից բտել «սնուցանել, պա-րարել» Եփր. վաշխ. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 76. բտկան «լաւ սնուած, պարարտ» Վրդն. սղ. էջ 487. բտոց «սնուցում» Վրդ. առ. 23. խո-տաբուտ Բ. մակ. ե. 27. Եղիշ. Յհ. կթ. խըս-տաբուտ Եփր. պհ. խոզաբուտ Եփր. պհ. ըն-դաբուտ Բուզ. գրուած բութ «սնուցում» Վրդն. առ. 21. բութել «պարարտացնել (մորթելու համար)» Վրդ. առ. 21։
• Բաստամեան, Մխ. դտ. 141 դնում է պարետ բառից, Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 94 պերետուտ բառից սղուած է համարում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Տաշեան, Վարդապետութիւն Առաքելոց, Վիեննա 1896, էջ 53։-Karst, Դատստն. Il. էջ 52=յն. βουτιστης «immersor» (իբր մը-կըրտող). բայց այս բառը չունին ո՛չ Bailly և ոչ Sophocles։
Օրինադրեցին (ի պահս) պարկեշտիցն զանաւելորդ բուտն ըստ մեր տկարութեանս, այլ ոչ փափկութիւն մարմնոյ. (Պիտառ.։)
top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.
• . ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։
Յորժամ զհասկիցն զկերպարանս ի գագաթունսն երեւեցուցանեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
wild beast;
brute, animal, beast.
• պէս նաև Յայսմ. մրտ. 22 «Գազանք վա-սըն երկուց պատճառաց ասին. նախ զի պատառողք են և են ոմանք՝ որ պատ-ռուածոցն զեզ ասեն»։ Տաթև. ձմ. ճթ. և հարց. 216 «Գազան՝ կա՛մ զի գեղօղ են և պատառող, կա՛մ զանազան և ահագին կերպարանս ունին»։ Ըստ այսմ և ՀՀԲ մեկնում է գզան, գզող։ Brosset, JAS 1834 383 ևն վրաց. խեցի։ Lagarde, Urgesch. 658 սանս. vahni։ Muller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 139 սանս. vähana, զնդ. vazana, հմմտ. նաև զնդ. vaci «կով»։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ, 1861, 330 «Թէ ի ժանեղըն մօտիցիս ի գազան, զըզ է զքեզ, զի ի բնմէ է զզան»։ Պատկ., Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84՝ պրս. [arabic word] gazidan «կծել» բայի [arabic word] gazān «կծող» դեր-բայից։ Այսպէս նաև Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 35 գ յաւելուածով յն. αὶϑων «կատաղի՞» բառի հետ և կամ գազախ «մոխիր» բառին ցեղակից։ Pedersen, Նպաստ, էջ 8՝ հյ. ան մասնիկով պրս. gaz-i-dan «խածնել» բառից։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 69 օսս. γazun, qazin «խաղալ», լիթ. gaszbus «պա-րարտ, գէր», gasznus «սիրուն, տաք, գրգռիչ» բառերին ցեղակից է դնում. բայց ընդունում է նաև, որ այսպիսի մի բառ հեշտութեամբ կարող է փոა խառեալ լինել։
Չորից յուշկապարիկ գազանաց։ Ազգի ազգի գազանս վիշապակերպս. (Եւս. քր, ՟Ա։)
captive, slave, prisoner;
— վարիլ, to be prisoner;
— ունել, to keep prisoner;
— վարել, to bring captive.
• (-րւոյ, -եաց) «գերի. 2. գերինե-րի խումբը» ՍԳր., որից՝ գերել ՍԳր., գերե-դարձ Ես. ժդ. 17, Բ. մկ. ժ. 1, գերեկից Հռ. ժղ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ, գերեվար Յոբ ա. 15, Ես. ժդ. 2. Դ. թագ. ժթ. 25. Սղ. ճլզ. 3, գերիչ ՍԳր., գերութիւն ՍԳր., մարդագերի Ծն. լդ. 29։ Յետին ժողովրդական ձև է գերէկ «թշուառ, խեղճ», որ գտնում եմ Յայսմ. մար-տի 22, էջ 598 բ. (Իսկ գերէկ մայրն (ս. Կոյ-սի համար է ասում] սակաւ քայլէր և անկա-նէր ի վայր)։ Ուշ ժամանակի բառ է նաև գե-րոյ տէր «անձ՝ որի մերձաւորը գերի է այ-լազգիների մօտ». հմմտ. «Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, վարդապետ կամ երէց, կամ գե-րոյ տէր, առանց թեմի եպիսկոպոսի մի՛ շըր-ջեսցեն կամ շինեսցեն, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի» Կիր. 170 (նոյնը Կանռնա-գրքի մէջ՝ էջ 175). «Եւ կինն այն հարցեալ ա-սաց թէ ի՛նչ մարդ ես, և նա ասաց թէ ես ե-րէց եմ և գերոյ տէր» Յայսմ. յունվ. 3.-Պարտաւի ժողովի վերոյիշեալ կանոնի ի-մաստը հասկանալու համար պէտք է նկատի ունենալ, որ գերետէրերը շրջում էին, փող հաւարում և բերում իրենց գերիներին ազա-տում։ Կանոնն արգիլում է, որ գերոյ տէրերն առանց թեմի եպիսկոպոսի թոյլտւութեան չշրջին և ժողովարարութիւն չանեն։ Վերջին դարերում զերետէրերը ժողովարարութեան իղթեր ստանում էին էջմիածնի կաթուղիևոս-ներից և այն էլ որոշ ժամկետով. հմմտ. Սի-մէոն կաթուղիկոսի յիշտակարանը, Դիւան, Գ. էջ 595, 692, 721, 733, 765, ԺԱ. էջ 42 66, 108 ևն, որտեղ բերուած են սևռևտեսև րին տրուող ժողովարարութեան թղթերի բո-վանդակութիւնները (Թադէոս Աւդալբէգեան նամակ 1927 թ. ապրիլի 14)։ Նոյնպիսի գե-րոյ տէրերի յիշատակութիւնն ունի նաև Դրնղ. էջ 486, 489 և 608։
Լո՛յծ զկապ պարանոցի քոյ գերիդ դուստր Սիովնի. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 2։)
rush;
cf. Գեղջաւագ.
• Չառարիա սարկաւագի Պատմութեան հրատարակիչը արդէն մեկնում է «քի-զիր. աւանապետ»։ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 657 դնում է պարսկերէնից։
Կնիւն, պրտու, նիւթ հիւսելոյ զպարիխ, այսինքն զխըսիր, զկողով, եւ այլն.
fat;
corpulent, plump, full.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարարտ, ճարպոտ» Եզեկ. ըդ. 16. Սղ. իա. 13. Յայտ. ժը. 14. Մծբ. 155. Երզն. մտթ. 466, «իւղահամ» Առաք. լծ. սահմ. 234, որից՝ գիրանալ Օր. բ. 15. Նէեմ. թ. 25 Եփր. հռ. 30 (վատ իմաստով), գիրու-թիւն Փարպ. Խոր., գիրապարար Նար., գի-րացուցանել Մաշկ., գիրացութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. առանց ամփոփման գէրացուցանել Մաշկ., գէրութիւն Մաշկ. գրուած է գուեր Վստկ. կե. իբր գւռ. ձև։
• ՆՀԲ յիշում է հունգ. գեօվէր, որին կը-ցում է գւռ. գուեր, Canini, Et. etym. 234 քէշուա čer։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kurūt «գէր, պարարտ»։ Ղափանց. ЗВO, 23, 354 ռուս. жнръ «ճարպ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet (նամակ 21 ապր. 1927) կասկածելի է գտնում այս ստու-գաբանութիւնը. սլ. i ենթադրում է *ei, իսկ հյ. է՝ *oi. ըստ որում գ թոյլ չի տա-չիս ghe ձևը. այսպիսով բառը բոլորո-վին առանձին է մնում։-Պատահակա՞ն նմանութիւն ունին իռլ. g'eք, գալլ. gwer «ճարալ»։
πίων, λιπαρός pinguis Պարարտ. պարարակ. ճարպով լի. գիրուկ. սէմիզ, քիւրութ. (հունգ. գեօվէր. որպէս եւ ի գիրս Վաստակոց ՟Կ՟Ե. գրի գուեր, որպէս գէր).
Երկիր էր նա պարարտ եւ գէր։ Երկիր գէր պարարտ, սակայն փուշս բուսուցեալ. (Երզն. մտթ.։)
juniper-tree.
• 3 Արշէզ, Բազմ. 1899, 104=վրաց. ղվիա. այս մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս գինի բառի տակ։-Lidén, IF, 18 494-8 նախաձևը դնելով *viso-(*vei-so-. *yoiso-) կամ *vito-(*voito-) հա-մեմատում է առաջին պարագային սանս. vèsta-tē «ոլորուիլ, գալարուիլ», լիթ. yys-t-yti «բալուլել», սանս. vès-ká-s «խեղդելու չուան», հհիւս. visk «յարդի կապոց», նիսլ. visk «յարդէ խցան», շվէդ. viska «փոքր աւել»։ հբգ. wisk «յարդե խցան», չեխ. vich նոյն նշ., լեհ. wlecha «ծաղիկների ող-կոյզ», սլով. vèchet «խուրձ» ևն.-
• երկրորդ պարագային սանս. vayati, vītis «խաղողի որթ», հբգ. wīda, հհիւս. viδir, գերմ. Weide են «ուռի»։
ἅρκευθος, ἁρκεύθιος junper, juniperinus ռմկ. Գիհի կամ գիհոյ ծառն, եւ փայտ նորա. Տունկ մշտադալար իւղային, անուշահոտ, խիտ եւ կարծր իբր անփուտ. որպէս վայրի կիպարիս կամ կարճ նոճի, սուր տերեւօք. եբր. ղէմզ
free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.
• թրգմ. Ասողիկի, 1864, էջ 254 (ար-տատպ. Истор. М.Хорен. 1893, էջ 304) ազ «ազն, ազգ»+զատ < պրս. zad բառերից։-Ազատ է նաև Մա-սիս լեռան ածականը. Յազատն ի վեր ի Մասիս. (վիպաս. երգ). այս վերա-դիրը բացատրելու համար տրուած են զանազան մեկնութիւններ, ՆՀԲ հաս-կանում է «արձակ, ընդարձակ, բարձր», Մ. Թաղիադեանց, Ճանապարհորդ. ի Հայս. Կալկաթա 1847, Ա. 168, «մայր ասատեալ յերկանց ծննդեան իւրոյ.. արգանդ լեալ նորածին սերնդոց զարմիս մարդկութեան»։ Աստղիկ Արևելեան, 1855, թ. 1, էջ 10, «այս ածականը Նո-յի ան գագաթը տապանը մնալով ազա-տելէն է»։ Կոստանեանց, Հայ հեթ. գր. 1879, էջ 17, «մեզ այնպէս է երե-վում թէ ազատ=զնդ. уazata «պաշտելի բառն է» ևն։ Այս բոլորը անտեղի մեկ-նութիւններ են. ազատ Մասիս նշանա-կում է «ազնուականն, ազատազգին ։
Ազնուական. իշխան. ոստանիկ. պարոն. աղա, քիպար, քիշիզատէ.
Զերծ յօտար կապոյ, ի հարկաց, ի պարտեաց, ի բռնութենէ, եւ այլն. խէլաս.
chair, seat;
stool;
throne;
bench;
նստուցանել յաթոռ, to make one sit on a throne or chair;
to throne;
նստել յաթոռ, to sit on a chair or throne;
աթոռս արկանել, to give seats or chairs;
ելանել յաթոռոյ, to rise up, to get up.
• Windisch. 12յն. ϑρόνος «աթոռ»։ Mül-ler [hebrew word] WAW 41, 11 ասոր. [arabic word] aϑar, tl aϑra «տեղ, պարագայ, ժամա-նակ», արամ. ❇! «տեղ», արաբ. [arabic word] aϑar, [arabic word] iϑr «հետք», ասուր. ašru «տեղ», եբր. ašer, եթովպաց. πшW âšr «տեղ» ի մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. ❇ς gāh «տեղ» և հլ. գահ, հպրս. gathu «տեղ, աթոռ, գահ»։ Lag.
Հեղի քահանայ նստէր աթոռով առ սեամս տաճարին։ Դիցուք ի նմա մահիճս, եւ սեղան, եւ աթոռ։ Նի՛ստ ի գետնի, զի չիք աթոռ։ Արկանէր ի հրապարակս աթոռ իմ։ Արկցես զաթոռ քո ի միջի նորա։ Աթոռս արկին, խորհուրդ խորհեցան։ Զաթոռս աղաւնեվաճառացն եւ այլն։
vain;
յախերկան, cf. Յախերական;
յախերկան, cf. Յախերկան.
• . մէկ անգամ գործածում է Բուզ. դ. 5.-«Միտք ի կերպարանացն (հաւատոց) թափուր և ունայն իբր ախերակք»։ Որից յա-խերկան կամ յախերական՝ նոյնպէս մի ան-գամ գործածուած. «Յախերկան կոտորել զա-նասունս իւրեանց ի զոհս ճենճերոյն» Ագաթ.։ Երկուսի էլ իմաստը անորոշ է։ Հին բռ. մեկ-նում է յախերկան «անխնայ կամ ընդվայր», Արմատակտն բառարան-7 ՆՀԲ ախերակ «անշահ, անպիտան, աւերակ կամ հնոտի», ախերական «ի զուր, անխնայ ևամ յախուռն»։ Պէտք է ուղղել ախերակ «յիմար, ապուշ», յախերական «յիմարաբար, անմտօրէն», ինչպէս ցոյց է տալիս
Միտք ի կերպարանացն (հաւատոց) թափուր եւ ունայն իբր ախերակք. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
involuntary;
forced, constrained.
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
surety, shelter;
կալ յակաստանի, to fortify one's self, to sustain one's self in a position.
• «ապահով տեղ կամ վիճաև» գործածուած է միայն յակաստանի ներգոյա-կան հոլովով՝ Ոսկ. Սեբեր. Եզն։ Սխալ է մեկ, նում Բառ. երեմ. էջ 9 «ճանապարհ կամ կարգ» և էջ 218 «ի հաստատութեան»։ կգ. էջ 161. ունինք նաև ակատտիոն Մ. Սոկր. էջ 318։ Տիրոյեան, Հանրագր. 310 ունի նաև ակակ ձևը՝ նոյն նշ.։
Ե՞րբ լինիցի այնպիսի ժամանակ ի դէպ՝ զկին յակաստանի կացուցանելոյ։ Իբր յակաստանի իմն կացուցանէր, զի մի՛ հպարտասցի. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ակաստան. կարգ, կամ ճանապարհ։ (Հին բռ.)
oh! ha!
• , ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։
Երկիւղս եւ ահս մատուցանեն։ Տրտմութեամբք, ահիւք։ Ահիւք եւ պարգեւօք. (Փիլ.։)
fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.
• , ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։
Երկիւղս եւ ահս մատուցանեն։ Տրտմութեամբք, ահիւք։ Ահիւք եւ պարգեւօք. (Փիլ.։)
salt;
— ուխտի, ուխատզի, — կնքեալ, sign of true friendship;
— եւ հաց, commensality, love;
— առնուլ, — եւ հաց ուտել, to eat in company, to be social, to be convivial.
• պարսկերէն չէ, այլ զուտ թրք. հմմտ. ույղուր. ︎ aγəl)։ -Աղ բառը ուղիղ մեկնեցին [hebrew word] Peterm. 29,. Windisch 17 ևն։ Տէրվ. ❇, Մասիս 1882 յունիս 7, ж 3205 յաղել դնում է բուն հաղել, իբր աւելի ճիշտ պահած նախնական ձևը (հնխ. s>հյ. հ)։-Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 հյ. աղ բառը գտնում է Կարիոյ Aλινδα տեռանուան մէջ։-Պատահական նմանութիւն ունին աղ բառի հետ՝ կով-կասեան լեզուներից ուտ. էլ, խիննալուղ ղա, կիւրին, ռուտուլ, ցախուր, տաբաս-սարան. քէլ, ագուլ. կmլ, գալ, բուդուխ. ջէք. կաալ, բոլորն էլ «աղ» իմաստով-հյ. աղուճակ բառի հետ պրս. ❇ a'ūcak «ծովային սատափանման մի խեցե-մորթ».-աղու բառի հետ արաբ. [arabic word] halv «աղու, անուշ», որից halva «հրու-շակ»։
reason, cause, account, sake.
• , ի-ա հլ. «ճանապարհ». մէկ ան-գամ ունի Ոսկ. փիլիպ. 411. «Արատիցի որմ, խրամատիցի և ամենեցուն աղագ լի-նի» (այգու պատի համար է ասում, որ քանդուելով՝ ամէնքի ազատ անցուդարձի ճանապարհ է դառնում), երկրորդաբար նը-շանակում է «հնարք, կերպ, միջոց» Պետ-Յհ. կթ. Մագ. Երզն. քեր. բոլորն էլ յետին, սակայն հին և ընտիր են սրա հոլովեալ ձե-վերը. գրծ. աղագաւ «պատճառով» Ոսկ. լհ. և Գղ. «համար, վասն» Ոսկ. մ. Եւս. քր. յա-ղագս (նխ. հյց. կամ ներգ.) «համար, վասն» ՍԳր. (յետնաբար գրուած յաղակս Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 360, 364, 367, 371, 375). երկուսն էլ գործածուած իբր նախա-դրութիւն։ Աղագ բառի մէկ ուրիշ ձևն է ե-ղագ «ճամբայ» Ոսկ. Եփես. 808 և ես. «մի-ջոց, հնար» Ագաթ. կայ նաև եղանգ ձեւր՝ որ գիտէ միայն ԱԲ. բոլորի նախնական նը-շանակութիւնն է «ճամբայ». հմմտ. տճկ. [arabic word] yol «ճամբայ» և երկրորդաբար «հնար, միջոց, կերպ, եղանակ». կամ նաև աշխար-հաբարի մէջ ճամբայ «հնար, միջոց». ինչ. «Ստակ վաստկելու ճամբան չգիտէ. ըսէ որ ճամբայ մը մտմտանք և բերել տանք»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ալագի «տեղ», երբեմն նաև «ճամբայ, շաւիղ». Գանմզադենիթ գզանի ուփլիսանի, դա ծրփել-հղ'ոււէնիթ ալագանի միսնի «պատրաստ արարէք զճանապարհ տեառն և ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա». Մրկ. ա. 3. ափխազ. ալագօ «ճամբայ»։-Կայ նաև չէրքէզ. ogogu «ճամբայ», որ անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի։
Յորժամ պարտ էր զայրանալ՝ մինչ պատուհասեալք էին, ոչ այնպիսի աղագաւ վարէին առ նա։ Մարմնականն՝ հոգեւորական աղագաւն հոգեւորական լինիցի։ Ըստ էական բնութեանն աղագաւ։ (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
sweet, agreeable;
հոտ — բուրել, to give an agreeable odour;
հոտ անուշից, perfume.
• ՓՈԽ.-Ըստ Ծաղիկ 1891, էջ 89-90 թրք. գործածւում է nuš olsun, anuš olsun«անո՜ւշ լինի» (իբր բարեմաղթութիւն. յատկապէս ճաշի վրայ զկռտացողներին են ասում). ա-ռաջինը պարսկերէն է, իսկ երկրորդը՝ եթէ ստոյգ է, փոխառեալ է հայերէնից։
Անո՛յշ արդ առաւել պարծեցայց ի տկարութիւնս. արդ խնդութեամբ պարծիմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
iron collar (of a pillory);
collar;
ring.
• Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։
κλοιός, κρίκος. vinculum, collare. Մանեակ կամ օղ ի փայտէ եւ յերկաթոյ՝ ի նուաճել զպարանոց մարդոյ կամ անասնոյ, որպէս եւ անցուցեալն ընդ քիթս. եւ Գործի տանջանաց. աղխ. եւ Ճարմանդ։ Իսկ նմանութեամբ՝ Լուծ ծառայութեան, ծանրութիւն, եւ այլն. հալգա. թասմա.
Անուրս փայտեղէնս խորտակեցեր, եւ արարից ընդ այնր անուրս երկաթիս։ Դիցէ զանուր երկաթի ի պարանոցի քում։ Լուծ անրոյ նորա յաջողեսցի. (Երեմ. ԾԵ. 13։ Օր. ԻԸ. 48։ Դան. Ը. 25։)
Կորացուսցես իբրեւ զանուր զպարանոց քո. (Ես. ԺԵ. 5։)
Զի է անպարագիր անկէտ եւ անսահման, աներբ՝ անուր եւ անվախճան. (Շ. խոստ.։)
tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.
• = Ասուր. anāku «անագ», սումեր. ni-ig-wi. na-ag-ga, an-na, em, an, հին սումեր. *anag, ասոր. [arabic word] anxa «անագ, կապար» (բացարձակ ձևը ānax), եբր. [other alphabet] anāx «կապար», մանդ. [hebrew word] ankā «անագ», ա-րաբ. [arabic word] ánuk «կապար», որ և «անագ, կլա-յեկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. գ. 72), եթովպ. nā'k. սեմականներից փոխառեալ են սանս. naga «անագ, կապար», հին ֆրանս aloanoc, alhonoch «կապար», allenec, alnec «անագ» (իբր արաբ. al-anuk, ըստ Marcel Devic, Dict. étym. des mots fr. d' origine ocientale. Paris 1876)։ Մեր բառի բուն փոխա-տու աղբիւրը յայտնի չէ, բայց ինձ թւում է թէ ասորեստանցիներից և սումերներից է անցել. ըստ որում ձևով և նշանակութեամբ նրանց է նման ամէնից աւելի։-Հիւբշ. 300։
արաբ. էնիւգ. κασσίτερος stannum Հրահալելի սպիտակ փայլուն՝ անարգ քան զարծաթ, եւ ազնիւ քան զկապար. կլայեկ. եբր. պէտիլ (իսկ անախ՝ եբր. եւ օնխօ՝ ասոր. է կապար)
Բաց յոսկւոյ եւ յարծաթոյ, ի կապարոյ եւ յանագէ։ Անագ եւ կապար եւ արծաթ։ Զանագ եւ զկապար. (Թուոց. ԼԱ. 22։ Եզեկ. ԻԲ. 18։ ԻԵ. 12։)
irrevocable, irreclaimable;
impenitent;
held in mortmain;
Անդարձաբար.
• = Պհլ. andarz «կտակ, խրատ, խորհրդա-տւութիւն», պազենդ. andarz «պատուէր, խը-րատ», պրս. [arabic word] andarž «պատուէր, խը-րատ, վերջին կտակ (խօսքով կամ նիւթա-կան)»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. ანდერძი անդերձի «կտակ, հրաման, պատուէր». ანდერძნამაჯი անդերձնամագի «կտակ, կտակագիր», მოანდერძე մռանդեր-ձե «կտակակատար»։ (Այս բառերը հայերէնի միջոցով անցած չեն վրացերէնի, այլ ուղռա-կի պարսկերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս «հր-րաման, պատուէր» նշանակութիւնը, որ հա-յերէնում չկայ և իրանեանի մէջ վիայն գոյու-թիւն ունի)-Հիւրշ. 99։
Ընդ ճանապարհ անդարձ գնացից (յն. յորմէ ոչ դարձայց). (Յոբ. ԺԶ. 21։)
gathered together, close, concentrated;
— ունել, to keep together, to hold collected.
• «ժողովուած, հաւաք, մէկտե-ղուած» Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. «զսպուած, պար-կեշտ (կեանք)» Եփր. ծն. «կոկիկ (հագուստ)» Կոչ. «փոքր, սահմանափակ (գետին)» Կոչ. «անմասն, զուրկ» Շնորհ. որից ամփոփել -քհաւաքել, ժողովել. 2. իրեն քաշել, զգուշա-նալ. 3. ձեռքով բռնել. 4. փայփայել, սփոփել, մեղմել», կրաւ. «բովանդակուիլ. 2. քաշուիլ, պահուիլ, կծկուիլ. 3. ետ քաշուիլ. 4. փա-կուիլ, գոցուիլ. 5. պակասիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ա-գաթ. ամփոփութիւն «չափաւորութիւն» Կոչ. վաշխամփոփ «վաշխ հասաքող, վաշխառու» Մաշկ. գրուած է նաև անփոփ Շիր. 35. ան-անփոփ Ագաթ. նոր գրական լեզուի մէջ ամ-փոփ «կոկիկ կերպով համառօտուած», որից ամփոփում «եզրակացութիւն, համառօտու-թիւն», լուսամփոփ, ձայնամփոփ, ինքնամ-փոփ։
գրի եւ ԱՆՓՈՓ. (լծ. յն. ամֆի՛ շուրջանակի, յամենայն կողմանց. եւ ամֆո՛, լտ. ա՛մպօ երկոքեան) Ժողովեալ ի մի ի չորից կողմանց կամ երկուստեք, կամ երկոքումբք ափովք. հաւաքեալ. զուսպ. պինդ. պարկեշտ. ժողվտած, կծկած. թօրթօփ.
Որոց եւ ամփոփ իցէ տարրն։ Զպարկեշտութիւնն եւ զզգաստութիւնն, զանփոփ հանդերձիկն. (Ոսկ. փիլ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
• , ն հլ. (-ձին, -ձինք, -ձանց, կայ նաև հյց. անձունսl Եփր. համաբ. 207) «մարդ, մարդ ինքը» ՍԳր. Ագաթ Եզն. Ոսկ ևն. բազմաթիւ ոճերով ու դարձուածներով. ինչ. անձամբ, անձամբ անձին «ինքնին», ան-ձին առնել «անձնասպանել», զանձամբ առ-նու «հագնիլ, վրան առնել», ըօտ անձինձ առնուլ «ստանձնել», յանձն բեկանիլ, զան-ձամբ դառնալ «իր շուրջը պտտիլ», յանձին ունել «վրան առնել, ընդունիլ, խոստանալ», ձեռն յանձին հարկանել «պարծենալ», յան-ձըն առնել «յանձնել», յանձն առնուլ «իր վրայ վերցնել». բոլորն էլ հին և ընտիր։ Ածանցման մէջ մտնում է անձն ձևով, յօդակապով կամ առանց յօդակապի և խիստ քիչ անգամ մի-այն անձ կամ անձին ձևով։ Այսպէս 1. ան ձըճ ձևից՝ յօդակապով. անձնագով «ինքնա-գով» Ոսկ. մ. բ. 10. անձնադիւր «թուլամորթ, հեշտասէր» Ոսկ. եբր. Եզն. անձնակամ «ան, կախ» Բուզ. դ. 5. Ագաթ. անձնակից Կնիք հաւ. 31, անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. անձ-նապահ ՍԳր. անձնապահապետ Ա. թագ. իը. 1 անձնատուր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. ստանձնակիր, ստանձնաւոր «բեռնակիր, մշակ» (նորագիւտ բառեր) Բ. մնաց. բ. 18, լդ. 13 (ըստ նորպ-գիւտի).-2. առանց յօդակապի, ձայնաւորի մօտ կամ բառավերջում. ինչ. անձնգովութիւն Ոսկ. անձնհանոյ Բրս. հց. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. անձնսիրութիւն Ոսկ. մ. ա. 16. անձնտէր Պիսիդ. անձնդիւր Առակ. ծդ. 23 Ոսկ. ա. տիմ. անձնապուր Ոսկ. ես. Եզն. անձներ «մեծամարմին, խոշոր» Ոսկ. մ. բ. 22. անձնընտիր Եղիշ. անձնիշխան Երն անձ-նիք «իրան» Ճառընտ. անձնիկ (չունի ԱԲ) Թլկր. 29. առանձնել «ընդունիլ» Սեբեր. ըս-տանձնել «շալկել» Ագաթ. Բուզ. յանձնել Ե-ղիշ. Խոր. անձնիւր (գրուած սովորաբար անցնիւր) «իւրաքանչիւր, ամէն մէկը իր» Ոսկ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. անցնուրոյն «ա-մէն մէկինը զատ զատ» (փխնկ. գռեւու անձ-նուրոյն) Յհ. կթ. դատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. միանձն Վեցօր. կոպտարանձն Խոր. հա-մանձն «ընկերակից» Պրպմ. 423ա (նորագիւտ բառ), կիսանձն Շիր. մեծանձն Պիտ. Կաղկնտ. վեհանձն կղկնտ. անանձն Ոսկ. ես.-3. անձ-ձևից են՝ յանձանձել ՍԳր. Ոսկ. յանձանձիչ Երեմ. Խթ. 1. Ոսկ. ես. Կիւրղ. Ծն. Եւս. քր. անձնուէր, անձնուիրութիւն, անձնուիրաբար (նոր գրականում կազմուած՝ փխ. հնաձև անձնանուէր ևն).-4. անձին ձևից կայ մի-այն առանձին, առանձինն «մինակ» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Սեբեր.-Նոր գրականում կազ-բաած ոարեր են՝ անձնականութիւն, անձնա-պաշտպանութիւն, անձնապատւութիւն, անձ-նավստահ, անձնատուութիւն, անձնազոհ, անձնափոխանորդ ևն.
• = Հնխ. ang'hen-ձևից. սրա պարզական արմատն է հնխ. anə-«փչել, շնչել», որից սանս. ániti «շնչում է», ánila «քամի», յն. ἄνεμος «քամի», գոթ. us-anan «արտա-շնչել», հսլ. vonja «գոլորշի», vonjati «հո-տիլ»։ Հների մէջ հոգին ըմբռնուելով իբր շունչ կամ քամի, ծագում է նոյն արմատից. հմմտ. Եզն. 90՝ «Քանզի ոգւոյ և հողմոյ անուն եբ-րայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյն-պէս գտանի, յորժամ տագնապեալ ոք յումիքէ իցէ, ասէ. Չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ. և այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ»։ Ըստ այսմ նոյն արմատից ունինք լտ. anima «օդի հոսանք, քամի, շունչ, հոգի», animus «հոգի», թոխար. āñm «հոգի», հիսլ. andi, ond «հոգի», բրըտ. eneff «հոգի»։ Պարզ արմատի g'h աճականով՝ հշվէդ. ange, շվէդ. anga, դան. ange «շոգի, գոլորշի», հհիւս. angi «անուշահոտութիւն, բոյր», նորվ. ange «անուշ հոտ»=գոթ. *agga, *aggins, հիսլ. angi «հոտ, բոյր» և հյ. անձն, որի առած ջին իմաստը եղել է «հոգի». հմմտ. պրս. [arabic word] jān «հոգի. 2. մարմին» և աշխ. հոռե. որ հիմայ նշանակում է նաև «անձ». ինչ. երկու հոզի, մի քանի հոգի ևն։ Տե՛ս Po-korny 1, 58, Ernout-Meillet 51, Walde 44. Boisacq 61. նոյն արմատիզ է նաև հողմ, որ տե՛ս առանձին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. անձ, Սեբ. անձ, Ակն. օնձ «մարմին» (ինչ. անձը չփլախ «մերկ» ևն). սճերով ասւում է՝ Շմ. անձը փափուկ պահել, Ալշ. անձի միս ուտել «շատ նեղութիւն կրել». Ակն. անձինը վրայ է «մտաւորապէս թոյլ է», Տփ. Ինչ անձէն չէ, էն աշխարէն չէ (ա-ռած), օխչընձօվ «ողջ անձով, կենդանի կերպով». նոր բառեր և առումներ են՝ անձ Վն. «յղի կովի իգական անդամը», ան-ձամեռ Դվ. «թուլամորթ, ծոյլ, պղերգ», ունձ-կուտուր Վն. (<անձկոտոր) «նազելով քայ-լող, հպարտ, ինքնահաւան», անձիկ Ակն. «անձ», առընձի Ալշ. «առանձին». իսկ անձ-նահուր Ապ. «առասպելական էակ» ձևափո-խուած է ազնաւոր բառից։
Անձամբ զանձն քո արասցես մահապարտ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՁԵՌՆ ՅԱՆՁԻՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Ձեռներէց լինել յանդուգն ամբարտաւանութեամբ, կամ արիութեամբ. յանդգնիլ. պարծիլ.
Մոնտանոս հպարտացեալ՝ ձեռն յանձին հարեալ, թէ նա իցէ հոգի բարեխօս. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 14։)
Հպարտացեալ եւ ձեռն յանձին հարեալ էին, եւ պարծէին անուամբն Աբրահամու. (Եփր. համաբ.։)
Իբրեւ ետես զԳողիադ զի նախատէր զԻսրայէլ, հար ձեռն յանձին սպանանել զայլազգին։ Անուամբն Աբրահամու ձեռն յանձին հարեալ պարծէին ... Եթէ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ՝ թէ ես Քրիստոսի եմ, գոնեայ իբրեւ զինքն համարեսցի զքեզ։ Որ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ հաստատուն կալ, զգոյշ լիցի, եւ այլն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Օրհնեա՛ անձն իմ զՏէր։ Օրհնեցէ՛ք անձինք (կամ հոգիք) եւ շունչք արդարոց զՏէր։ Տրտում է անձն իմ (կամ ոգի իմ)։ Որ գտանէ զանձն իւր։ Կորուսցէ զանձն իւր։ Զի՞նչ տացէ մարդ փոխանակ անձին իւրոյ։ Մեծացուսցէ անձն իմ զՏէր։ Յամենայն անձնէ քումմէ։ Դնեմ զանձն իմ։ Դիցէ զանձն իւր ի վերայ բարեկամի իւրոյ։ Սիրտ եւ անձն մի։ Որք ընդ անձին իմոյ զիւրեանց պարանոցս մատուցին։ Ոչ հաճեսցի ընդ նա անձն իմ։ Ամենայն ցանկութիւն անձին քոյ գնաց ի քէն. եւ այլն։
Ըստ այսմ՝ ընդդէմ Ապողինարի հերետիկոսի, որ ուրանայր զմարդկային հոգին Քրիստոսի, ասի ի մեզ՝ թէ էառ Քրիստոս զհոգի կամ զանձն, եւ ոչ լոկ մարմին անանձն. եւ ընդդէմ Նեստորի ժանտի՝ որ երկու անձն կամ անձնաւորութիւնս դնէր ի Քրիստոս ըստ կրկին բնութեանց, ասի՝ թէ ոչ գոյր ի Քրիստոս անձն մարդկային, այլ միայն մի անձն աստուածային՝ ունակ կրկին բնութեանց։ Զայս քաջ պարտ է ի միտ առնուլ ուշիմ վերծանողաց զայս բառարան, եւ զամենայն գիրս նախնեաց. թէպէտեւ ի յետին դարս ի վերայ Քրիստոսի բառս ԱՆՁՆ ոչ վարիցի որպէս հոգի, այլ միայն որպէս Անձնաւորութիւն։
Չարիքն՝ որ լինին, անձի՞նք ինչ իցեն։ Սպանութիւնն չէ անձն ինչ, եւ ոչ շնութիւն անձն ինչ է։ Զչարիսն ոչ պարտիմք անձինս անուանել, այլ՝ արգասիս անձանց։ Անուանք առանց անձանց են՝ յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Առշարժումն անձին, առ փոփոխումն գարշապարի։ Կառավարի անձին, բարձումն բազկի. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Բ։)
Զմեր հոգի եւ զամենայն հաւատացելոց, մանաւանդ զայնոցիկ՝ որք աղօթս ի մէնջ հայցեցին, պարտիմք յանձնել Աստուծոյ. քանզի եւ զայս իսկ սովոր եմք պատասխանել նոցա, Աստուծոյ յանձն. (Խոսր. (իբր ռմկ. ալլահա՛ էմանէթ )։)
ՅԱՆՁՆ Է, եղեւ, եղիցուք. πιστευέται. creditum vel commendatum est. ἑπιγράφεται. adscribitur, refertur. λειπόμενον ἑστι. relictum est. ἑν παρακαταθήκη. in deposito. Լինել յանձնեալ, ապըսպարեալ, աւանդեալ, հաւատացեալ, թողեալ.
Ոչ է պարտ եւ արժան զգիշեր ամենայն ի քուն կալ առն խորհրդաբերի, որում ժողովուրդք յանձն են, եւ այսքան հոգք. (Պտմ. աղեքս.)
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
• . ո. ի-ա հլ. «(իբր ած) զօրեղ, հաս-տատուն, պինդ. 2. (իբր գյ.) ամուր տեղ, բերդ. ամրոց» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. որիզ ամ-րախիտ առնել «ամուր տեղերում պահել» Ա. մկ. ա. 56 (ուղղելի ամրախիթ, հմմտ. ծա-կախիթ Ագաթ.). ամրանալ ՍԳր. Ոսկ. ամրա-ծածուկ Գ. մակ. դ. 6. Վեցօր. 185. Ոսկ. Կո-Արմատական բառարտն.-11 ղոս. Ես. ամրական «ամուր. 2. բերդ. 3. բեռ-դական» Ա. մկ. ժա. 18. Ոսկ. ես. Ագաթ. ամրակողմն ՍԳր. ամրաշէն Ոսկ. ամրապան «բերդապահ» Բ. մկ. ժե. 31. ամրապարիսպ Եփր. թգ. և յես. ամրոց ՍԳր. ամրութիւն ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. անամրութիւն (նորագիւտ բառ) Ուոհ. 139. մեծամուր «շատ ամուր» Եղիշ.։
ռմկ. ամո՛ւր, ամպուր. լծ. թ. մամուր, եւ էմին. ὁχυρός կամ ἑχυρός munitus, firmus, tutus, ἑπικαίριος commodus, ἱσχυρός fortis, validus, ἁσφαλής cautus , ἁχείρυτος insuperabilis, qui sub manu redigi non potest Անքոյթ. ապահով. զօրաւոր. զգուշաւոր. պարսպաւոր, ազատ, անառիկ, անձեռնարկելի. անվնասելի. պնդակազմ. պինդ. հաստատուն. գավի. միւհքէմ. փէք. սարփ.
Տեղի ամուր՝ կեցուցանել զիս։ Քաղաք ամուր։ Քաղաքք ամուրք եւ պարսպաւորք։ Պարիսպք ամուրք։ Յամենայն քաղաքսն Յուդայ յամուրս։ Ի վերայ ամուր քաղաքաց։ Ամուր քաղաքի առելոյ։ Իբրեւ պարիսպ պղնձի ամուր։ Հրձիգ առնէր զամուր ամուր տեղիս թշնամւոյ. եւ այլն։
ԱՄՈՒՐ, ամրի, րաց. կամ րոյ, ոց. որ եւ ԱՄՐՈՒԹԻՒՆ, եւ ԱՄՐՈՑ. Ամո՛ւր տեղի. անքոյթ վայր՝ յոր լինի ամրանալ. տեղի ապաստանի կամ փախստեան. զգուշութիւն, պահպանութիւն. մարտկոց. պարիսպ. պատնէշ. բերդ. ակառն. աշտարակ. անձաւ. ὁχύρωμα, περιοχή, φρούριον, φυγαδευτήριον, βάρις, ἅκρα, ἁσφάλεια եւ այլն. munitio, munimentum, praesidium, propugnaculum, confugium, refugium, arx, turis, cautio եւ այլն. էմին՝ սաքին՝ սարփ՝ եէր, գալէ, գուլէ, եւ այլն.
Զամուրս նոցա հրձիգ արասցես։ Բաժանեցէ՛ք զամուրս նոցա։ Կործանեաց զամենայն ամուրս նորա։ Եւ եդ ի հովտին ամրոց։ Դիմէր ի վերայ ամրոցն պաշտրելոց։ Բերէին մեքենայս ի վերայ ամրոց։ Ամենայն պարիսպք ամրաց Հրէաստանի շինեսցին։ Եւ որ էին զամրօքն, սատակեցան յամրականացն։ Որ յամրի անդ էին։ Զիշխանութիւն զամրիդ։ Յայտ առնէր յամրէ անտի։ Պաշարումն ամրոյն։ Դիպեցան ամրոյն այնմիկ։ Յամուրս այրիցն։ Յամուրս անապատի. եւ այլն։
vault, arch, arcade;
porch, portico;
girdle, belt;
soundwave;
— սրոյ, baldric, sword-belt;
— յաղթութեան, triumphal arch;
կապուտակային —, the arch, vault or canopy of heaven, the vaulted sky.
• ԳՒՌ.-Գործածական են թուրքերէնից և պարսկերէնից փոխառեալ նոր ձևեր. այս-պէս օր. Ջղ. քամար «գօտի», մինչդեռ կա-մար «շէնքի կամար»։ լուսակամար Գնձ. միջակամար ԱԲ. երկնա-կամար Անան. եկեղ. կամարաշէն (նոր բառ) ևն։
Զապարոշն՝ վերին գօտի ասեն՝ զանթովքն ի վերայ պճղնաւոր պատմուճանին, եւ կամար՝ բուն գօտին ի վերայ միջոյն. (Նախ. ել.։)
ԿԱՄԱՐ. Որպէս Կամարակապ շինուած, եւ գաւիթ ի նախադրունս տաճարաց եւ տպարանից. որ եւ ԷՂԱՄ. եբր. էլամ. αἱλάμ aelam
ԿԱՄԱՐ 2 Որպէս Գմբեթ կամ խորան երկնից. պարունակք եւ շրջակակք մոլորակաց. եւ աստիճան բարձրութեան.
bridge;
պսակ կամրջի, parapet —.
• = Բնիկ հայ բառ. հմմտ. յն. γέϰῦρα «պո-ղոտայ, յետնաբար՝ կամուրջ», որ ուրիշ բարբառներում ժողովրդական ստուգաբա-նութեամբ ստացել է διφοῦρα, δίφουρα, δέφορα, βέευρα, βιυφόρις, βλέευραν ձևերը։ Ուրիշ լեզուների մէջ պահուած չէ սոյն հնդևրոպական բառը, անշուշտ կրօնական նախապաշարմունքով, և փոխանակուած է զանազան նոր դարձւածներով. ինչ. սանս. «կապ», իրան. «անցք», լտ. «ճանապարհ» ևն։ Հալերէն ու յունարէն ձևերը ապահովա-պէս նոյն են իրար հետ, բայց իրար այն-քան աննման, որ կարելի չէ վերականգնել հնդևրոպական նախաձևը։ Jacobsohn (Wör-ter und Sachen, Kulturhistorische Zeit-schrift, հտ. II, էջ 198) յունարէն բառի հետ է միացնում լտ. vibia «գերան», այս վեր-ջինը դնելով հնխ. g'*ebhia ձևից։ Արմատը ենթադրելով g*ebh-կամ gebh-՝ հայերէ-նում սպասելի էր *կաւուրջ. մեր մ ձայնը կարող է մի անծանօթ ձայնական օրենքի և կամ ժողովրդական ստուգաբանութեան ար-դիւնք լինել։ Ըստ Meillet նախաձայնը ան-շուշտ g* է, ինչպէս երևում է կրետական δεφυρα, բէովտ. βέφυρα և յոն. -ատտ. γέ́φῦρα ձևերի համեմատութիւնից. իսկ հյ. ա յառաջացել է նախաւոր e>ե-ից՝ ազդեցու-թևամբ յաջորդ վանկի ու ձայնաւորի. հմմտ. վեց և վաթսուն (փխ. *վեթսուն)։
Ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, այսինքն կամուրջ. (Խոր. ՟Բ. 56։)
mast;
sail;
weaver's beam;
— դրօչու, flag-staff;
կանգնել զ—ն, to raise a —;
խոնարհեցուցանել զ—ն, to unmast;
to dismast.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «նաւի մէջ տնկուած սիւնը՝ որի վրայ առագաստ են պարզում» Ես. լգ. 53. Եզեկ. իէ. 5. «առագաստ» Ոսկ. մ. բ. 1 և ես «ոստաւնանկի եղէգ, ջուլհակի ճնճղուկ» (ըստ ԱԲ) Ոսկ. եփես. 806. (այս վերջին նշանակութիւնը թարգմանաբար յունարէ-նից, ուր ἰετός նշանակում է «կայմ նաւու-2. ոստայնանկի առէղ»)։ Նոր բառեր են՝ երկկայմ, եռակայմ, անկայմ։
(ի կալոյ կամ ի կայուն գոլոյ, որպէս եւ ի յն. իսդօս) ἰστός malus, arbor navis եւ ἰστίον velum. Ստուար ձող նաւու իբրեւ բուն ծառոյ կամ սիւն փայտեղէն, յորոյ վերայ պարզի առագաստն. լայնաբար նշանակէ եւ զառագաստն,
Կայմն խոնարհեցաւ, եւ ոչ պարզեսցէ զառագաստն. (Ես. ՟Լ՟Գ. 53։)
Զկայմն կանգնեաց. (յն. զառագաստս պարզեաց). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
thistle-head;
ընտանի —, artichoke;
տակ —ի, bottom of an artichoke;
միս —ի, artichoko-chard;
—ի խէժ, cf. Կինաբարիս.
• , ռ հլ. «փշոտ մի բոյս, որի ըն-տանին յարգի բանջարեղէն է. լտ. cinara, ֆրանս. artichaut» Վրք. և վկ. Բ. 326. Գա-հիան. Բժշ. Ճառընտ. Վստկ. 174. որից կան-կարի խէժ «կինապարին» Բժշ. գրուած է նաև կանգար, կանկառ, կանգառ. արդի գրակա-նում ընդունած ձևն է կանկառ։
ԿԱՆԿԱՐԻ ԽԷԺ. ի Բժշկարանի մեկնի կինապարին։
tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։
ԿԱՊ որ եւ ԿԱՊԱՆՔ. δεσμός ligamen, vinculum πέδη pedica, compes. ինչ մի զուգիչ, զօդիչ, պնդիչ իրի ընդ իրի, իրօք կամ նմանութեամբ. որպէս պարան, լար, շղթայ. աղխ. շաղկապ. յօդ. եւ Սէր. Երդումն. եւ Արգելք ազատութեան. կապումն.
Լո՛յծ զկապ պարանոցի քոյ։ Իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Կապիցես զնա իբրեւ զձագ կապով։ Զամենայն ուխտ եւ զամենայն երդումն կապոյ. (Ես. ԾԲ. 2։ Յոբ. խ. 24։ Թուոց. լ. 14։)
cassock, monk's gown.
• = Արաբ. [arabic word] qabā «պարեգօտ, առջևը ռաց զգեստ» բառից փոխառեալ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 900). փոխառութեամբ տա-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. այս-պէս՝ պրս. qaba «պարեգօտ», qabanamad «թաղիքէ վերարկու, քափանակ», qabaca «փոքր կապայ»։ Պարսկերէնի միջոցով են վրաց. և մինգ. ❇აბა կաբա, սվան. կաբ. չէրքէզ. ակաբա «զգեստ, վերարկու», թրք. [arabic word] kebe «կապերտ», քրդ. kavā, kovā «կապայ», kebe «հասարակ չուխա». թուշ. կաբ «կապայ», բիւզանդական յն. ϰαβάδης, ϰαβαδιον «պարեգօտ» (Sophorles 609), նյն. ϰαβάδι։ Յունարէնի միջոցով են ռուս. սaნáть «աշխատանքիշապիկ, վերնաշապիկ», չեխ. kabát, լեհ. kabat, kabaǰ, kaba, բոզգ. kaváda «կանացի կամ զինտորական զգեստ» (Berneker 464)։ Սլաւականից են լիթ. kó-botas «կանացի բաճկոն», լեթթ. kabata «գրպան» (անդ)։ Miklosich և Marcel De-vic նոյն արաբ բառից են հանում նաև ֆրանս. caban, հֆրանս. gaban, սպան. ga-ban, պորտ. gabbāo, իտալ. gabbano, cap. pa, լատ. capa, cappa, նյն. ϰαππα, հբգ. chappa, մբգ. kappe, chappe, լեհ. սերբ. ռուս. kapa, բուլգար. kapն ևն (Berneker 483), որոնցից ոմանք «զգեստ», ոմանք էլ «գլխարկ» նշանակութիւնն ունին։ Հայերէ-նում հին տառադարձութեամբ պիտի ունե-նայինք կաբայ, ինչպէս գործածական է այժմ արևելեան գրականում, մինչ արևմը-տեանը ունի նոր տառադարձութեամբ կա-պայ։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Մագ. քեր. 228 և Երզն. քեր. գրում են թէ «Ոչ ունելով նոցա (խօսքը յոյների մասին է) սովորութիւն զգենուլ կապայ, ի մէնջ առեալ՝ ոչ ուղղախօսեն, այլ անուա-նեն զնա կովա (այլ ձ. կովատին կաւա-տին)»։ Սրանով ակնարկում են Բիւզ. յն. καβάδιον «պարեգօտ» բառը, որ յոյները պարսկերէնից փոխառեալ են համարում.-Գազանճեան, Յուշարձ. 329բ մեզանից է ռնում գւռ. թրք. [arabic word] käbä «կապայ», որ. ուղղակի պարսկերէնից կամ արաբերէնից է։
cable.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «հաստ չուան, պարան» Վրք. հց. Բ. էջ 15Ո։
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Բերին կարս պարանաց երկայն եւ ստուար. (Ագաթ.։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Բերին կարս պարանաց երկայն եւ ստուար. (Ագաթ.։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։
πρόδρομος praecursor, praevius, praecedens, antecessor. (լծ. կառապետ, կամ կարաւանապետ) Հորդիչ ճանապարհի, իբրեւ առաջնորդ, եւ իբր յառաջընթաց սուրհանդակ. Նախընթաց. աւետաւոր. քարոզ. եւ առաւել սեպհականեալ անուն Յովհաննու մկրտչի. ճամբա բացօղ, կամ ցցնող.
large jar for wine, cask, barrel;
tun;
cf. Ծակ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 110 յն. ϰεραμος «բրուտի կաւ, պտուկ» բառի հետ։ Հիւնք. դնում է պրս. քիւ-րաս «ազգ ինչ խեցեղէն անօթոյ յառ-տընին պէտս»։ (ԳԴ չունի այսպիսի բառ. պէտք է հասկանալ պրս. [arabic word] kurāz «նեղաբերան կուժ», որ Հիւնք. հայերէնին աւելի մօտեցնելու համար, ըստ իր սովորութեան, ուզած ձևին է վերածել։ Բայց այս բառը զուտ իրա-նեա՞ն է արդեօք։ Սրա դէմ ունինք ա-րաբ. [arabic word] kurāz կամ [arabic word] kurraz (յոգ. kirzān) «նեղաբերան կուժ», որ նոյն է պրս. բառիս հետ։ Թւում է թէ պրս. բառը փոխառեալ է արաբերէնից մանաւանը եթէ սրա արմատը համա-րենք krz, որից արաբ. ❇ kiruz «պահվտիլ», [arabic word] mukāraza «վազե-լով մի տեղ երթալ պահվտիլ», թերևս նաև [arabic word] kurz «քուրձ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 197)։ Ըստ այսմ ա-րաբ. և պրս. բառերը պատահական նը-մանութիւն ունին, ինչպէս նաև արաբե-ռենիո փոխառեալ սպան. alcarraza, որից էլ ֆրանս. alcarraza «մի տեռաև արևելեան հողէ աման՝ ջուրը հով պա-հելու համար»։ Արաբերէնից ուշ ժամա-նակի փոխառութիւն է հյ. քռազ «գինու թակոյկ», որ իբբև գաւառական բառ յիշում է Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ա ֆր. broc բառի տակ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին նոյնպէս արաբ.
Գինի ի դդմոյ եւի ակոյ եւ ի կարասոյ առեալ. (Մխ. ապար.։)
side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.
• , ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։
ԿՈՅՍ. պարզապէս է սեպհականեալ անուն սուրբ աստուածածին մարիամու միշտ կուսի, որ է կոյս եւ մայր, մայր եւ կոյս.
conchylia, purple-fish, murex.
• , որ և կոնքել, կոնքիւլ, կոնքի-ղոս (սեռ. -ի) «ծիրանի ներկը տուող խեցե-մորթը» Նոնն. 49. Վրդն. ել. գրուած է կոն-քիլոս Տաթև. հարց, էջ 342, Մտթ. ներբ. 167. կոնքելոս Տաթև. ամ. 384.-յգ. սեռ. կոնքուլաց Սիմ. ապար. 143։
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
swallowing.
• «կուլ տալու գործողութիւնը». ա-ռանձին գործածուած է միայն հրմ. կո՛ւլ ձևով՝ որ ոսկեդարեան է և ի կուլ տալ «կուլ տալ» ոճով՝ որ յետին է. (ունին Տաղ. Մխ. ապար.). այս արմատից են կազմւում կլա-նել, կլնուլ «կուլ տալ» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. Եզն. Ոսկ. կլուցանել «կլլեցնել, կլանել տալ» ԱԲ. աշխարհակուլ Ագաթ. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. և Եբր. իգ. ջրակուլ Նար. ջրհեղե-ղակուլ Ոսկ. ես. 332. դժոխակուլ Եւագր. ամենակուլ Կորիւն. գիշերակուլ Գիւտ. դժու-արակլանելի Լմբ. առակ. լեռնակուլ Բրս. ապաշխ. խաւարակուլ Ագաթ. ձկնկուլ (նոր բառ)։-2. Ըճկլճուլ «կուլ գնալ, ջրի տակ ընկղմիլ» ՍԳր. կազմուած է կլնուլ բայից ընդ մասնիկով (բաղաձայնի մօտ դարձած ըն-). որից ընկլումն Իսիւք. անցողականը՝ ընկլուզանել «ընկղմել տալ» (հմմտ. փլու-զանել, ելուզանել) ՍԳր. ընկլուզումն Կիւրղ. թգ. ընկլուզիչ Լմբ. սղ։-3. Ըճկղմել «ջրի տակ երթալ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. կազմուած է նախորդի նման ըն(դ) մասնիկով և մ ա-ճականով, որով լ գտնուելով բաղաձայնի մօտ՝ դարձել է ղ. որից ընկղմելութիւն Փարպ. ընկղմիչ, Փիլ. ընկղմութիւն Ոսկ. բ. կոր. ընկղմեցուցանել Մաշկ. (գրուած է ըն-գըղմել Անան. ժմնկ. 51)։
Յարմար է այնմ ասել՝ կորուսեալ ի բերան, կամ լոմլոմեալ, եւ կամ ի կուլ տալ. (Մխ. ապար.։)
plait, fold, doubling;
texture;
— կարթի, fishing-line.
• «ծալք, ոլորք, հիւսք» Նար. էջ 182, Լմբ. ժղ. «ձկնորսի կարթին անցկացրած մա-զե լարը» Մխ. ապար. որից երեքկուղ «երեքը միասին ոլորուած (չուան)» Լմբ. որ և ե րեքկղի Ժող. դ. 12, չորեքկուղի Աբ. քառա-կըղեան Նար. խչ. 397։
Կուղ կարթին. այսինքն մեզեայ լար ոլորեալ Մխ. (ապար.։)