cruelly tormented, ill-treated, vexed, oppressed;
very painful, very grievous;
— տանջել, to torment, to torture;
— մեռանել, to die under atrocious tortures.
Չարաչար լլկեալ. մոլեգնեալ. այսահարեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. խոշտանգեալ. վարակեալ. չար բանէ մը բռնըւած, ծեծկըւած, հէլլաք՝ պէրպատ եղած.
Չարալլուկ դիւահարեալն. (Մանդ.։)
Անհնարին պատժովք չարալլուկ դառնամահ մեռանիցի. (Լմբ. սղ.։)
Այսպիսի չարալլուկ եւ մահկանացու (ախտ) ախտանայ ոգին այսուիկ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
credulous of ill-tidings;
—ք, sad news;
incredible woes, unheard of disasters.
Նմա խորհի զմահս եւ զամենայն չարս, եւ չարալուրս. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
very bad, cruel, intolerable, insufferable;
balefully;
— ցանկութիւնք, evil, bad passions.
Ի չարախտավատ եւ ի խարդաւանական մահուն տուգանաց։ Չարախտավատ դառնութեամբ մահու սպառեալք զկեանս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
to speak ill of, to slander, to detract, to calumniate, to accuse, to defame;
to tittle-tattle, to gad about gossiping.
Որ չարախօսեսցէ զհօրէ կամ զմօրէ, մահու վախճանեսցի։ Նստան իշխանք, եւ չարախօսէին զինէն։ Զի որով չարախօսիցեն զձէնջ, յամօթ լիցին.եւ այլն։
Հարցին, զի չարախօսեսցեն զնմանէ։ Ի չարախօսելն (այսինքն ի չարախօսիլն) նորա ի քահանայապետիցն եւ ի ծերոց՝ ոչինչ ետ պատասխանի.եւ այլն։
slander, detraction, defamation, calumny, false accusation, aspersion;
tittle-tattle, gossiping;
— մատուցանել զումեքէ, to accuse a person.
Պահել զքեզ ի չարախօսութենէ օտար լեզուէ. (Առակ. ՟Զ. 24։)
to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
Եթէ չարակնելն չարամահ սատակէ, ո՞րչափ եւս առաւել նախանձն։ Զանդաստանս նորա չարակնէ՝ ըղձանալով ցասմունս եւ երաժշտութիւնս վասն նորա. (Մանդ. ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Պատճառս ի վերայ եդեալ, իբր թէ չարակնեալ (այսինքն չկամեցեալ առ նախանձու) զուրախանալն արքայի, կապեսցէ զնա։ Չարակնելով ագահեալ յամուրն արտագէրս. (Խոր. ՟Գ. 23. 31։)
pain, suffering;
ill usage.
Բազում արտասուօք եւ հեծութեամբ եւ չարակրութեամբ դատեսցիս մինչեւ ի մահ։ Զամենայն չարակրութիւնս սիրեսցես։ Գետնախշտութիւն եւ պահք եւ աղօթք եւ չարակրութիւն։ Բազում (տպ. յոյժ) չարակրութեամբ լեալ ես դու ի կեանս քո. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
harsh-voiced;
ill-sounding;
defamed;
blaspheming;
cacophonic.
κακόφωνος malam vocem habens δύσφημος blasphemus. Որոյ ձայնն է չար, անախորժ, անյարմար. եւ Վատահամբաւ, եւ Հայհոյական.
Բարբառ հնչիցէ ընդ բերանն՝ ահագին ինչ եւ չարաձայն եւ չախորժելի։ Արք չարաձայնք. (Ոսկ. մտթ. Մանդ.։)
unhappy, miserable;
miserably, unhappily, pitifully.
Իջոյց զնա մեղքող ... եդ զպատկերն ի գահոյս անդ, եւ ասաց, եթէ չարամոյն կայ ի մեծ ախտի. (Եփր. թագ.։)
resentful, revengeful, rancorous, spiteful;
— լինել, to bear or owe a grudge, to foment rancour or hate.
νησίκακος injuriae acceptae memor. Յիշաչար. ոխակալ. ոխ պահօղ.
Կենդանին այն (այսինքն ուղտն) չարայուշ է եւ ոխապահ։ Չարայուշ բարոյից ուղտոց. (Ոսկ. եբր.։ Վեցօր. ՟Ը։)
Եւ ոչ արիանոսացն չարայուշ եղեւ, որ զնորա մահ ըղձանային. (Սոկր.։)
resentment for injuries, revengefulness, rancour, spite.
Մեղայ չարայուշութեամբ, զայրացմամբ, քինահանութեամբ։ Վիրաւորեցայ չարայուշութեան բամբասանօք. (Մաշկ.։ Սկեւռ. աղ.։)
foul, very stinking.
Չարաչար նեխեալ. չարահոտութեամբ. կամ չարահոտ.
disastrous, dismal, very grievous;
baleful, atrocious, ferocious.
Ի թաքստի էր վասն չարաշշուկ եւ դառն տանջանացն։ Ի ձեռն չարաշշուկ դահճացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Չզանգիտել ի չարաշշուկ մահուանէ անտի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ծախեալ լինէին ի ձեռն չարաշշուկ եւ մահահոտ գարշութեան. (Ոսկ. լուս.։)
pestiferous, venomous, pernicious, deadly.
Որոյ շունչն է չար եւ վնասակար. մահառիթ. դժնդակ.
Մի՛ զարհուրիր ի չարաշունչ մահուանէ անտի. (Ճ. ՟Գ.։)
Որ ի ձեռն մարգարէին եղիսէի օրհնեցեր զջուրն չարաշունչ եւ մահացու. (Մաշտ.։)
bad, very ignoble, vile, infamous;
wicked, ferocious, cruel;
unfortunate, miserable, pitiful.
Մի՛ զարհուրիր դու ի չարաշուք դահճէ այտի. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 29։)
Ի չարաշուք դահճէն. (Ասող. ՟Բ. 4։)
Ցանկութիւնն եւ սրտմտութիւնն, չարաշունքն եւ մահունքն». (Փիլ. լին. ՟Դ.) իբր չարաշնչութիւնք սպառնալեաց։ 4
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
Անկանէր ի չարաչար տանջանս։ Չարաչար տանջանօք։ Չարաչար դժուարին նեղութիւն չարեաց ի վերայ հասուցանէին։ Ազգի անիրաւի չարաչար կատարած։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Դիւահարք երկու՝ չարաչարք յոյժ.եւ այլն։
Մահք տարաժամք, եւ ախտք չարաչարք. (Եզնիկ.։)
Չարաչար՝ բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Չարաչար եւս քան զնոսա ի վերայ հասեալ դատէր զքաղաքն։ Վէրքն չարաչար պատառեալ էին։ Դուստր իմ չարաչար այսահարի։ Լուսնոտի եւ չարաչար հիւանդանայ։ Անդամալոյծ չարաչար տանջեալ։ Վասն զի չարաչար խնդրէք.եւ այլն։
cf. Չարաչար.
Քահանայութիւն հրէից, որ չարապէս էին զգեցեալ, պատառելոց էր. (Բրսղ. մրկ.։)
detesting malice or iniquity, benign, perfectly good, virtuous.
Վասն ոնեայ քահանայապետի բարեպաշտ չարատեաց սրբութեանն։ Ծուրացիքն չարատեացք առաւել եւս հանդերձեցին զնոսա. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 1։ ՟Դ. 49։)
Յաղագս չարատեաց բարուցն դեղակուր եղեալ մեռանի յանաստուածից ոմանց։ Վստահանալով՝ թէ ոչ ունի ակն չարատեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
pessimist, croaker;
cf. Չարատեսիլ.
Շուն մի քոսոտ եւ սովեալ եւ վտիտ եւ չարատես։ Գրեցի՛ր թէ իցէ ոք մարդ՝ որ հուր յաչաց արկանիցէ, թուխ, չարատես։ Երեւեսցի գարշելի եւ չարատես։ Որպէս բոզքն չարատեսք (գուցէ՝ չարարուեստք. զի յն. է՝ չարաստեղծք կամ չարահնարք. κακόπλαστος ) (Ոսկ. կողոս. Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Ի դառնահայեաց ի չարատես աչաց բանսարկուին. (Մարաթ.։)
Այր մի երկայն եւ չարատեսակ եւ ահաւոր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
of a horrible appearance, ill-looking, evil-faced, very ugly, dreadful, horrible.
Շուն մի քոսոտ եւ սովեալ եւ վտիտ եւ չարատես։ Գրեցի՛ր թէ իցէ ոք մարդ՝ որ հուր յաչաց արկանիցէ, թուխ, չարատես։ Երեւեսցի գարշելի եւ չարատես։ Որպէս բոզքն չարատեսք (գուցէ՝ չարարուեստք. զի յն. է՝ չարաստեղծք կամ չարահնարք. κακόπλαστος ) (Ոսկ. կողոս. Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Ի դառնահայեաց ի չարատես աչաց բանսարկուին. (Մարաթ.։)
Այր մի երկայն եւ չարատեսակ եւ ահաւոր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
malicious, artful, shrewd, cunning, knavish;
— հնարք, artifices, intrigues.
κακότεχνος, κακοτεχνής malis artibus deditus, malignus, malitiosus. Չարիս արուեստակօղ. չարանիւթ. չարահնար, չարախորհ. չարագործ. եւ Չարագործական.
artfulness, craft, shuffling, cheating.
Վասն ընդունայնարուեստութեանց եւ չարարուեստութեանց։ Չարարուեստութիւն է կախարդութիւն եւ գիտութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Չարամտութիւն.
Չարամտութիւն. չարարուեստութիւն. չարահնարութիւն.
fatal, disastrous.
Բօթալից. կամ չարահռչակ.
galbanum;
cf. Մաղթ.
Չարահոտ. պիրզատ կամ բարկիժատ։ (Մալխթ. չարհոտ. Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
susceptible of pain, passible, passive.
Չարչարական ասեմք զմարմինն եւ մահկանացու. (Շ. թղթ.։)
Զի հարցէ զխայթոց մահու չարչարական մարմնովն՝ զոր ունէր. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ծ՟Ը։)
Ծնաւ ի չարչարական մարմնոյ, եւ պահեաց անարատ զմարմինն. (Ճ. ՟Գ.։)
fellow-sufferer;
compassionate.
Զի ոչ եթէ ունիմք քահանայապետ, որ չիցէ կարօղ չարչարակից լինել տկարութեան մերում։ Ամենայն քահանայապետ չափով չարչարակից կարօղ է լինել տգիտաց եւ մոլորելոց. (Եբր. ՟Դ. 15։ ՟Ե. 2։)
Կամեցան չարչարակից լինել սրբոցն։ Մահկանացու մարմնովս կարիցեմք չարչարակից լինել անմահ աստուածութեանն. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
to suffer, endure or bear with another, to participate or share in another's woe;
to compassionate, to condole with, to commiserate.
Եւ մեք հինգօրեայ պահօք չարչարակցիմք տեառն կամ քրիստոսի. (Տօնակ.։)
suffering with another, participation in another's suffering;
compassion.
Եւ մեք զնախատինս նորա յանձին բարձեալ պարծանօք չարչարակցութեամբ տեառն յաւիտենից մահուանէն. (Տօնակ.։)
instrument of torture.
Ո՛վ հրաշալի սուրբ չարչարան, անսահմանին եղեր սահման։ Րաբունւոյն սուրբ չարչարան, աստուածորդւոյն սուրբ զենարան. (Տաղ խաչի.։ 9)
cf. Չարչարական.
չարչարեցաւ անչարչարելին չարչարելեաւն, եւ մեռաւ անմահն մահկանացուաւն. (Շ. թղթ. ստէպ։)
Մահն ի մեղաց էառ սկիզբն ... քանզի եւ չարչարելիք իսկ անտի եղեաք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։ 6)
to torment, to harass, to molest, to pain, to ill-treat, to ill-use.
κακόω, κακουχέω, βασανίζω malis afficio, male tracto, affligo, crucio. կր. πάσχω patior κακοπαθέω mala patior πονέω laboro ὁδυνάομαι dolore afficior . Չարիս եւ կիրս եւ տանջանս հասուցանել. նեղել. խոշտանգել. աշխատ առնել. հարստահարել. կր. կրել զչարչարանս, զվիշտս. չարչըրկել. եւ ցաւ նեղութիւն քաշել.
Չարչարեցի՛ր իբրեւ զբարւոք զինուոր, եւ նահատակեա՛ օրինօք, որպէս զի պսակեսցիս։ Ասէր ցանձն իւր, չարչարեցի՛ր, եւ մեռցիս. (Բրս. պհ. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Գ։)
measured, proportioned, symmetrical;
rhythmical, metrical.
Եւ զի՞նչ է ինձ սակաւս եւ նուազագոյնս յօդել սահմանս կսկծելիս չափաբերականս, մինչ անցեալ է ըստ քանակութիւն։ Նշխար յիշատակի մասին օրհնութեան չափաբերականի (ի նոյեան տապանէ). (Նար. ՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
proportionably, symmetrically, regularly.
Չափաբեր գոլով. պահելով զչափ բանից եւ բառից.
Յարահետեւօղք իմաստասիրացն, եւ վերահայեցօղք չափաբերապէս մակագրութեանց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
of a just measure, measured, right, meet, proper, decorous, suitable;
middling, moderate, tolerable, so so;
moderate, sober, frugal;
modest, discreet.
μέτριος, σύμμετρος mediocris, commensuratus, moderatus. Ունօղ եւ պահօղ զչափ. ոչ անցեալ ըստ չափ. ունօղ զչափակցութիւն. համեմատ. յարմար. եւ Միջասահման. միջակ. պարկեշտ. համեստ. զգաստ. եւ Նուաստ. խոնարհ.
Կշռակի եւ չափաւոր գոյութեամբն։ Ոչ գիտացին թշուառականքն զաղցաւոր չափաւորացն դիւրութիւն։ Զհարկաւոր կերակրանացն պէտս չափաւորաւն սահմանել ժառանգութիւն. (Պիտ.։)
measure, moderation, limitation;
modesty, temperance, mitigation;
sufficiency, mediocrity.
συμμετρία, μετριότης, μέτρησις, διαμέτρησις dimensio, mensio, proportio, mediocritas, moderatio, modestia. Չափաւոր կամ սահմանաւորն գոլ. ընդ քանակաւ մտանելն. չափ.
ՉԱՓԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Միջասահմանութիւն. բարեխառնութիւն. չափակցութիւն. յարմարութիւն. պարկեշտութիւն.
Առ ի լինել առողջութեան՝ պարտ է գոլ չափաւորութիւն խառնուածոցն. (Սահմ. ՟Գ։)
Անհնազանդութեանն՝ հնազանդութիւն, ագահութեանն՝ զչափաւորութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Պարտ է զայսոսիկ գիտելով՝ պահել զչափաւորութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
cf. Չբնաւոր.
Որ զքո բնակաւոր հեզութիւնդ ի չբնակաւոր գազանութիւն հաներ։ Նմա (այսինքն գազանի) զչբնաւորն շնորհես, եւ անձինդ զբունդ չպահես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
unnatural, against nature;
—ք, non-naturals.
Որ զքո բնակաւոր հեզութիւնդ ի չբնակաւոր գազանութիւն հաներ։ Նմա (այսինքն գազանի) զչբնաւորն շնորհես, եւ անձինդ զբունդ չպահես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
ignorance;
առ ի —նս, through ignorance, without knowledge, unknown to.
Յանգէտս կերեալ՝ չլինէր նմա պատիժ մահ, կամ որպէս թէ առ ի չգիտանս եկեր, եւ այլն. (Եզնիկ.։)
pseudobishop.
Անընդունելի սինհոգոսին չեպիսկոպոսունքն եւ անարժան քահանայքն նզովեցին զսուրբ գերմանոս պատրիարգն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
pseudopriest, bad or unworthy priest.
Անարժան կամ սուտ երէց. չքահանայ.
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
Յառաջ քան չեւ էր եկեալ բաբելացին. (Վահր. յար.։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
Եթէ աբրահամ մեռեալ է (իբրեւ չքացեալ), եւ սահակ եւ յակոբ, ապա ուրեմն իցէ աստուած չէոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
non existing things, nullity.
ՉԷՔ ՉԷՔՈՒՉԷՔ. Կա՛մ է՝ Ոչ էք. չգոյք. չիք. կամ Ձիգ. ձգումն. ձգձգումն. հարստահարութիւն. եւ կամ Ջէք (զոր տեսցես)
Մի՛ լիցի չէ՛ք չէ՛ք բազում. այլ չէ՛ք լիցի անիրաւ սովորութիւնն. զի եւ սահմանդ բազում եւ յաւելորդ սովորութեանց եղեւ. (Մխ. դտ.։)
Հարկահանս ոչ միայն զհարկառուսն կոչէ, այլ եւ զյափշտակօղս, որք մերկանային զժողովուրդն անիրաւ չէքուչեօք. զի ոչ զարդար հարկսն խոտէ, այլ զանիրաւ. (Գէ. ես.։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
Սաստեալ սկզբնաչարին՝ չիք արար զնա ի սահմանաց անտի. (Եպիփ. ծն.։)
laziness, etc.
Չարաչար կեանք՝ ոչինչ ընդհատ ի մահուանէ. անգործութիւն անպիտան.
not blaming, not finding fault with.
Չմեղադրանս յամենեցունց պահանջեմ. (Ճ. ՟Ը.։)
cf. Չմեղադրանք.
Չմեղադրանս յամենեցունց պահանջեմ. (Ճ. ՟Ը.։)
free from guile, innocent.
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. ՟Ե. 14։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
παράδοξος, παρηλλαγμένος, ὐπερήφανος , καινός, ξένος praeter opinionem, inexpectatus, praecellens, eximius, novus, et alienus φριώδης horrendus. Որ չէ նա յաշխարհէ աստի, զոր չունի աշխարհ, անգիւտ յաշխարհի. գերաշխարհիկ. նորահրաշ, գերապանծ. ահաւոր, հրաշափառ. խելքէ վեր, չի գտնուելիք, չտեսնուած, չլսուած.
Չնաշխարհիկ մատռուակ բարի՝ մշտահոսան հոգւոյն պարգեւի. (Գանձ.։)
Որ պահեցին զբանս խրատուն քրիստոսի, ստացան զչնաշխարհիկ զօրութիւն, եւ զխոր զիմաստութիւնն քրիստոսի ի միտ առին. (Համամ առակ.։)