ἠνιοχεύω habenas teneo, aurigo, rego, moderor Իբր Երասանակաւ վարել. կառավարել, (իրօք կամ նմանութեամբ).
Անդ լծեալ զջորիսն՝ երասանակեցին զկառսն ի թագաւորական քաղաքն. (Ճ. ՟Զ.։)
Հողմոյն աջողակ դիպեալ՝ երասանակեցին զնաւն. (անդ։)
Ձիավարն քրիստոսի խաչիւն զամենեսեան երասանակելով՝ յերկինս ձգեաց. (Քեր. քերթ.։)
Երասանակեա՛ զնա բարեպաշտութեամբն. (Մաշկ.։)
Թստ իւրաքանչիւր զգայութեան ի կրօնաւորութենէ եւ յառողջամտրութենէ երասանակեալք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 215։)
Թշնամիք իմ հրապուրեցին զիս, եւ արկին երկիւղուկս ի քէն». (հին տպ. երկիւղիկս. Բուզ. ՟Դ. 54։)
ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻ ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՆ. ἐβδομηκοντάκις septuagesies գրի եւ ԵՕԹԱՆԱՍՆԱԿԻ, ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՑՍ. Իբր Եօթանասուն անգամ. եօթանասնիցս.
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. առաք.։ (որ լինի եւ սեռական Եօթանասնեակ բառին։))
Զի թէ եօթն անգամ վրէժք խնդրիցին ի կայենէ, ապա եւ ի զամեքայ եօթանասնեկին եօթն. (Ծն. ՟Դ. 20։)
Ոչ ասեմ քեզ, թէ մինչեւ յեօթն անգամ, այլ մինչեւ յեօթանասնեկին եօթն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 22. (որ ի Մծբ. ՟Բ. ի մի ձեռ. գրի, եօթանասնեկից։))
φλυαρία nugae Զրաբանութիւն. բաջաղանք. բարբաջանք. եւ զրպարտութիւն. խենդուխելառ խօսք.
Դադարեցաւ ընդդէմ Քրիստոսի ի զրախօսութենէ։ Բե՛ր անցուսցուք ի մէջ զՆեստորի զրախօսութիւնսն. (Պրպմ.։)
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն (ընդդէմ) տէրունական գրոց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Ես ոչինչ զարհուրիմ եւ զմտաւ ինչ ածեմ յաղագս դոցա զրախօսութեանդ. (Կաղանկտ.։)
Խորշոմեալ երեսօք ծերութեան. երեսը կըռնճմտած.
Ի նմին ժամու պառաւն իւր ժմերես (յեզաբէլ), մատուցեալ սեւացուցանէր զմացառս աչացն. (Եփր. թագ.։)
Մանկունք որ իննուտասնամեայ էին ի ժամանակին՝ իբրեւ ելին յերկրէն եգիպտացւոց, մտին յերկիր պարգեւաց. (Եփր. ծն.։)
Ի ՍՊԱՌ. ԻՍՊԱՌ. εἱς τέλος, εἱς πέρας in finem, omnino. Մնչեւ իսպառումն. մինչ ի կատարած. ցվախճան. յաւէտ. բոլորովին. ամենայն սարօք կամ մասամբք. բնաւին. ինչուան ետքը, բոլոր բոլորովին.
Ոչ իսպառ բարկանայ մեզ տէր։ Որ համբերեսցէ իսպառ, նա կացցէ։ Զիմի՛ իսպառ եկեալ թախանձիցէ զիս.եւ այլն։
Հասից նմա իսպառ։ Հանից զքեզ իսպառ (յեգիպտէ)։ Ծագեսցէ իսպառ. եւ այլն։
• «կնդրուկի ծառ» Ովս. ժդ. 6. Միս. ի. (Բազմ. 1911, 261բ), որ և լիբան Կո։ 4։ (Զի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և թ'կմուգս փագտէ). լիբանան Վրք. և վկ. Բ 120։
• = Յն. λίβανος, որ ծագում է եբր. [hebrew word] ləbānōn հոմանիշից. այս բառը բուն նշա-նակում է «սպիտակ» և Լիբանան լեռան ա-նունն է. որից յետոյ անցել է նշանակելու նոյն լեռան վրայ աճող խնկաբեր ծառը.-յոյնից է փոխառեալ նաև հսլ. ռուս. ливанъ «կնդրուկ». հմմտ. վերը լիբանոն։-Հիւբշ. 552։
λίβανος, -νη arbor thurifera. եբր. լիպանօն. Կնդրկաբեր լեառն յերկիրն քանանացւոց, որ եւ կոչի Աներ լիբանանու. ուստի կարծի նշանակել եւ զծառն կնկրկի.
Արձակեսցէ զարմատս իւր իբրեւ զլիբանոս. (Ովս. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Սա լիբանոս արձակեալ արմատովք յարեւելս. (Միսայէլ խչ.։)
նշողեալ որպէս զլոյս. որ արձակէ յիւրմէ զնշոյլս. լուսածագ. արփիափայլ. գերամաքուր.
լուսանշոյլ ամպովն վերանալով. (Անան. եկեղ։)
Այն օդականն լուսանշոյլ մեծ պայծառութիւնդ. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
մարմինն (կուսի) լուսանշոյլ ի գերեզմանի եդեալ. (Վրդն. յանթառամն.։)
Ի նորին լուսանշոյլ խորհրդագոյն փառաւորեալքն. (Տօնակ.։)
բարեսէր թագաւորն հեթում իբրեւ զաստղ նշանաւոր լուսանշո՛յլ փայլէր. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
պատուհանս ի կողմանէ ոչ եթող, այլ ի վերուստ ի ձաղուանէն լուսանցսն մանրամազ փոշետեսակութիւն (շողոյ)։ Աղուեսուց ի յորջսն զծխահանսն եւ զլուսանցսն. (Մագ. լ. ՟Ծ։)
Կափուցեալ զաչս յարեգակնայինց ճառագայթից, եւ զլուսանցս բնութեանցն յարփիական նշուլիցն նսեմացեալ. (Մագ. ՟Ա։)
ԼՈՒՍԱՆՑՔ, ցից. կամ ԼՈՒՍԱՆՑ, ի. գ. Առաւել ռմկ. բառ միջին եւ յետին դարուց. (զոր եւ մեք վարեցաք յընթացս գործոյս) Եզերք մատենին անգիր մնացեալք ի չորից կողմանց. margo (-ginis)
Յայլ օրինակէ գտաւ եւ գրեցի զամենայն տունքս՝ որ ի լուսանց դրոցս. (Յիշատ.։)
Նուաստ ամենեւին. տրուպ. յետնեալ. ցած, խիստ վարի. ալլագ. հագըր.
Ամենանուաստ աշակերտ. (Թղթ. հաղբ. առ գր.։)
Ամենեցուն սիրօղ.
Ամենասէր, ամենագութ, ամենախնամ. (Մանդ. ծն.։)
Յամենայնի սխալական. բազմավրէպ. որ շատ կըսխալի, սխալանքով լեցուն.
Առ որս միշտ է վրիպութիւն եւ ամենասխալ տարակուսութիւն. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Որ զամենայն ինչ սպառէ. վատնիչ եւ ծախիչ հասարակաց. զամմէնը հատցնօղ՝ ջնջօղ.
Համաջունջ ամենասպառ ջրհեղեղ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին ամենասպառ ծովուն յորդութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Բոլորովին, իսպառ կորուսմամբ.
Ոչ ի համբաւելն զքեզ կորուսեալ՝ համայնաջինջ եւ ամենասպառ զսերմն ծննդոցն կրճատեցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Ամենաստեղծիչ Միածին. (Կանոն.։)
Խնդրել ի նմանէ զԱստուածն ամենաստեղծիչ. (ՃՃ.։)
Ամենասքանչելի յարութիւնն կայ եւ մնայ առաջի մեր. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ամենեւին վաստակեալ. յամենայն վաստակս աշխատեալ. շատ յոգնած.
Ամենավաստակ ոտք խոստովանողին. (Եղիշ. ՟Ը։)
thick, bushy, full of hushes;
—ք, thicket, copse, brushwood, bushes.
Ի թփուտ մացառս այսր անդր ընթանալով. (Նիւս. կազմ.։)
Ի թփուտս եւ ի մայրիս. (Վրդն. ծն.։)
full of spittle;
— առնել, cf. Թքակոծեմ.
Երեսք թքալիցք, եւ ծնօտք ապտակեալք. (Եղիշ. խչ.։)
Թքալից եղեալ, ապտակեալ, կռփեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
to spit upon;
to scorn, to despise, to shower down abuse on.
Հրամայէ թքակոծ առնել. (Լաստ. ՟Զ։)
Ի լոյս ածեալ զմահու դարանն՝ թքակոծեցին զնա. (Մամիկ.։)
Հրամայէ թքակոծ առնել. (Լաստ. ՟Զ։)
Ի լոյս ածեալ զմահու դարանն՝ թքակոծեցին զնա. (Մամիկ.։)
ptyas (sort of asp).
Զթունաւոր սողունս, զքարբս, զթքաքարբս. (Վրդն. ծն.։)
cf. Թքանեմ.
Թքեսցո՛ւք ընկեսցո՛ւք եւ զայն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Եթէ փչեսցի կայծ, բորբոքեսցի. եւ եթէ թքեսցի ի նա, շիջցի. (Սիր. ՟Ի՟Ը. 14։)
to spit often, or continually, to be always spitting.
humidity, wet;
rainy weather, rain;
shower.
Վասն բազում եւ անչափ թօնից անձրեւաց։ Խորշակաց, կամ թօնից, կամ հիւանդութեանց։ Խորշակս եւ թօնս. (Փիլ. իմաստն.։ եւ Փիլ. քհ. ՟Ե։)
Հոսմամբ թօնիցն բերմամբ հեղեղեն. (Պիտ.։)
Ծաղիկքն ծառոց ի թօնից եւ ի հողմոց վնասին. (Բրսղ. մրկ.։)
wet, showery, stormy.
Անձրեւուտ. խոնաւուտ. խիստ թաց. նէմնաք.
Յորժամ խորշակ իցէ, առատ ջուրբ արբուցանել (զերկիր). իսկ յորժամ թօնուտ, զառաւելեալն արգելլով՝ ընդ այլ առնել զգնացն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 14։)
glands.
Հերք, խաղճմունք (կամ խողճմունք), եղնդունք. (Նիւս. կազմ.։)
bearing or producing grapes.
Այգի խաղողաբեր. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
Որթս խաղողաբերս. (Արծր. ՟Ե. 8։)
vine.
Տայ զհովութիւն քափուրի, որ ի հնդիկս ի մէջ խաղողենւոյ հանեն. (Ոսկիփոր.։)
staphylinus;
cricket.
ԽԱՂՈՂԵՓԵԱՑ κολεόπτερος cujus prunae involucro crustaceo velut vagina quadam includuntur. որ է ՊԱՏԵՆԱԹԵՒ. Մակդիր պատենաւոր ՃՃեաց թռուցելոց, որք կամ յաւուրս եփելոյ խաղողոյն ի վեր երեւն, կամ գունով նման են հասուն խաղողոյ.
Զկէսն հերձաթեւս անուանեցին, այսինքն զարծուիս ... եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն խաղողեփեացս, եւ բզէզս. եւ որ սոցին նման են. (Վեցօր. ՟Ը։)
currants, small grapes;
gooseberry;
night-shade, bane-wort, morel;
uvula.
σταφύλιον uvula. եւ եւս κύων ξυλίνη rubus canina, կամ uva spina, crespina. Մանր խաղող. եւ ինչ նման է նմա. (Գաղիան.)
ԽԱՂՈՂԻԿ. որ գրի եւ ԽԱՂԱԼԻԿ, ԽԱՂԱԼԻՔ, ՂԱՂՈՒԿ. σταφυλή uva, uvula, gurgulio. Սոսորդ. զատիկ, լեզուակ, մակալեզու. եւ ցաւ նորին. կողկողիտ, պզտի լեզու. (Գաղիան.։)
guttural, rough, harsh, hard, unpleasing, grating to the ear (language).
Թանձրաբարբառ՝ որպէս զքաղդեացիս կամ զբարբարոսս.
Զձկնորսն մարդկա առնել որսորդ, եւ զխաղտալեզու քաղդեացին հրեղէն լեզու յարդարել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
to be unskilful or inexpert;
to leave off a habit, to break a custom.
Խամ լինել. անկիրթ գտանիլ. անգործ մնալ. յուլանալ. կորուսանել զմարզութիւն.
Ոչ թողուցուցանէ դրժօղ դատարկութեամբն խամանալ զիւրսն։ անվարժիցն եւ խամացելոց լսելեաց դժնդակալուր սրայն է պատմութիւն. (Պիտ.։)
ignorance, want of skill, or practice.
Գտանէր զխամդ եւ զանտեղեակդ երկրի. ո՞չ ապաքէն ըստ խամութենէն է զարմանալ։ (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Զի մի՛ երբէք ի դրժօղն խամութենէն ի վերայ հասցէ պարտութենէն վտանգ։ Կորուստանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան վասն ընտելակաց խամութեանն։ Ամենայն ինչ բնական ստածումն կրթութեամբ աճէ, եւ խամութեամբ խամրանայ. (Պիտ.։)
Մաշել զխամութիւն մտացն, եւ կոչել ի կարգս վարժեցելոցն. (Երզն. քեր.։)
Մինչ զի մոռանալ զիմ խամութիւն տկարութեանս. (Ոսկ. գծ. յռջբ։)
to fade, to wither, to dry, to shrink, to waste away, to languish, to grow weak, to be stunted;
to spoil, to tarnish.
Առաքինութեան բոյսք խամրացեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
Զի՞նչ օգուտ իցէ սերմանց բուսյնբարւոք գոլ, եւ յետոյ խամրանալ. (Երզն. մտթ.։)
Նմնանութեամբ ասի.
Տկարասցի վիհն, խամրասցի հնոցն. շիջցի գեհեանն. (Էր ընդ եղբ.։)
Բնական ստածումն կրթութեամբ աճէ, եւ խամութեամբ խամրանայ. (Պիտ.։)
to wither, to cause to shrink, to weaken, to stunt, to kill;
to tarnish, to spoil.
ԽԱՄՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽԱՄՐԵՄ ԽԱՄՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καταμαραίνα , ξηραίνω exarefacio, tabefacio ἁποσβεννύω extinguo. Տալ խամրանալ. թառամեցուցանել. չորացուցանել, եղծել. խոհրել. անպիտանացուցանել. նուաստացուցանել.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Զմարդկային ծաղիկս ըստ գարնանային ժամանակի մանկութեան ցուցանէ. եւ ապա խամրեցուցանէ ի ձմերանի ծերութեամբն (յն. ծերութեանն) ապականելով. (Նիւս. կուս.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
ԽԱՄՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽԱՄՐԵՄ ԽԱՄՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καταμαραίνα , ξηραίνω exarefacio, tabefacio ἁποσβεννύω extinguo. Տալ խամրանալ. թառամեցուցանել. չորացուցանել, եղծել. խոհրել. անպիտանացուցանել. նուաստացուցանել.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Զմարդկային ծաղիկս ըստ գարնանային ժամանակի մանկութեան ցուցանէ. եւ ապա խամրեցուցանէ ի ձմերանի ծերութեամբն (յն. ծերութեանն) ապականելով. (Նիւս. կուս.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Ունէր ընտանի բոյս բուսուցանել, եւ խամրեաց զնա։ Խամրեն զսէր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Նար. երգ.։)
ԽԱՄՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽԱՄՐԵՄ ԽԱՄՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καταμαραίνα , ξηραίνω exarefacio, tabefacio ἁποσβεννύω extinguo. Տալ խամրանալ. թառամեցուցանել. չորացուցանել, եղծել. խոհրել. անպիտանացուցանել. նուաստացուցանել.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Զմարդկային ծաղիկս ըստ գարնանային ժամանակի մանկութեան ցուցանէ. եւ ապա խամրեցուցանէ ի ձմերանի ծերութեամբն (յն. ծերութեանն) ապականելով. (Նիւս. կուս.։)
cf. Խամրանամ.
Սակաւիկ ինչ ժամանակ ծաղրեալ, եւ դարձեալ խամրին։ Ձմերանի զուարճացեալքն խամրին. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.)
Խամրին եւ թառամին։ Խամրի, եւապականի։ Չթառամի, չխամրի. այլ միշտ ծաղկի. (Վեցօր. ՟Ե. Սարգ. յկ. ՟Բ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
Յորժամ հասանեն ի վերայ նոցա փորձանք ինչ, խամրին յերեսաց նորա. (Եփր. համաբ. ըստ Լմբ.։)
Զինչ օգուտ իցէ ի սերմանեացն, որ ի բոյսն բարւոք իցեն, եւ ետոյ խամրին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Արեւըն խեթիւառ նախնին հայի (ադամ), առժամանն այնպէս երեւելի յաճմունս բարւոյհամակեալ՝ ներկեալ խամրէին. (Փարպ.։)
to sting, to spur, to goad.
ԽԱՅԹԱՀԱՐԵԼ. Որպէս խայթիւ կամ խայթոցաւ հարկանել.
Զքանանացիսն տկար պիծակօք կոտորեաց խայթահարեալ. (Եղիշ. դտ.։)
to sting, to prick;
to nettle, to pique;
խիղճն խայթէ զնա, he feels remorse, he scruples at.
δάκνω mordeo եւ πλήσσω, -ττω (իբր πλάγω . յորմէ լտ. plaga) percutio, ferio. Խայթիւ կամ խայթոցաւ իւրք խթել հարկանել խոցել. որ եւ ասի ԽԱԾԱՆԵԼ. Խոթիլ, խածնել, կծել, կճել.
Հրամայեցից վիշապին խայթել զիոսա. (Ամովս. ՟Թ. 3։)
Սողեալ՝ եւ գայր նման օձին ... առ ի խայթել գարշապարին. (Շ. եդես.։)
sting;
point;
prick;
—ք, cf. Խայթուած.
Չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. (Յայտ. ՟Թ. 5։)
Խայթոցկարճի։ Ըստ նմանութեան կարճի, եւ խայթոց յագիս նոցա։ Եղեց իբրեւ զխայթոց տանն յուդայ։ Ո՞ւր է խայթոցք։ Խայթոց մահու՝ մեղք են. (Յայտ. ՟Թ. 3. 10։ Ովս. ՟Է. 12։ ՟Ժ՟Ե. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 55. 56։)
Խայթոցք նորա կան, եւ խոցոտեն զբազումս։ Փշրին խայթոցք նորա. (Մծբ. ՟Է։)
Ըստ գազանաց բնութեան գանիւք եւ խայթոցիւք գործիցեն հնազանդեալս զհոգիսն ծառայիցն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
նմանութեամբ ասի.
Շրջեալ ցանկութեանցն՝ մտանէ այնուհետեւ դառն խայթոց մտացութեանցն. այսինքն խիղճ մտաց. (Շ. յկ. ՟Թ։)
Օձն պղնձիբժշկեաց զխայթոցս եւ զթոյնս շնչաւոր օձիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Ոչ եւս ունին գարշապարս բոկս կասկածաւորս օձին խայթոցաց. (Նար. երգ.։)
stinging, furnished with a sting.
Յօձից թունալից խայթոցւորաց պիւրակէ. (Երզն. լս.։)
sting, prick, insect-bite;
bite;
— վիրաբուժական, puncture.
Առ մեղս ծածուկ խայթուածովքն սատարութիւնս. (Լմբ. պտրգ.։)
Զպղնձի օձն, որ էր ժողովրդեանն ի մահաբեր խայթմանէն բժշկութիւն. (Նիւս. երգ.։)
stinging, tingling, prickling;
quilting, stitching, pinking.
Առ մեղս ծածուկ խայթուածովքն սատարութիւնս. (Լմբ. պտրգ.։)
Զպղնձի օձն, որ էր ժողովրդեանն ի մահաբեր խայթմանէն բժշկութիւն. (Նիւս. երգ.։)
to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).
ԽԱՅԾԵՄ ԽԱՅԾԻՄ. περκάζω varior, maturesco, nigresco. Անկանիլ խայծից կամ խայտից ի խաղողս. սկսանիլ կարմրիլ եւ սեւանալ խաղաղոյ. հասուանալ. խայծ ինկնալ, հասուննալ.
Խայծեսցի խաղող. (Ամովս. ՟Թ. 13։)
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
cf. Խայծեմ.
ԽԱՅԾԵՄ ԽԱՅԾԻՄ. περκάζω varior, maturesco, nigresco. Անկանիլ խայծից կամ խայտից ի խաղողս. սկսանիլ կարմրիլ եւ սեւանալ խաղաղոյ. հասուանալ. խայծ ինկնալ, հասուննալ.
Խայծեսցի խաղող. (Ամովս. ՟Թ. 13։)
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
to ripen, to mature;
to ripen grapes.
περκαίνω variego. տալ խայծել. հասանեցուցանել իբրեւ զխաղաղ. խայծեցնել.
Աղոխացո՛ ի մեզ զթուութիւն երկիւղին. եւ խայծեցո՛ ի մեզ զքաղցրութիւն սիրոյն, եւ ճաշակեա զնոյն. (Լմբ. սղ.։)
spotted, speckled.
ποικίλος varius, variegatus. Ունակ խայծից կամ խայտից. պիսակ. խայտաբղէտ. խատուտիկ.
Բորոտն ասէ պիղծ է, եւ մեղքն խայծոտք։ Խայծն, եւ մեղօք խայծօտն պիղծ է. (Ոսկ. տիտ.։)
Զպէսպէս մեղսն եւ զխայծոտ ի բաց ընկենու. (Մեկն. ղեւտ.։)
colouring, beginning of ripeness in grapes.
Աւուրք գարնանոյ էին՝ աւուրքն խայծուածոյ խաղողոյ. (թուոց. ՟Ժ՟Գ. 21.) յն. πρόδρομος , վաղահաս, կամ նախընթաց։ Որպէս եւ Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Զ. Խայծած կամ Խածած ասի՝ խայծեալ։
cf. Խայտ.
ԽԱՅՏԱԲՂԷՏ կամ ԽԱՅՏԱԲՂԵՏ. καταστίγμενος punctis vel maculis distinctus ποικίλος varius, variegatus. Խայտ իբրեւ զինձ կամ զընձուխտ. պէսպիսագոյն նիշս ունօղ իբր նկարէն պիստակ.
Ի լերանց ընձուց. ինձ անուանէ զխայտաբղէտ չարիս, եւ զզանազան մեղս. (Նիւս. երգ.։)
Որպէս յամենայն ախտէ գոլ խայտաբղէտք. (Բրս. արբեց.։)
Որպէս զառիւծ խայտաբղէտ կռապաշտութեամբ. (Շար. երգ.։)
Զգայլս ծանունս ի բաց վարել, եւ զխայտաբղէտ հոգիսն բժշկել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
Տէր, եթէ կամիս, կարօղ ես զմեղօք խայտաբղէտ ոգիս մեր սրբել. (Ոսկ. ղկ.։)
odd medly of colours, motley.
ԽԱՅՏԱԲՂԷՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԽԱՅՏԱԲՂԵՏՈՒԹԻՒՆ. κατάστεγμα macula vel nota in pelle animalis ποίκιλμα variegatio. Խայտաբղէտն գոլ. խայտութիւն, պիսակութիւն. խայտուց. բիծ.
Եթէ ինծ իցէ, մեռցի հանդերձ խայտաբղետութեամբն. (Առ որս. ՟Է։)
Զզանազան խայտաբղէտութիւն հոգւոյն եւ զսեւութիւն ի գոյն սպիտակութեանառեալ դարձուցանէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Զդարձեալս ի հակայս խայտաբղէտութեան մեղացն գունով. (Նար. խչ.։)
speckled, spotted;
dapple, motley, sorrel, roan, piebald;
կիճ —, serpentine marble.
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
mild, pleasing, sweet looking.
Հայկ գեղապատշաճ եւ անձնեայ, քաջագանգուր, խայտակն։ Խոհեմ սակայն քաջագանգուրն եւ խայտակն. (Խոր. ՟Ա. 9. 10։)
to leap for joy, to be in extasy, to frolio, to sport about;
— զիւիք, to become insolent, to rebel.
σκιρτάω salio, salto διάλλομαι transilio ἁγαλλιάζομαι exulto στρηνιάω, καταστρηνιάζω luxurio, luxuriose vivo. կայթել. կայտռիլ. ի վեր վազել յուրախութենէ. ոստոստել. խաղալ. խնդալ յոյժ, եւ ցնծալ. խնծղիլ. եւ Խենեշանալ. յօրանալ. ցոփանալ. ցաթկըտել, ճխալ, վխտալ, ուրախութենէն վեր վեր ընկնալ, խենդմշտըկիլ, շփանալ. ... Հասարակօրէն ասի զանբանից.
Խայտայիք իբրեւ զզուրակսի վերայ դալարոյ։ Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Խայտացին երինջք ի մսուրս իւրեանց։ Իբրեւզգառինս խայտացին. (Երեմ. ՟Ծ. 11։ Մաղ. ՟Դ. 2։ Յովէլ. ՟Ա. 17։ Իմաստ. ՟Ժ՟Թ. 9։ եկն վազելով ի վերայ բլրոց. Երգ. ՟Բ. 8։)
Ոչ զդելփին քո ետես ակօս պատառեալ, եւ ոչ զեզն ի ջուր խայտացեալ. (Առ որս. ՟Ի՟Զ։)
Կենդանեացն խայտան հոյլք ի դալար վայրս. (Խոր. վրդվռ.։)
Սկսան ձիքն խայտեալ ընդ միմեանս. (Աթ. անտ.)
նովին նմանութեամբ ասի եւ զմարդկանէ.
Խայտալդ քո ել յականջս իմ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Յորժամ խայտան զքրիստոսիւ, ամուսնանալ կամին. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 11։)
Խայտայր ալեօքն ծերունին աստուածորդւովն ի գիրկս իւր (Շար.)
Քրիստոս ի մարմնի. դողալով եւ խնդութեամբ խայտացէ՛ք. դողալով վասն մեղաց, եւ խնդութեամբ վասն յուսոյն. (Ածաբ. ի ծն.։)
Զխայտալն ի զգեստս եւ յինչս եւ յարարս. (Խոսր.։)
Խայտալ. որպէս Բացախայտալ. ἁποσκιρτάω resilio.
Դու ահնապազ ընդ իս ես, դու յիմ ծոցոյս ոչ մեկնեցար երբէք, դու զիմով եկեղեցաւ ոչ խայտացեր. (Ոսկ. ղկ.։)
Օգտել եւ խայտել (իբրեւ զերիվար) (Ոսկ.մ. ՟Բ. 25։)
extasy, transport, thrill of joy.
Խնդութիւն իբրեւ խայտանք իմն են հոգւոյն ըստ կամացն աւետեօք. (Բրս. գոհ.։)
Ասելն կրկնակի խայտանօք առ միմեանս, այո՛ այո՛. (Վրդն. սղ.։)
shamefully, ignominiously, disgracefully, infamously.
Զմեղս քո մի՛ փութասցիս ծածկել բանիւք, այլ խայտառակաբար յանդիմանութեամբ բժշկել. (Ոսկիփոր.։)
of ignominious death.
Խայտառակ մահուամբ. Խայտառակամահ խայտառակեցեր զանօրէն թշնամիսն. (Ագաթ.։)
cf. Խայտառակութիւն.
Զխայտառակութիւնս իւր ոչ ծածկեսցէ։ Զի մի՛ ի խայտառականս անկանիցիս. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 11։ ՟Լ. 19։)
Զխայտառականս ամօթոյիւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.։)
Յայտ առնելով զամօթ խայտառականաց նորա. (Բրս. թղթ.։)
Տեսանես զմարդ ի խայտառականս, եւ չհամարիցի՞ս զայն անձին ի քարուականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ընդէ՞ր խայտառականօք եւ անարգանօք սգոյ թշնամանէք զմարմինս հոգեկիրս. (Մանդ. ՟Է։)
Մատնեցի զանձն իմ ի մահ, եւ ի խայտառականս գազանաց՝ հրոյ եւ սրոյ. (Ածազգ.)
Ազգի ազգի խայտառականս անցուցանէր ընդ նա. (Կոչ. ՟Զ։)
յամօթոյ Խայտառականացպղծութեան ապրեցուցեր զսառայ. Պահեա՛ յանարժան խայտառականացս. (Ագաթ.։)
Ազգի ազգի խայտառականս եւ սպանութիւնս միմեանց առնէին. (Խոսր.։)
Զբարեշուք կանանց խայտառականս զի՞նչ պիտոյ է մեզ եւ ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
δειγματίζω, παραδειγματίζω, παραδείκνυμι publicae ignominiae expono, trado, demonstro. Առակել՝ խաղ առնելով, կամ խայտալով. նշաւակել. ծանակել. մերկանալ զյետոյս կամ զծածուկս. յամօթ առնել հրապարակաւ. առակ նշաւակի կացուցանել. ճառիս՝ րէզիլ էթմէք. Տե՛ս (Ես. ՟Ի. 4։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 22. 39։ ՟Ի՟Գ. 2ր։ Կող. ՟Բ. 15։ Եբր. ՟Զ. 6։)
Խայտառակել զբնութիւն հասարակաց, կամ զխաբեութիւն, կամ զոք, կամ զպատկառելիս, զհաղբս, զմեքենայս, զվէրս. (Պիտ.։ Եզնիկ.։ Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Զ. եւ այլն։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
Զկանայս նոցա խայտառակեսցեն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 16։)
Չխայտառակիլ պղծութեամբ առիրեարս։ Մի՛ խայտառակել զիւրն թոռնիայ. (Նախ. ղեւտ.։)
cf. Խայտառակեմ.
Մերկացեալ խայտառակեցոյց զխորհուրդս փարիսեցւոյն. (Եփր. համաբ.։)
shame, opprobrium, disgrace, ignominy, infamy, turpitude, dishonour;
the private parts.
Առակ խայտառակութեան յետնոց թողեալ։ Մահու խայտառակութեան դատեսցուք զնա։ Ծածկեցի զխայտառակութիւն քո։ Տեսիցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո. Տեսցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո։ Խայտառակութիւ արար յիսրայէլի՝ մտանելով առ դուստրն յակոբայ։ Արուք ընդ արուծ զխայտառակութիւն գործէին. եւ այլն։
Հան զնախատինս պատկառանաց խայտառակութեանս. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Նորա մեքենայիցն եւ խորհրդոցն խայտառակութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Զայսպիսի նշաւակութիւնս պօղոս ոչ պոռնկութիւն, այլ՝ խայտառակութիւն անուանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to spot, to variegate.
ԽԱՅՏԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս Խայտ առնել. Խայտաբղէտ կացուցանել. καταποικίλλω variis inficio maculis.
Խայտացուցանէ զմարմինն, բորոտութիւննս եւ այլ պէսպէ ցաւս ծնանելով. (Պղատ. տիմ.։)
to disorder, to disturb, to confuse, to confound, to disconcert, to put out of countenance;
to spoil, to mar, to break, to destroy;
to corrupt, to ruin;
— զառողջութիւն, to ruin the health.
Ո՞վ են այն՝ որ կարօղ իցէ զարդարել, զոր աստուածն խանգարիցէ (կամ զոր աստուած եղիցէ զնա). (Ժղ. ՟Է. 14։)
Ես ոչ խանգարեմ զիսրայէլ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
Զբարւոյ աստուծոյ զարարածն խանգարեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Խանգարեաց զարարչութիւնն աստուծոյ զերիս ամս եւ զվեց ամիս. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Աստուած խանգարեաց զնա մահու դատապարտութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Է՛ջ եւ խանգարեա զթատրոն սատանայի։ Որք զամենայն տիեզերս ասէ խանգարեցին, եւ այսր աւասիկ նմին իրի եկեալ են. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 8։)
Խանգարեալ խռկեսցէ զտեսութիւնն (ձիընթացից). (Պիսիդ.։)
Բովանդակ խանգարեալ մերոյս քաղաքի ապականեսցին կարգք. (Պիտ.։)
Խանգարեցան սպեսք երախանաց նոցա. (Յհ. կթ.։)
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
Զմիւս եւս կողմն, որ խանգարիչ ճշմարտութեան իցէ։ Խռովարարս եւ խանգարիչս օրինացն թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Եթէ դո՞ւ իցես խանգարիչն իսրայէլի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 17։)
cf. Խանգար.
Տգեղութիւն եւ խանգարումն երեւութանայ որպէսանհանճարից. (Յճխ. ՟Ե։)
Ժամանակ խանգարման երեւեցուցանէ զճշմարտապէս արիսն. (Ոսկիփոր.։)
desire, inclination, wish;
fury, transport;
poetic fire, genius, enthusiasm;
tenderness, affection, love;
— առնել, to despise, to reproach, to contemn.
(լծ. խանձումն). Եռանդն. վառումն. իղձ. մանաւանդ Կղկաթումն եւ անձուկ սրտի ի գթոյ եւ ի սիրոյ, եւ բորբոք նախանձայուզութեան կամ փութոյ, քինու, եւ այլոց կրից.
Եթէ զիս թափուր ի հոգւոյն մնացեալս խանդից. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ոչ կարեն ձգել զմանկունսն՝ տագնապեալք ի խանդոյն. (Զքր. կթ.։)
Խանդաղակաթ սիրով եմ ես. որպէս թէ խանդ՝ որ է նախանձ սիրոյ փեսային, կաթեաց յիս. (Վրդն. երգ.։)
Այսպիսի չքնաղ շինուած՝ բազում խանդիւ շինեալ ի սողոմոնէ եւ ի զօրաբաբելէ. (Երզն. մտթ.։)
ԽԱՆԴ ԱՌՆԵԼ. ἑλέγχω arguo. Յանդիմանել (թերեւս նախանձու շարժեալ).
Թէ զմեզ զվարդապետս խանդ ինչ առնել կամիցիս եւ յանդիմանել. (Յն. մի բայ, Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
to be moved, touched, affected.
ԽԱՆԴԱԳՈՐՈՎ ԼԻՆԵԼ. Գորովիլ խանդիւ սրտի. խանդաղատիլ գորովով.
եղեւ խանդագորով սրտաճմլիկ մարիամանց եղբայրական գութ. (Նար. տաղ ղզր.։)