change of the ancient laws or statutes;
transmigration, emigration.
ՍԱՀՄԱՆԱՓՈԽ ԼԻՆԵԼ. Փոխել ի սահմանէ անտի.
Սպասեալ ակնունէին արարածք արարչին՝ սահմանափոխս լինել. (Վրդն. ծն.։)
Փոփոխութիւն սահմանաց եւ կարդաց.
Զայս սահմանափոխութիւնս նախ քանանացիքն անցին զանիծիւքն. (Եղիշ. յես.։)
Ժառանգեցին զկրկնակի նզովքն նոյի, զծիծաղելոյն եւ զսահմանափոխութեանն. (Միխ. աս.։ 3)
mile-post, mile-stone.
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
ὀρίζω (լծ. ընդ որոշել). διορίζω termino, determino, praescribo, statuo, constituo, decerno μετρόω metior. որ եւ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԵԼ. Որոշել. բացորոշել. դնել ի մտի. կարգել. կարգպւորել. ամփոփել ընդ սահմանաւ իւիք. չափել.
Սահմանիցէ ինչ անձին իւրոյ։ Ամենայն սահմանքն՝ զոր սահմանէաց զանձնէ իւրմէ։ Ի ժամանակ սահմանեալ պատրաստեցաւ։ Որ հաստատեաց զերկիր, որ սահմանեաց զնա։ Որդի մարդոյ ըստ սահմանելոյն երթայ.եւ այլն։
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՍԱՀՄԱՆԵԼ. Ի սահման անդր՝ յեղր կամ ի վախճան հասուցանել. կր. վախճանիլ.
Ի կատարումն ածեալ սահմանեցաք զբանս ի հայր եւ ի հոգին սուրբ. (Իգն. վերջաբ։ յասելն Շար.)
Մահուամբ սահմանեալ դնի ի նոր գերեզմանի. բերի ի կրկին նշ. որպէս վախճանեալ, կամ ամփոփեալ։
ՍԱՀՄԱՆԵԼ, ըստ փիլիսոփայից. ὀρίζω definio. Զիսկութիւն եւ զբնութիւն իրաց էական բառիւք ամփոփելով բացատրել.
Եկեսցուք եւ սահմանեսցուք զիմաստասիրութիւն։ Եւ սահմանել անհնար է, եթէ ոչ նախ առաջին ուսանիմք, եթէ զինչ է սահման, զի՞նչ է յոռութիւն, եւ զի՞նչ առողջութիւն սահմանի։ Անունն սահմանէ զբնութիւն ենթակայիրի. (Սահմ. ՟Բ. եւ այլն։)
ՅԱՌԱՋԱԳՈՅՆ կամ ՅԱՌԱՋ ՍԱՀՄԱՆԵԼ. cf. ՆԱԽԱՍԱՀՄԱՆԵՄ. եւ ՀՐԱՒԻՐԵԼ ՅԱՌԱՋԱԳՈՅՆ. προορίζω praedetermino, praedefinio, praedestino. (Գծ. ՟Դ. 28։ Հռ. ՟Ա. 4։ Եփես. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Բ. 7։)
to have for boundaries;
to be bounded, limited;
to contain, to comprehend;
to be measured;
constituted, established;
defined;
մահուամբ —, to submit to death, to die;
սահմանեալ ժամանակ, epoch decided on, fixed time.
definer;
horizon.
Որ սահմանէ իւիք օրինակաւ. եւս եւ Հրահանգիչ.
Սահմանիչ է (գիրքն հերմեայ՝) որ միանգամ մտանեն յաշակերտութիւն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 3։)
cf. Սահմանակից.
Սաբացիք սահմանորդք են եթէոպացւոց։ Եթէոպացիք, եւ նոցին սահմանորդք սաբացիքն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Սահմանաբար.
Բնաւորեալն ի նմա բարկութիւն բնութիւն եղեւ երկրորդ անգամ սահմանօրէն, (Թղթ. հաղբատ. առ գր. տղ.։)
the third month of the ancient Armenian calendar, March.
• «հայկական երրորդ ամիսը, որ անշարժ տոմարով համապատասխանում է հոկտ. 10-նոյ. 8» Եփր. համաբ. 19. Տո-մար. Յայտմ. Վանակ. տարեմ.։
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից կամ խալտերէնից. հմմտ. վրաց. სავი սամի «երեք», ինգիլ. sam, մինգր. sumi, sum, լազ. sum, šum, žum, սվան. semi «երեք». մեր բառը սեռականի ձևով է, ինչպէս և միւս ամսանունները։ Հմմտ. նաև հոռի «հայկա-կան երկրորդ ամիսը», որ փոխառեալ է կով-կասեան «երկու» բառից։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 200 մեկնում են. «Սահմի, զի գնայ հարաւայինն և գայ հիւսիսայինն (սահիլ բայից) և դարձեալ արք իմաս-տունք սահմանեն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն»։ Տաթև. ձմ. ա-«Սահմի զերևումն սահմանացն ասէ, յորժամ զհուրն և զջուրն բաժանեաց ի միմեանց»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Brosset JAs 1832, 529։ Պատկ. O нааванiяxь древи. aрм. месяцевъ 40 հեռու գտնելով զնդ. haoma և սանս. soma «նուիրական հեղուկ» բառերից, կցում է Կապադովկ. οσαμ «111 ամիսը» ձևի հետ։ Վրացերէնից են դնում նաև ք Բազմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի, Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անը 339. Ա. ճառեան, անդ 394։ Հիւնք. 313 վրաց. սամի «երեք» և պրս. savum «երրորդ» բառերից։ Ալիշան, Հին հաւ. 140. եբր. Նոյեմի և յն. Սամիա յաւերժահարսի անուան հետ։ Յակոբեան, Բանաս. 19ՈՈ. 38 քաղդ. sivanu, եբր. sivan «երրորդ ամիսը», հպրս. զնդ. spenta, սանս. Civa աստուածը կամ soma նուի-րական հեղուկը։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ինչպէս մեր ամսանուան, նոյնպէս և կովկասեան «երեք» բառի հետ չին -sanl «երեք»։
• ՓՈԽ.-Ագաթանգեղոսի յոյն թարգմանու-թեան մէջ բառս տառադարձւած է σαομὶ (տե՛ս Lag. Ագաթ. 72)։
Երրորդ ամսին հայոց. որ ըստ անշարժ տոմարի վերածի ի հոկտեմբեր եւ ի նոյեմբեր։ Տօմար.։ Յարսմաւ. եւ այլն։
Սահմի, զի գնայ հարավային, եւ գայ հիւսիսային (հողմ). եւ դարձեալ իմաստունք արք սահմանեն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն. (Վանակ. տարեմտ.։)
slide-bar, guide.
cf. Լպիրծ.
Բառ ռմկ. իբր Լպրծուտ. (զի եւ սահիլն ռամկօրէն եւեթ նշանակէ լպրծիլ, գայթել. սայթաքել).
Ի սահուկ տեղւոջ ունիս զոտն քո. (Ի գիրս առաքին.։)
sliding, slipping, fall.
slippery;
fugitive, wandering, runaway.
Դիւրասահ. վաղանցուկ. թափառական. շարժուն. հոսանուտ փոփոխական. անհաստատ.
Նախանձ զեղբարս արար հալածական քաղաքէ ի քաղաք, սահունս, օտարացեալս, յածեալս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Նմանող անդնդոց, եւ ալէկոծութեամբ սահուն եղեալ. (Պիտ.։)
cf. Սալամանդր.
• , ի-ա հլ. «մողէսի նման մի սողուն, որ իբր թէ կրակին դիմանում է» Նոնն. 20. Խոր. աշխ. Վրդն. ծն. Բրս. մրկ. նոյն են նաև սաղամինտր Վանակ. հց. սա-լամանդրա Լմբ. իմ..
• = Յն. σαλαμάνδοα որից նաև լտ. salamand-ra, գերմ. Salamander, ֆր. salamandre, պրս. samandar, samandal, samandul ևն. բոլորն էլ նոյն նշ.։ Յոյն բառը թուի կա՛մ ոտար փոխառութիւն և կամ բարդ բառ, որի առաջին եզրն է*σαλη «պոչ», երկրորդը ան-ծանօթ (Boisacq 859)։-Հիւբշ. 376։
• ԳԴ պրս. սէմէնտուլ։ ՆՀԲ յն. լտ. թրք. (իմա՛ պրս.) ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մկ. սmլmտրmնա «խեչափառ» (որ և Վն. սալադրանա՝ ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 581). նոյնից փոխաբերաբար՝ Վն. սալադրանա «սատանայ-սադայէլ, ար-բանեակ սատանայի» (ըստ Շէրենց, Վանայ սազ Ա. 116). իմաստի զարգացման համար հմմտ. սատանայ Ագլ. Ազա, Դվ. Մրղ. Սլմ. «սարդ, մամուկ»։
ՍԱՂԱՄԱՆԴՐ կամ ՍԱԼԱՄԱՆԴՐ եւ ՍԱՂԱՄԱՆԴՐԱՅ. Նոյն եւ յն. լտ. σαλαμάνδρα salamandra. թ. սէմինտէր ... Ազգ սողնոյ՝ որպէս զմողէզ կամ զկովագիաց. որ ասի տոկալ ի մէջ հրոյ առ ժամանակ մի.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
Սաղամանդր կենդանի ոչ վնասի ի հրոյ, այլ շիջուցանէ զհուր. (Բրսղ. մրկ.։)
Մինն հուր կերակրի ի յետնա կղզին սիւկիլիայ, եւ ոչ ծախի. որոյ անուն է սալամանդրա. (Լմբ. իմ.։)
cf. Սալամանդր.
ՍԱՂԱՄԱՆԴՐ կամ ՍԱԼԱՄԱՆԴՐ եւ ՍԱՂԱՄԱՆԴՐԱՅ. Նոյն եւ յն. լտ. σαλαμάνδρα salamandra. թ. սէմինտէր ... Ազգ սողնոյ՝ որպէս զմողէզ կամ զկովագիաց. որ ասի տոկալ ի մէջ հրոյ առ ժամանակ մի.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
Սաղամանդր կենդանի ոչ վնասի ի հրոյ, այլ շիջուցանէ զհուր. (Բրսղ. մրկ.։)
Մինն հուր կերակրի ի յետնա կղզին սիւկիլիայ, եւ ոչ ծախի. որոյ անուն է սալամանդրա. (Լմբ. իմ.։)
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• «անհաստատ, յողդողդ, փոփո-խամիտ» Յհ. կթ. 227. «դեգերանք գիտու-թեան մէջ, ուսման փորձեր» Ոսկ. յհ. բ. յիշ. էջ 960. որից սաղապաճեմ «քայլամոլոր, անտնալով պտտելով» Խոր. սաղապեցուցա-նել «մոլորեցնել, խոտորցնել» Խոր. սաղա-պիլ «սլքտալ» Պիտ. վջ. սաղապումն «դե-գերանք, կրթանք» (հմմտ. յն. τριβή «սլքտալ, դանդաղիլ, զբաղմունք, խնամք, գործունէու-թիւն») Մաքս. եկեղ. անսաղապ «անամոքե-լի, խիստ» Յհ. կթ. 363. դիւրասաղապ «շուտ սայթաքող՝ մոլորուող» ի գիրս Խոսր. 141. շուտասաղապ «շուտ սխալող» Խոսր. առսա-ղապել «մէկին մի բան վերագրել» Տիմոթ. կուզ 108 (ստրկական թրգմ. բնագրի ποοσ-τρίβω հոմանիշից, հմմտ. Ակինեան և Աճառ-եան, Տիմոթ. կուզ, էջ 47, 67). սրա հետ նոյն է սողոպումն «սայթաքում, անկում» Բրս. հց. որից դիւրասողոպ «շուտ գայթող, մեղքի մէջ շուտ ընկնող» Բրս. չար.։
• ՆՀԲ «որպէս թէ սողեալ՝ սողոպեալ դանդաղանօք»։
• «սալէպ բոյսը, աղուէսաձուք, լտ. satyrium» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 2687։
• -Արաբ. [arabic word] ϑa'lāb, նոր հնչումով sa' lab, որ է նոյն բոյսը (բուն նշ. «աղուէս», այս պատճառաւ էլ հյ. թրգմ. աղուէսաձուք). դարձած է թրք. ❇ saleb՝ նոյն նշ.-Ահ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ, թ. 1908, էջ 124։ ներս. հյր. 69. Մեսր. եր. սալարանի Գր. երէց (տպ. Ուռհ. էջ 404), գունդսալար Արծր. առանձին տե՛ս նաև սպասալար։
Որպէս թէ Սողեալ՝ սողոպեալ դանդաղանօք. կամ սայթաք. զաղփաղփուն. դեդեւեալ. անհաստատ. դողդողջուն. յողդողդ, յեղյեղուկ. խոտորնակ. թիւր.
Զսաղապ եւ զոնոտի միտս նորա յինքն յանկուցեալվստահէ։ Սաղապ եւ սնոտի խաբեբայն։ Սաղապս իմն սնոտիս համարեալ զուխտ երդման սմբատայ. (Յհ. կթ.։)
Իսկ (Յիշատ. ոսկ.) յհ.
Ի խոյզս մանրորսն սիրակարկաջ սաղապս (տպ. սազապս) իմաստութեան խնդիր արանց աստուածարելոց. կամ է դեգերանք, եւ կամ գրելի է սատափ. զի զկնի յիշի եւ գաղտակրականն մարգարիտ։
slow going, gentle movement.
Յողգողդ դեգերանք. անհաստատ գնացք. շրջագայութիւն. յածումն իբր ճեմելով. սահեցումն. անցք դանդաղ կամ փո՛յթ.
Այնպիսով սաղապաճեմիւ մտաք յեգիպտոս. (Խոր. ՟Գ. 62. 55։)
to turn aside, to pervert, to seduce;
to exercise.
Զի մարթ լիցի զնոսա եւ դեն մազդեղանց սաղապեցուցանել. (Խոր. ՟Գ. 55։)
to exercise oneself in.
Սաղապելով ի սոյն մետ երանեսցիս. (Պիտ. վջ։)
exercise.
Եւ ոչ դարձեալ զփորձ ունիլ, որ առաւելն (կամ առ ասելն) է զօրութեան կամ սաղապման, մանաւանդ տգիտութեամբ զարգացեալ. (Մաքս. եկեղ.։)
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրավար, ղօրապետ» Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Լաստ. որից սաղարութիւն Կանոն. 76. սաղարանի «զօրավարներ» Ա-սող. ասւում է նաև սալար Խոր. Գ. 17. Պտմ.
• =Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
• Նախ՝ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց Բ. 39 դրաւ պրս. salār ձևի հետ. նոյնը նաև ԳԴ. ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 618, Beitr. bktr. Lex. 50 ևն։
քաջապէս սաղարքն ասին, եւ այլն. (Լաստ. ՟Գ։)
պ. ալար. որ եւ սիբահ. սալոր. ուստի Սպասալար. Զօրաւոր. սպարապետ. սէրասքէր (որպէս եւ չօպան սալարի ՝ է հովուապետ).
Ատրներսէհ փուշտիպանացն սաղար։ Հրամանատու եւ աւագ զօրուն՝ փուշտիպան սաղար էր. (Փարպ.։)
Ո՞ ոք ի նոցանէ սաղարք լինիցին.. (Եղիշ. ՟Դ.)
Զոր ընդ գունգս սաղարտնացն տարեալ էր զնոսա թագաւորն. (Ասող. ՟Գ. 21։)
the generals.
cf. Սաղարթ.
leaf, leafy branch;
long hair.
• (ի, ի-ա, ու հլ. գրուած նաև սա-ղարդ) «կանաչ տերև, տերևալից ճիւղ» Խոր. Պղատ. օրին. Լմբ. «փխբ. երկար թողած մազ, վարս» Նար. որից սաղարթանալ «ծաղ-կիլ, կանաչիլ, ուռճանալ» Ոսկ. յհ. ա. 31. սաղարթաթափ Պիտ. փիլ. սաղարթախիտ Թէոդ. խչ. ոսկեսաղարթ, հեզասաղարթ, բա-րեսաղարթ, գեղասաղարթ, զուարթասա-ղարթ, թանձրասաղարթ, լայնասաղարթ, լու-սասաղարթ, խուռնասաղարթ ևն, բոլորն էլ յետին։
• ՆՀԲ լծ. լտ. saliens «դուրս ցատկող, խայտացող»։ Հիւնք. սարդ բառից։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 29, 22 իր-րև բնիկ հայ կցում է սանս. çala. ca-lala calāka «գաւազան, ճպոտ» ռա-ռին, որի ցեղակիցներն են յն. ϰῆλον
• «նետ», իռլ. cail «նիզակ», հին պրուս. kelian «նիզակ» ևն. -արդ մասնիկ է հայերէնի մէջ։ Կրկնում են Boisacq 448 և Pokorny 1, 431 կասկածով։
ՍԱՂԱՐԹ θάλλος frons virens (լծ. saliens ). գրի եւ ՍԱՂԱՐԴ. Տերեւ դալար, եւ ոստ կամ ուռ տերեւալից. ճիւղ. ծիլ. ... Նմանութեամբ Վարքս. գեսք. սալ. սալգըմ, սալագ.
պսակն սաղարթի ի սակս յաղթութեան. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Զյաղթողն երկիցս եւ երիցս պսակել սաղարթաւ. (անդ։)
Սաղարթիւք ծառոց վարսաւորաց զանազանեալք ի պտուղս եւ ի տերեւս։ Ձօնեալ էր ի սօսիսն. զորոց զսաղարթուցն սօսաւիւն, եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 15. 19։)
Յատելոյ եւ սրբելոյ զնա ի սաղարթիցն աւելորդաց։ Սաղարթ եմք քո միածնիդ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նա որ անսկիզբն՝ ի քէն փթթի մարմնով, սաղարթ տարածէ ընդ տիեզերս երկրի. (Շ. տաղ.։)
Իսկ (Շ. տաղ հռիփս.)
Է գունեղ թագաւորել ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. լինի սեռ. եւ գործ. կամ ուղղ. ածական, իբր ունակ սաղարթից։
Սաղարթօք վարսից պաճուճեալ (տունկ)։ Որ զսաղարթ սեւութեան վարսից ի ձեան կերպարան զարմանագործես. (Նար. ՟Թ. ՟Կ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
bearing or producing eaves, frondiferous.
Որ բերէ եւ ունի յինքեան սաղարթս. գալարազուարճ.
Սաղարթաբեր ծառովք ծաղկէր, առատագոյն տպղաւէտէր. (Շ. եդես.։)
Ես որթ արմատաւոր, եւ դուք ուռ սաղարթաբեր (կամ սաղարթաւոր). (Նար. մծբ.։)
Ի զիբանան ծառ ծաղկեաւ՝ վարդափթիթ սաղարթաբեր, զէմմանուէլն պտղաբերաց՝ քաղցրաճաշակ առիթ կենաց. (Տաղ.։)
adored with leaves, leafy;
— որթ, vine adorned with leafy branches.
Գեղեցիկ կամ գեղեցկանալ սաղաթիւք.
Եւ զծառս ի սաղարթագեղ պտղածնութիւն շարժել. (Պիտ.։)
Որպէս ծաղիկ բողբոջիցիք, սաղարթագեղ պաճուճիք. (Շ. եդես.։)
cf. Սաղարթազուարճ.
cf. Սաղարթազուարճ.
leafy, verdant, green, covered with leaves.
զուարճացեալ՝ ուռճացեալ՝ զուարթացեալ սաղարթիւք, գալարազուարճ, սաղարթագեղ. տերեւազգեաց. ոստասաղարթ.
Բարձեալ ունելով զոստս եւ զուռս եւ սաղարթազուարճս։ Սաղարթազուարճ դրախտ։ Սաղարթազուարճ տերեւօք. (Խոր. վրդվռ.։ Մաշտ.։ Անան. ի յովնան.։)
Սեռըն սիրով փեսայն կապեաց ըզձեզ յինքեան, սաղարթազուարճ զարդուք պճնեաց գործովք իւրովք. (Տաղ.։)
stripped of leaves, leafless.
որոյ սաղարթն է թափեալ. տերեւաթափ.
full of leaves, leafy.
Լի սաղարթիւք. տերեւալից. գալարազգեաց.
Զսաղարթալի տունն պտղաւէտ. (Երզն. լուս.։)
Թէպէտ երեւին կանաչ եւ սաղարթալի, այլ ոչ ունին պտուղ. (Ի գիրս առաքին.։)
of a thick foliage, leafy.
Ոստախիտ. տերեւախիտ. սաղարթագեղ.
covered with leaves and loaded with flowers.
Աստուածային տունկ, սաղարթածաղիկ, եւ կենդանատեսակ զօրութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Սաղարթազուարճ.
(ի ճերմակ բառէ) Սաղարթազգեաց. սաղարթազուարճ. դալարազգեաց,
Ծառ սաղարթաճեմ։ Սաղարթաճեմ ոստօք։ Բուրաստան ծաղկազարդ եւ սաղարթաճեմ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Սաղարթախիտ.
Ճոխացեալ սաղարթիւք. սաղարթախիտ. սաղարթալի.
Ծառն բոլորազարդ սաղարթաճոխ ոստօքն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to shoot forth leaves, to sprout, to be leafy, green.
ՍԱՂԱՐԹԱՆԱՄ որ եւ ՍԱՂԱՐԹԻԼ. θάλλω, θαλλέω vireo, floreo, pullulo φυλλυάω frondesco. Սաղարթաւորիլ. զարդարիլ սաղարթիւք. բողբոջիլ եւ տերեւս արձակել. ուռճանալ. դալարազգեաց լինել.
Այսպէս ամենայն վայրն եւ քաղաքն սաղարթանայ իսկ, եւ բարեբաստի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Սաղարթասցին եւ ծաղկեսցին եւ պտղաբերեսցին։ Սաղարթանայր բոլորն իւածին զարմիւ։ Ընդ քո հովանաւ սաղարթանալ եւ ծաղկել։ Սաղարթացեալ բուրաստանօք։ Քրիստոսական կրօնիւք, եւ կուսական բրաբիոնիւ սաղարթացեալ. (Մագ. ստէպ։)
Դրախտ քաջազուարդ սաղարթացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
covered with leaves.
Սաղարթապատ եղանիւ (ադամ)։ Սաղարթապատ եղանելով խուսափէր. (Թէոդոր. մայրագ.։ Գանձ.։)
Ի խանձարուրս պատի, զի զսաղարթապատ եւ զմաշկեղենն հանդերձ պատառեսցէ։ Սաղարթապատ լինին ի մեջ անտառախիտ ծառոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)
Զկարմիրն զգենու զքղամիթ, զի սաղարթապատ պատառեսցէ զպատմուճանն. (Ժող. շիրակ.։)
Ոչ ունելով ոստ տերեւալից, եւ ոչ ուռս սաղարթապատս. (Շ. բարձր.։)
green tree.
տունկ սաղարթաւոր.
Արմաւենիք ծաղկեալք ի յերկրէ, սաղարթատունկք ի լիբանանէ. (Գանձ.։)
leaved, leafy.
Ունօղ զսաղարթս. սաղարթալի. վարսաւոր.
Ես որթ արմատաւոր, եւ դուք ուռ սաղարթաւոր (կամ սաղարթագեղ). (Նար. մծբ.։)
ծառք սաղարթաւորք. (Նանայ.։ Վրդն. ծն.։)
Զբաղամիտ տնկոցն յարադալար սաղարթաւորաց։ Սաղարթաւոր եւ բազմոստեան արքայական անկոյն պտուղ քաղցրաճաշակԶտունկս սաղարթաւորս ի պաշտօն կռօցն՝դիւաց ձօնէին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
ընձիւղեցաւ ծաղիկ զուարթ եւ սաղարթաւոր. (ՃՃ.։)
cf. Սաղարթանամ.
Բազմուք ի ծառոց նախ քան զթզենին ծաղկին եւ սաղարթաւորին, որպէս նշին. (Տօնակ.։)
Յոքունք նախ քան զթզենին սաղարթաւորեալք. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ծաղկէր եւ հաւատն քրիստոնէից, եւ սաղրթաւորել զուարճանայր նահատակութեամբ վկայից. (Ճ. ՟Ա.։)
Քառահոլով վտակօքն արբուցանէ զտիեզերս սաղարթաւորեալ։ Թզենի սաղարթաւորեալ. (Տօնակ.։)
sprouting, budding.
Որոյ սաղարթք են փթթեալ՝ ցցուեալ եւ բացեալ.
Յոքնուղէշ ընձիւղեալ բողբոջք անօրէնութեան սաղարթափթիթ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Սաղարթանամ.
Ոստք չորացեալ արմատոյն ոչ պտղաբերին, եւ ոչ սաղարթին. (Ի գիրս առաքին.։)
Բուրաստան ամենածաղիկ սաղարթեալ։ Ծառովք պտղաբերովք սաղարթեալ։ Տեսանիցէք զթզենին սաղարթեալ. (Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Է. 6։ Տօնակ.։)
Անահտական դից մատուցեալ՝ ըզդափնայինըն սաղարթեալ. (Շ. վիպ.։)
Արմատ կենդանի ծառին սաղարթեալ, արեամբ անեղին կողին բողբոջեալ (ստեփանոս). (Գանձ.։)
Նոր են ծաղկեալ նռնենիք, նոր սաղարթեալ թզենիք։ Կանաչաբոյս սաղարթեալ բողբոջախիտ վարդաթուփ. (Տաղ.։)
shooting forth branches and leaves.
Զտնկոց աճումն, կամ զբուսոց սաղարթումն. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Սաղարթալի.
generalship.
Որ եպիսկոպոս կամի լինել ... եւ սաղարթեան ցանկանայցէ, կամ գաւառաց կամ գեղից. (Կանոն.։)
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ. գըր-ուած նաև սաղավարտ) «զինւորականի եր-կաթէ կամ պղնձէ գլխանոց. 2. արքունի պաշտօնեաների խոյր. 3. քահանայի, մա-նաւանդ եպիսկոպոսի թագ» ՍԳր. Եղիշ. Ղե-ւոնդ. Պտրգ. որից սաղաւարտաւոր Եզեկ, իգ. 24. լր. 4. Բուզ. դ. 20. սաղաւարտել Եզեկ. լը. 5. Եղիշ.-մհյ. սաղուարտ Ան-սիզք 31։
• = Հիւս. պհլ. *sārawart(i) «գլխանոց»< հպրս. *sāravarti-«գլխի ծածկոց» բառից փոխառեալ. (հայերէնի մէջ իրան. r-r տա-րանմանութեամբ դարձել է ղ-ր). այս իրան-եան ձևերը աւանդուած չեն, բայց նոյնն են հաստատում ասոր. փոխառեալ ❇ sanvartā «սաղաւարտ» և առանց -ti մաս-նիկի իրանեան ձևերը, զնդ. ❇ sāravāra-և պհլ. [arabic word] sarvar «սաղա-ւարտ»։ Բոլորն էլ ծագում են sar «գլուխ» և var-«ծածկել» բառերից. -ti մասնիկը գտնում ենք նաև վարտիք բառի մէջ (տե՛ս անդ)։-Հիւբշ. 235։
• ՆՀԲ լծ. լտ. galea «սաղաւարտ» և հյ. աւարտ կամ վերտ, իբր սաղարի գլխարկ։ Böttich. Rudim. 48, 173, Lag. Urgesch. 34 (302), Ges. Abhd. 72, Aeitr. bktr. Lex. 46 ասոր. sanvart և
• իրան. sarabara (ըստ Իսիդորի), իբր çiras և var բառերից։ Justi Zendsn էջ 294 զնդ. sā̄rā̄vāra ձևի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 74, 106 սար «գլուխ»+var «ծածկել»։-Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet, Յուշարձան 2։
• ԳՒՌ.-Պլ. Սեբ. սաղավարդ, Մշ. Ջղ. Սչ սաղավարդ՝, Ախց. Մրղ. Ննխ. Շմ. սաղա-վարթ, բոլորն էլ «պատարագչի թագ»։
ՍԱՂԱՒԱՐՏ περικεφαλαία, κόρυς galea. իտ. elmo, celata. գրի եւ ՍԱՂԱՎԱՐՏ. (լծ. լտ. կա՛լէա. եւ հյ. աւարտ կամ վերտ. իբր սաղարի գլխարկ). Գլխանոց զօրականաց՝ երկաթի կամ պղնձի. եւս եւ խոյր արքունի պաշտօնէից, եւ քահանայից.
Սաղաւարտ ի գլուխ նորա, եւ զրահս վերստ զգեցեալ։ Սաղաւարտ պղնձի ի գլուխ նորա։ Սաղաւարտս եւ զրահս։ Եդ ի գլուխ իւր իբրեւ զսաղաւարտ զփրկութիւն։ Դիցուք զսաղաւարտն յուսոյն փրկութեան։ Դիցէ սաղաւարտ զդատաստան անաչառ.եւ այլն։
Ի բազմութենէ սաղաւարտիցն, եւ ի փայլուն պատենազէն վառելոց. (Եղիշ. ՟Զ։)
Դիր տէր սաղաւարտ. (Պտրգ.։)
Եւ պահպանեա զվեհանդամիս՝ սաղաւարտաւ քո նշանին. (Յս. որդի.։)
Սաղավարտով փրկութեանն ամրացուցեալ չգլուխս իւրեանց. (Ղեւոնդ.։)
helmeted.
κορυσσόμενος galeatus. Որ զգեցեալ է զսաղաւարտ ի գլուխ իւր.
Սաղաւարտաւորք եւ վահանաւորք։ Վահանաւորս եւ սաղաւարտաւորս. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 24։ ՟Լ՟Ը. 4։)
Պատենազէնք, սաղաւարտաւորք, դրոշաւորք, Բուզ. (՟Դ. 20։)
to wear a helmet or mitre.
amnios, secundine, after-birth;
matrix, womb, uterus.
ՍԱՂՄԱԲՈՅՆ ՄԶԱՆՔ. νηδύς, μήτρα matrix, uterus, vulva. Միզն կամ մզանք՝ որ լինի բոյն սաղմին. արգանդ մօր.
Յովհաննէս մկրտիչ չեւ ելեալ ի սաղմաբոյն մզանացն՝ խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
embryon, foetus;
— առնուլ, cf. Սաղմնառեմ.
• , ն հլ. (սեռ. սաղմին ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սերմը արգան-դի մէջ» Ել. իա. 22. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 11. նաև սաղմ, ի հլ. «նոյն նշ.» Մծբ. Կիւրղ. ծն. որոնցից սաղմնառութիւն Ոսկ. յհ. ա-24. սաղմնազգեցեալ Կնիք հաւ. 179. սաղ-մաբոյն մզանք «տղընդեր, սաղմի շապիկը, ընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4. սաղմել կամ սաղմ-նել «բեղմնաւորել» Պետր. սիւն. 18. սաղմ-նանալ Եօթնագր. սաղմնաբանութիւն (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ սերմն կամ սեղմ բառից։ Տէրվ. Altarm. 91. 99 սերմն բառի հետ (տե՛ս ներ)։ Հիւնք. սերմն բառից։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 367 լտ. caro, carnis «միս» բառի հետ։ Meillet, Յուշարձան 211 հյ. սան. սուն, սնանիլ արմատից՝ իբր *սան-մին ձևից, տարանմանութեամբ ն>ղ ձայնի? Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. çarira «մարմին» բառի հետ։
ՍԱՂՄՆ կամ ՍԱՂՄ. ἕμβρυον, βρέφος embryon, foetus, infans παιδίον puerulus. Որպես Թէ սերմն. զաւակ յղացեալ (կամ սեղմեալ) յարգանդի մօր՝եթէ աննկար, եւ եթէ նկարեալ. մանուկ չեւ ծնեալ.
Եմրէոն. (յն. էմվրիօն ). սաղմն. (Գաղիան.)
Հարկանեցին զկին յղի, եւ ելանիցէ սաղմն աննկար. (Ել. ՟Ի՟Ա. 22։)
Աստուած է՝ որ յարգանդէ մինչեւ ցայսօր ժամանակի սաղմն ստեղծանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ չձեւ էր բնաւ ի լոյս եկեալ սաղմնն, անդէն խլրտեալ յորովայնի մօրն՝ մարգարէութիւն խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Որպէս բնակի սաղմ յորովայնի մօր իւրոյ։ Զտղայս եւ զսաղմս. (Վրք. հց. ՟Դ։ Մծբ. ՟Ծ՟Թ։)
Իսկ ՍԱՂՄՆ ԱՌՆՈՒԼ. cf. ՍԱՂՄՆԱԱՌԵՄ։
cf. Սաղմնառեմ.
Յառաջ ոչ սերնանեցաւ, ի նոյն զուգի սաղմնացաւ. (Եօթնագր.։)
of a harsh taste, crude, sour, bitter.
կողովն երկրորդ ժանտահամ թզոյ, որ ոչ ուտիսցի ի ժանտութեան իւրմէ. (Երեմ. ՟Ի ՟Դ. 2. յն. յոյժ չար թզոյ։)
infection.
Ինքն ժանտահարութեամբ սատակեալ լինի. (Միսայէլ խչ.։)
cf. Ժահահոտ.
Դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ Յորժամ խաւարին եւ ժանդահոտ ետես զնա. (Եզնիկ.։)
Եթէ դիցուկ սպաս ինչ լինել ի յափշտակութենէ, առաւել քան զէչ մեռեալ՝ լինէր ժանդահոտ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Ի ժանտահոտ եւ ի դառնաճաշակ ծովէ. (Երզն. լս.։)
cf. Ժահահոտութիւն.
Որ տիղմդ ես, եւ ժանտահոտութիւն բուրես. (ՃՃ.։)
Յորմէ բուրէ եւ բուրի սաստիկ ժանդահոտութիւն. (Մանդ. ՟Թ։)
Զջուրս՝ զոր հանապազ ըմպեմք, եւ զանուշութիւն նոցա ի ժանդահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք. (Եզնիկ.։)
Ընդէ՞ր փոխանակ քաղցրաշունչ օդոյս զնշխար ժանդահոտութեան սփռես ի վերայ իմ. (Պիտ.։)
մեռեալն ըզտասն օր միայն հոտեցավ, եւ սա մեղօք զամենայն աւուրս կենաց բուրէ ժանտահոտութիւն։ Ածուխ եւ մոխիր եկ գազախ է, եւ անհնարին ժանտահոտութեան ծանօթ. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Ժանտախտ.
δυσωδία malus odor, foetor. Որպէս Ժանտախտ, եւ Ժանտախտական.
to fall into a passion, to become enraged, angry;
to become ferocious, cruel;
to degenerate;
to spoil, to get spoiled, to ret.
Ժանտացաւ ասա ի ժողովուրդն. (կամ անուն նորա առաջի ժողովրդեան) (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ 10։)
Եւ եթէ եւս ժանտանայցէ, եւ զանձն եւս դիցէ ի վերայ. (Առակ. ՟Ժ՟Թ. 19։)
Աղմկէին զամենայն.. . ինչ զի ետ այսօրիկ եւ՛ս ժանդանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Ամօթալիցս տեսանէք՝ եւ անտեսառնէք, եւ պղծեալս եւ ժանտացեալս. (Ոսկ. մտթ.։)
Ժանտացաւ պատկերն եւ այլայլեցաւ ոսկին. (Իգն.։)
Ժանդանայ սրբութիւն։ Խնայեմ ի լեզու իմ, զի մի՛ ժանդասցի յիշատակօք պղծութեան նոցա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. ՟Թ։)
to render wicked or cruel, to divest of humanity;
to irritate, to enrage;
to corrupt, to spoil.
λυμαίνω, -ομαι, διαμυμένω devasto, corrumpo, lue conficio, violo, perdo Ապականել. եղծանել. խանգարել. կորուսանել. աւրել, խանկրել.
Որ զանձն իւր ոչ բժշկէ ի գործս իւր, եղբայր է անորիկ՝ որ ժանտացուցանէ զնձն իւր (այլ ձ. որ անձին առնիցէ). (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 9։)
Իբրեւ ինքն զինքն ժանտացոյց ըստ առակողին, նմանեալ բժշկացն՝ ի հասարակաց մարմնոյ կտրեսցուք. (Բրս. հց.։)
Կինճն զգեղեցիկ մարդկութեանս այգի ժանտացոյց. որպէս ասէ մարգարէն, եթէ ժնտացոյց զնա խոզ յանտառէ։ Զանառակ գինին, զորոյ շնորհն՝ կրպակավորացն ջուր ոչ ժանտացոյց. (Նիւս. երգ.։)
Արտմտութիւն հուր է, զմարմին ժանդացուցանէ, եւ զհոգի ապականէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Նուազութիւն եւ գերազանցութիւն նմանապէս ժանտացուցանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Զոսկեղինիկ առաքինութիւն մեր ժանդացուցաք։ Պղտորել զաղօթսն եւ ժանդացուցանել. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։)
Թերեւս կարասցեն ժանտացուցանել զփառս նորա. (Իգն.)
Զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց ի ձեռն նոցա ժանդացուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Պակասելոյ մսին ամօթ եւ զառողջին զշնորհսն ժանդացուցանէ. (Նիւս. կուս.։)
holly.
Ազգ ինչ փշոյ ժանտ եւ խայթիչ յոյժ, որպէս զդժնիկ.
filthy, dirty, nasty.
ինչ՝ զոր եւ ո՛չ անասունք ժանտկէնք ուտէին, քաղէին եւ ուտէին. (Եւս. պտմ. Գ. 6.։)
bitterness, harshness of taste;
rage;
ferocity, cruelty;
perversity, impurity, vice;
մահ ժանտութեան, plague, pestilence.
ԺԱՆՏՈՒԹԻՒՆ ԺԱՆԴՈՒԹԻՒՆ. λοιμότης, λύμη, πονηρία pestilentia, noxa, exitium, lues, malitia Գործ ժանդից. ժանտագործութիւն. վնասակարութիւն. չարութիւն անզգամութիւն. վատթարութիւն. յոռութիւն.
Որք անարժանութեամբք զօրացեալ էին՝ ժանտութեամբքը իւրեանց. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
կերպս ձուոց քարբից՝ լցեալ ժանտութեամբ. (Նար. ՟Բ՜)
Խիստ է պոռնկութիւնս այս, եւ գարշելի եւ ատելի ժանդութիւն հոգւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Կամ զսով զերիս ամս, պատերազմ զերիս ամիսս, կամ մահ ժանդութեան զերիս աւուրս. (Սեբեր. ՟Բ։)
to hem, to border, to trim;
to lace, to ornament with lace or ribands.
Ժապաւէն ածել շուրջ զզգեստու. վերջաւորօք պատել.
Ժապաւինեալս նարօտօք ագանէր։ Ագանէր նա ղամղայեալս եւ ժապաւինեալս. (Բուզ. ՟Զ. 2. 14։)
Զոսկի թիթեղն ի խոյրն ժապաւինեալ. (Նախ. ել.։)
Կամ Զեզերս ականց ոսկւով դրուագել, կամ իբր ճարմանդով զօդել. πορπάζω, πορπάω fibula subnecto, fibulo
Գործեաց զերկուսին ականսն զմրուխտս ժապաւինեալս եւ ընդելուզեալս ոսկով. (Ել. ՟Լ՟Թ. 6։)
cf. Ժառանգ.
Րահաբ.. . հայրենի տամբ եւ ընտանեօք եղեւ ժառանգակալյիսրայէլ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
coheir, coheiress, joint-heir, or heiress.
Ժառանգք աստուծոյ, եւ ժառանգակիցք քրիստոսի. (Հռ. ՟Ը. 17։)
Սահակաւ եւ յակոբաւ հանդերձ ժառնգակցօք նոցին աւետեացն ի քիստս յիսուս. (Եփես. ՟Գ. 6։)
որդեգրութեան անջինջ գրեցաւ կտակ՝ անպատմելի արեամբ իսկ նորուն ժառանգակցի որդւոյն աստուծոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
Յայգւոջն՝ որ զժառանգն սպանին (զքրիստոս), անդ եւ զժառնգակիցն (զյակոբոս). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
coinheriting, sharing in inheritance.
Յորդեգրութիւն հօրն երկնաւորի, եւ ի ժառանգականութիւն քրիստոսի աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
heir;
possessor;
beneficed clergyman, incumbent.
Խօսել ումեք բան մի հերկրի գանձուցն ժառանգաւորի. (Դատ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Ցուցանել ժառանգաւորաց աւետեացն զհաստատու ի խորհրդացն իւրոց։ Հաւատոցն արդարութեան եղեւ ժառանգաւոր. (Եբր. ՟Զ. 7։)
Զի արդարացեալք շնորհօքն՝ եղիցուք ժառանգաւորք յուսով կենացն յաւիտենականաց. (Տիտ. ՟Գ. 7։)
Ի մարդկան կտակս ոմանք դրեալ լինին Ժառանգաւորք։ Է մեզ ստացուածք բազում, եւ առատ մեծութիւն. իսկ ժառանգաւոր ոչ ոք երեւի. (Փիլ.։)
նմանութեամբ ասի.
Փութալ հասանել բարեաց գործոցն լինել ժառանգաւոր. (Ագաթ.։)
ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐ. κληρικός clericus Կղերիկոս. այսինքն վիճակաւոր. պաշտօնեայ եկեղեցւոյ. եկեղեցականի դպրաց մինչեւ ցերիցունս.
Եգիպտոսն սուրբ հանդերձ այլ եւս ժառանգաւորօք եկեղեցւոյն։ Սարկաւագ մի ի ժառանգաւորս եկեղեցւոյն. (Յհ. կթ.։)
Իքահանայսն, եւ ի ժառանգաւորսն. (Լմբ. սղ.։)
ecclesiastical benefice, living.
Զորդեգրութեանն աստուծոյ անուն ժառանգել յետ ելանելոյ ի ջրոյ անտի.. . յղութեանն եւ ծննդեանն եւ ժառանգաւորութեանն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուսաք զառաջադրեալ խորհուրդս՝ ոչ ունելոյ զհոգեւոր իշխանութեան ժառանգաւորութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս կղերիկոսութիւն. clericatus. որ է վիճակաւորութիւն եկեղեցւոյ՝ մանաւանդ ի սուրբ աստիճանս.
Որք ի ժառանգաւորութիւն անցանեն՝ չեւ ամուսնացեալք. (Կանոն.։)
Տուն ահարոնի կոչէ զվիճակեալս ի պատիւ ժառանգաւորութեան եկեղեցւոյ. (Լմբ. սղ.։)
he who inherits.
Ժառանգող, ժառանգ տիրապէս, ստացօղ եւ տէր.
cf. Ժայռ.
ԺԵՌ կամ ԺԻՌ. Նոյն ընդ ԺԱՅՌ. ատամն. կեռիք. ուստի եւ Սրածայր ապառաժ. քարուտ տեղի.
Որք Յամառնայինս տաքմամբ աւազին ժռիցն վըշտացուցանեն. (Պիտ.։)
cf. Ժայռաւոր.
ԺԵՌԱՒՈՐ կամ ԺԵՌԱՒՈՐԻ. Նոյն ընդ Ժայռաւոր, որպէս ատամնաւոր ազգ խնկոց.
Գոհար հալուէից չորս. ինտրէ, սանգրատարազ, (գուցէ սանդրատարազ), ժեռաւոր, ծակոտկէն. (Խոր. աշխարհ.։)
Զչորս ազգ խունկն ասէ, որ խառնեալ աղային ի սպաս խորանին. կնդրուկ, քաղբան ծակոտկէն, ժեռաւորի. (Լծ. նար.։)
animalcule, insect, worm;
shell, shell-fish;
buzzing, humming, buzz;
cf. Ճպուռն.
ԺԺՄԱԿ որ եւ ԺԻԺՄԱԿ, ԺԺՄՈՒՆՔ, ԺԻԺՄՈՒՆՔ. որպէս թէ խժաձայն ճճի. զեռուն սողուն՝ ազգի ազգի, ցամաքային եւ ջրային, եւ Խլաձայն հնչիւնք նոցա. ճիճի, եւ ժըժ մըժ խժըլտոց։ Հ. յայսմաւ.։
cf. Ժժմակ.
ԺԺՄՈՒՆՔ կամ ԺԺՄԱՆՔ. cf. ԺԺՄԱԿ։ (Վստկ.։)
որպէս Ժժմակք, կամ ժժմունք։
Քաղեմ զամենայն ժիժմունս յանդաստանաց քոց. (Ոսկիփոր.։)
Տըւնջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմունքն (յերազի). յն. արձագանք ձայնից. խժռտոց։ (Նիւս. կազմ.)
cf. Ճպուռն.
Բառ ռմկ. որպէս ճպուռն.
Ժիժիքն ասեն, թէ ի վարսաւոր ծառս հանգչեաք, եւ անոյշ երգով զճանապարհորդս ուղարկեցաք. (Վրդն. առակ.։)
cf. Ժժմակ.
Ի նոցա տունս դժուարահայեաց ժիժմակն սողեալ մտանէր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Ցուրտն սատակէ զամենայն ժիժմակն՝ զոր բորբոս երկրի ծնաւ. (Ոսկիփոր.։)
Սողունք ժիժմակք խորհրդոց. (Վրդն. սղ.։)
cf. Ժժմակ.
Որպէս Ժժմանք.
cf. Ժժմակ.
ԺԻԺՄՈՒՆՔ. Որպէս Ժժմանք, կամ ԺԺՄՈՒՆՔ.
Քաղեմ զամենայն ժիժմունս յանդաստանաց քոց. (Ոսկիփոր.։)
Տըւնջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմունքն (յերազի). յն. արձագանք ձայնից. խժռտոց։ (Նիւս. կազմ.)
very active, very diligent, very brisk, very vigorous.
Ժիրաժիր մանկունս ընտրանաւ զայն յուսումն արուեստականացն տային. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 12։)
to be niggardly, sordid, parsimonious.
Շուայտացաւ ժողովուրդն յաւար անդր. այսինքն, զի ժլատացան եկւ տարան ցխաչինսն եւ զանդեայս, եւ կերան հանդերձ արեամբն։ աւարել քարոզեցին նոցա, եւ ոչ մարտնչել. եւ ժլատել, եւ ոչ պատրաստել։ Այր քան զընկեր իւր ժլատեսցի յաւար անդր ժողովել յապուռ։ Ոչ յաւարել կամ ժլատել ինչ, որպէս եւ դատարկ ձեռքս իմ վկայեն. (Եփր. թագ.։)
Ժլատանալ եւ հանել ինչ մի իշխեսցեն. (Մխ. դտ.։)
Զամենայն ոսկի եւ զնիւթ պատուական ինքեամբ համարի՝ վասն նովաւ մեղանչելոյ մարդկան, նովաւ, յագանել եւ ի ժլատանալ. (Իսիւք.։)
Դադարեա՛յ նախ վասն խրատու (յուտելն), եւ մի՛ ժլատիր. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 20։)
Ոմն վասն վաշխից ժլատանայ. (Ոսկ. սղ.։)
Ժլատեալ ի նորա նուէրսն բերեն աչս, եւ այնմ ցանկան. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
cf. Ժլատանամ.
Շուայտացաւ ժողովուրդն յաւար անդր. այսինքն, զի ժլատացան եկւ տարան ցխաչինսն եւ զանդեայս, եւ կերան հանդերձ արեամբն։ աւարել քարոզեցին նոցա, եւ ոչ մարտնչել. եւ ժլատել, եւ ոչ պատրաստել։ Այր քան զընկեր իւր ժլատեսցի յաւար անդր ժողովել յապուռ։ Ոչ յաւարել կամ ժլատել ինչ, որպէս եւ դատարկ ձեռքս իմ վկայեն. (Եփր. թագ.։)
Ժլատանալ եւ հանել ինչ մի իշխեսցեն. (Մխ. դտ.։)
Զամենայն ոսկի եւ զնիւթ պատուական ինքեամբ համարի՝ վասն նովաւ մեղանչելոյ մարդկան, նովաւ, յագանել եւ ի ժլատանալ. (Իսիւք.։)
Դադարեա՛յ նախ վասն խրատու (յուտելն), եւ մի՛ ժլատիր. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 20։)
Ոմն վասն վաշխից ժլատանայ. (Ոսկ. սղ.։)
Ժլատեալ ի նորա նուէրսն բերեն աչս, եւ այնմ ցանկան. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
niggardliness, stinginess, sordidness, tenacity, avarice, parsimony.
πλεονεξία avaritia ἁπληστία insatiabilitas Աւելաստացութիւն. ագահութիւն. զօշաքաղութիւն. անյագութիւն.
ՅԱփշտակողքն անիրաւք. զի վասն ժլատութեան, եւ ոչ վասն օգտի հանեն ի նոցանէն. (Նիւս. բն.։)
Այլ ի բռնաւորութեան հինին, որ եկեալ ժլատութեամբ կոտորէ զաշխարհ, եւ մեկանայ յընչից եւ յստացուածոց. (Եզնիկ.։)
Վասն յափշտակութեան եւ զրկող ժլատութեան սուսերօք.. . մարտնչին. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
Զօրհանապազ վասն ժլատութեան եւ ագահութեան խօսիս։ Ի բաց հատցուք զժլատութիւն։ Վասն սորա զանցանեմք առաւել քան զպէտսն, եւ վասն սորա է առաւել ժլատութիւն, որ առ հանդերձս, եւ ուժգին բազմութիւն ծառայից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. ստէպ։)
Առ կացոյց զնա տէր մեր քսակակալ. այլ նա ժլատութեամբ գողութեան իւրոյ ոչ յագեցաւ. (Ոսկ. գծ.։)
Խափանել է յայժմուսի ժլատութեան տուողացն. (Շ. թղթ.։)
Ժլատութիւն է՝ ըստ որում ծախեն ըստ սակաւի. (Արիստ. առաք.։)
Ժլատութիւն եւ վատութիւն անհանճարութեան է պտուղ. որպիսի էր նաբաղ ի ժլատութեան. (Լմբ. իմ.։)
to confound, to confuse, to perplex;
to make noise, to alarm, to rouse up.
Քաղաքայինքն զբօսանք ժխորեն զանապատին վճիտ տեսութիւնս. (Սկեւռ. լմբ.։)
ընդ միմեանս ժխորեցին (նստեալքն ի խնջոյս). (Ոսկ. մ. ՟Գ։)
Տեսին պահապանքն զքահանայապետսն՝ ժխորեալս եւ իբրեւ զծով ի սաստիկ ալեաց տագնապեալս. (ՃՃ.։)
Ժըխորեալք եւ յուզեալք էին յայն յաւուրսըն. (Նանայ.։)
Թէ ի խնդրալոյն ժամն լաս, ժխորես սիրոյ եղբօրն. կա՛մ ընթերցի՛ր, ժխտես, եւ կամ իմա, յաղաչես, եւ խանգարիչ լինիս։ (Լմբ. ժղ.)
cf. Ժխոր.
Հոգ եւ ժխորումն. (Ոսկիփոր.) (որ եւ կոչի անդ Տրտմութիւն եւ Ցնոր)։
to deny, to gainsay, to disown, to disavow;
to falsify, to contradict, to oppose;
to be unmindful of favours received, to be ungrateful, unthankful.
ἁρνέομαι nego, abnego Ուրանալ. հրաժարել. յուրաստ լինել, բացասել.
Ժխտեաց սառա եւ ասէ՝ թէ ոչ ծիծաղեցայ. (Ծն. ՟Ժ ՟Ը. 15։)
Եթէ եգիտ կորուստ ինչ, եւ ժխտիցէ ի վերայ նորա. (Ղեւտ. ՟Զ. 3։)
ԺԽՏԵՄ. ἁγνωμονέω ingrate me gero, tergiversor, fidem rumpo. Անճանաչօղ լինել երախտեաց. թիկունս դարձուցանել ապախտ առնել. ապերախտիլ. եւ Նենգել.
Ժխտողք եւ երախտակորոյսք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ըստ աւանդակորոյս ժխտողին։ պարտուցն ժխտել տաղանդացն ճեպով մեծաւ ի տուժի։ Եթէ մեք ժխտեմք, դու առատապէս շնորհակալ ընձեռես. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Զ. ՟Ծ՟Ա։)
Ո՞ր ազգ զլացաւ զերախտիս տեառն իւրոյ մարդկութեան, կամ ժխտեաց փառաց նորին եւ աստուածութեանն։ Ժխտեցաք պատուիրանին։ Ժխտեցին շնորհին. (Լմբ. ատ. եւ այլն։)
Ժխտող լինել որդոյն սիրելւոյ. (Յհ. կթ.։)
Ի սէր ժխտող մամոնային՝ զիս կապեցի կամաւ յախտին. (Յիսուս որդի.։)
to simulate;
cf. Ժտիմ.
ԺԽՏԻՄ. ձ. Փոխանակ գրելոյ Ժտիլ. այսինքն յանդգնիլ, համարձակիլ, իշխել.
ՄԻ՛ ոք հաղորդեսցի՝ որ չիցէ աշակերտ. մի՛ ոք յուդաս՝ եւ ժխտեսցի առնուլ։ Յէ՞ր վերայ այնչափ անամաթեալ ժխտիցս. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Թէպէտ զտէրն ընդ խաբ խաչեցաք, այլ ի ծառայսն ո՛չ ժխտեցաք։ Յորժամ ես ասացի, տակաւին ժխիս հարցնել. (Երզն. մտթ.։)
ingratitude, unthankfulness, ungrateful conduct.
ἁγνωμοσύνη ingratitudo Ժխտելն զընկալեալ երախտիս. ապերախտութիւն. անզգամութիւն.
Առ բազմաց ժխտութեան զոփայր, եւ սաստկագոյն դնէր զամբաստանութիւն. զի ասէ, իւրքն զնա ոչ ընկալան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
Զի՞նչ քան զայն ժխտութիւն եւ ամբարշտութիւն կայցէ, յորժամ ոչ միայն չհաւատային, այլ եւ անծանոթ նմա զանձինս ցուցանէին. (Նանայ.։)
Ի ժխտութիւն ելեալ մեր, եւ որ ի մեզ երախտիք իցեն՝ մոռացեալ արհամարիցեմք զնոսա. (Կոչ. ՟Է։)
to become insolent, saucy, arrogant.
ԺՄԵՐՏԵԱԼ. Բառ անստոյգ, իբր Ժպրհեալ, յանդգնեալ, կամ բանդագուշեալ.
Այսչափ ժմերտեալք՝ մինչեւ զամենայն մարդկան աչս կամին ունել. (Եզնիկ.։)
to smile;
to sneer, to laugh in one's sleeve.
Ժմտին եւ զուարճանան խնդութեամբ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ժմտեալ մահաբեր ձեւով, ասաց երդնում քեզ։ Ընթերցեալ զգրեալսն, եւ յոլով ժմտեալ՝ գրեաց նոցա. (Պտմ. աղեքս.։)
to liquefy, to melt;
to spoil, to get spoiled, to grow corrupt, or putrid, to rot, to fester.
Շահ բանիցն կսկծելեաց (իբրեւ աղիւ) պնդէ, եւ չտայ ժողխել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
assembled, collected;
—ք, compilation, collection, miscellany.
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ. Ժողովեալ, աւաքեալ աստի եւ անտի.
Լաւ է գետօրէն ընթացք ջուրց՝ քան զսակաւ ժողովածու. (Երզն. քեր.։)
Ժողովածոյ ջուրք ժահահոտեալք անպիտան լինին ըմպողաց. (Վրք. ոսկ.։)
Ռամկօրէն Ժողովածու կոչին գրուածք պէսպէս ըստ հաճոյս գրչաց հաւաքեալք ի զանազան գրոց. զորմէ տե՛ս ի բառն ՈՍԿԻՓՈՐԻԿ։
cf. Ժողովածոյ.
ԺՈՂՈՎԱԾՈՅ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ. Ժողովեալ, աւաքեալ աստի եւ անտի.
belonging or pertaining to a council or assembly;
member of the council;
member of Parliament;
Ecolesiastes (sacred book).
Ըստ ժողովականին բանի մարդկային մեծութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
συνοδικός synodalis որ ինչ լինի ի ժողովս առաջնորդաց. սիւնհոդոսական.
Ետուն մեզ զուղղափառ հաւատ ժողովական թղթովք սրբոյն կիւրղի. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ցուցցանեն ամենայն իրօք, կամ ժողովական գրով, կամ թղթով հաղորդականօք. (Առ որս.։)
cf. Ժողովարան.
Ոչ եթէ արհամարհել ուսուցանեմք զշինուածովքն զպատուեալ տեղիսն, որ անուանեալ կոչի ժողովանոց. քանզի ի նմա ժողովին քահանայք, եւ մանակունք ուխտի, եւ պաշտօնեայք. (Սհկ. կթ. եկեղ.։)
council-hall;
committee-room;
club, club-house;
paradise;
church;
synagogue;
mosque;
Ecolesiastes.
ԺՈՂՈՎԱՐԱՆ συναγωγή, συναγώγιον, καταγώγιον collectio, diversorium δικαστήριον tribunal. որ եւ ԺՈՂՈՎԱՆՈՑ. Ժողովետեղ. հանդիսարան. տուն ատենի. խորհրդարան. օդեւան.
Երկիրս է արտաքսելոյն տեղի, տրտմութեանն հաւաքարան, եւ մահու պատուհասի ժողովարան. (ՃՃ.։)
Խորհրդածուքն եկեղեցացուցիչքն ի ժողովարանն. (Արիստ. աշխ.։)
Ի խորհրդարանս եւ ի ժողովարանս. (Փիլ. իմաստն.։)
Ցնծացեալ բերկրի սիոն՝ վերինն ժողովարան, միաբանությամբ ընդունել յարկսն յաւիտենից. (Շար.։)
Զի յերկինս ստասցուք փոքր ինչ ժողովարան, հոգ ոչ առնեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
ԺՈՂՈՎԱՐԱՆ. որպէս Եկեղեցի. տուն աղօթից հաւատացելոց. ἑκκλησία ecclesia. ժամ.
Քրիստոսի բիակարան. , սրբոց ժողովարան. (Տօնակ.) որ եւ հայի ի խորհուրդ վերին եկեղեցւոյ։
Եկեղեցիք բարեպաշտաց՝ տաճարք աղօթից եւ խնդրուածոց, եւ ժողովարանք՝ որոց առ աստուած մերձենալ կամիցին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եկեղեցին յեբրայեցւոցն ի մերս ժողովուրդ թարգսանի. ըստ նմին անուան կոչի եւ ժողովարան. (Շ. թղթ.։)
Ի տունս բարեկամաց սիրով ընթանամք այլասեռքս քրիստոնեայք. եւ ի տունս աստուծոյ՝ ժողովարանս այլ եւ այլ ազգաց մի քրիստոնէից՝ դժուարաւ. (Լմբ. ատ.։)
յամենայն տեղիս ժողովարանս շինեցին ոչ վասն զոհից, այլ՝ միայն աղօթս մատուցանել. (Իգն.։)
Եւս եւ Մզկիթ այլազգեաց. թ. Ճամի (որպէս տեղի գումարման).
ԺՈՂՈՎԱՐԱՆ. Սեպհական ժողովուրդ Աստուծոյ. հին եւ նոր եկեղեցի.
Զայսոսիկ միշտ խոստովանին երկուց ժողովարան. (Սհկ. կթ.։)
Էշն յանաքուր կենդանեաց, որ է հրէից ժողովարանն։ Յաւանակ առ նմինզհեթանոսաց ժողովարանն ասէ. (Մամբր.։)
Պահանջէ մարգերէիւն հոգին սուրբ հնոյ ժողովարանին, եւ այլն. (Շ. բարձր.։)
Զոր եւ մերս ժողովարան խոստովանի. (Լմբ. սղ.։)
ԺՈՂՈՎԱՐԱՆ. որպէս Եկղեսիաստէս. այսինքն ժողովօղ. հաւաքօղ.
Խաչն՝ մանկանց դաստիարակ, ծերոց ժողովարան. (Անյաղթ բարձր.։)
Ինքն է օրենսդիր եւ ժողովարան սրբոց. եւ պսակիչ նահատակաց. (Ճ. ՟Բ.։)
plotter, conspirator.
Որ ժողովս առնէ, մանաւանդ որպէս խռովարար, կամ ինքնագլուխ.
Արտաքսեալքն յեկեղեցւոյ ոչ ամենեքեան հերձուածողք ասին. այլ զկէսս հերձուածողս կոչեցին միայն, եւ զայլս առանձին ժողովարանս (Բրս. կանոն.։)
cf. Ժողովարան.
Պայծառացուցեալ վայելչական զարդուքն զտունն, զժողովետղն, զսեղանն. (Նիւս. կազմ.։)
Դարձան (եպիսկոպոսունք) անդրէն ի ժողովետղս իւրեանց. (նոր ձ. եւ տպ. ի ժողովետեղն. ) (Վրք. ոսկ.։)
Կամ որպէս Ժողովրդանոց հրէից. συναγωγή սինովա.
Կամ որպէս Եկեղեցի քրիստոնէից. ἑκκλησία. ժամ. քիլիսէ.
Զկատարման մեծին խորհրդոյ տաճար, զողովետղն հաւատացելոց սրբոց. (Սարկ. հանգ.։)
Դու փախուցեալ՝ եւ զժողովետղն թողուս. (Լմբ. պտրգ.։)
who collects or gathers together.
Ցրուեցելոց ճշմարտասիրաց է ժողովիչ, եւ անիրաւացն ցրուիչ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Մատեան ժողովիչ է իմաստութեան. (Խոր. ՟Գ. 18։)
զի թէ արդարութիւն ժողովիչ է առ աստուած, եւ միացուցիչ, ապա ուրեմն մեղքն ցրուիչ. (Երզն. մտթ.։)
Խառնեսցին ընդ ժողովիչ կցորդութիւն. (Եփր. համաբ.։)
convener, convoker;
the Wise Man, Solomon, the Preacher;
the Book of Ecclesiastes.
cf. ԺՈՂՈՎԻՉ. այլ որպէս գ. է Եկղեսիաստէս. ἑκκλησιαστής ecclesiastes. Եկեղեցացուցիչ ժողովրդեան, քարոզ եւ վվարժապետ իմաստութեան, սեպհականեալ անուն սողոմոնի, եւ միոյ ի գրոց նորա.
Բանք ժողովրդի որդւոյ դաւթի արքայի իսրայէլի յերուսաղէմ։ ունայնութիւն ունայնութեանց ասաց ժոյովօղն։ Ես ժողովող (եյլ ձ. եկղեստիաստէս) եղէ թագաւոր ի վերայ իսրայէլի յերուսաղէմ։ Եղեւ ժողովողն իմաստուն, զի ուսուցանէր ժողովրդեանն զգիտութիւն. եւ այլն։
Եկայք տեսցուք զիմաստ բանին, հզմիտս անուան ժողովրդին։ Թամէ զհանճարըս սա ի մին, զիմաստութեանց զպիտանին, սիրով զորդիսն իսրայէլին՝ ժողովելով զամենեսին. (Շ. յիշատ.։)
Ի ժողովողէն խրատեսցի ուրախ լինել յերիտասարդականն մանկութեան ի սէրն աստուծոյ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)
Ընդէ՞ր կոչէ զինքն աստ ժողովող. զի ի գիրս առակացն՝ որպէս ասացաք, ժողովեաց զպէսպէս եւ զբւրապատիկ ընթացս մարդկան. (Լմբ. ժղ.։) նովին անուամբ պատուոյ կոչեցին յոյնք եւ զսուրբն մեսրոպ՝ Եկղեսիաստէս կամ եկղեսիաստիկոս. վասն որոյ ի ի նա հայի ասելն.
կորեաւ ժողովողն, թագեաւ նաւահանգիստն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
assemblage, reunion;
collection.
Ժողովելն. իլն. ըստ ամենայն մշ.
Զորս այլումն ժամու թողցուք ժողովման զյոլովսն։ Անիծիւք եւ դառնութեամբ ժողովումն անիրաւին ի զրկելոց անտի. (Շ. թղթ.։)
Որպէս յաշտարակէն ցրումն, նոյնպէս ի խաչէն ժողովումն. (ՃՃ.։)
Էր այնուհետեւ լսել յամենայն եկեղեցիս.. . ի ժողովմունս միաբանութեան. . . զինչ բարի կամ զինչ վայելուչ. (Փարպ.։)
Ամենայն մարմինք զլինելութիւնն ի ժողովմանէ չորիցս տարերցս ունին. (Նիւս. բն.։)
Զշարադրեալսն ժողովումն իմն պարզիցն գործէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զի ոչ ազգաբանութիւն, եւ ոչ ամացն ժողովումն այսոցկ վկայէ. (Խոր. ՟Ա. 4։)
people, the multitude, the vulgar;
the mob;
assembly;
synagogue.
Խոսեցաւ յականջս ժողովրդեան երկրին։ Դան դատեսցէ զժողովուրդ իւր իբրեւ զմի այր ի մեջ իսրայէլի։ Ժողովրդեանն այլազգեաց։ Լցաւ երկիրդ ժողովրդովք բազմօք։ հրաման ետ փարաւոն ամենայն ժողովուրդն անցանել ընդ յորդանան։ Նա փրկեսցէ զժողովուրդ իւր։ Բժշկէր զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն։ Ժողովուրդ է իմ բազում ի քաղաքիս յայսմիկ։ Երկու ազգք են յարգանքի քում, եւ երկու ժողովուրդք յորովայնէ քումմէ զատցին, եւ ժողովուրդ զժողովրդեամբ ելեւել առնիցէ.եւ այլն։
Տիրեցին ժողովրդոց, եւ առին զքաղաքս ազգաց. (Նար. կթ։)
Վասն անօրէն անհաւատին եւ խստերախ ժողովրդին. (Յիսուս որդի.։)
այսօր եկեալ կամու փրկչին առ ի մատնիլ յանօրէն ժողովրդէն. (Շար.։)
Խոսեա՛ց ընդ ամենայն ժողովրդեան որդւոցն իսրայէլի։ Զենցեն զնա ամենայն բազմութիւն ժողովրդեան։ Սատակեցի անձն այն ի ժողովրդենէ իսրայէլի.եւ այլն։
Երթային զհետ նորա ժողովուրդք բազումք։ Տեսեալ զժողովուրդսն ել ի լեառն։ Ամենայն ժողովուրդն կայր առ ծովեզերբն։ երկնչէր ի ժողովրդենէ անտի։ Գթամ ի ժողովուրդդ, կամ ի վերայ ժողովրդեանս.եւ այլն։
Լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց, եւ փառք ժողովրդեան իւրում իսրայէլի։ Տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Արձակեա՛ զժողովուրդ իմ։ Առից զձեզ ինձ ի ժողովուրդ։ Ես եղէց ձեզ յաստուած, եւ դուք եղիջիք ինձ ի ժողովուրդ։ Այլ դուք ազգ էք ընտիր ... ժողովուրդ սեպհական։ Հովուել ժողովուրդ տեառն, զոր ապրեցոյց արեամբ իւրով։ Որք երբեմն չժողովուրդք, բայց արդ ժողովուրդ աստուծոյ.եւ այլն։
արդ եկայք ժողովուրդ աստուծոյ, եւ հաւատացալք քրիստոսի։ Այսօր ժողովուրդք՝ որք ի հեթանոսաց, եւ այլն. (Շար.։)
ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ. որպէս Ընտանիք եւ ընդոծինք միոյ տանուտեառն կամ նահապետի. իրեն մարդիկը.
Զահի հարաւ յակոբ, եւ զատոյց զժողովուրդն՝ որ ընդ նմա էր։ Ասէ եսաւ. իսկ թողից առ քեզ ի ժողովուրդենէ աստի՝ որ հնդ իս են. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 7։ ՟Լ՟Գ. 15։)
ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ. որպէս Ժողովրդական. աշխարհիկ.
եթէ քահանայապետն օծեալ մեղանչիցէ առ ի ժողովուրդն յանցուցանելոյ։ Մովսէս եւ ահարոն օրհնեցին զամենայն ժողովուրդն։ Քաւեսցէ վասն քահանայիցն, եւ վասն ամենայն ժողովրդեանն քաւեսցէ։ Մխիթարեզէք զժողովուրդ իմ, քահանայքդ խօսեցարուք.եւ այլն։
Ամէն ասելովն՝ կցորդ լինին ժողովուրդքն քահանայից. (Խոսր.։)
Յերեկ ի մէջ ժողովրդեանն (կւրակէի) ասացաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ ոք ասիցէ զցեղբայր իւր ռակա, պարտաւոր եղիցի ժողովրդեան. ժողովուրդ աստ զեղբայցվոց ատեանն կոչէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, վուրդք. συναγωγή synagoga. Ժողովարան. ժողովրդանոց հրէից. սինովա.
Գնացեալ անտի յիսուս եկն ի ժողովուրդն նոցա։ Եմուտ ըստ սովորութեան իւրում յաւուր շաբաթուց ի ժողովուրդն։ Մտեալ ի ժողովուրդն յաւուր շաբաթուց՝ նստան։ Ուսուցանէր ի ժողովուրդս նոցա։ Քարոզէր ի ժողովուրդսն գալիլեացւոց։ Ի ժողովուրդս, եւ ի հրապարակս.եւ այլն։
Իսկ աստ զի ասէ՝ ի ժողովուրդս նոցա, զժողովրդանոցացն ասէ. (Շ. մտթ.։)
popular, plebeian;
secular, laic;
a private person.
Նաեւ համաձայիութիւն է ժողովրդականացն՝ մանկանց եղեղեցւոյ (եկեղեցականաց). (Խոսր.)
Բազում ինչ է զոր չէ պարտ գործել միայնակեցի՝ զորս ժողովրդականքն հրաման ունին գործել. (Մաքս. ի դիոն.։)
place of assembly;
synagogue;
cf. Ժողովարան.
συναγωγή synagoga Ժողովարան հրէից. տե՛ս եւ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ըստ վերջին նշ. սինովա.
Զժողովրդանոցն նա շինեաց մեզ։ Ուսուցանէր ի միում ի ժողովրդանոցացն ի շաբաթս. (Ղկ. ՟Է. 5. ՟Ժ՟Գ. 10։)
Զժողովրդանոցացն ասէ, յորում սովոր էին անդր հաւաքել ի շաբաթս. (Շ. մտթ.։)
Եւ Եկեղեցի քրիստոնէից. տաճար.
Ժողովրդանոցք.. . զոր սովորութիւն եղեւ ի վաղնջուց հետէ կոչել եկեղեցիս. (Սհկ. կթ.։)
Ի սուրբ քառասնորդս պահոց առանձնաբար ի վերայ նոցա կատարելով տրտաքոյ ժողովրդանոցին. (Յհ. իմ. ատ.։)