storm of wind, squall, tempest;
agitation, trouble.
Անձնիշխան միտք յորժամ ոչ ամբոխի ի հողմակոծութենէ լեզուիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
weather-beaten tempest tossed;
fan;
cf. Ճանճվան;
— հրացան, air-gun.
Կամ հողմահար խըռիւ խոտին՝ ի ժամանակս աշնանային. (Յիսուս որդի.։)
gustative.
Յորժամ զլեղւոյ ոք զանուն բերէ, եւ ճաշակական մասն կենդանւոյ. (Դամասկ.։)
act of tasting or eating;
Holy Communion;
consumption.
Յաղագս ոչ ի դէպ ժամու ճաշակմանն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to spread, to disperse, to satter;
to divert, to entertain;
— զինչս, to squander away, to waste, to dissipate.
Ոչ ետուն ժամանել ճապաղել ի նետաձգութիւն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Ի ժամ աղօթիցն յաղտաւոր մտացն շարժմունս ճապաղի. (Երզն. մտթ.։)
abounding in fodder, in pasture, very grassy.
Որ ցորեան եւ գարի բերէր երկիրն, յորժամ աւեր մնայցէ ի մարդկանէ, խոտալից ճարակաշատ լինի անասնոց. (Ոսկ. ես.։)
to torment or trouble oneself, to lead a laborious, painful life, to labour, to suffer much;
to afflict one's body, to subdue one's passions, to devote oneself to an ascetic life, to mortify, to macerate;
to strive, to endeavour, to make an effort, to exert oneself, to take pains;
to combat, to resist;
to venture, to risk, to jeopard oneself.
Որ պատառէ փայտ, նովին ճգնեսցի (կամ վշտասցի)։ Յորում եւ ես իսկ ճգնիմ անխիղճ միտս ունել։ Յամենայնի ճգնեաց։ Ընդէ՞ր եւ մեք ճգնիմք յամենայն ժամ։ Ճգնիցիք ի վերայ հաւատոցն։ Ճգնէին ի ձեռաց պատերազմողաց, եւ այլն։ Ճգնեալ նահատակեցայք յերկրի՝ յաղթօղք ի պատերազմի։ Եւ քաջութեամբ արիաբար ճգնեալ. (Շար.։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
Ճեպ տան յառաքինութիւնս։ Ճե՛պ տուր ժամանակի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
cf. Ճիւղ.
Առ ժամայն ոչ խոնարհեալ ճղոյն. եւ նաի վայր քարշելով յանդգնաբար՝ բեկեալ եղեւ. (Եպիփ. ծն.։)
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
Մարդկան փոխ տալ՝ յանխնայ առատանաս, եւ յորժամ զքո տէրն իցէ կերակրել, աստ ճղճիմ եւ տմարդի գտանիս։ Ընչասէր եւ ճղճիմ լինի այնպիսին։ Որ յայնպիսի իրս հարեալ իցէ, եւ ճղճիմ լինի։ Ընդէ՞ր աղքատ կայցես, ընդէ՞ր տնանկ, հի՞մ ճղճիմ։ Ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ։ Ճղճիմք եւ կցիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24. եւ այլն։)
exact, just, punctual, precise, categorical, strict, effective;
—, ճշգրտիւ, cf. Ճշդիւ;
— ասել or ասելով, properly speaking.
Ճշգրիտ յառաջին ժամանակսն նայիցի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
cf. Ճշդիւ.
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
copious, abundant;
haughty, pompous, stately, lofty.
Մնալ ձեզ ճոխաճե խնդութեամբ յամերամս ժամանակաց. (Ոսկիփոր.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Յորժամ բանն ճոխացուցանել կամիցիմք. (Երզն. քեր.։)
cf. Հեղգանամ.
Ընդէ՞ր բնաւ յետին ժամանակօքս եկն այցելութիւն առնել փրկութեանս մերոյ՝ հեղգացեալ զառաջին ժամանակօքն։ Զմերոյ փրկութեան, զոր չէ պարտ հեղգալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. 17։)
torrent, ravine.
χειμάρρος, -ους torrens. Ջրանցք՝ որոյ հեղեղն է ընդհատեալ, կամ զոր հատանէ անցանէ հեղեղն. տեղի ուղխից, եւ ուղխ. գետ առժամանակեայ ի յորդելոյ անձրեւաց իջելոց ի լերանց ի ձոր անդր. վտակ, եւ ձոր.
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Յորժամ գայր առիւծ կամ արջ, ի գիրկս ունէի, եւ հեղձուցանէի զնա. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Յորժամ կայր հեղուսեալ տ խաչին, զերկինս շարժեաց, եւ զերկիրս դողացոյց. (Պիտառ.։)
cottage, hut.
Յորժամ պտուղն քաղի, հեղքն անպիտանանայ։ Առաջնորդաց վերակացութիւն հեղք եւ պահապան է ի վերայ ժողովրդեան զանազան պտղոց։ Մնաց հեղք վերակացութեանն ունայն եւ թափուր ի գործոյն. (Լմբ. սղ.։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
Առ սովաւ լռեցին, եւ առ նովաւ ի հենգնի կային հալածել (յն. հակառակ պնդէին, կամ ջանային)։ Լաւութեանն չկարեն յաղթել, թէպէտեւ բազում անգամ կայցեն ի հենգնոջ (յն. յաղթասիրեսցեն)։ Յորժամ ընդ հենգս (յն. ընդդէմ) թշնամեացն աղօթս մատուցանիցեմք, ուստի՞ ակնուցիմք յուսոյ փրկութեան. (Ոսկ. մ. 4. եւ 9։ ՟Ա. 19։)
easily, commodiously, with pleasure, willingly.
Յայնժամ յաւէտ եւ հեշտաբար հայրական խնամածութեամբ մերձ կոչել առ ինքն. (Ճ. ՟Ա.։)
convenience, ease, leisure;
pleasure, amusement, sport;
voluptuousness.
easy to comprehend, obvious, plain, intelligible, clear, evident;
pleasant, commodious.
Հեշտընկալ առնիցէ այնոցիկ, որք յայնժամ լսէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
easy;
—ւ, cf. Հեշտեաւ.
Յորժամ մտցուք ի մարան, ամենեքեան (կամ ամենայնքն) դիւրինք եւ հեշտինք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
discord, strife, wrangling;
hate, spite, ill-will, rancour;
spiteful, rancorous, quarrelsome;
stubborn.
Զի՞նչ է հեռ, եւ զի՞նչ է գրգռութիւն. Հեռ է, յորժամ ոք վասն ոչ նուազ երեւելոյ քան զոքն՝ փութայ առնել ինչ. Գրգռութիւն՝ յորժամ առնէ ոք ի ցոյցս, եւ փառասիրութեամբ յառաջ կոչել եւ գրգռել զայլսն նմանապէս. (Բրս. հց.։)
very far, farther;
far, from afar, afar off.
Ոչ կարի հեռագոյն գոլով ժամանակին. (Խոր. ՟Ա. 21։)
Քաղդէացւոց իմաստունք, որք ոչինչ կարի հեռագոյնք ի մովսիսէ (ժամանակաւ). (Արծր. ՟Ա. 1։)
cf. Հեռաւոր.
Թէպէտեւ հեռաձիգ ժամանակաւ կրէր զմահն. (Նանայ.։)
to dispute, to contend for, to quarrel;
to bear a hatred to, to loathe, to hate, to bear or owe a grudge, malice or ill-will.
Յորժամ հեռանայցեն (այսինքն հեռայցեն) այր եւ կին.
Յորժամ նախանձ անկանի ի մէջ առն եւ կնոջ։
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
Յորժամ վեցիւք կենդանակօք են հեռաստան, հարիւր ութսուն աշտիճանք են բացական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
remote, removed, distant, far off;
absent.
Յաւուրս բազումս եւ ժամանակս հեռաւորս լինելոց է այդ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Վասն հեռաւոր ժամանակաց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Ի հեռի ժամանակս մարգարէանան (ասէին). (Մծբ. ՟Բ։)
Հեռի ժամանակօք։ Ի հեռի ժամանակաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Վրդն. լս.։)
afar, distant;
far, from afar.
Մինչեւ ի հեռուստ տեղիս։ Ի հեռուստ բացակայութենէ։ Ի հեռուստ ժամանակաց կամ դարուց. (՟Բ. Եզր. ՟Գ. 13։ Անան. եկեղ.։ Շ. բարձր.։ Երզն. լս.։)
Ի ՀԵՌՈՒՍՏ. մ. πόρρωθεν, ἁπών a longinquo, absens. Ի հեռաստանէ. ի բացուստ. ի բացեայ. եւ Ի վաղ ժամանակաց։ հեռուանց.
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Նոյն ժամայն հետ ընդ հետ զկնի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։)
to follow, to accompany, to attend, to go with;
to follow, to follow in the steps of, to imitate;
to follow, to go or come after, to result, to derive, to proceed, come from;
— շաւղաց ուրուք, to follow in the steps of, to go after;
— ի մօտոյ, to follow closely, near;
—ւի, it ensues, it follows.
Չի՛ք երբէք ի լրումն պատուիրանին ժամանել, որչափ ընդ կենացս շաւիղ հետեւիմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
to cause to follow, to induce;
to infer, to conclude, to draw a conclusion.
Յորժամ եցոյց քահանայագործօղ, յայնժամ եւ զիր առաքելութեան հետեւեցոյց նմա։ Մի ասելով զտէր մեր յիսուս քրիստոս, եւ նմա հետեւեցուցանել զմարդկայինսն եւ զաստուածավայելուչսն. (Պրպմ. ՟Ի՟Ա. ՟Լ. եւ այլն։)
from;
after, since;
ի մանկութենէ —, from infancy, from the cradle;
յայնմ ժամանակէ —, from that time;
յայնմ —, since then, ever since, since that epoch;
ի բազմաց —, long since, of old;
ի սկզբանէ —, from the beginning;
յայսմ — եւ աեդր, յայնմ — եւ այսր, henceforward, henceforth, hereafter;
յայսմ — եւ առ յապա, henceforth;
ի տասն ամաց —, ten years since, ten years ago;
յայգուէ —, since morning;
ի սամուէլի —, since Samuel.
dishevelled;
with — hair or locks.
Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զգետնի զարկուցանէ, հերարձակ առնէ. (Ոսկ. ես.։ (իբր ռմկ. մազոտ, իրդլախ )։)
bodkin;
awl, pricker.
Յորժամ սկսաւ կարել, խոցեաց հերնովն զձեռսն. (Հ=Յ. ապր. ՟Ի՟Ե.։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
Յորժամ խօսիցի հայհոյութեամբ հերձուած յաստուած. (Երզն. մտթ.։)
tire of a wheel.
Թէ կռուեցուցանես զմրջիւն յանուի ի կողմանէ հեցին, չժամանէ մրջիւնն եւ ո՛չ զերիր մասն հեցի միոյ ընթանալ. (Շիր.։)
Յորժամ անիւ շրջանակիցի, եւ մրջիւն մի ի խեցին գնայցէ. (Եզնիկ.։)
to render stronger, more powerful;
to strengthen, to invigorate, to fortify.
Հզօրացուսցէ զիս ի ժամ պատերազմի։ Հզօրացոյց մարտնչել ի յաղթել. (Եփր. թագ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
Հիացաւ իբրեւ ժամ մի։ Կայի հիացեալ։ Եւ եղեւ ընդ հիանալն նոցա վասն այնորիկ։ Հիանային վասն նոցա, թէ զի՞նչ արդեօք լինիցի այն.եւ այլն։
cf. Հիմնեմ.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
of five years, five years old;
— շրջան ուսմանց, quinquennium.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. πενταετής quinquennis, quinquennalis. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան .... որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
Մանկունք չորքամեայք եւ հինգամեաք։ Հինգամեա կամ վեցամեայ մանուկ։ Հինգամեա լռութիւն կամ ժամանակ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
quinquennial;
cf. Հինգամեայ.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. մենի, ից. ա. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան. որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
Մանկունք չորքամեայք եւ հինգամեաք։ Հինգամեա կամ վեցամեայ մանուկ։ Հինգամեա լռութիւն կամ ժամանակ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
of five months.
Հինգամսեայ ժամանակ. (Լմբ. յայտն.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
Տխրութեամբ ծնցես որդիս։ Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եւ յաւել ծնանել զեղբայր նորա զհաբէլ։ Սէթ ծնաւ զենովս։ Ծնեաւ ուստերս եւ դուստերս։ Ծնան իւրեանց որդիս։ Օրն, յորում ես ծնայ (ի մօրէ)։ Մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Զամենայն արու՝ որ ծնանիցի եբրայեցւոց, ի գետ ընկեսջիք։ Ոչխար կամ այծ՝ յորժամ ծնանիցին.եւ այլն։
Զգարնանոյս ծնանի ժամանակ. (Պիտ.։)
child-birth, birth;
generation.
Յորժամ առ ի ծնելութիւն տռփանք բաղձանացն սկսանին. (Փիլ. լին.։)