garden;
— բանջարոյ, kitchen garden;
— պտղոց, fruit —, orchard;
տնկաբանական —, botanical -;
գծել զձեւ պարտիզի, to lay out a -;
մշակել զ —, to garden;
cf. Թի.
• , ի-ա հլ. «այգի, բանջարանոց, ծաղկանոց, մրգաատան ևն» ՍԳր. որից պարտիզարար Կոչ. 116. պարտիզպան Յհ. ի. 15. Վրք. հց. պարտիզապան Ոսկ. ես 464. Եփր. համաբ. 28. Պղատ. մինովս. պարտի-զանալ «ծլիլ, ծաղկիլ» Նիւս. երգ. պարտի-զիկ Յհ. կթ. Վրք. հց.։ Նոր բառեր են՝ պար-տիզպանուհի, մանկապարտէզ, պարտիզ-պանական ևն։
• = Հահլ. *nardēz հոմանիշից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] pālēz «պարտէզ». սրա հին ձևն է զնդ. [other alphabet] pairidas̄za, որ կազմուած է pairi «շուրջ»+diz «փորել, շի-նել, դիզել» բառերից և նշանակում է բուն «շուրջանակի ցանկապատ»։ Շատ նշանաւոր էին աքեմենեան պարսիկ իշխանների պար-տէզները. և նիւթի հետ բառը այն ժամանա-կից սկսեալ տարածուել է դէպի Արևմուտք. այսպէս ասուր. pardisu, ասոր. [syriac word] pardāisa «պարտէզ», [syriac word] ❇pardaispānā «պարտիզպան», եբր. [hebrew word] pardēs «պար. տէզ», արաբ. ❇ ︎ firdaus «ծառաստան, պարտէզ, դրախտ» (սրանից էլ ֆիրդուսի բանաստեղծի անունը, իբրև «դրախտաբը-նակ»), [arabic word] fālīz «պարտէզ», յն. παραῦεισος (Boisacq 746, 949), լատ. paradisus «պար-տէզ, երկրային կամ երկնային դրախտ», իտալ. paradiso, ֆրանս. paradis «դրախտ»։ Քռենոփոն վկայում է բառիս ծագման մա-տին՝ հետևեալ հատուածում. ἐπιμελεῖται του-των ὄπως ϰῆποί τε ἐσονται, սί παράδεισοι ϰαλού-μενοι, πάντων ϰαλῶν τε ϰαγαϑῶν μεστοὶ ὅσα ἠ γη φύειν ϑέλει «հոգս է տանում որ լինին այն այգիները, որոնք պարտէզ են կոչւում, բո-լոր այն գեղեցիկ և լաւ բաներով լցուած, որ երկիրը արտադրել կարող է». (տե՛ս Scrip-torum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Aenophontis opera, Marchant, Oxonii Բ. գլ. Դ. § 13)։-Հիւբշ. 229։
• Schrōder, Thesaur. 56 ստուռառա-նում է պարտ սէզ (այսինքն պիտանի կանաչներ) և մեզանից փոխառեալ է դնում միւսները։ Ըստ այսմ նաև Վիս-տոնեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6 հայե-ռէնից են դնում յն. և լտ. ձևերը, որ ուրիշ գիտուններ մար կամ պարսիկ են համարում։ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրը-բոց. հտ. Բ. 221 նոյն է գտնում պրս. և ուրիշ լեզուների հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. ւտ. ւն. և արաբ. ձևերը։ Lag. Urgesch. 634 կցում է յն. և զնդ. ձևերին, բայց հայը իրանեանից փոխառեալ է դնում։ Մ. Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 հա-յերէնից փոխառեալ է դնում բոլորը «Եբրայեցին դրախտին անուն տայ ֆարտէս, բայց Հայդ պնդեա՛ թէ այն մերն իսկ է պարտէզ»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 38, 594, Justi Zendsn 180, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Բառիս վրայ մի գեղեցիկ քննութիւն ունի Meillet MSI 17. 250, ուր ցոյց է տալիս թէ հայր աքեմենեան ժամանակից է փո-խառեալ և այս հնութեան պատճառով է որ իրանեան d ձայնի դէմ ունի տ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բարդէզ, Զթ. բայդէզ, բարդէզ «վարունգի արտ»։
• ՓՈԽ.-Արաբ. [arabic word] ❇bardazba «երկրա-գործ, մշակ». այս բառը Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 77 աարսկերէնից է համարում, բայց յայտնի է որ չի կարող լինել պարսկերէնից, որովհետև պրս. ձևն է pālēzbān. չի կարող նաև լինել ասոր. [syriac word] pardaispānā ձևից՝ միջին s ձայնի պատճառաւ առնը-ւազն. վերջապէս չի կարող պհլ. *pardēzpān ձևից լինել, ըստ որում այդ շրջանի պհլ, *pardēz բառը արաբ. տուած է ❇ firdaus։ Այլ, ինչպէս պ և տ ձայների յե-տին տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս, նոր ժամմանաև փոխառեալ է հյ. պարտիզպան բառից (Աճառ. Արրտ. 1910, 269)։
լծ. եբր. ֆարտտէս, պ. ֆիրտէուս, յն. փարա՛դիսօս. լտ. բարա՛դ՝տիզուս. այլ առաւել κῆπος hortus. իսկ παράδεισος paradisus, hortus amoenus. տես ԴՐԱԽՏ, եւ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. Պարտէզ ասի ընդհանրապէս՝ ո՛ր եւ է զուարճալի վայր ծառոց, պտղոց, արմտեաց եւ ծաղկանց, շրջապատեալ որմով կամ փոսիւ եւ կամ ցանգով.
Իբրեւ զպարտէզ բանջարոյ։ Թաղեցաւ ի պարտիզի տան իւրոյ։ Պարտէզ փակեալ։ Աղբիւր պարտիզաց։ Արարի ինձ պարտէզս եւ դրախտս։ Եւ էր ի տեղւոջն՝ յորում խաչեցաւ, պարտէզ. եւ ի պարտիզի անդ գերեզման նոր. (Եւն։)
cf. Պարտիզպան.
Կարծեաց նա զնմանէ, թէ պարտիզապանն իցէ. (Եփր. համաբ.։)
cf. պարտիզապան.
Ձայնէր ողբալով, ո՛վ պարտիզապան, ցո՛յց ինձ թէ բարձեր։ Ի գերեզմանէն՝ ո՛վ պարտիզապան՝ եթէ դու բարձեր՝ ասա՛. (Շ. տաղ յար. նոյնպէս եւ յայլ տաղս։)
Պատմեաց ոմն ի հարանցն վասն ուրումն պարտիզապանի. (Վրք. հց. ձ։)
Վասն կոնոնոսի պարտիզապանին։ Եղեւ պարտիզապան. (Հ=Յ. մարտ. ՟Բ.։)
Շարագրութիւքն եւ օրինականք ... պարտիզապանաց. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Պարտիզպան.
lapis lazuli.
ի Բժշկարանի մեկնին՝ լազվարդին քարն. որ ի Հին բռ. դնի, ջշտաքար։
small garden.
κηπίδιον hortulus. Պարտէզ փոքրիկ.
Առեալ զմեզ յիւր պարտիզիկ մուծանէր. (Վրք. հց. ձ։)
Տարեալ դնէ ի գեղջն թորգան յիւր իսկ ի զբօսանաց պարտիզկանն։ Զոր տարեալ հանգուցանեն զմարմին նորա ի նմին աւանի ի նոյն պարտիզկան. (Յհ. կթ.։)
gardener, horticulturist.
κηπούρος hortulanus. Դարմանօղ պարտիզի.
Նմա այսպէս թուեցաւ, թէ պարտիզպանն իցէ. (Յհ. ՟Ի. 15։)
Երեւեցաւ գրիչն՝ պարտիզպան եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Դ։ 4)
gardening, horticulture.
to owe, to contract debts, to become indebted, to be bound;
to be obliged, beholden to;
ought, must.
Բայ հասարակ պակասաւոր. որպէս ներգ. վարի հյց, խնդրով. իսկ որպէս կր. առընթեր աներեւոյթ բայի՝ նոյն ընդ դիմազ. Պա՛րտ է ինձ, քել, մեզ. ձեզ. ὁφείλω debeo. Պարտական գոլ. պարտս ունել ընչից.
Թողցես զամենայն պարտս՝ զոր պարտիցի քեզ ընկեր քո։ Եթէ պարտելով պարտիցի ընկեր քո զինչ եւ իցէ։ Որ պարտիցի ոք ինչ յարքունիս, թողեալ լիցի նմա։ Վասն արծաթոյն՝ որ պարտէր յովնաթան յարքունիս։ Եւ զպսակն՝ որ պարտիք, եւ ինչ այլ ինչ՝ որ մաքս ելանէ յերուսաղէմէ, այլ մի՛ ելցէ. (Օր. ՟Ծ՟Ե. 2։ ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Ծ. 43։ ՟Ծ՟Գ. 15. 39։)
Պարտէր նմա հարիւր կամ հինգ հարիւր դահեկան ։ Հատո՛ ինձ զոր պարտիս։ Քանի՛ ինչ պարտիս ՟Ան իմում։ Թողումք ամենայնի որ պարտիցին մեզ։ Եթէ յանցուցեալ ինչիցէ կամ պարտիցի, զայն ինձ համարեա՛ց։ Զի մի՛ ասիցեմ, եթէ եւ դու զանձն քո ինձ պարտիս. (Եւն։)
(Գողն) յիսուն պարտեսցի դիոնիւսոսի դրամ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Առաւել են երկինք քան զերկիր. այլ չպարտի երկրպագութիւն՝ երկիր երկնից ... Ամենայն արարածք՝ արարչին պարտին երկրպագութիւն. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ընչեղ ես, մի՛ առնուր փոխ. աղքատ, մի՛ պարտեսցիս. (Բրս. վաշխ.) իմա՛, մի՛ պարտիցիս պարտս առեալ որպէս ի փոխ. δανίζομαι mutuor.
ՊԱՐՏԻՄ. ὁφείλω debeo. Պարտական գտանիլ առնել ինչ՝ կա՛մ հարկաւ, եւ կամ ըստ պատշաճի. պարտ է, ա՛նկ է, օրէ՛ն է ինձ, մեզ, քեզ, ձեզ.
Զոր պարտէաքն առնել՝ արարաք։ Ըստ օրինաց մերոց պարտի մեռանել։ Եւ դուք պարտիք զմիմեանց ոտս լուանալ։ Ոչ պարտիմք համարել ոսկւոյ ՟Կմ արծաթոյ ... զաստուածականն լինել նմանող։ Պարտին եւ մարմանաւորացն կցորդ լինել։ Պարտէիք եւ յաշխարհէ իսկ ելանել։ Յուսով պարտի որ սերմանէն՝ սերմանել։ Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն։ Ոչ պարտին որդիք հարց գանձել։ Այնպէս պարտի գնալ, որպէս նայն գնաց։ Վասն եղբարց մերոց պարտիմք դնել զանձինս։ Պարտիմք զմիմեանս սիրել։ Պարտիմք ընդունել զայնպիսիսն. (Եւն։)
որ պարտէաքն՝ հատուցաք։ Թէ եւ ի բարի ինչ ծախէիր, չպարտէիր ինչ մեծամտել։ Պարտէաք զմեր չարիս սգալ, եւ ոչ զայլս դատել։ Թէպէտեւ սուրբք իսկ էաք, չպարտէաք այնպիսի գործս գործել. (Ոսկ. ես. Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Զի թէ զվարս առաջնորդացն պարտէաք քննել, ամենայն ինչ վեր ի վայր կործանէր. ոտքն ի վեր, եւ գլուխն ի վայր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Թէպէտեւ մեք արժանի էաք կորնչելոյ, այլ զփառաւորութիւս քո եւ զսրբութիւս քո ոչ պարտէիր անտես առնել. (Գէ. ես.։)
Ոչ պարտէիր այնպիսի գիր շարագրել. (Ճ. ՟Գ.։)
Պարտէիր՝ զնաւաստութիւն աստուածային եւ մարդկային արուեստ ասել. (Պիտ.։)
Փուչ եւ տատասկ պարտեցաւ (այսինքն պարտաւորեցաւ) երկիրս ծնանել. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
Արագիլ ոչ փոխանակ կերակրելով զծնօղն (որպէս սովոր է առնել ի բնէ). պարտօղ ոչ իւիք լիցի (այսինքն պարտական)։ Յաղագս երկոցունց պարտեցայց քեզ զգովութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. յովն.։)
Կամ իբր կ. Պարտականութիւն գոյ կամ գտանի. որ է ոճ լտ. debetur, oportet.
Որչափ ինչ պարտէր (կամ պարտ էր) ի նմանէն (լինել), եղեւ ամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
ՊԱՐՏԵՑԵԱԼ. χρεούμενος, -η, -ον debitus, -ta, -tum. անսովոր առմամբ որպէս պարտ եղեալ. եւ պարտուպատշաճ.
Որ ամենեցունն պարտեցեալ է, տացի. (Փիլ. նխ. ՟Բ։)
Վեհ եւ լաւ քան զմեծութեան պատիւ պարտեցեալ՝ շնորհել քում նազելի պարկեշտութեան. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Հատուցանի բարերարաց պարտեցեալ պաշտօնն. (Ի գիրս առաքին.։)
debt;
duty;
տալ զ —իս, to pay dear for, to smart for, to be punished, to have the smart of.
cf. ՊԱՐՏ, ՊԱՐՏՔ, տուց. ὁφείλημα, ὅφλησις debitum.
Թո՛ղ մեզ զպարտիս մեր։ Այնմ որ գործիցէն՝ ոչ համարին վարձքն ըստ շնոհաց, այլ ըստ պատեաց։ Թողցին ձեզ պարտիքն։ Ի նախատինս, եւ ի նզովս, եւ ի պարտիսս։ Եւն։ Գրիգոր անցեալ գնաց առ տրդատ՝ զհայրենեցն հատուցանել պարտիս. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Թագաւորն ոչ միայն զիւր տացէ պարտիս (յանցանաց), այլեւ որոց եղեւն պատճառք ի կորուստ. (Եղիշ. ՟Բ։)
venting secret rancour;
— լինել, to give way to one's resentment, to vent one's wrath, to be revenged, to upbraid most outrageously, to slander or attack from private hate.
Որ թափէ զոխն պարտակեալ կամ զմթերիալ.
Ի սատանայական պարտոխաթափ լեզուացն հրապուրեալ. (Յհ. կթ.։)
Պարտոխաթափ լինել. Առ քինու ոխութեան չար խօսել զումեքէ.
Պարտոխաթափ եղեալ եւ ղօղանջել ի սուր շրթունս. (Յհ. կթ.։)
Որպէս շուն լիրբ պարտոխաթափ եղեալ՝ ածէր զլեզուն. (զերկրաւ. Արծր. ՟Ա. 14։)
overthrow, defeat, discomfit;
subjection;
ի — մատնել, դարձուցանել, արկանել, ընկղմել, to overcome, to conquer, to defeat, to rout, to overthrow, cf. Պարտեմ;
ի — մատնիլ, to be vanquished, conquered, defeated, routed, to lose the battle, to be discomfited;
— խոստովանել, to succumb, to yield, to give up, to cede, to surrender, to deliver up the arms, to submit;
to avow or know one's weakness.
ἤττημα, ἦττα, ἦσσα adversum praelium, clades. Պարտիլն. յաղթիլն. վանումն.
Պարտութիւն նոցա՝ մեծութիւն հեթանոսաց. (Հռ. ՟Ծ՟Ա. 12։)
Պարտիլն ինքեան յինքենէ՝ յամենայն պարտութեանց յոռին է համանգամայն եւ չարագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Զզրաւըշտ մոգի արքայի բակտրացւոց զպատերազմէն, եւ զպատութիւն ի շամիրամայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ՄԱՏՆԵԼ, իլ. կամ դարձուցանել, ընկղմել, արկանել. ἠττάω, ἠττάομαι vinco, -or τροπόω, -όομαι, ἑντρέπομαι, ἁνατρέπομαι in fugam verto, -or ἀλίσκομαι capior. Պարտել. յաղթել. վանել, իլ.
Թէպէտ եւ դարձեալ զօրանաձցէք, դարձեալ ի պատութիւն մատնեսջիք։ Որ ըմբռեսցի, ի պարտութիւն մատնեսցի։ Ի պարտութիւն մատնեցաւ ի ձեռաց հեբրայեցւոյն։ Ի պարտութիւն մատնեսցէ զքազ տէր առաջի թշնամեաց քոց. Քանզի ի տէրնէ լինի զօրանալ, եւ ի պարտութիւն մատնիլ։ Զատելիս նորա ի պարտութիւն մատնեցից. (Ես. ՟Ը. 9։ ՟Ծ՟Գ. 15։ ՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 24։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 8։ Սղմ. ՟Ձ՟Ը. 24։ Տե՛ս եւ Ես. ՟Ի. 5։ ՟Լ՟Ա. 4. 9։ Դատ. ՟Ի. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. Եւն։)
Եւ պտղոմեոս ընդ առաջ նորա զօրօք, եւ դարձոյց զնա ի պարտութիւն. եւ փախստեայ լինէր աղեքսանդրոս, եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
Ընկղմի մահ ի պարտութիւն. (Եզնիկ.։)
Զյաղթասիրելն պարծանայր զիւր, եւ զմեզ ի պատութիւն արկանել. (Խոսրովիկ.։)
ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Խոստովան լինել զանձն յաղթահարեալ. իրաւունս տալ ոսոխին.
Պարտութիւն խոստովանեսցուք։ Պարտութիւն խոստովանիմ. (Լմբ. պտրգ. ստեպ։)
ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ. գ. Որպէս պարտ գոլն. իրաւունք. (Եթէ չկայցէ սխալ գրչի).
Զի մի՛ ի վարձուցն պարտութենէ զրկեսցին. (Սարկ. քհ.։)
seeking pretexts.
• տե՛ս Պարծ։
Պարտակօղ. նենգաւոր. պարտուկիչ. պարտըկօղ
Լիրբք եւ պարտույք՝ յուրաստ լինելով (զյանցուածս)։ Գտեալ լինի պարտուկ եւ յըշտօղ. (Մծբ. ՟Ծ՟Ա։)
the act of conquering or of being conquered;
cf. Պարտութիւն.
cf. պարտութիւն.
Պարտումն լիկիանոսի։ Պարտումն շապհոյ ի տիգրանակերտէ. (Խոր. ՟Բ. 85։ ՟Գ. 26։)
Լուան զպարտումն վասպուրականի ի տաճկաց. (Արծր. ՟Գ. 12։)
Ոչ է ի նուազս եւ ի բազումս յաղթութիւն եւ պարտումն, այլ յԱյ ակնակութեանն հրամանի. (Փարպ.։)
Տէրունի նշան ... որ ունի յինքեան գանձս ... զպարտումն մահու, եւ զլուծումն մեղաց. (զոր մարթ է առնուլ եւ որպէս ներգ). (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
suitable, decent, fit, due.
cf. պարտ. ա. եւ ալն։ 16
Fasgard, Persian sect and book.
• «պարսկական մի աղանդ». մէկ անգամ ունի Եղիշ. ը. «Գիտէր և զա-մենայն պարտքաշն, ուսեալ էր և զբոզպա-յիտն, ունէր և զպահլաւիկն և զպարսևա-դենն. քանզի այս հինգ կեղտք են՝ որ գրա-ւեալ ունին զամենայն օրէնս մոգութեանն»։ = Բառիս ուղիղ ձևն էր պարտքաշ. բնագրի մէջ այստեղ դրուած էր զամենայն պարտ-քաշ, ինչպէս ունի տպ. Պօլսոյ 1823. սրա համառօտառրեալ զամ պարտքաշ ձևից յա-ռաջացաւ ամպարտքաշ ուղղականը, ինչպէս ունին տպ. Մոսկուա 1892, էջ 131 և Եղիշ. մատ. էջ 112։ Տաշեան, Յուց. էջ 9 ունի ամ-բարտքաղ՝ մեկնուած «ջահակրօն կամ լու-սամիտ». ՆՀԲ դնում է պարտքաշ և ամ-պարտքաշ, որոնցից վերջինը միայն ուղիղ է համարում Հիւբշ. 96։
• = Զնդ. -. ❇paoi-ryotkaēsa-բառն է, որ կազմուած է ❇ paoiryō «առաջին» և tkaēsa. [other alphabet] «քէշ, կրօն» բառերից. նշանակում է «առա-ջին կամ նախնական կրօն»։ Մազդեզական գրքերը այս անունով են կոչում Իրանի հնա-գոյն կրօնը, ա՛յն որ յայտնուեցաւ Ջէմշի-դին և նրա յաջորդներին, և տևեց մինչև Զրադաշտ։ Զրադաշտի քարոզութիւնով այս վարդապետութիւնը մոռացուեցաւ և նրա փոխարէն սկսաւ Ahuratkaēša-ի վարդապե-տութիւնը։ Զնդ. բառը դարձած է պհլ. ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi I. 58 ❇ poryotkes, որի հետ կարող էր նաև հայերէնին աւելի մերձաւոր մի ձև գտնուիլ։
• ՋԲ մեկնու է իբր «պարսկակէշ կամ պարսկակէշտ»։-Հիւբշ. 96 իբր ուղիղ ընդունելով ամպարտքաշ ձևը և հիմ-նուելով «ջահակրօն, լուսամիտ» բա-
• ցատրութեան վրայ, բառի վերջին մասը համարում է քէշ
biscuit, sea-.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրկին եփած կամ չո-րացրած կսկուծ հաց» Վրք. հց. սրա հին օրինակի մէջ գրւում է միշտ պաքցամատ, անո՝ Բ. 478, սխալմամբ նաև տաքսիմատ (վերջաձայն տ ազդել է գրողի մտածութեան վրայ) անդ, Ա. էջ 566-567. պաքսիմիտ Մխ. բժշ. 45։
• -Յն παειμήδιν որ և ասւում է παζαμάτες, παλαμάδες παζαμάδιν, παβαμάδιον, παὲημήδιον-λαζαμάτιον, որոնք նուազական կամ յոգնական ձևերն են παζιμας, παζαμας, παζαμίς, παšαμίτης բառերի (Sophocles 839). փոխառութեամբ անցել է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. մլտ-paximatium, paxamacium, վրաց. მაკხიმა-დი պաքսիմադի, ասոր. [syriac word] ︎ pak-Sūmā. պրս. ❇ baksimāt, արաբ. [arabic word] baqsimat, [arabic word] bišmāt, քրդ. baxsam (Justi, Kurd. Gram. էջ 54), թրք. beksimet, բուլգար. pesmet, ռում. pak-šimadu, հունգ. peszmé́t, հին սլով. paksi-madu, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ (Յոյն բառի ծագումը անյայտ է. Barbier de Meynard, Dict. turc-fr. դնում է թրք. [arabic word] berk «ուժեղ, ամուր» և [arabic word] simād «նա-շիհ» բառերից, որ Seidel Մխ. հեր. § 141 մերժում է հայերէնի մէջ բառիս հին գոյու-Ռեամբ. Sophocles համարում է պրս. որ նոյնպէս յարմար չէ)։-Հիւբշ. 371։
• ՀՀԲ համարում է լտ.։ ԳԴ պրս.։ ՆՀԲ թրք. ձևի հետ է միացնում։ Տէրվ. Al tarm. 69 յն. և պրս. ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. բ'mքսիմmթ, Ննխ. բաքսը-մադ, բասմադ, բէսմէթ, Սեբ. բէ՛սմէ՝թ, Սը-վեդ. բmքսիմութ, որոնցից ոմանք նոր փո-խառութիւն են թուրքերէնից. յայտնապէս Պլ. փէքսիմէթ.-հետաքրքրական է Արբ. դէս-մէթ «իւղով ու ձուով պատրաստուած պաք-սիմաթ», որ ներկայացնում է վերի տաք-սիմատ ձևը։
Բառ ռմկ. փէքսիմէթ, փէքսմաթ, պիզմադ. ἅρτος δίπυρος, πάξιμας panis biscoctus, tostus, nauticus, paximas. իտ. biscotto. Հաց չորացուցեալ կրկին եփմամբ, կամ յետ եփելոյն՝ կրկին եդեալ ի փռան, այլ եւ այլ ձեւով եւ չափով.
Եդ ի վերայ սեղանոյն պաքսիմատս չորս, այս ինքն վեցերորդ մասն նկանակի միջոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Տե՛ս անդ եւ ՟Է. եւ այլն, ստէպ.) (գրի անդ եւ տաքսիմատ)։
cf. Պաքսիմատ.
ՊԱՔՑԱՄԱՏ. Այսպէս գրի միշտ ի հին (Վրք. հց. Պաքսիմատն։)
pentathlon, quinquertium.
cf. Պենտեկոստէ.
ՊԵՆՏԱԿՈՍՏԷ ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ. որ գրի եւ ՊԵՆՏԱԿՈՍ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԵԱՅ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԷ. Բառ յն. բէնդագօստի՛. πεντηκοστή (ἠμέρα ) pentecoste, quinquagesima (dies). Յիսներորդ (օր). այն է Տօնն յիսուն աւուրբք զկնի զատկի, երբեմն հաշուեալ յելիցն յեգիպտոսէ, եւ ի նոր օրէնս՝ ի յարութենէն քրիստոսի. այն է Հոգեգալուստն.
Այժմ լինիմ յեփեսոս մինչեւ ցպենտակոստէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Զ. 8։)
Ի տօնի զատկին եւ պենտակոստէին. (Վրք. հց. ՟Իղ։ Յաւուր մեծի պենտակոստէին. Նար. ՟Հ՟Է։)
Զատիկն, պենտակոսն, տաղաւարահարքն. (Նախ. ղեւտ.։)
Կատարեցաւ տօն պենտակոստէիցն։ Փութայր՝ եթէ հնար ինչ իցէ նմա, զօրն պենտակոստէից երթալ յերուսաղէմ. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 32։ Գործ. ՟Ի. 12։)
ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ ասի երբեմն եւ միջոցն յինանց, կամ յիսուն աւուրքն աձնոքիկ ի զատկէ զգալուստ հոգւոյն սրբոյ.
Եւ ի կատարել աւուրցն պենտակոստէից. (Գծ. ՟Բ. 1։)
Ի լնուլ պենտակոստէիցն երեւացաւ հոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Յուրբաթէ չորեքտասներորդին մինչեւ ցմիւս կիւրակէ երկրորդ շաբաթու պենտակոստէին, որ լինին աւուրք տասն Ճ. (՟Բ.։)
Pentecost.
• , ի հլ. (որ և պենտակոստէ Եփր. յար. 61, պենտակոս, պենդակոստեայ, պենդակոստէ) «Հրէից Եգիպտոսից դուրս գալու յիսուներորդ օրը, յիսնօրեակ» Բ. մկ, ժբ. 32. «Հոգեգալուստ՝ որ Զատկից 50 օր յետոյ է գալիս» Ա. կոր. ժզ. 8. Գծ. ի. 12. Կոչ. 298. «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած 50 օրուայ միջոցը» Գծ. բ. 1. Սեբեր. Եփր. եփես. 147.-գրուած է պենտեկոստ Կանոն. 38, պենտէկոստէ Ոսկ. գծ. 44։
• = Յն. πεντηϰοστή «Հոգեգալուստ». բուն նշանակում է «յիսուներորդ», սրանից են փոխառեալ նաև լտ. pentecoste, ֆրանս. pentecóte, թրք. [arabic word] pinqust (Будa-говь, Cpaв. cлов. 1, 320)։-Հիւբշ. 372։
• Հներից մեկնում են Ոսկ. գծ. 44 «Պենտէկոստէն ըստ յունաց յիսներեակ ասի».-Տաթև. ձմ. ճխէ. «Ասորիք և յոյնք պենտէկոստ կոչեն, որ է հինդ ռասն»։ Աւելի ընդարձակ՝ անդ, էջ ճծե։ «Պենտակոստն ի յասորոց լեզուն հինղ-երորդ թարդմանի, որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին Իսրայէլի... և ոմանք զայն ասեն թէ պենտն հինգ լսի և կոստն դը-լուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նո-ցա զբոլոր ամն... այլ որ ստուգիր թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պենտաւն յիսուն լսի և կոստն յիսներեակ»։ Նորե-րից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
chief, commander;
— վարժից, master;
— հարց, patriarch;
— մարց, abbess;
— գաւառաց, prefect, governor.
• , ի-ա հլ. «գլխաւոր, մեծաւոր, իշ-խան» ՍԳր. Ագաթ. «սկիզբ» Մաքս. դիոն, որից պետութիւն «տէրութիւն, իշխանա-թիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. պետագոյն Կիւրղ. ծն. մարդպետ Բուզ. հայրապետ ՍԳր. քա-հանայապետ ՍԳր. հազարապետ ՍԳր. դահ-նապետ ՍԳր. զօրապետ Ոսկ. յհ. ա. 18. գա-ւառապետ ՍԳր. տիեզերապետ Մծբ. նոր բա-ռեր են արարողապետ, գրադարանապետ, մատենադարանապետ, հասարակապետու-թիւն, հանրապետութիւն, մեծապետական, նահանռաաետ. արհեստապետ, ոսկերչա-պետ, խմբապետ, խմբագրապետ, պետակա-նացում, պետականացնել ևն։
• = Հիւս. պհլ. *pet ձևից, որ հաստատում է մանիք. պհլ. -byd (կարդա՛ bed) (MSL 17, 249). իրանեան միւս լեզուները ցոյց են տալիս a. ինչ. պհլ. pat, յգ. patān, զնդ. ❇ paiti-, սանս. [other alphabet] páti-միջին պրս. (Պրոկոպիոսից տառադարձուած)-βαδης -βέδης, պրս. [arabic word] bad, bud, բոլորն էլ նշանա-կում են «պետ, տէր» և գտնւում են սովորա-բար բարդութեանց ծայրը. ինչ. զնդ. aeϑra-paiti-, zantupaiti-, danhupaiti-, nmano-paiti-, vīspaiti-, baēvarəpaiti-, պհլ. magu-pat, spāhpat, hazārpat, Պրոկոպիոսի մօտ Ἀσπεβέδης, պրս. sipahbad, mōbad, hērbud, հլ. բիւրապետ, հազարապետ, մոգպետ, աս-պահապետ, սպարապետ (տե՛ս առանձին ա-ռանձին), և մինչև անգամ քուչ. (իրանեա-նից փոխառութեամբ) tanāpate «տանու-տէր»։-Այս բոլորը պատկանում են հնխ. poti-«տէր, փեսայ» արմատին. հմմտ. այլ ժառանգ ձևերից՝ սանս. pátyatē «իշխել, տիրել, մասնակից լինել», pátnti, «տիրուհի, հարս», զնդ. paϑnī. «տիրուհի», xvaē-pati «նա ինքն», յն. πόσις «փեսայ», πότυια «տի-ռուհի», δεσ-πότης «տանուտեր» δεσ-ποω օտանտիրուհի», լտ. potis «կարող», potes. las «կարողութիւն», potens «կարող», potior «լաւագոյն, աւելի ուժեղ», potissimus «ա-մենալաւ, գլխաւոր», potissime «գերազան-զապէս», utpote «ըստ որում, իբր այն», hospes, -pitis «հիւր կամ հիւրընկալ» (<*hosti-potis), հլտ. potis sum>possum «կարող եմ», čompos «մասնակից», գոթ. brūp-faps «նշանած, խօսեցեալ», hunda-faps «հարիւրապետ», լիթ. patis, pats «փե-սայ, ինքն», vèsz-patis «ինքնագլուխ տէր», vèszpatni «տիրուհի», լեթթ. päts «ինքն», bati «տնտեսուհի, տանտիկին», հպռուս waispattin «կին, տիկին», pattiniskun «ա-մուսնութիւն», հսլ. gospodi=սլով. gospód = յգ. ռուս. гоcподa «տէր», բրըտ. ozech «տանուտէր», ալբան. pata, patše «ունէի» (=տէր էի) ևն։ Հայ լեզուի մէջ այս արմա-տը չի աւանդուած. (պիտի լինէր *հեյ, *հոյ ձևով՝). առաջ կարծում էին թէ այստեղ է պատկանում հայ ազգի անունը, իբրև «տէր» (նուաճուած ժողովուրդների համար), սա-կայն այժմ այս կարծիքը չի ընդունւում (Po-korny 2, 77, Walde 605, 370, Boisacq 806, 808, 179, Trautmann 208 Berneker 336).-Հիւբշ. 229։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. bud ձևի հետ։ ՆՀԲ լիշում է սանս. փաթի և ա-րաբ. պէտ, պէտի «սկսիլ»։ Սանս. և զնդ. կամ պրս. ձևերի հետ հպմեմա-տում են Peterm. 17 (նաև յն. πόσις), Windisch, II, 15, Böttich. ZDMG 1850, 360, 218, Arica 80, 346, Lag. Urgesch. 121, Justi, Zendsp. 176, Mü̈l-ler SWAW 41, 9 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 499 սրանց հետ նաև բևեռ. patu, 592 badinini, 602 bidiadibat=աետա-պետ, 608 tiuripauiti=տիրապետ, 566 abidaiaina=պետ։ Bugge BVS 1, 152 պրս. և սանս. ձևերի հետ յիշում է նաև գնչ. beddo ևն։ Տէրվ. Նախալ. 91 յն. πόσις, լտ. potis, գոթ. fathis ևն ձևերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. պէտ, զնդ. պիւթ, պայիտ և հպրս. պիւտ, պայ-իտն
• ՓՈԽ.-Վրաղ. Յეტობა պետոբա «գրխաւռ. րութիւն, իշխանութիւն» (Մառ, Иппoл. 66). -մայրապետ բառի գւռ. մարապետ ձևից է քրդ. marabet «կրօնաւորուհի» (որ ի զուր Justi, Dict. Kurde 392 ուզում է հանել ա-րաբ. [arabic word] marabit «կապեալ» բառից)։
Մի՛ պակասեսցէ իշխան յուդայ, եւ մի՛ պետ յերանաց նորա։ Իշխանք եւ պետք տոհմիցն։ Զպետս եւ զբռնաւորս. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 10։ ՟Ա. Մնաց. ՟Է. 40։ Դան. ՟Գ. 2։)
Զպետս եւ զիշխանս իւրոյ տէրութեան. (Ագաթ.։)
Այսոքիկ՝ պետք են գլխաւորութեանց. (Նար. ՟Ղ։)
Գլուխ եկեղեցւոյ եւ վէմ՝ հիմն անշարժելի, պետ ընտրեալ դասուն. (Շ. տաղ.։)
Պետըն քրովբէից (հրեշտակապետն) սրբափայլ զգեստաւորեալ, ի գոյն արփւոյն պճնեալ ի պատիւ սուրբ յարութեան. (Յկ. տաղ. յար։)
Եթէ զօրական ոք յասպարիսին խնդրէ զմարտի վրէժ, պետաւ նավաւկրթեսցի. (Սկեւռ. ի լմբ.։ Որպէս հարց սրբոց պետ վերակոչիմ) (այսինքն հայրապետ). (Շ. ատեն.։)
Պետ վարժից կոցեցայ (այսինքն վարժապետ)՝ յանձինս դատախազ. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Ընդ մարցդ պետին կամիմ խօսել։ Ինքն մարց պետն է առ։ Պետ մարցն հրամայեաց (այսինքն մայրպետն) . (Վրք. հց. ձ։)
ՊԵՏ. Տէր եւ իշխան առանձին տեղւոյ.
Զպետս գաւառաց. (Ժմ.։)
ՊԵՏ. Առաջին՝ յոր եւ իցէ կարգի. սկիզբն. (որ եւ արաբ. պէտ, պէտի ).
Գերակատար է եւ կատարողապետ՝ որդի, որպէս պետ ամենայն կատարելութեան։ Ամենայն տեսակագործութեան արարչագործ, եւ պետ ամենայն տեսակի. (Մաքս. ի դիոն.։)
to be chief or head, commander, to command, to reign over, to bear sway over.
Պետ լինել. տիրապետել. իշխել տիրել.
Եկեալ դատեն զամսարիշտն մերուժան պետացեալ կալեալ զերկիրն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 36.)
Պետանայր ամս ՟Լ։ Պետացեալ ամս երկու. (Ասող. ՟Բ. 2. 5։)
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
• = Անշուշտ իրանեան փոխառութիւն է։
• Պատկ. անդ կցում է պրս. [arabic word] bid «Վեդաները, գիտութիւն, վարդապեաաւ-թիւն» բառին, որով պետմոգ «վարդա-պետութիւն մոգուց»։
Այս հինգ կեշաք են, որ գրեալ ունին զամենայն օրէնս մոգութեան. բայց արտաքոյ սոցա է եւ միւս եւս այլ վեցերորդ, չոր պետմոդն (կամ մոգպետն) ասեն (Եղիշ. ՟Ը։ 1)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Պետ գոլն. իշխանական գլխաւորութիւն. տէրութիւն եւ առաջնորդութիւն յո՛ր եւ է կարգի. որպէս յն. ἠγεμονία, τὸ ἠγεμονικόν imperiu, ducatus եւ այլն.
Չուեսցեն իւրաքանչիւր զհետ միմեանց ըստ պետութեան. (Թուոց. ՟Բ. 17։)
Հոգւով պետութեամբ քով (կամ պետութեան քո) հաստատեա՛ զիս. (Սղ. ՟Ծ. 14։)
Տէրն՝ պետութեան անուն է, եւ քրիստոսն՝ աստուածութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ. Իշխանութիւն արքայական, եւ դատաւորոկան. որպէս յն. ἑξουσία potestas, potentia, principatus, magistratus τυραννία tyrannia, dominatio, imperium.
Տանիցին զձեզ ի ժողովուրդս, եւ ի պետութիւնս եւ յիշխանութիւնս։ Առ ի մատնել զնա պետութեան եւ իշխանութեան դատաւորին։ Իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Ղկ. ՟Ծ՟Բ. 11։ ՟Ի. 20։ Տիտ. ՟Գ. 1։)
Հասանէր ի վերայ ամենայն երկրի յամենայն պետութեանցն եւ զօրութեանցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 4։)
Զպետութիւն սիրացւոց՝ ասորեստանեայք ունէին։ Կալաւ զպետութիւն։ Քակէր զպետութիւն ասորեստանեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անկանելոց է յիշխանութենէ եւ ի պետութենէ իւրմէ, որ աստուածանալն անձամբ կամեցաւ. (Եզնիկ.։)
ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ, թիւնք. Անուն միոյ յիննեակ դասուց հրեշտակաց, այն է եօթներորդ ի վերուստ ի վայր, եւ երրորդ ի ստորէ ի վեր. (որպէս յն. ἁρχή principatus. կամ ἑξουσία potestas. որ ի սուրբ գիրս անխտիր դնին որպէս Պետութիւնք կամ իշխանութիւնք)
Նստոյց ընդ աջմէ իւրմէ յերկնաւորս՝ ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ Զի յայտնեսցի արդ իշխանութեանց եւ պետութեանց՝ որ յերկինս են։ Եթէ աթոռք ... եթէ պետութիւնք. (Եփէս. ՟Ա. ՟Գ. Կող. ՟Ա. 16։)
Երկնայնոցն պետութեանց եւ այլն. (Դիոն. երկն. ստէպ։)
Դասք անմարմնոցդ պետութեանց, հրեշտակապետըք բարձրութեանց։ Գերագոյն էին պետութիւնք վերին, հրեշտակապետք երկնաւորք, հրեշտակապետք երկնաւորք, եւ հրեշտակաց զինուորութիւնք, պետութիւնք բարձրացեալք ի քահանայապետութիւն երրորդ. (Ժմ.։ Շար.։)
cf. Պետրոսեան.
cf. պետրոսեան. Գեղեցիկ պետրեան գնդին փութով ազգ արասջիք։ Ցանկ սիրոյ իմոյ պետրեան գնդին ազգ արաջիք. Նար. տաղ.։ Այժմ ընդ պետրոսն ես ի պարի, թագաւորեալ ի յապառնի. (Լմբ. ի շնորհ.։)
ՊԵՏՐԵԱՆ ՎԷՄ ասի եւ ինքն վէմն հաւատոյ Պետրոս.
Եկեղեցի սուրբ հիմնեալ ի վերայ պետրան վիմին. (Զքր. ծործոր.։)
Peter's, of Peter;
—րեան վէմ, St. Peter;
St. Peter's successors;
—ք, followers, colleagues or companions of St. Peter.
Որ ինչ անկ է պերոսի վիմին հաւատոյ.
Պետրոսեան օրինակութեամբն (այսինքն ըստ օրինակին պետրոսի). (Նար. ՟Լ՟Է։)
Զամպն՝ արեգական ծածկոյթ՝ պետրոսեան հօտէն հալածեաց. (Շ. տաղ.։)
Գովեալ գնդին պետրոսեան րամին այսօր (ի վերնատուն) զգեցոյց հոգին՝ թագ արքայական լուսատեսիլ փայլմամբ. (Տաղ.։)
Շնորհեա սմա ընդ պետրոսեան աթոռակցութիւնսն վերադասիլ. (Մաշտ.։)
ՊԵՏՐՈՍԵԱՆՔ. գ. οἰ περὶ Πέτρον Petrus et socii sui. Առաքեալք՝ դասակիցք եւ ընկերք պետրոսի.
Յորժամ առ պետրոսեանսն եկն, ասէ ցնոսա. շոշափեցէ՛ք զիս եւ տեսէք. (Ածազգ. ՟Ա։)
Ընդ աբրահամեացն եւ ընդ պետրոսեանցն գլխաւորութեանց դասակարգեա՛. (Խոսր.։)
Որպէս ի լերինն ամպ լուսաւոր հովանանայր պետրոսեանց. (Պիտառ.։)
Որպէս եւ Յաջորդք եւ հետեւողք պետրոսի՝ հռովմայեցիք.
Ի պետրոսեանցն եմ առաքեալ, քարոզակցիդ փրկանք եղեալ. (Շ. վիպ.։)
inspector, visitor.
• «հոգևոր տեսուչ». երկու ան-գամ գործածուած է Կանոն հարց հետևողաց իե և Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 141 (այլ ձ. պերետոս). Մխիթարի բացատրութիւնից եռևռա է որ բառս այն ժամանակ էլ անսո-վոր էր. «Քորեպիսկոպոս երկու են. մի՝ ձեռնադրեալն և մի՝ ո՛չ. և պերետուտն է՝ որ այժմ է բուտ»։ Սրա նման է նաև Սմբ. դատ. 72՝ Փիրիսկոպոսութիւնն երկու ազգ են. մէկն ձեռնադրած է ու մէկայլն չէ. և բուտն՝ որ է յունարէն պերիտուտ։
• = Յն. περιοδευτής «հոգևոր տեսուչ»։-Հիւբշ. 372։
• ՆՀԲ յն. περιείδων կամ ὸπερτίδωνι Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից 94 վե-րի ձևով։ Մառ ЗВО 7, 324 ձևի տաս-բերութեան պատճառաւ կարծում է ոս բառս ասորական ճամբով է րառաջա-ցել, ուր ձայնաւորների բացակայու-թեան պատճառով կարելի էր նաև այս-պէս կարդալ։
Բառ յն. բէրիի՛տօն կամ իբէրի՛տօն. περιείδων, ὐπερείδων inspector. Պրետ. տեսուչ. դէտ.
Եպիսկոպոսն, կամ քորեպիսկոպոս, կամ պերետուտ (ա՛յլ ձ. պերետոս). (Կանոն.։)
Եպիսկոպոս, կամ քորեպիսկոպոս կամ պերետուտն ։ Քորեպիսկոպոս՝ երկու են. մի ձեռնադրեալն, եւ մի ոչ. եւ պերետուտ է՝ որ այժմ է (համառօտելով ասացեալ) բուտ. (Մխ. դտ.։)
mustaches;
curls of the beard.
• , ի հլ. «բեխ, պեխ», որի հա-մար Ոսկեդարից գտնում եմ 3 վկայութիւն. Զմօրուսն երկայնս հանդերձ մանեալ պերե-ւեշտիւք մարձէին. Ոսկ. տիտ. էջ 330.-Պարսից թագաւորն ոսկի պերևիշտս ետ գոր-ծել նոցա. Ոսկ. կողոս. 605.-Վարսս ժողո-վեն և զպերևեշտս մօրուացն յօրինեն. Ոսկ. եփես. 907.-մի անգամ էլ ոսկեդարից լե-տոյ ունի Կղնկտ. Զտեղի շնչառու քթացն՝ մի քան զմի լայն թուով մազուցն պերևեշտիցն թէ կարէր ոք ճանաչել (ԱԲ ունի պերևիշտ ձևն էլ. հրտր. Էմինի՝ էջ 109 պէրևէշտէից. 2 օր. պերևէջտիցն)։
• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անյայտ, իբր շրջակայ մասունք ռնգանց կամ տեղի բուսանելոյ մազից յընչացս».-ԱԲ «պեխեր և պեխերու տեղը, մօրուքի հիւ-ռուած գանգուրները»։ ՋԲ չունի, Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 368 նոյն ընդ փերևետիլ։
Բառ անյայտ, իբր Շրջակայ մասունք ռնընգանց, կամ տեղի բուսանելոյ մազից յընչացս.
Զտեղի շնչառու քթացն՝ մձի (քան) զմի լայն թուով մազուցն պերեւեշտիցն թէ կարէր ոք ճանաչել. (Կաղանկտ.։)
cf. Պերիպատիկեան.
• «հեմական (փիլիսո. փայ)» Եւս. քր. որ և պերիպատիկեան Եզն, էջ 204։
• = Յն, περιπατητιϰός, որից և լտ. peripa-teticus «ճեմական». յառաջանում է περιπατὲω «ման գալ, ճեմել» բայից։
ՊԵՐԻՊԱՏԵՏԻԿԵԱՆ կամ ՊԵՐԻՊԱՏԻԿԵԱՆ. Բառ յն. բէրիբադիդիգօ՛ս. περιπατητικός peripateticus. Այս անուն էր արիստոտելի եւ հետեւողաց կամ դասու աշակերտութեան նորա.
Արիստաբուղոս հրէայ՝ պերիպատետիկեան փիղիսոփոս ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պիւթագորեանքն եւ պերիսպատիկեանքն՝ միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։ Եւ ոչ որպէս պերիպատիկեանքն ասեն եւ այլն. (Եզնիկ.։)
peripatetic.
ՊԵՐԻՊԱՏԵՏԻԿԵԱՆ կամ ՊԵՐԻՊԱՏԻԿԵԱՆ. Բառ յն. բէրիբադիդիգօ՛ս. περιπατητικός peripateticus. Այս անուն էր արիստոտելի եւ հետեւողաց կամ դասու աշակերտութեան նորա.
Արիստաբուղոս հրէայ՝ պերիպատետիկեան փիղիսոփոս ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պիւթագորեանքն եւ պերիսպատիկեանքն՝ միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։ Եւ ոչ որպէս պերիպատիկեանքն ասեն եւ այլն. (Եզնիկ.։)
collar, neck-band.
cf. Պէտք;
— առնել, to take care, to care, to do the needful or necessary;
— լինել, to be necessary;
ո եւ — whoever, whosoever;
որչափ —, as much as you will or wish;
— է, it must be, it is necessary;
չէ —, it need not be, it is unnecessary;
չեն ինչ ինձ — աղօթք, I do not want prayers;
ինձ ոչ է — զայնմանէ, I care not about.
• «հարկաւորութիւն, կարիք», անհոլով և անեզական գործածութեամբ ունին ՍԳր. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. եզակի ձևով ունին Փիլ. լին. Գնձ. Ոսկ. գծ. այս արմատից են պէտ առնել «հոգ տանիլ, խնամք ունենալ» Սեբեր. Խոր. Լաստ. պէտ է «հարկաւոր է, պէտք է» Ոսկ. ա. թես. թէ պէտ իցէ «եթէ աէտք է» Բուզ. Դ. 51. ո՛չ է պէտ «փոյթ չէ» Ագաթ. որչափ պէտ «որչափ ուզես, ուզածիդ չափ» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. ո և պէտ «որևէ մէ կը, ինչ լինի լինի» Ղև. ռ և պէտ իսկ ոք՝ նոյն նշ. Ոսկ. եբր. ումպէտ «փուճ, անպի-տան» Ագաթ. յումպէտս «զուր, ի զուր» (ար-դի գրականի մէջ), յուպէտ Եւս. քր. զինչպէտ Կոչ. 304. Փարպ. զինչպիտութիւն Ագաթ. զիարդուպէտ Ոսկ. մ. ա. 6. թեպէտ, թեպէտ և ՍԳր. որպէտ Շիր. Կանոն. չպէտք Ոսկ. մ. բ. 24. չպիտոյ Ոսկ. մ. գ. 6. պիտանի ՍԳռ. Եզն. պիտանութիւն Եզն. Կոչ. Ոսկ. համա-պիտան «ամէնքին էլ պէտք եկող» (նորա-գիւտ բառ) Յիշատ. (Տաշեան, Յուց. 425բ), պիտոյ, պիտոյք, պիտոյ է ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. պիտոյանալ, Կոչ. անպէտ Գ մկ. գ. 19 անպիտան ՍԳր. սակաւապէտ Փիլ. պիտակ Սեբեր. պիտակութիւն Սեբեր. պիտառ «վը-կայ» Կղնկտ. Անան. եկեղ. պիտառել «վկա-յել» (թրգմ. յն. χρηματίζω «բանակցիլ, խոր հուրդի դնել, պատասխան տալ, երկնային յայտնութեամբ իմանալ ևն») Թէոդ. մայ-րագ. Անան. եկեղ. Նանայ. պիտի «պէտք է, Բ. թագ. իա. 4. Ագաթ. Ոսկ. պիտևան «պի-տանի» (չունի ԱԲ) Կոստ. Երզն. 149 ևն։
• = Իրան *upaita ձևից, ինչպէս և պի-տակ<իրան. *upaita-ka ձևից. հմմտ. պհլ. apētāk «պարտադիր, ստիպողական, աատ-շաճ», apāyet, apāyīt «հարկատր, անհրա-ժեշտ է, պէտք է», պրս. bāyistan, bāyad «պէտք է». այս ձևերը գալիս են upa-մաս-նիկով i «երթալ» արմատից։ Հյ. բառը այն ժամանակ է փոխառեալ, երբ դեռ իրան. նա-խաձայն ս չէր վերածուած a և նախաձայն u հայերէնի մէջ ընկնում է։
• Lag. Btrg. bktr. Lex. 54 զնդ. paiϑva «տէրութիւն, պաշտպանութիւն»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 544 բևեռ. biduni «պի-տանի կամ պատանի»։ Bugge, Beitr. 33 իբր բնիկ հայ՝ լեթթ. špeede «պէտք», špeedu «ճնշել» բառերի հետ. Հիւնք. պոյտն կամ պտուկ բառից։ Patrubany SA 1, 311, ՀԱ 1906. 312 իբր բնիկ հայ կցում է հսլ. beda «վը-տանգ», bediti «ստիպել», գոթ. ga-baidjan, հբգ. ge-beiten «ստիպել. բռնադատել», սանս. bādhatē «նեղը լը-ծել» բառերին. հայերէն պէտ գալիս է հնխ. bheidos-ից, որ դարձած է նախ *բէտ և յետոյ՝ պետ բառի ազդեցու-թեամբ պէտ։ Թիրեաքեան, Ատրաատ-էջ 26 պրս. bāyad «պէտք է» (անորոշն է [arabic word] bayistan, որ է պհլ. apa-yistan=պազ. awāyastan Horn § 179, ուստի շատ հեռու հայերէնից)։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 պարտ բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Վն. պէտք, Սլմ. պէտք՝, Ալշ. Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պէտկ, Մրղ. պէտկ', Ղրբ. պրէթք, Զթ. Ննխ Ռ. բէթք, Խրբ. Հճ. Տիգ. բէդք, Պլ. բէթգ, բէթգը (օր. բէթգը չէ «պէտք չէ»), Սեբ. բէդգ, Սչ. րէղգ՝, Ասլ. բէ՞գը, Սվեդ. բիղք, Ադլ. պայթք. -Հմշ. բէդ ընիմ «սպասեմ», Ակն. բիննալ «պէտք գալ».-նոյն բառն է որ գաւառա-կանների և արդի գրական լեզուի մէջ դար-ձած է ապառնիի մասնիկ՝ պիտի և կրճատ պիտ՝, տի, պի, տ, պ ևն ձևերով. այսպէս են նաև Գոր. Ղրբ. բէ՛դըմա, Ագլ. մm'տm-մm, մm՛տmլm, Մղր. մէ՛տիլ, որոնք նշա նակում են «պիտի»։ Նոր բառեր են անպի-տու, պիտուական, պիտուանի, պիտանացու, պիտենալ (>Ակն. բիննալ), պիտևան, պիտ-նալ «սիրտը ուզել», պէտիչ, պէտքութիւն, պէտքական, պէտքարան «արտաքնոց» (սրա համար հմմտ. հնից՝ ելք պիտոյից «արտաք-նոզ» Վրք. հց. բ. 60), պէտքը (Հմշ. Տր. բէթգը) «լաւ, գեղեցիկ», տեառնպիտոյ Պրտ. ծծկ. «էշ» (Մտթ. իա. 3, Մրկ. ժա. 3, Ղկ. ժթ. 31, 34 «Տեառն իւրեանց պիտոյ են, Տեառն իւրում պիտոյ է» խօսքերի ակնար-կութեամբ, որոնք էշի համար են ասուած)
• «մեծ, խոշոր» տե՛ս Բէտ։
cf. պէտք. պիտոյք.
Մասն այնոցիկ՝ որ ի պէտ մարդկան պարգեւեսցան ի բնութենէս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 80։)
Գայ ի յորդանան՝ տէրն առ իւր ծառայն՝ ի պէտ լուացման. (Գանձ.։)
Զի՞նչ է հանդերձեալն (ելանել յերուսաղեմ). այսինքն զիրս ճանապարհորդութեան եւ զպէտ առեալք. (Ոսկ. գծ.։)
ՊԷՏ ԱՌՆԵԼ. Փոյթ առնել. հոգ եւ խնամ տանել. պէտ ընել
Պտղոմեոսն որ եւ եղբայրասէրն, պէտ արարեալ զամենայն ազգաց զմատեանս եւ զվէպսի ի յոյն լազու փոխարկել. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Կամ ի գեհենէն երկիր, կամ զարքայութենէն պէտ արա. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լցաւ աւարաւ, զոր նոքա ոչ կարացին պէտ առնել, այլ ի ցրտոյն վարանսն էին. (Լաստ. ՟Դ։)
դիմազ. ՊԷՏ Է. եղեւ դիմազ. Պիտոյ է. պետք է.
Ուր զմեղս թողուլ պէտ եւ ժամանակ է, հեզութիւն յառաջեսցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Բազում անգամ չէ պէտ մեկնել. (Նար. երգ.։)
Հասումն գիտութեան, որում պէտ եղեւ գոլ արուեստից սկիզբն. (Փիլ. լիւս.։)
Պողոս չասաց թէ չեմ կարօտ աղօթից. եւ դու ասես թէ չեն ինչ ինձ պէտ աղօթք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Ինձ ոչ է փոյթ զայնմանէ ... ինձ ոչ է պէտ զայնմանէ. (Ագաթ.։)
Ասաց, եղիցին երկինք եւ երկիր. եւ անդէն պէտ եղեալ շեշտակի գոյացան հանդերձ ամենայն զարդուք. (Սանահն.։)
ՈՐՉԱՓ ՊԷՏ. իբրու՝ Որչափ կամք իցեն կամ ցորչափ պիտոյ թուեսցի.
Որչափ պէտ ժամանակս յամիջիր անգ . յն. որչափ ժամանակ կամիս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ծ՟Է։)
ՊԷՏ cf. Ո 2. Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ. կամ Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ ՈՔ. Ո՛ ոք եւ իցէ. ո՛ ոք եւ դիպեսցի. տե՛ս եւ ումպէտ.
Ո՛չ զո՛ եւ պէտ թարգմանս յուզել եւ նստուցանել, զի ի բաց բարձցեն ի գրենոյն՝ զո՛ր բան կամիցին, եւ յաւելցեն՝ զոր ախորժեսցեն. (Ղեւոնդ.)
Զնոսա (զարտաքին զոհս) ո՛ եւ պէտ իսկ ոք կարէ մատուցանել, եւ զսոսա (զներքինս) սակաւք.որչափ քան զոչխար լաւ է մարդ, նոյնչափ քան զնա այս պատարագ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Տայցէք ոչ նոցա զպէտս մարմնոյ. (Յկ. ՟Բ. 16։)
Որ ինչ մի անգամ պէտք էին իւրեանց հաստատութեան։ Զամբոխն ժողավեալ յիւրաքանչիւր պէտս հրաման տուեալ ցրուէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 34։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 19։)
Ի պէտս սրբոց հաղորդեցուք. (Հռ. ՟Ծ՟Բ. 13։)
Որոց պէտք էին բժշկութեան, բժշկէր . յն. զունողսն զպէտս. (Ղկ. ՟Թ. 11։)
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Յի՞իչ պէտս մեր եւ զկարիս. (Ժմ.։ Եւ ի նոցանէ ըստ իւրաքանչիւր ումեք են պէտքն Իմ. ՟Ծ՟Է. 7։)
Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պետս անբնականս. (Հռ. ՟Ա. 26։)
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
Գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դատ. ՟Գ. 24։)
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եւ մերթ՝ Արտաքնոց.
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
ՊԵՏՔ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Պէտ առնել. հոգալ.
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԵԼ (զիմեքէ) Պահանջել. խնդրել. էտեւէ ըլլալ.
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Հաւատոց պէտք են։ Բազում զգուշութեան պէտք են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։ եւ Ոսկ. մտթ.։)
Երկուց պէտք են աստծոյ շնորհին, եւ մեր յոժարութեան. (Մխ. Էրէմ։ Չեն ինչ պէտք բազում բանից. Եւս. քր. ՟Ա։)
ՊԷՏՔ է, Ի ՊԷՏՔ Է, Ի ՊԵՏՍ Է. Նոյն ըստ վ.։
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Անցաւոր կենացս ի պետք է գործակալութեան. (Վրդն. ղեւտ.։)
Ասի, որպէս լուլայ ի հակառակաց անտի, եթէ չէ ինչ ի պէտս. (Շ. թղթ.։)
ՊԷՏՍ. որպէս Պէտք. պիտանաւորութիւն.
ի սոցանէ որչափ պէտսն է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
cf. Բորոտ.
Բորոտաց եւ պիսակատաց։ Գտցեն զառողջութիւն անձանց, եւ զքարատումն պիսակատաց. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Պիսակոտ, կամ ուրուկ. (Կանոն.։)
Աղքատաց տեղի, խոցաւոր ուրկի, եւ պիսակոտի. (Գանձ.։)
cf. Բորոտիմ.
cf. բորոտիլ.
Զնշանն (կայենի) ոմանք պիսակոտիլ ասեն, եւ այլք զդողդոջելն. (Վրդն. ծն.։)
կայէն պիսակոտեալ եւ դողդոջեալ. (Մխ. այրիվ.։)
pistachio.
• տե՛ս Բուստ։
• «մի տեսակ պտուղ, ֆստրխ Խոր. աշխ. Հին բռ. բժշ. որից նոր գրակա-նում կազմուած են պիստակենի, պիստա-կագոյն, պիստակավանառ։ Խոր. աշխ. 608 (2 ձեռ. պիստակ). հնագոյն ձևն է պստակ որ գործածուած է հրտր. Սուքրեանի, էջ 3 և 1 ձաւնև անևումով համապատասխանում է պհլ. *pistak ձևին։
• = Պհլ. ենթադրեալ *pistak ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] pista «պիստակ». տարա-ծուած է շատ լեզուների մէջ. օր. յն. πιστάϰιον, նյն. βιστάϰιον, լտ. pistacium, ֆրանս. pistac-he, ռուս. фисташки, արաբ. [arabic word] fustuq, թրք. fəstəq>ռմկ. ֆըստըխ ևն, բոլորն էր նոյն նշանակութեամբ։ Արաբերէն ձևից յետ-նաբար փոխառեալ է փստուղ, որ տե՛ս ա-ռանձին։
Պիստ, մարճանին տակն։
յն. բիսթա՛գիօն. πιστάκιον pistacium. ... Կրկին ազգ պտղոյ. մին կանոնաձեւ բերք ծառոյ, որ նման է մայրեաց, եւ միւսն ողկուզաձեւ բերք այլոյ տնկոյ.
Աղձնիք ունի ... եւ գազպէն, եւ մեղր եւ մշտամիրգ, եւ պիստակ, եւ երկաթ, եւ նաւթ (տպ. զպիստակ նաւթ, եւ զերկաթ). (Խոր. աշխարհ.։)
Պիստակ. փստուղ, փստուխ. (Հին բռ.։)
pistachio-tree.
false, improper, abusive, adventitious, extrinsic;
degenerate, bastard;
note, letter, bill, card;
— ի պարտուց, innocent, guiltless, faultless.
• «թղթիկ, գրուած կամ գրելիք նա-մակ» Վրք. հց. Բ. 13 (նոր գրականում նշա-նակում է «étiquette, թղթի կտոր՝ որ աման։ ների կամ շիշերի վրայ են կպցնում՝ պա-րունակութիւնը նշանակելու համար»)։
• = Յն πιττάϰιον «տոմտակ, նւմակ, գրու-թիւն» (Boisacq 788, Sophocles 892. գոր-ծածական է թէ՛ բիւզանդական և թէ նոր յու-նարէնում)։-Բուն նշանակում է «շորով սպեղանի, cmplâtre» և ծագում է πίττα «ձիւթ» բառից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. pit-tarium «շոռով սպեղանի. 2. նամակ, տոմ-սակ. 3. պիտակ, étiquette», արաբ. ❇ bi'āqa «պիտակ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 871), թրք. [arabic word] pitaka, pataka «ապ-րանքների վրայ կպցնելու պիտակ»։ Պատա-հաբար նման են ու սրանց հետ կապ չունին չաղաթ. [arabic word] betik կամ petek «նամակ, անցագիր, վաւերագիր», թունգուզ. bitsik, bičəik «գրուածք», բուրեաթ. bič̌ik «գը-րուածք», ալթայ. pičik «գիր, գիրք», ուլ-ղուր. beček, bicik «գիր», որոնք ծագում են թթր. bit, bet արմատից. հմմտ. չաղաթ. bitmak «գրել, արձանագրել» եակուռ. bit «նշան», թունգուզ. bltšim «գրել» ևն (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 203, л 217 և Gustav Meyer, Turk. Stud. SWAW 1893, էջ 128)։ Թուրքականից են փոխառեալ պրս. ❇ batak «գիր, գրչութիւն, գրուածք», [arabic word] bitikči «գրագիր», Կազանի թթր. [arabic word] biti «հմայեակ», քրդ. betik, bitik «հմայեակ, նուսխայ», որից նաև հյ. գւռ. Վն. բիթիկ անել, ՆԲ. բթիկ անել, Երև. փիթիկ անէլ (Պռօշ. Սօս և Վարդիթ. ա տպ. էջ 29) «գիր անել հմայելով»։
• ՆՀԲ լծ. թրք. պիթի։ Հիւնք. պրս. պէ-թէք, յն. πιττάϰιον։ Աճառ. Արրտ. 1910, 269 մերժելով յունարէնը՝ դնում է թա-թարականից. բայց ճիշտ չէ, որովհետև այս դէպքում սպասելի էր առնուազն *պիթակ և ո՛չ թէ պիտակ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიტაკი պիտակի «աղերս. խնդիրք, прocьбa» (Ս. Գէորգի Վարուց մէջ գործածուած) ըստ Չուբինովի2 1020 հայե-րէնից է։ Նոյնպէս Մառ, Հայ-վրաց. յարա-բերութ. էջ 41 հայերէնից է դնում վրաց. պիտակի, բայց նշանակութիւնը դրուած չլի-նելով, յայտնի չէ թէ ա՛յս բառն է։
ՊԻՏԱԿ. մ. cf. պիտակաբար.
νόθος adulterinus, adulteratus, nothus (որպէս թէ Անպիտան). Անհարազատ. Խորթ.
Նշաւակ խարդախութեամբ աղարտեալ, զհարազատ եւ զբուն՝ քան զպիտակն եւ զօտար անյաջողակ ցուցանելով։ Շնորդիքն զհարազատ որդւոցն կորչեալ հանեն կարդ, եւ զընտանի ազգն օտար եւ պիտակ ցուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՊԻՏԱԿ. καταχρηστικός abusivus, improprius. Ումպէտ. չարաչար կամ տարադէպ առեալ ի պետս ինչ. օտար ի բուն իսկութենէ. կեղծ սուտ. խարդախեալ. շինծու.
Զբուն աստուածն թողին, եւ ի պիակսն զառածան։ Մի համարեսցիս՝ թէ նա լոյս իմանալի եւ բուն է, եւ սա լոյս ինչ երեւելի եւ պիտակ. (Սեբեր. ՟Գ. եւ ՟Է։)
Մեր ամենայն անունպիտակ է, իսկ աստծոյն՝ ճշմարիտ. (Մխ. երեմ.։)
Ճշմարիտն ի վերայ պիտակ իրաց ոչ վկայէ, զի մի երբէք պիտակ լինիցի եւ վկայութիւն նորա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Որ իմաստասիրելն առանց պիտակ օտարութեան է գիտուն, եւ աննենգ եւ մաքուր բարեպաշտութեան վերակացու է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՊԻՏԱԿ. Օտար, որպէս հեռի, ազատ.
Պիտակն ի պարտուց. (Նար. խչ. իբր անպարտական։)
ՊԻՏԱԿ. ռամկական առմամբ, որպէս պիտանի.
Եւ որ ինչ պիտակ է թագաւորութեան. (Ոսկիփոր.։)
Պիտակք, եւ մոլորեցոյց զքեզ . Թերեւս գրելի էր, պիտայ քո. զի ի յն. ասի, պէտս ունի քո։
Այն ձայն զքեզ ոչ խաբեաց եւ պիտակ որդի անուանեաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Պիտակ զանունն կրեմք. (Լմբ. պտրգ. ստեպ։)
Պիտակ (լծ. ընդ թ. պիթի ). Թերթ գրեալ, գրելի ի պետս ինչ թղթիկ. նամակ.
Դեռեւս երեւէր արմատ գրոյն ի վերայ պիտակին, որպէս թէ եփեալ մելանաւ էր գրեալ։ Պիտակքն այն եղեն գրեալ երկոցունց եղբարցն։ Գրեա զայն ի պիտակս յայս (որ զկնի նամակ կոչի)։ Հատեք զգոտի դորա. եւ արարեալ այնպէս, գտին զպիտակն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը։)
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
καταχρηστικῶς, -κόν, ἑκ καταχρήσεως abusive, improprie. Իբրեւ պիտակ եւ օտար. յումպէտս. տիրապէս, այլ անյատկապէս եւ ըստ իմիք. անուամբ լոկով.
Ոչ իսկ տիրապէս սոքա օգնականք, այլ պիտակաբար ասին։ Չարչարելոյ անուն ասի եւ իսկապէս, ասի եւ պիտակաբար. իսկապէս՝ առ գորցսն չարութեան՝ որ է որդւոյն առանձինն. եւ պիտակաբարն՝ ի վերայ այլոցն, որոց ստածուածովք եւ մարմնովք լինին վնասք. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 4։)
Ոչ տիրապէս՝ այլ պիտակաբար անուանադրութեան հացին հասանել զքարն ասեմք. եւ ամենայն ինչ ըստ նմին բանի, որ ոչ ընդ բոլոր է՝ որ ինչ ասին, պիտակաբար ունի զկոչումն. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ են սոքա տիրապէս սուրբ, այլ պիտակաբար ասին. (Ի գիրս խոսր.։)
Ոչ պիտակաբար եւ երեւութաբար կրելոց եմ զայն ամենայն վասն աշխարհի փրկութեան, այլ ճշմարտութեամբ. (Նանայ.։)
Այլք (ազնուանք) աստուածոց՝ պիտակաբար են եւ ոչ ստուգապէս. (Շ. բարձր.։)
Միայն պիտակաբար քահանայ կոչեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
ՊԻՏԱԿԱԲԱՐ ՎԱՐԵԼ կամ ՎԱՐԻԼ. καταχράομαι abutor. Չարաչար վարել զիմն յումպէտս առնուլ ի կիր.
Երդնլով, աստուածոյն բազմանունութեամբ՝ պիտակաբար վարեցեալ անուամբ՝ աստ, ուր ոչ է արժան։ Զնուիրեալն ի պատճառս այսր՝ պիտակաբար վարել յամպարշտութիւն Փիլ. (՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ.։)
Զի մի ի մեծամեծ հրահանգսն պիտակաբար վարեցին. (Առ որս. ՟Ծ՟Բ։)
ՊԻՏԱԿԱԲԱՐ. ա. cf. Պիտակ.
Զիա՞րդ իցէ նոյն (ընդ) պիտակաբարին՝ տիրապէսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուածոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ, քանզի պիտակաբար իրք են այս (իբր զեղծումն չարաչար Վարումն). (Փիլ. իմաստն.։)
to degenerate, to fall away.
νοθέομαι adulteror, pro adulterino habeor. Պիտակ եւ անհարազատ գտանիլ, կամ երեւել.
Զի պատիւքն մի՛ պիտակասցին եւ օտարասցին, այլ կացցեն մնասցեն ի քահանայակսն կարգի հաստատուն պահեալք. (Փիլ. քհ.։)
Որով պիտակացեալ արտաքսեսցուք տարապականութեամբ գործովք փայտին։ Թէոդոր. (խչ.։)
catachresis;
պիտականունութեամբ, by name only, abusively.
պիտականուն, եւ կրելն զանուն պիտակ.
Ի մերում միջի թէպէտ եւ կոչեսցին տեարք պիտականունութեամբ կոչի. իսկ աստուածոյ բնութեամբ է տէրն անուն. (Ոսկ. ես.։)
abuse, impropriety;
bastardy;
catachresis.
νοθεία nothum esse, spuritas κατάχρησις abusus, iproprietas. Պիտակ գոլն. անհարազատութիւն. օտարութիւն. եւ Յումպէստ վարումն.
Չափ ճշմարիտն եւ արդարն ... իսկ չարացն չափ՝ պիտակութիւն է սուտանուն, լի ամենայն անկարգութեամբ եւ անչափութեամբ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 23։)
Ոչ թէ պիտակութեամբ ունիցի զհօրն զօրութիւն, այլ բնութեամբ հանգոյն նմին. (Սեբեր. ՟Ա։)
cf. Պիտանամ.
δέομαι opus habeo. Պէտս ունել՝ իրիք, կամ իմիք. cf. ՊԻՏԱՆԱՄ.
Պիտայ քո, եւ մոլորեցոյց զքեզ. (գրեալ էր՝ պիտակք. բայց յն. պետս ունի քո). (Սիր. ՟Ծ՟Գ.. 7։)
Պիտային եղառածիցն ճարտասանք վասն չորից պատճառաց. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Պիտայ ահարոն աստուածասիրին մովսէսի՝ բժշկել զխոտորումն մարիամու , այժմու յն. այսինքն աղաչէ։
ՊԻՏԱԼ. որպէս Պիտոյ լինել.
Սրբութիւն ոչ աստուածութեանն պիտայր, այլ մարմին (կամ մարմնոյ). (Ոսկիփոր.։)
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
Եւ այս պարգեւք բարարարին առատական, որ զարժանսն ընտրէ ի գործ՝ մարդկան պիտան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
ՊԻՏԱՆԱՄ δέομαι, χρῄζω egeo, opus habeo. որ եւ ՊԻՏԱՄ. Պէտս ունել. կարօտիլ.
Ոչ պիտանամ ոսոխաց ի դատադրութիւն, ոչ պիտանամ վկայից ի յանդիմանութիւն. (Ոսկ. ղկ.։)
Ուսուցիչ եւ յարդարողի՝ մերս պիտանան մանկունք. (Սարկ. քհ.։)
Բազում աշխատութեամբ (թեան) պիտանայ՝ որ կարասցէ հալածել զնա ի քէն. (Եփր. մաքր.։)
Զի ըստ հըզօր ցաւոց վիրին՝ հըզօր դեզոց պիտանային. (Յիսուս որդի.։)
Այլն ամենայն (յիւղոց)՝ խառնուածովք (այսինքն խառնուածոց) այլոց պիտացեալ լինի առ ի ձիթոյ ազգ. իսկ ձիթենւոյն ըստ ինքեան իսկ առանձինն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)
ՊԻՏԱՆԱԼ. δεῖ, χρή opus est. Պիտոյ լինել. պիտի. վարի ի պէտս. պէտք ըլլալ՝ բանի գալ.
Ստորոգութիւնքն արիստոտէլի պիտոյ են մեզ յամենայն իմաստասիրութիւն. իսկ ներածութիւնքս պորփիւրի պիտանան մեզ ի ստորոգութիւնքն արիստոտէլի։ Այսոքիկ առինչունակին են. յորում պիտանան յըստ միմեանց բանն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ճրագ եւ կաւ (ձայնատու) ի միում տան բնակեն, եւ գիշերի պիտանան. իսկ ի տուընջեան ոչ են պիտոյ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Որ ինչ ընդ երկ նաւս պատկանաբար պիտանան՝ հաճոյ աստուածոյ եւ ընտիր մարդկան. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Եթէ ի սակաւ ժողովս ռամկաց պիտանան տեսուչք եւ վերատեսուչք, ո՞րչափ եւս առաւել աստուածայնոյ մայրաքաղաքիս. (Գր. տղ. թղթ.)
Ես զիմ աման ձիթոյն ո բացեալ էի, այլ մախաթով ծակեալ էի ըզծեփ նորա. քանզի փոքր ինչ պիտացաւ ի նմանէ. (Վրք. հց. ՟Ե. ձ.) (տպ. տիպոյացաւ)։
cf. Պիտանամ ;
to use, to employ, to make use of.
Նոյն է ընդ վ. ըստ կրկին առման. որպէս Պէտս ունել.
Զհմտանալն՝ ամենայն իսկ կենցաղոյս իրք հարկաւորաբար խնդրեն ի մարդկանէ. բայց մանաւանդ պատերազմականս՝ պիտանայ (կամ պիտանայ) ամենավայելուչ խելամտութեամբ առնուլ զտեղեկութիւն. (Պիտ.։)
Այնոփիկ երկայն բանի պիտանանայ, եւ ժամանակի. (Լաստ. ՟Ծ՟Բ.) (ա՛յլ ձ. պիտոյ)։
Եւ որպէս՝ Պիտոյ լինել. պիտոյանալ. պէտք ըլլալ
Զգալի սրտի՝ լուսոյ ազդումն ոչ պիտանանայ. (Պիտառ.։)
ՊԻՏԱՆԱՆԱԼ. χράομαι utor. Վարել ի պէտս. ի կիր արկանել.
Արդ եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն եղծանողացն զիմաստասիրութիւն, պիտանանամք ընդդիմակայման եւ ընդդիմայարակայութեան. իսկ ընդդիմայարակայման պիտանացեալ՝ ասեմք եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։ 1)
necessary, useful, advantageous;
—ք, necessaries, the needful;
ոչ ումեք է —, it is useful to no one;
ոչ եւս իմիք է —, it is no longer good for anything.
χρήσιμος utilis εὕθετος bene constitutus, aptus. Որ կարէ լինել պիտանի. պիտանի. օգտակար. շահեկան. դիպող. եւ կարեւոր. պետք ըլլալու, բանի էկօղ, աղէկ.
Որ ոչ իմիք իցէ պիտանացու։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Փայտ որթուն միթէ պիտանացու ի՞նչ իցէ ի գործ։ Ապա թէ աղն անհամեսցի, ոչ յերկիր եւ ոչ յաղբ է պիտանացու. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 38։ ՟Ժ՟Գ. 1. 10։ Եզեկ. ՟Ժ՟Բ. 5։ Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 35։)
Մեռեալ անդամ՝ չէ ինչ պիտանացու ի գործ մարմնոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Եղեւ նա անօթ կազմեալ պիտանացու ի գործ տեառն իւրոյ. (Եզնիկ.։)
Տուեալ է մեզ զամենայն պիտանացու ջուրս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ վայելէ աստուածոյ (բարկութիւն), այլ ի սպառնալիս պիտանացու էր. (Կիւրղ. թագ.։)
Ծածկեալ զինքն յարմար եւ պիտանացու էր։ Պիտանացու էր յայնաժամ անգիտանալ նոցա. (Իգն.։)
Ժառանգեն ծառայքն պիտանացուք զքաղաքս իւրաքանչիւր . իմա պատուականք, կամ յարգիչք տաղանդաց։
ՊԻՏԱՆԱՑՈՒՔ գ. Պէտք. պիտոյ եւ կարեւոր իրք.
Որպէս զմարմինն ոչ միով կերակրով, այլ ամենայն պիտանացուօքն կերակրեմք. (Մաշտ.։)
Ցանկութիւն արկանէ՝ վասն պիտանացուացն ստէպ ստէպ յիշատակն. (Իսիւք.։)
Միջնորդեալ բաւականաբար երկաքանչիւրոցն կողմանց բնակչացն՝ յանկարօտ պիտանացու ացն ընդունելութիւն. (Պիտ.։)
Ի ձեռն քո բաշխիչին հաստատութիւնք պիտանացուաց համայնից կենաց. (Նար. ՟Ը։)
to render useful, to make profitable.
Պիտանացու առնել. ընտիր ընծայեցուցանել. կամ պիտանի ցուցանել.
Հայեաց ի քեզ. այս քեզ բայ պայծառապէս բարեկրեցելումն եւ ամենայն կենաց քոց կատարումն բերէ, պիտանացուցանելով. (Բրս. հայեաց.) յն. χρησιμῶς παραστήσεται.
cf. Պիտանացու.
Քաջ եւ արգասաւոր ոչ միայն ի բանս եւ ի պիտակաւոր խոհականութիւնս, այլ եւ ի մեծամեծ եւ ի բազում գործս արժանափառս. (Խոր. ՟Ա։)
usefulness.
Յղկեն ի պիտանաւորութիւն աստուածային գրոյն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։ 1)
useful, profitable, advantageous, necessary;
good, excellent.
χρήσιμος, εὕχρηστος, εὗ (լծ. թ. էյի ). utilis, commodus, bonus, bene. Որ ինչ լինի ի պետս. որում կարեմք պէտս ունել. պիտանացու. կարեւոր. օգտակար. դիւրիչ. լաւ. ընտիր. ընտրեալ. պէտք էղած կամ ըլլալու, աղէկ, բանի էկող.
Գտեալ տար եւ կտաւ՝ արար անօթս պիտանիս ձեռօք իւրովք։ Հնարեալ վայելուչ անօթ պիտանի կազմեաց ի սպասաւորութիւն կենաց։ Եղիցի անօթ պատուական, սրբեալ եւ պիտանի տեառն իւում։ Մի՛ արհամարեսցես զամենայն խորհուրդս պիտանեաց։ Պսակդ եղիցի այնոցիկ՝ որ ակնունին, եւ պիտանեաց նորա, եւ որոց ճանաչեն զնա. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 19։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։ ՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 21։ Տոբ. ՟Դ. 13։ Զաք. ՟Ղ. 14։)
Որ երբեմն անտանի էր քեզ, բայց արդ քեզ եւ ինձ պիտանի (զի ոնեսիմոս անունն նշանակէ պիտանի եւ օգտակար). (Փիլիմ. 11։ Սուր՝ գեղեցկացաւ) (յն. լաւ եղեւ) ի փայլիւն. պիտանի եղեւ (յն. լաւ եղեւ) ի սպանումն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 15։)
Իբր ոչ թէ ինքն զոմն յորովայնէ անպիտան ստեղծանիցէ, եւ զոմն պիտանի. եւ թէ այնպէս ինչ էր, զի՞ պիտոյ էր զպիտանին գովել, եւ զանպիտանն պարսաւել. (Եզնիկ.։)
Յամենայն՝ որ ինչ մարդկութեան պիտանի. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Անարիս առ կարիս պիտանեացն եւ օգտակարացն։ Ո՛վ անպիտանդ ի պիտանեաց. (Նար. ՟Է. եւ ՟Ը։)
Մի՛ վստահանալ յառաքինութիւն նախնւոյն իւրեանց աբրահամու, այլ անձամբ լիցին պիտանիք։ Թերեւս ի պիտանեաց առաջնոց սրբոցն ուրեք անուամբ անուանեալ էր նա (մեծատունն). (Իգն.։)
Զի ընդ պիտանիսն ի բարձունս փառաւորեցից զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգիդ. (Եփր. աղ.։)
ՊԻՏԱՆԻ. Օգտակար. որպէս օգտամատոյց, նպաստամատոյց, ձեռնտու.
Օրէն է մեզ, որք յայլոց օգտեցաք. պիտանի լինել միշտ կարոտելոց. (Նախ. գծ.։)
Որում ոչ գտանին պիտանիքն, համբերող է (Պիտառ.։)
all-seeing.
πανεπίσκοπος. omnia intuens, omniscius, perspicacissimus Որ ակնարկէ յամենեսին ամենայն յստակութեամբ. ամենատես. ամենատեսուչ.
Տեսողին զամենայն իւրովք ամենահայեաց ստուգութեամբքն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
Ամենահայեաց տեսութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Ըստ ամենահայեաց գիտութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
father of all men, the Creator.
Ամենեցուն հայր հասարակաց՝ Աստուած. մանաւանդ Հայր Աստուած.
Մի Աստուածութիւն, ամենահայր, ամենասէր, ամենագութ։ Այնպիսի գթով խնայեա՛ յիս Աստուած իմ, ամենահա՛յր բարի. (Մանդ. ծն.։ Մարաթ.։)
very ingenious, very artful, very dexterous, skilful, most able.
Գտակ ամենայն հնարից յամենայն դժուարութիւնս. ամենաճարտար, եւ ամենակար. ամենարուեստ. ըստ յն. քաջահնար. քաջարուեստ. εὑμήχανος, ἁριστοτέχνης. industrius, ingeniosus, artificiosus. ամմէն բանին ճարը գտնօղ, խիստ ճարտար. փէք հիւներլի. մարիֆէթլի. ուստա.
Ամենահնար ամենագէտ է։ Եւ ի փոքունսն ամենահնար ճարտարապետ է. (Ոսկ. մտթ.։)
Փառս մատուցանէին ամենահնարին. (Փարպ.։)
Ամենահնար արուեստաւորիդ. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ամենահնար իմաստութիւն, կամ գիտութիւն, կամ զօրութիւն. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ մենքենաւոր. բազմահնար. ամենապատիր. չարարուեստ.
Յաղթել ամենահնար չարիս (կամ չարեաց) սատանայի. (ՃՃ.։)
Ամենահնար պատերազմն սատանայի. (Մանդ. ՟Բ։)
most miraculous, very prodigious, wonderful, amazing, astonishing.
ԱՄԵՆԱՀՐԱՇ եւ ԱՄԵՆԱՀՐԱՇԱՓԱՌ. Ամենայնիւ ի վեր քան զհրաշս կամ զկարծիս մարդկան. իբր. յն. παραδοξότατος. qui est praeter omnium opinionem, admirabilis, incredibilis խելքի վեր, խիստ արմննալու, անկարծելի. ճիպ շաշըլաճագ. փէք աճայիպ.
Անուն իսկ ամենահրաշ պանծալի. (Պիտ.։)
Պատուար ամենահրաշ ըստ Եզեկիէլի. (Նար. կուս.։)
Ո՛վ ամենահրաշափառ զօրութիւն աստուածընկալ նշանիս. (Նանայ.։)
very sinful, most criminal;
great sinner.
Ամենայն մեղօք լի. ամենայն մեղաց պարտական. բազմամեղ. խիստ մեղաւոր, ամմէն յանցանքի տէր.
all-conquering, subduing all enemies, very victorious, that gains the advantage always.
Ամենայաղթ տէրութիւն, կամ զօրութիւն, կամ խաչ. (Պիտ.։) (Շար.։)
Հայցէին յամենայաղթն Քրիստոսէ յաղթել մեծի պատերազմին։ Ամենայաղթ նահատակն Քրիստոսի. (Արծր.։)
Ամենայաղթ մարտիրոսօք, եւ ամենայն սրբովք. (Թէոդոր. կուս.։)
very prompt, very willing, very eager, very ready, very much inclined, very well disposed, very diligent.
Ամենայնիւ յորդորեալ՝ յորդառատ սիրով. փութաջան. յօժարամիտ. մտադիւր. բոլոր սրտանց ջանք ընօղ. փէք հաւեսլի. մուգայետ.
Ամենայորդոր էին ի բարեպաշտութեան ընթացս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ամենայորդոր փութով փառաւորել, կամ երկրպագել, կամ գալ զհետ աստուածային սիրոյ քո. (Պտրգ.։ եւ Աթ. համբ.։ եւ Եփր. աղ.։)
cf. Ամենայորդոր.
Ամենայօժար սրտիւ խնդութեամբ ուրախացաւ. (Փարպ.։)
least, smallest, very little.
Յոյժ նուազ. պակասաւոր. տկար. յետին. խեղճ, քիչ մնացած.
very sweet, very savoury, very good, very delicate.
Ամեաեւին անոյշ եւ անուշահոտ. ամենայնիւ քաղցր.
Ամենանուշակ անանջատելի բաղդատութեամբ։ Մարմին անպական յամենանուշակ մշտակուսէ, ծոցածին հօր նախայաւիտեան որդի՝ երէկածին մանուկ կուսամօր որդի. (Պիտառ.։)
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
Ղազարոս՝ արդար, իսկ մեծատունն՝ մեղաւոր եւ ամենաչար. (Ոսկ. ղկ.։)
Տե՛ս զամենաչարն՝ թէ զի՛նչ ասէր. (Լմբ. ատեն.։)
Զկապիկս անապատական եւ ամենաչար՝ ուսուցանեն. (Եզնիկ.։)
Ամենաչար արծաթսիրութիւն, կամ խորհուրդք, կամ տաժանմունք. (Կիւրղ. կուս.։ Ածաբ. ժղ.։)
Ամենաչար խարդախանք, կամ վատաբախտութիւն, ունակութիւնք, աղէտք, տեղի. (Պիտ.։)
very bright, very clear, very shining;
very splendid, very illustrious;
most honourable, right honourable.
παμφαής, περιφανής. ttotus lucens, splendidissimus, undique conspicuus Ամենայնիւ պայծառ. լուսապայծառ. ամենաճառագայթ. երեւելի ամենայն իրօք. չքնաղ. փառաւոր. վայելչապանծ. անարատ եւ յստակ. խիստ պայծառ՝ փայլուն. գայէթ նուրանի՝ րուշէն. շէօհրեթլի. միւքելլէֆ.
Ամենապայծառ է քաղաքն։ Ի նմա կանգնեցաւ նշան խաչին Քրիստոսի՝ երեւելին եւ ամենապայծառ։ Նստո՛ ի կառս բարձունս եւ յամենապայծառս. (Ոսկ. մտթ.։)
Մտանել յամենապայծառ տեսարան։ Յարկեալք ամենապայծառն վայելչութեամբք. (Պիտ.։)
Դրախտ ամենապայծառ եւ լուսագեղ։ Ո՛վ ամենապայծառ (յն. երանաւէտ) դրախտ. (Ոսկիփոր.։ Ոսկ. ծն.։)
that gives to all, generous, liberal;
given to all.
Պարգեւատու ամենեցուն կամ ամենայն բարեաց. ամենապարգեւօղ. ամենաշնորհ.
Յամենապարգեւն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Ամենապարգեւ ձեռն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Լ՟Բ։)
Ի քէն իսկ վարդապետեալ զամենապարգեւ կարգս եկեղեցւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Ամենապարգեւ.
Մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ։ Զնոյն ցօղ օրհնութեան յամենապարգեւողէն Քրիստոսէ խնդրէին. (Կորիւն.։ Արծր. ՟Գ. 5։)
very unclean, most impure, execrable, detestable.
μιαρός, παμμίαρος. impurus, scelestissimus Ամենեւին պիղծ. ամենագարշ. ամենազազիր. փէք մուրտար, նափաք, մէքրուհ.
Ամենապիղծ դեւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Զայս ահագինս գործելով ամենապիղծդ անձն. (Պիտ.։)
holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.
Ամենեւին սուրբ. որպէս աղբիւր ամենայն սրբութեան, սուրբն սրբոց. (Աստուծոյ եւ աստուածայնոց սեպհական) πανάγιος, παναγιώτατος, παναγέστατος. sanctissimus, sacrosanctus
Սուրբ սուրբ սուրբ, սուրբ ես ճշմարտապէս, եւ ամենասուրբ. (Պտրգ.։)
Հաճութեամբ ամենասուրբն Հօր՝ Հոգւովն Սրբով։ Ամենասուրբն Յիսուս։ Զամենասուրբն աստուածաբանութիւն. (Դիոն.։)
Յամենասուրբ ձեռացն Աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Մարմինն Քրիստոսի ամենասուրբ. (Ոսկ. յադամ.։)
Ամենասուրբն ի մեղաց։ Ամենասուրբ թքովն եբարձ զկուրութիւն հոգւոց եւ մարմնոց մերոց.( Եղիշ. մկրտ. եւ Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Իբր ամենամաքուր. ամենեւին յստակ եւ ջինջ. անարատ եւ ողջախոհ ամենայնիւ. սրբազան. նուիրական. միւպարէք. էպրէք. մուտատտէս.. πανάγιος, πάναγνος, πανίερος. sanctissimus, castissimus, sacratissimus
Ամենասուրբ անդրանիկքն զօրութիւնք ... Ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Ամենասուրբք են եւ անմարմինք իմացութիւնք ... Ամենասուրբք են եւ անարատք, եւ ոչ է նոցա պէտք մաքրութեան. (Դիոն.։) (Մաքս.։)
Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն կարծեցեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Յամենասուրբ գանձն աստուածային նուիրաց. (Եղիշ. ՟Գ. եւ Յես.։)
Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեանն. (Նար. առաք.։)
most becoming, decent, suitable, appropriate, very convenient.
Բարիոք եւ ամենավայելուչ կարծեմ ... Ամենավայելուչ կարգաւորութեամբ։ Այս բանքս ամենավայելուչ, եւ ցանկալի օրէնք. (Լմբ. պտրգ. եւ Զքր.։)
Ամենավայելուչ եւ մեծագոյն պատուով նազաբանել։ Ամենավայելուչ խելամտութեամբ առնուլ զտեղեկութիւնն։ Յամենավայելուչն քերթողացն պարս։ Ամենավայելուչ գեղեցկութեամբ պայծառացեալ. (Պիտ.։)
Ամենավայելուչ բարեբախտութեամբ, կամ արգասեօք։ Զամենավայելուչ կենցաղօգտութիւն։ Այցելութիւն ամենավայելուչ. (Պիտ.։)
Զայսոսիկ յանձնէ հալածէ, զի մի՛ յայն ամենավայելուչ հայեցողութենէն ստուերասցի. (Լմբ. առակ.։)
most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.
Վարանեալն ամենայն իրօք, եւ վարանեցուցիչ. լի ամենայն հոգով եւ տատամսութեամբ. ցնդեալ, եւ ցնդիչ բոլորովին. անհնարին. խիստ տարտըղնած, շուարած, կամ տարտըղնօղ.
Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
that has made all things, all-creating.
Ամենայնի Արարիչ. ամենաստեղծ.
Ամենարարն հրաման զերկինս նորակերտէր. (Պիտ.։)
most shining, brightest, very bright, resplendent, shiny, glittering, blazing or beamy.
Ամենափայլ արեգակն. (Արիստ. աշխ.։)
very much to be wished, most desirable.
Ամենափափաքելի Աստուած. (Լմբ. սղ.։)
saviour of all.
Ամենափրկիչն Քրիստոս. (Կորիւն.։)
Տեղեկացեալ իսկ էին յամենափրկչէն Քրիստոսէ։ Ամենափրկիչն իսկ նշանակեաց. (Ագաթ.։)
cf. Ամենեւին.
cf. ԱՄԵՆԵՒԻՆ. (գտանի գրեալ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄ. որպէս Սեբեր. ՟Զ։)
Ամենեւիմբ զիւր անուն հաստատէ։ Որով ամենեւիմբ զատչիցին ի յունաց. (Խոր. ՟Բ. 74։ ՟Գ. 55։)
Ամենեւիմբ ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յայտնէ զամենեւիմբ համբառնալն. (Շ. հրեշտ.։)
not at all, by no means, no wise, not in the least;
quite, wholly, totally, entirely.
որ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄԲ. (որպէս թէ ամենիւ) այս ինքն ամենայնիւ. ամենայն իրօք. բոլորովին. բոլորովիմբ. իսպառ. բնաւ. σύν πάντι, πάντη, πάντα, ἄπαν , παντελές, παντελῶς, παντάπασιν, καθόλου, ὄλως. omnino, prorsus, totaliter ըստ ամենայնի, ամմէն բանով, ամմէն կերպով, ամբողջ. հէր վեճհ իլէ. պիւթիւն պիւթիւնէ, պիր թամամ. քիւլլիյէն. ճիպ.
Յորժամ արձակեսցէ զձեզ, ամենեւին հանցէ զձեզ աստի։ Օրէն յաւիտենական տեառն ամենեւին կատարեսցի։ Ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել։ Ամենեւին մի՛ երդնուլ։ Եւ արդ ամենեւին իսկ վատթարութիւն է ի ձեզ։ Որպէս եւ ես ամենեւին ամենեցուն հաճոյ լինիմ։ Ամենայնի հաւատայ, ամենեւին (յն. զամենայն) յուսայ։ Պատուիրեցին ամենեւին մի՛ խօսել։ Մոլախոտէ՛ ամենեւին։ Ոչ մերձենայր ամենեւին հուրն ի նոսա. եւ այլն։
Ամենեւին իսկ անմտանելի։ Ամենեւին իսկ օտար. (Պիտ.։)
Ո՛չ, ամենեւին ոչ. (Լմբ. պտրգ.։) Յորս բացասականքն՝ ռամկօրէն բացատրին, բնաւ, իսկի. հիլ. հիլ պիր վէճհ իլէ. այս ինքն բնաւին ոչ։
Ամենեւին պատշաճագոյն։ Նորոգագոյն ամենեւին։ Ամենեւին վատթարագոյն։ Ամենեւին ողորմելի, կամ ընտիր, կամ պիտանացու. (Պիտ.։)
ԱՄԵՆԵՒԻՆ. իբր այո՛. եւ կարի՛ իսկ քաջ. զահիր. էլպէթտէ.
all men, all persons, every body, as many as, whoever.
Ընդ տեղւոյն ճշմարտեալ է ասելն Արիստակեայ գրչի.
Խաղաղութիւն ամենեցուն, կամ ընդ ամենեսեան, կամ ընդ ամենեսին։ Զամենեսեան օրհնեա՛, զամենեսեան իմաստնացո՛ ... եւ ամենեցուն պարգեւեա՛. (Ժմ.։)
Առ ամենեքումբք մրգաբերօքն։ Զայլոցն ամենեցուն խնամոցն։ Ամենիքեան օրինակք։ Ի ցանկալիսն յամենիսեան. (Պիտ.։)
ԸՆԴ ԱՄԵՆԵՍԵԱՆ. Ամենեքին ի միասին. միանգամայն. բոլորը միատեղ. քիւլլիյէն.
Որչափ բազմութիւն աստեղաց են յերկինս, եւ ընդ ամենեսեան ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
cf. Ամենունակ.
ԱՄԷՆՈՒՆԱԿ կամ ԱՄԵՆՈՒՆԱԿ. παγκρατής. omnicapax Որ զամենայն ինչ ունի յինքեան, որպէս Աստուած եւ աստուածայինք. եւ պարունակօղ կամ պարփակօղ զբազում ինչ. ամէնընկալ. ամենալից.
Շարժեսցէ զմեզ եւ ածցէ առ ամենունակ Աստուած. (Տօնակ.։)
Գանձ առատ, եւ ամէնունակ շտեմարան. (Տօնակ.։)
Ամէնունակ քո գանձարանիս. (Մաշտ.։)
Ծոց եկեղեցւոյ ամէնունակ է ի խորհրդական անհատ գանձուցն։ Քաղաք ամենունակ։ Սեղան ամենունակ. (Վրդն. երգ. եւ Սղ.։)
cf. Ամենօրհնեալ.
ԱՄԷՆՕՐՀՆԵԱԼ ԱՄԷՆՕՐՀՆԵԱՆ. ἁοίδιμος. decantatus, celeber Ներբողելի եւ գովելի ամենեցուն կամ ամենայն իրօք, մեծահռչակ. պատուական.
Որք ի հնդկացն ականք (կամ ակունք) զամէնօրհնեալդ ձեր պայծառացուցանեն զգլուխս։ Զոր ի Քրիստոս սիրոյն պսակ դնել, որ ամէնօրհնեան գլխոցդ ձերոց է պատշաճ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. եւ ՟Լ. ըստ ձ։)
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
μήν. mensis Որպէս թէ ամ փոքրիկ, այս ինքն ամ լուսնի, որ է ամբողջ շրջան մի նորա ի ՟Ի՟Թ, կամ ի ՟Լ աւուրս. եւ երկոտասաներորդ մասն տարւոյ կամ շրջանի արեգական. վասն որոյ տճկ. ա՛յ, է անխտիր լուսին, եւ ամիս. մահ, շէհր.
Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն։ Յետ ամսոյ միոյ աւուրց։ Յետ երից ամսոց։ Մէն մի ամիս ի տարւոջ։ Սպասեցի ամսոց սնոտեաց։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց, առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի տասներորդում (աւուր) ամսեանս այսորիկ. եւ այլն։
Արարեր երկուս լուսաւորս առ ի պէտս շրջմանց տարեաց, ամսոց, եւ ժամանակաց (այս ինքն եղանակաց)։ Ի հանդերձեալ աշխարհին ո՛չ աւուրք, եւ ո՛չ ամիսք. (Ագաթ.։)
Զի՞նչ է ամիս. տեսանելով ուրումն յառաջնոցն զլուսինն լցեալ եւ մաշեալ՝ իմացաւ զանցաւորութիւն կենաց իւրոց, ասաց, թէ իմ ես (օրինակ). (Տօմար.։ Վանակ. տարեմտ.։ Յակ. ղր.։)
Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։
Ամիսք Սարկաւագին յարակայ ընդ իրեարս այսպէս զուգին. նաւասարդի, աւգոստոսի ՟Ժ (կամ ՟Ժ՟Ա). հոռի, սեպտեմբերի ՟Թ (կամ ՟Ժ) եւ այլն. (Տօմար.։)
Որպէս յանուն Հայկայ ազգս Հայ անուանեցաւ, այսպէս եւ ամիսքս ի զաւակաց անուանց նորա զանուն ընկալան. եւ են այսոքիկ. Նաւասարդի, Հոռի, Սահմի, Մեհեկի, Արեգի, եւ Հրոտից. սոքա որդիք էին։ Արաց, Մարերի, Տրէ, եւ Քաղոց, սոքա դստերք էին։ Իսկ Մարդաց, եւ Հարուանց՝ որ է Ահկի, զայս ի գործոց առին զանուանս. իսկ ընդ այն ժամանակս ամառնայինք էին այսոքիկ. (Յկ. ղրիմ.։)
ԱՄԻՍ ՅԱՄՍՈՅ, ԱՄՍՈՅ ԱՄՍՈՅ. կամ լոկ՝ ՅԱՄԻՍՍ. Յիւրաքանչիւր ամսեան. ամսէ ամիս, ամմէն ամիս. հէր այ, այտան այա, այտա պիր, պեհէր մահ.
Ամսոյ ամսոյ՝ յամենայն ամիսս տարւոյն։ Զոր գտանէին ամսոյ ամսոյ ի մէջ քաղաքացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 61։)
Յամիսս միայն տեսանիցեն զարքայ. (Աթ. Կիւրղ.։)
born of a barren woman.
Ծնեալն յամուլ մօրէ. ամլորդի. որպէս Սամուէլ, մանաւանդ Կարապետն Յովհաննէս.
to be or become barren.
Ամուլ մնալ. ստերջանալ. եւ նմանութեամբ՝ անբեր կամ անգործ լինել. յետնիլ. գըսըր օլմագ՝ գալմագ. հասըլսըզ օլմագ.
Յայն սահմանի (կենաց) ամլանալ տիրէ. (Կանոն.։)
Ամլացան յաստուածային բարեգործութենէն. (Ճ. ՟Թ.։)
Ամլացելոյն ի բարեաց. (Երզն. մտթ.։)
son of a barren woman;
St. John-Baptist.
Սեպհականեալ անուն Յհ. Մկրտչի, որ եղեւ որդի ամուլ պառաւոյն Եղիսաբեթի ի ծերացեալ հօրէ Զաքարիայ. ամլածին.
Մկրտեցաւ ի սուրբ ամլորդւոյն Յովհաննէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Չորեքկերպեան կենդանեացն զխորհուրդ քարոզեաց ամլորդին։ Որ յամլորդւոյն վկայեցար Գառն Աստուծոյ. (Շար.։)
sterility, infecundity, barrenness.
Ամուլն գոլ. ստերջութիւն. անբերութիւն զաւակի. եւ անպտղութիւն. հասըլսըզլըգ. իբր στείρωσις sterilitas (որ են լծ. ընդ ստերջութիւն)
Այս ամլութիւն (Եղիսաբեթի) ոչ պատահմամբ ինչ էր. (Իգն.։)
Բառնալի՛ է զբնաւորական ամլութիւնն. (Մխ. դտ.։)
Զամլութիւն ի միտ ոչ ածելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արձակիլ ի կապանաց ամլութեան մտաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
ham-string, tendon of the ham.
Զոյգ կամ հաստաձիգ ջիլ՝ որ ի զիստն կամ ի յետին կողմն բարձից կենդանւոյ. (ռմկ. ըստ ոմանց՝ մամուջեղ) ըստ եբր. քաֆ իբր ոլորք. յն. է զի դնէ πλατύς այս ինքն լայնութիւն, կամ տախտակ (զըստի). եւ է զի νεῦρον որպէս եւ լտ. nervus այս ինքն ջիղ.
Բուռն եհար զամոլաջլէ զըստի նորա, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ ... Զամոլաջիլն՝ զոր ընդարմացոյց, որ է ի վերայ տախտակի զըստին. զի բուռն եհար զտախտակէ զըստին Յակոբայ, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)
brought up together, comrade, companion, play-fellow;
familiar.
ԱՄՈԽԱԽ կամ ԱՄՈՂԽԱԽ. (իբր ամոլք ի խահս, եւ ի սնունդս. կամ համախահ, խահակից) սննդակից. եւ որ ինչ հայի ի համասնունդս. ընտանի. ընդել. σύντροφος simul nutritus, educatus եւ assuefactus, familiaris, τρόφιμος alumnus եւ այլն.
Զսոսա եւ զնոսա իբրեւ զամոխախս ի նոյն յանձանձիչ գոգս տանի զամենեսեան։ Յառաջին իսկ հասակէ ընդ օրինօքն սնեալք, զամողխախ սննդեանն զառաքինութիւնն թողեալ՝ փախեաք անկաք ի հաւատսն Քրիստոսի։ Զչարեացն (կամ զկարեացն) ասացեալ իսկ է մերովք ամոխախ անուամբքս. հուր է՝ ասէ՝ անդ, եւ խաւար, եւ կապանք, եւ որդն անվախճան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ եւ Գաղ. եւ Եբր.։)
testicles;
պարկ ամորձեաց, scrotum;
— շատ, orchis, satyrion.
conjugal, matrimonial, nuptial.
γαμικός, γαμίος nuptialis Սեպհական ամուսնութեան կամ ամուսնաց. կարգուածներու վերաբերեալ. տիւնեայա կիրէնլէրէ միւդալիգ.
Կին համարեալ, թէպէտ եւ զամուսնական մերձաւորութիւնն ոչ ունէր. (Բրս. ծն.։)
Զամուսնական ողջախոհ պարկեշտութեանցն։ Ամուսնական կարգաւորութեամբ՝ որ ըստ բարւոյն կամաց. (Պիտ.։)
Սէր ամուսնական։ Մաքրել զմիտս եւ զխորհուրդս յամենայն մարմնաւոր ամուսնական մտածութեանց. (Նար. երգ.։)
to marry, to wed.
Ըստ օրինացն՝ մեծ թշնամանք էին որդւոց, եթէ մարք ի տագերաց ամուսնանայցեն. այս ինքն առցին ի կնութիւն տագերաց։
Կապիլ ամուսնութեամբ. պսակիլ. փեսայանալ եւ հարսնանալ. կարգուիլ, պսակուիլ. էվլէնմէք. տիւնեայտ կիրմէք. նիքեահլանմագ. γαμέω, ἑπιγαμβρεύω, συνοικέω nubeo, affinitatem ineo, cohabito
Ամուսնանան եւ զինուորին. (Պիտ.։)
Ընդ ամենայն մօտաւոր ընտանիսն ամուսնանային աներկիւղութեամբ. (Մեսր. եր.։)
Եւ գալ առ միմեանս ամուսնաբար. մերձաւորիլ. զուգիլ. գիտել. գիտենալ. մտանել. իրարու գալ. չիֆլէնմէք.
Եթէ առնուցու ոք կին, եւ ամուսնասցի ընդ նմա, եւ ատեսցէ զնա. (Օր. ՟Ի՟Բ. 13։)
Ո՞ւր իշխիցեն շշնջել, թէ հրեշտակք ընդ կանայս ամուսնացան. զի նոքա հրեղէնք կոչին, եւ մարդիկ կաւեղէնք։ Չէ՛ մարթ անմարմնոցն ընդ կանայս մարմնաւորս ամուսնանալ. (Եզնիկ.։)
Եսթեր է գետն, զոր ամուսնացաւ թագաւորն. այս ինքն զոր ընդ իւր ամուսնացոյց, կամ ընդ որում ամուսնացաւ։
Անսովոր է եւ ասելն (Երզն. մտթ.)
that loves his or her consort.
Տատրակն ամուսնասէր երեւեալ. (Ագաթ.։)
Ըստ նմանութեան ամուսնասէր տատրակի. (Արծր. ՟Ե. 1։)
to marry, to give in marriage, to wed.
Տալ յամուսնութիւն զուստր կամ զդուստր. γαμίζω nuptum do, ἑκγαμίζω, ἑκγαμίσκω nuptui colloco, a domo eloco որ եւ ըստ յն. ոճոյ, է ամուսնացուցանել զինքն. առն լինել. կարգել. եվլէնտիրմէք. եվերմէք. թեէհհիւլ էթտիրմէք. եւ կարգուիլ. եվլէնմէք. Ըստ վերջնոյս այսմ իմա՛ զասելն.
Որ ամուսնացուցանէ զկոյս իւր, բարւոք առնէ. եւ որ ոչ ամուսնացուցանէ, լաւ եւս առնէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 38։ Այլ ըստ առաջնոյն ասի.)
Դաւիթ ոմն ամուսնացուցանէ զնա ի դուստր իւր Մարիամ։ Ամուսնացուցանել զորբս ընդ միմեանս. (Վրդն. պտմ.։ Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ամուսնացուցաք զսրտնութիւն մեր ընդ դեւն բարկութեան. (Լմբ. ատ.։)
married.
γεγαγήμενος nuptus, ta Ամուսնացեալ՝ այր կամ կին. կարգուած, աշխարհք մտած. էվլի միւթէէհհիլ, միւթէզէվվիճ.
Ո՞յք էին ամուսնաւորք յառաքելոցն։ Յովհաննէս եւ Յակովբոս եղբայր իւր եւ Թովմաս կոյսք էին, եւ այլք ամուսնաւորք. (Վրդն. յաւետ.։)
Ամուսնաւորաց եւ մահկանացուաց ազգ է տոհմ աստուածոց նոցա. (Եզնիկ.։)
the married state, wedlock;
cf. Ամուսնութիւն.
Զօրէնս եւ զկարգ ամուսնաւորութեանն. (Յհ. իմ. ատ.։)
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
Վասն ամուսնութեան, եւ որդւոց, եւ ստացուածոց։ Եւ ո՛չ զամուսնութիւն սուրբ տակաւին պահեն։ Պատուական է ամուսնութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 17։ ՟Ժ՟Դ. 24։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Արդ յաղագս ամուսնութեանց այսպէս ճշգրտագոյն ասացեալ է քահանայապետին, մինչ զի եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որք յամուսնութիւն անդր գայցեն, յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յողջախոհն ամուսնութենէ։ Ոյք զամուսնութեանցն պահեցին զհարազատութիւնս։ Ընդ որում բազմաժամանակեայն զուգեալ իցէ ամուսնութեամբ. (Պիտ.։)
Տե՛ս թէ որպէս ի հինն եւ ի նորս սուրբքն եւ հաճոյքն Աստուծոյ ընտրեցան յամուսնութենէ անտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ յամուսնութիւն, այլ ընդ քեզ անդրէն ի տան բնակել։ Ասաց՝ եթէ ի Հոգւոյն է, եւ առանց ամուսնութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Յաղագս ամուսնութեան հրաման ետուն։ Վասն անյարմար եւ անարժան որդւոցն ընդ մարսն ամուսնութեան (առ պարսիկս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հրոյ ընդ խոտոյ ո՛չ ամուսնութիւն լինի, այլ ծախումն։ Միումն եւեթ մարթ եղեւ ի կուսէ ծնանել առանց ամուսնութեան. (Եզնիկ.։)
Ո՛չ յամուսնութենէ էառ յանձն զայն, այլ ի պարկեշտ կուսէ եւ յանփորձ ամուսնութեան. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Յարմարական կարգիւ դասու գան յամուսնութիւն. (Պիտ.։)
Բնաւորելով գիջին խոնաւ եւ հիւթական (լուսինն), միաւորեալ յամուսնութիւն կիզողական (արեգականն). յորոց խառնից գոլ համայնից ծընընդական՝ բուսոց տնկոց եւ ըզգայնոց որք շնչական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Յայսքան չարիս շաղախեալ՝ ամուսնութեամբ՝ օտարոտի օրինաց՝ պոռնկեցան յԱստուծոյ։ Ստեցին նոքա ամուսնութեան Աստուծոյն իւրեանց՝ պաշտել զկուռսն Բահաղու, եւ ստէր երկիրն նոցա՝ ամուսնութեան իւրեանց, եւ հնազանդի թշնամեացն. (Լմբ. ովս.։)
Զամուսնութիւն նախանձայոյզ առն կաշկանդեաց (օտարն)։ Անջատելով զամուսնութիւն այլոյ. (Պիտ.։)
fleece, wool.
(իսկ ասուի եւ ասուոյ՝ են կրկին սեռական, եւ ածական՝ իբր ասրեղէն) ἕριον lana Բուրդ ոչխարաց. գեղմն. գզաթ. մանաւանդ կտրեալ եւ մաքրեալ՝ սպիտակափայլ. որպէս եւ հանդերձն ասրեղէն։ (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Է 14։ Առակ. ՟Լ՟Ա 13։ Ես. ՟Ա 18։ եւս եւ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ 53։)
Զկաթնդ ուտէք, եւ զասրդ ագանիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ 13։)
Զգոյն սպիտակութեան ասուն առանձնակի յիշել. (Խոսրովիկ.։)
Խոյն առանց տրտմութեան մերկանայ յասրոյ անտի իւրմէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Յասրոյ, եւ ոչ ի կտաւոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Յասուն սպիտակութիւն. Ածաբ. մկրտ.։ եւ Անան. նին.։
lanigerous.
Որ բերէ յիւրմէ զասր. Բուրդ բերօղ՝ տուօղ.
dealer in wool.
Ասրագործ ոմն գործէր ի տան նորա։ Մղեալ ընկէց զասրագործն ի վերուստ ի վայր. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
lanigerous, woolly;
woollen.
Նիւթք մետաքսէնց, ստեւք ասրէից. (Նար. մծբ.։)
Ասրեղէն պատուական։ Անարգ ասրղէն. (Մխ. դտ.։ Թէ՛ ասրեղէն իցէ, թէ՛ կտաւեղէն. Կանոն.։)
cf. Ասրեայ.
Նիւթք մետաքսէնց, ստեւք ասրէից. (Նար. մծբ.։)
Ասրեղէն պատուական։ Անարգ ասրղէն. (Մխ. դտ.։ Թէ՛ ասրեղէն իցէ, թէ՛ կտաւեղէն. Կանոն.։)
cf. Ասացուած.
Ներբողականց ի մէնջ արժանիեղեն ասից։ Ո՞վ մեզ օգնեսցէ, ախտակցելով ասիցս. (Խոր. ՟Ա 2։ ՟Գ 68։)
Յօգաւոր ասիւք պատշաճեմք։ Պիղծ ասիցն. (Խոսր.։)
Ըստ ասից մեծին դանիէլի. (Նար. ՟Է։)
quickness of speech, verbosity;
facility of expression.
Համառօտասիրութիւն, արագաբանութիւն։ Զարագաբանութիւն միշտ պատուել դիտեմ. (Խոր. ՟Ա 31։ Յհ. կթ.։)
that writes quick.
Ասէ ցարագիրն. գրեա՛ եւ զանունս իմ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)