olefiant, yielding oil, oil-forming;
butter man, dealer in butter.
to oil, to anoint, to grease.
ԻՒՂԱՐԿԵԼ. իւղել. պարարել. կամ օծանել.
զուարակք եզաց իւղարկեալք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Իւղարկեալք է անուն քո. լինի եւ երկու բառ, իւղ արկեալ, այսինքն թափեալ կամ հեղեալ։
cf. Իւղարկեմ.
χρίω, ἁλείφω ungo Իւղ ի վերայ արկանելով օծանել (իրօք կամ նմանութեամբ). եղ քսել, եղոտել, օծել.
Իւղեա՛ զգլուխդ իւղով սրբով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Իւղեալ կրկնակի զարձանն՝ տուն աստուծոյ կոչէ զտեղին. (Նախ. ծն.։)
Զառիւծն մեռեալ իւղեաց. (Եղիշ. դտ.։)
Իբր զիւղեալ պատրոյկ վառեսցի. (Մաշտ.։)
Զթշուառացեալս գլուխ՝ գթութեանդ օծմամբ իւղեսցես։ Ոչ ահա մելքիսեդեկ ի վերնոց անտի հրեշտակաց ի պտղոց տեղւոյն իւղեցաւ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ակիւղաս ասէ, զիւղեալն իւր, իսկ այլքն՝ ցօծեալ իւր ասեն. (Ոսկ. ես.։)
unctuous.
unctuosity.
that produces oleaginous fruits, perfumes, ineenses;
olibanum, frankincense, incense-tree.
ծառ՝ որ բերէ զպտուղս իւղաւորականս. եւ կամ Խընկաբեր.
Ի պարտեզ իւղենեաց տածեալ գրգեցէք. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
perfumer.
Իւղեփեացք իւղոյն եւ խնկոցն։ Լցին խնկովք, եւ ազգի ազգի իւղովք իւղեփեցաց. (՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 30։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Իսկ (Նիւս. երգ.)
զօրէն իւղափեաց ամանոց յինքն ընկալաւ. իմա ըստ յն. իւղեփեցաց, կամ իւղեփեցական։
perfumery.
Արհեստ իւղեփեցաց. իւղագործութիւն.
յիւղեփեցութենէ եւ ի նմանցօրէն հանճարոյ արժան է գտանել զփախուստ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
oil-producing;
— փայտ, olive-tree.
a little oil.
Դոյզն եւ չափաւոր իւղ. ձէթ.
Ի չորաբեկ սեղանն մատչին. ոմն հացիկ, եւ աղիկ, եւ սմանք իւղիկ եւս յաւելուն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ.) (յն. հաց, աղ, իւղ)։
oleine, elain, fat of oil.
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
ἵδιος proprius ὀ, ἠ τὸ αὑτοῦ suus, -a, -um. դերան. ստաց. Որ ինչ ի՛ւր, կամ անկ է ինքեան. իւրական. առանձնական. սեպհական. իրը, իրենը.
Տեառն իւրոյ։ Տեառն իւրում։ Ի տեառնէ կամ ի ծառայէ իւրմէ։ Տէր ի տաճար սուրբ իւրում, տէր յերկինս յաթոռ իւրում (իբր ի տաճարի, աթոռի)։ Իւրով պաշտաման զինուն։ Ծառայից իւրոց։ Զծառայս իւր։ աշակերտօքն իւրովք.եւ այլն։
իւրով անձամբ առնէր զյաղթութիւն. (Խոր. ՟Բ. 79։)
յիւրոց տանջեալ խորհրդոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Իւրով անարատ կրօնիւքն։ Ոչ զիւրսն խրատելով որդիս. (Պիտ.։)
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)
Զորդին առաքեաց յիւրում ծոցոյն. այսինքն ի ծոցոյ իւրմէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Իւրէ էութեանն զներհակս ոչ ընդունել. իսկ թէ էութեանն իւր է այս, իւր եղիցի աստուծոյ։ Նորա իւր է։ Իւր է նորա։ Նորա իւր է հոգին, որպէս եւ հօր. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. ստէպ։)
Ուստի՝ ԻՒՐ ԱՌՆԵԼ. cf. ԻՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ.
Զմարմինն ընդունիչ մահու՝ իւր արար. (Լմբ. հանգ.։)
ԻՒՐՔՆ. ա.գ. ἵδιοι, -ια proprii, -ia οἰ αὑτοῦ sui. որ եւ ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ. Մերձաւորք՝ ազգակիցք՝ կամ ընտանիք իւր.
իբրեւ լուան՝ որք իւրիքն էին. (Մրկ. ՟Գ. 21։)
Յիւսն եկն, եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. (Յհ. ՟Ա. 11.)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
Նահապետն մտանէր ի տապանն իւրովքն. (Շ. բարձր.։)
Որ օտարացն ետ, յիւրոցս ոչ արգելու. (Լմբ. ատ.։)
ԻՒՐ, կամ ԻՒՐԵԱՆ, րեաբ, կամ րեւ, կամ րեաւ, իւրեանք, եանց, եամբք. գ. դերանուն էական. αὑτοῦ, ἐαυτοῦ sui ipsius, sibi, se եւ այլն. Ինքեան. անձին իւրոյ. ինքեանք. իսկ փոխանակ եզակի ուղղականի պակասելոյ՝ դնի ինքն կամ Անձն. ինքը, իր, իրեն, իրենք, իրենց.
Վասն իւր ասէ։ Առ կամ ընտրեաց իւր։ Առեալ ընդ իւր։ Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի։ Յաղագս իւրեանց։ Զհանդերձս իւրեանց։ Յանձինս իւրեանց։ Ունէին առ իւրեանս.եւ այլն։
Ունելով զիւրեաւ տեռ։ Ոչ եթող առանց իւր զաշխարհս. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 86։)
Ընդ իւրեաւ թագուցեալ ունելով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռանցն հոգայ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Զյանցմունս նախնեացն՝ իւր վարկանիցի։ Համագոյ հօր իւր հզօրի. (Նար.։)
Զերկիրն յիւր վտարեալ, բռնացեալ ունէր։ Զբազումս յիւր (այսինքն ի կերպարանս իւր) կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին. (Բուզ. ՟Ե. 1. 43։)
Որով իւրեանքն անխտանան, ընձեռեսցեն թողութիւն այլոց. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Կեղծաւորեն զիւրեանս. (Համամ առակ.։)
իւրեան գործակցօք. (Շար.։)
Ասէին եւ իւրեանք։ Իւրեանք անփորձ են. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՒՐ ԻՆՔԵԱՆ. Անձին իսկ իւրոյ կամ իւրում.
Ըստիւր ինքեան ասլոյ. (Շ. թղթ.։)
Զիւր ինքեան զիսկագոյնն եւ զհարազատագոյնն։ Ինքն իւր իւքեան խոնարհեալ երկրպագէ յիմարաբար. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զոր խորհըրդեամբըն պատկերեալ, եւ իւր ինքեան կերպարանեալ. (Շ. վիպ.։)
himself.
ἵδιος proprius ὀ, ἠ τὸ αὑτοῦ suus, -a, -um. դերան. ստաց. Որ ինչ ի՛ւր, կամ անկ է ինքեան. իւրական. առանձնական. սեպհական. իրը, իրենը.
Տեառն իւրոյ։ Տեառն իւրում։ Ի տեառնէ կամ ի ծառայէ իւրմէ։ Տէր ի տաճար սուրբ իւրում, տէր յերկինս յաթոռ իւրում (իբր ի տաճարի, աթոռի)։ Իւրով պաշտաման զինուն։ Ծառայից իւրոց։ Զծառայս իւր։ աշակերտօքն իւրովք.եւ այլն։
իւրով անձամբ առնէր զյաղթութիւն. (Խոր. ՟Բ. 79։)
յիւրոց տանջեալ խորհրդոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Իւրով անարատ կրօնիւքն։ Ոչ զիւրսն խրատելով որդիս. (Պիտ.։)
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)
Զորդին առաքեաց յիւրում ծոցոյն. այսինքն ի ծոցոյ իւրմէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Իւրէ էութեանն զներհակս ոչ ընդունել. իսկ թէ էութեանն իւր է այս, իւր եղիցի աստուծոյ։ Նորա իւր է։ Իւր է նորա։ Նորա իւր է հոգին, որպէս եւ հօր. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. ստէպ։)
Ուստի՝ ԻՒՐ ԱՌՆԵԼ. cf. ԻՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ.
Զմարմինն ընդունիչ մահու՝ իւր արար. (Լմբ. հանգ.։)
ԻՒՐՔՆ. ա.գ. ἵδιοι, -ια proprii, -ia οἰ αὑτοῦ sui. որ եւ ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ. Մերձաւորք՝ ազգակիցք՝ կամ ընտանիք իւր.
իբրեւ լուան՝ որք իւրիքն էին. (Մրկ. ՟Գ. 21։)
Յիւսն եկն, եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. (Յհ. ՟Ա. 11.)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
Նահապետն մտանէր ի տապանն իւրովքն. (Շ. բարձր.։)
Որ օտարացն ետ, յիւրոցս ոչ արգելու. (Լմբ. ատ.։)
ԻՒՐ, կամ ԻՒՐԵԱՆ, րեաբ, կամ րեւ, կամ րեաւ, իւրեանք, եանց, եամբք. գ. դերանուն էական. αὑτοῦ, ἐαυτοῦ sui ipsius, sibi, se եւ այլն. Ինքեան. անձին իւրոյ. ինքեանք. իսկ փոխանակ եզակի ուղղականի պակասելոյ՝ դնի ինքն կամ Անձն. ինքը, իր, իրեն, իրենք, իրենց.
Վասն իւր ասէ։ Առ կամ ընտրեաց իւր։ Առեալ ընդ իւր։ Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի։ Յաղագս իւրեանց։ Զհանդերձս իւրեանց։ Յանձինս իւրեանց։ Ունէին առ իւրեանս.եւ այլն։
Ունելով զիւրեաւ տեռ։ Ոչ եթող առանց իւր զաշխարհս. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 86։)
Ընդ իւրեաւ թագուցեալ ունելով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռանցն հոգայ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Զյանցմունս նախնեացն՝ իւր վարկանիցի։ Համագոյ հօր իւր հզօրի. (Նար.։)
Զերկիրն յիւր վտարեալ, բռնացեալ ունէր։ Զբազումս յիւր (այսինքն ի կերպարանս իւր) կերպարանեալ էր ի մէջ իւրոյ գնդին. (Բուզ. ՟Ե. 1. 43։)
Որով իւրեանքն անխտանան, ընձեռեսցեն թողութիւն այլոց. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Կեղծաւորեն զիւրեանս. (Համամ առակ.։)
իւրեան գործակցօք. (Շար.։)
Ասէին եւ իւրեանք։ Իւրեանք անփորձ են. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՒՐ ԻՆՔԵԱՆ. Անձին իսկ իւրոյ կամ իւրում.
Ըստիւր ինքեան ասլոյ. (Շ. թղթ.։)
Զիւր ինքեան զիսկագոյնն եւ զհարազատագոյնն։ Ինքն իւր իւքեան խոնարհեալ երկրպագէ յիմարաբար. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զոր խորհըրդեամբըն պատկերեալ, եւ իւր ինքեան կերպարանեալ. (Շ. վիպ.։)
where he dwells;
of his habitation.
Բնակելին իւր կամ ինքեան. սեպհական.
յիւրաբնակ խորանէին մերժել. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
made by himself, his.
founded or established by himself.
produced by himself, his.
Յիւրմէ ծնեալ. հարազատ. եւ Իսկական. բուն.
Իւրածին զարմին։ Ըստ իւրածին որդւոյն միածնի. (Մագ. ՟Լ՟Դ։ Վրդն. յանթառամն.։)
Զբանն յիւրածին ծոցոյ՝ անանջատելի յինքնէ առաքէ. (Մամբր.։)
cf. Իւրաբնակ.
Ուր իցէ իւր բնիկ կայան. իւրաբնակ.
յիւրակայան սահմանս երեւեալ գայցէ. (Ագաթ.։)
his own, his.
ἵδιος proprius, suus, peculiaris. Որ ինչ է իւր սեպհական. իւրային. իւրոյին. իւր, իւրոյ.
Արձակեաց յիւրական աշխարհն հայոց. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Վասն օտար փարձութեանց իւրական ստանան զտրտմութիւն։ իւրական առաքինութեամբ. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ։)
Իւրանօք կորստեան բերիւք։ Նստաւ յաթոռն իւրական Նար. (՟Ժ՟Ը. ՟Լ՟Դ։)
Իւրական բանիւն։ Եւ զիւրական անուն վիմին՝ շնորհէր նմա զանշարժելին. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստ.։)
Իւրական է (այսինքն յատուկ է) յաւիտենին՝ հինն եւ անայլայլելի (գոլ). (Դիոն. ածայ.։)
built or constructed by himself.
յիւրմէ կերտեալ, շինեալ. իւրաստեղծ. իւրաշէն.
Զիւրակերտս գահաւորակս մարմնեղէն գոյութեանս պահպանեսցէ. (Նար. ՟Հ՟Է։)
the same as he, in conjunction with him.
Կից ինքեան. յարակից. իւրական.
Տայր հրաման արքայն արշակ դնել անուն դաստակերտին յիւրակից անունն արշակաւան. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
egotist, that thinks only of self;
— շահասիրութիւն, self-interest.
Որ զիւրն կամ զանձինն եւեթ ունի զհոգ.
ապաշխարօղ իցէ նքնադատապարտեալ խորհուրդ, եւ անհոգ իւրահոգ։ (Վրք.հց. ՟Դ։)
his, his own;
—քն;
his parents, servants;
his works, deeds, property, wealth, goods.
ἵδιος proprius. Իւրական. իւր, իւրոյ.
ինքնաբուն իւրայնոյփառացն զօրութեամբ վերացեալ. (Ագաթ.։)
Խաչեալ կենդանին՝ մարմնովն իւային. (Գանձ.։)
յիւրայնոցն հոմացեղից. (Պիտ.։)
Իւրայովքն (կամ իւայօք, կամ իւայիւք) զօրօք, կամ վառելովք, կամ համազգօք. (Յհ. կթ.։)
ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ գ. ἵδιοι proprii, sui. Իւրքն. որպէս մերձաւորք՝ ազգականք ընտանիք իւր.
Ամենայն իւրայովքն (կամ իւրայիւքն) ճանապարհորդ լինէր, կամ ելանէին ի դեսպակս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Բանագնաց ի թշնամիսն ելով առ ի յիւրայոցն. (Պիտ.։)
Սեպհականէ անձինն եւ իւրայոցն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աքար իւրայօքն կըրեաց զսատակումն. (Բրս. հց.։)
Եզրի եւ իւրայոցն։ Յանդիմանեալ յիւրայնոցն. (Յհ. կթ.։)
Տաղաւար յիւրայնոցն եդեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Եւ ἱδίᾳ propria. որպէս Իրք իւր, գործք, ինչք, եւ այլն.
Եւ նա հանգեաւ յիւրոց գործոց անտի, որպէս եւ ատուած յիւայոցն. (Եբր. ՟Դ. 10։)
որպէս զյոլովն՝ ոչ գանձապահ էր իւրայոցն, եւ ոչ իբրեւ իւրոյ հայէր՝ մեծութեանն, այլ տնտեսէր մանաւանդ ըստ կամացն աստուծոյ. (Բրս. հց.։)
Հաւասարեաց ըզմերս իւրայոցն։ Աշխարհ ամենեւին յիւրայնոցն ինչ ի նոսա ոչ տեսանէ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
like himself, of his own nature.
Նման իւր, կամ ընտանի ինքեան.
կալաւ զլեառն հանդերձ իւրանման արդկանաւ ի բնակութիւն։ Յիւրանման զնստագոյն եւ յոյժ խորին վայրս երկրի. (Պետ.։)
like him.
յատկապէս, կամ իւրանման.
Իսկ ի միակն ճշմարտի, յորում ամենայն զօրութիւն իւրապէս զիւրն ունի. (Անյաղթ բարձր.)
Որ ի նմանէն եղեն, իւրապէս՝ այսինքն առանձնապէս, կամ նմանապէս զիւրն ունի։
created by himself.
յիւրմէ այսինքն յաստուծոյ ստեղծեալ. իւրակերտ. որ ինչ է արարած իւր.
Եհան զկապուտն իւրաստեղծ ի կապանաց օգտողին։ Իւրաստեղծնհօտից տածօղ. (Նար. ՟հե. եւ խլ։ Փչեաց ի պատկերն իւրաստեղծ զիմաստաբաշխ հոգին. Սկեւռ. ես.։)
միայն ստորագրի այս իսկապէս գիտողի զգաղտնիս իւրաստեղծ մարդոյն. (Տօնակ.։)
to appropriate to himself;
to usurp.
οἱκειοῦμαι suum facere. ի՛ւր առնել. ինքեան սեպհականել յանձն իւր առնուլ. յինքն գրաւել. ընտանեցուցանել կամ վերագրելեւ ընծայել անձին իւրում. տիրել.
իւրացուցանէ հոգին զամենայն ինչ զմարմնոյն։ Իւրացուցանէ բանն զորս իւրոյն մարմնոյ էր. զի իւր՝ մարմինն, եւ այլոյ ուրուք էր։ Մի՛ զարմանար, թէ զմարմնոյ տկարութիւնս իւրացուցանել ասեմք նմա մարմնով. (Պրպմ. ՟Ը. եւ ՟Լ՟Թ։)
Զամենայն կիրս մեր իւրացոյց բաց ի մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Մի՛ պարծեսցի բանսարկուն վանեալ զքո ստացեալս իւրացուցանել. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
Յափըշ տակելով իւրացուցանեն զօտարին. (Բրսղ. մրկ.։)
Տիրէ աղուանից, եւ եկեալ ի պարտաւ՝ իւրացուցանէ իսկոյն. (Կաղանկտ.։)
each, every;
respective;
— ոք, each individually;
— ոք առանձինն, each one separately;
մեկնեցան — յեղբօրէ իւրմէ, brother was separated from brother;
առն —, to each one;
— ումեք ի նոցանէ, to each of them;
գործք — ուրուք, each man's acts;
յ— աւուր, each day, every day.
• (ոսկեդարույն անհոլով, յետնաբար ո հլ.) «ամէն մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. սրա մէջ իւր դերանուն համարելով՝ իբր -քանչիւր արմատից՝ յետնաբար շինուած է երկաքանչիւր «երկուսն էլ» Փիլ. Նիւս. Յճխ. իբր համապատասխան յն. έϰατερος ձևի Չափի համար կրճատուած ձևով ունինք իւ-րաքանչ Ադամ. 254։
• ՆՀԲ քանչ=լծ. պրս. kas «անձ» և ւն ἔϰαστοτ։ Peterm. 182 իւրք անձնիւր։ Տէրվ. Altarm. 2, 3, Նախալ. 119 և Մա-սիս 1881 յուլ. 4՝ իւր «իր»+քան-չ= ւտ. cunоue. գոթ. huanhun, լտ. quisqus «իւրաքանչիւր», quam «քան»։ Մառ ЗВO 5. 316 զնդ. kasčid ձևիզ է դնում քան-հիւր։ Patrubány SA 1, 209 իւր-ա-քան չ-իւր, այսինքն «թէ՛ իւրքն և թէ՛ ոչ իւր-ռռն»։ Meillet, Altarm. Elementarbuch էջ 65 և Rev. ét. arm. I. 13, մեկնում է «sein eher als nicht sein». «sien nlu-tót que non sien», այսինքն «իւր քան ոչ իւր»։
ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ. Մի մի յանձանց, մանաւննդ յիւրաց՝ առ հասարակ. հէր պիր.
ἔκαστος unusquisque, quilibet, singuli. անցնիւր անձն կամ անձինք. այր այր. ամենայն ոք մի առ մի. ամմէն մէկը. հէր քէշ. (լծ. քէշ ընդ քանչ, եւ յն. Է՛քասդօս. ) տե՛ս զկնի եւ ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ՈՔ.
Մեկնեցան իւրաքանչիւր յեղբօրէ իւրմէ։ Ժողովեցէ՛ք իրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր (այս ինքն իւրաքնչիւրոց) ի քրձի իւրում։ Հատուսցէ իւրաքանչիւր (այսինքն իւրաքանչիւրումն) ըստ գործս իւր։ Բաժանէ իւրաքանչիւր որպէս եւ կամի.եւ այլն։
Գնամք ցքանչիւր յօտարութիւն։ Պարտ է մեզ եւ զիւրաքանչիւր զայիոց գիտել զկամսս։ Տեղեկացաւ զառնիւրաաքանչիւր զքաջութիւնս. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Զ։)
Յիւրաքանչիւրոցն անուն երդմունս կատարել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զիւրաքանչիւրոցն օգուտ հոգալմարթասցուք. (Յհ. կթ.։)
Բաժանէգործս իւրաքանչիւրցն ի խորանին. (Նախ. թուոց.։)
Ըստբոլորում եւ ըստ իւրաքանչիւրիցն. (Նիւս. բն. ստէպ։)
Զպիտանիսն յիւրաքանչիւրէ անտի բարձեալ. (Ոսկիփոր.։)
Իւրաքանչիւր ծառ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի։ Իւրաքանչիւր զնուորի մասն։ Յիւրաքանչիւր հասակէ, յիւրաքանչիւր արժանավորութենէ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ՈՔ. ուրուք, ումեք, եւ այլն. գ. (եզակի եւեթ ըստ ձայնին). անձնիւր անձն, իր.
Ըստ որում իւրաքանչիւր ոք պարտի քաղաքավարիլ։ Բնակեցան իւրաքանչիւր ոք ի ժառանգութեան իւրեանց։ Պատմեաց մեզ զխօսս իւրաքանչիւր ուրուք. (Սամ. ՟Ի՟Ա։ Յհ. կթ.։ Փարպ.։)
Ի դէմս իւրաքանչիւր ումեք աւանդութիւնս ի մէջ առնուլ. իբր սեռական. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. պտրգ.։ Այսպէս լնի իմանալ ի մեզ եւ Իմաստ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ. ուր ըստ յն. ասի, առ սպասու մերոյ զիւրաքանչիւր (անօթ)։
Ի տեսականէն անուանեցան տեսական իւրաքանչիւր ոք (իրք). (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Ստէպ վարի բացառական խնդրով, որ ըստ յն. է սեռական.
Սկսան ասել իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ։ Իւրաքանչիւր ոք ի ձէնջ։ Նաեւ ոչ հեռի իսկ է յիւրաքանչիւր ումեքէ ի մէն.եւ այլն։
Երեքհարիւր դահեկան ի մի նիզակ յիւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ. (՟Բ. Մնաց. ՟Թ. 16։)
Առ ի գիտել մեզ զիւրաքանչիւր ոք ի հինգ բարբառոցդ (ի ձայնից պորփիւրի). (Անյաղթ պորփ.։)
իւրաքանչիւր ոք ի տարերցս. (Նիւս. բն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ (ի ծառոց). (Ագաթ.։)
forged by themselves.
Կռեալ յիւրեանց կամ յինքեանց.
Տիրադրուժք՝ իւրեանցակուռ ձուլելոյն երկիր պագանէին. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
their, theirs.
his, his own.
cf. իՒՐԱԿԱՆ. եւ ԻՒՐ. , իւրոյ. Ինքնին զիւրոյին ծեծէր զդէմբն։ Կապեն զիւրոյին անձանց զձեռս եւ զոտս։ Ունելն զիւրոյին զնախնեացն քաջաբար զթագաւորութիւնն. (Փարպ.։)
Իւրոյին մտաց. (Իգն.։)
accidentally, by chance.
Յայս իւրովաբար եկեալ ածայ ի բանիս հետեւողութենէ. (Բրս. ծն.։)
of or by himself;
spontaneously, voluntarily, of his own free will;
his, her;
— զիւր անձն անիծանէ, he curses himself;
ինքն — կործանէ զանձն չարութիւնն, malice prepares its own punishment;
— երթալ, to go personally;
զ— երթալ, to commit suicide.
ԻՒՐՈՎԻ ԻՒՐՈՎԻՆ. αὑτός, ἐαυτῷ, -τῇ, -τοῦ ipse, per se, se se. Իւրեւ. ինքնին. անձամբ անձին. եւ Դիւրաւ. ինքիրեն. անձամբը. ինքիրմէ.
Յանիծանել ամբարշտին զսատանայ՝ իւրվի ցիւր անձն անիծանէ. (Սիրաք. ՟Ի՟Ա. 30։)
Զչարեալ անտոնինոսի՝ իւրովի հասանէ միահամուռ ամենայն զօրօք։ Ոչ կամեցաւ իւրովի երթալ, այլ դոյզն գունս առաքէ. (Խոր. ՟Բ. 20։ ՟Գ. 25։)
Ինքն իսկ իւրովի չկարէ՞ր զերկինս առնել. (Եզնիկ.։)
Մի՛ իւրովի առնուլ զվերակացութիւնն, այլ զոր այլքն դատիցին. (Բրս. հց.։)
Զի այնպէս ինքն իւրովի կործանէ ազնձն չարութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Լինի երբեմն որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Իւրովի երթալով. եւ կամամահ լինելով. լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ զիւրովին երթալով։
Զոր զիւրովին պատկեր գործեաց, անկեալ առաջի այնմ երկիրպագանէ. (Եւս. ՟Խ՟Դ. 15։)
Ձգե՛լ իւրովին զանձինս ի նեղութիւնս՝ ցածնոց մարդոց է. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
Եւ αὑτομάτως sponte. Կամաւ իւրով. կամովին. ինքնակամ. կամակար.
Ոչ սա էա՛ծ զնա, այլ ինքն իւրով եկն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Անձնատու իւրովի լեալ ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
Ոչ թէ ի հարկէ, այլ իւրովի բերի յառաքինութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
ԻՒՐՈՎԻ. գ. Ինքն. նոյն ինքն.
Իւրովի (այսինքն զնոյն ինքն) զաստուած յատեան մատուցանէ։ Նորին իւրովին ի դատ մատուցեալ պահանջէ. (Ոսկ. ես.։)
ԻՒՐՈՎԻ. ա. ԻՒՐՈՎԻՆ. իբր իւրոյին. իւրով.
Իւրովի կամօք չարացեալ չարին՝ ար անուանեցաւ. (Ագաթ.։)
Իւրովի կամաւ իսկ խոյս ի չարէն տուեալ. (Յհ. կթ.։) (որք լինին եւ մակբայ՝ եթէ զատուսցես ի բառէդ կամք՝ բթանշանաւ։
Մի՛ կարծիցես՝ եթէ երուսաղէմ իւրովին ամրութեամբ կարաց ապրել. (Ոսկ. ես.։)
իւրովին հեզութեամբն համոզեալ։ Իւրովին ձեռօք իսկ կերակրել զաղքատս։ Կուսական իւրովին քաղաքավարութեամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։ Մագ. կ։)
as much as he could, as much as lay in his power, as much as is possible for him, his best.
the act of appropriation;
property, substance.
ἵδιον, ἱδιότης, ἱδίωμα proprietas οἱκείωσις suum facere, consortium. Իւրական կամ իւր գոլն. սեպհականութիւն. յատկութիւն. առանձնաւորութիւն. իւրացուցանելն.
Իւրաքանչիւր ոք ի զգայարանացն ըստ նմանութեան իրիք եւ իւրութեան՝ իւրոցն զգալեաց լինի ընդունակ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ այնպէս զմարմնոյն նկարագրութիւն, որչափ զիւրութիւն զառ ի նոցանէ ուղղելոց առաքինութեանցն բացայայտէ. (Բրս. ծն.։)
Զիւրութիւն հօր էութեանն անվրէպ նմանութեամբ ունելով որդի։ Որ ինչ ենն աստուծոյ եւ հօր բնութեամբ ըստ էութեանն ասելով իւրութիւնս. (Կիւրղ. գանձ.։)
Բնութեանցն իւրութիւնս խոստանալով. (Գերմ.։)
Բնաւորական էութիւն մարդոյ անփոխարինելի մնաց յիւրութեանն ընդ բանին միաւորութեան. (Շ. թղթ.։)
Որպէս նորա ըստ իւրութեան տնօրինականի զմարդկայինսն, եւ մարմնոյն՝ զնորայսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։ տես անդ եւ ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ե. ՟Խ՟Ա։)
his, his own.
Որ ինչ է իւր սեպհական. ինքնուրոյն. յատուկ. բուն. հարազատ. իւրոյին. իւր.
Նաբուպաղսարոս առաքելաց զիւրուրոյն որդին նաբուկոդրոսորոս. (Եւս. քր. ՟Ա.) յն. ἐαυτοῦ sui ipsius.
cf. Բաւիղ.
• , սեռ. -ի (գրուած նաև լաբիրինթոս, ղաբիւրինթոս, լամբիւրինթոս. ղաբիւրինթ, ղամբիւրինթոս, լամբրինթ. իսկ նոր գրականի մէջ ընդունուած ձևն է միայն լաբիւրինթոս) «բաւիղ» Առ որս. Նոնն. 22։
• = Յն, λαϊύοινϑος «բաւիղ», որից փոխա-ռեաւ են նաև լտ. labyrinthus, գերմ. Laby-rinth, ֆրանս. labyrinthe ևն.-յոյն բառը փոխառեալ էին կարծում եգիպտ. lope-rohu-nit ձևից. (այսպէս էր կոչւում Եգիպտոսի մէջ Մերիսեան լճի մօտ շինուած հռչակաւոր լա-բիւրինթոսը). բայց այժմ համարւում է փո-խառեալ կարիական կամ լիւդիական լեզուից և նշանակում է «պալատ λάβρυς-ի, որ է կա-ցինի» (լիւդիական կամ կարիական բառ ըստ Պլուտարքոսի. տե՛ս Boisacq 548)։-Հիւբշ. t︎ 351։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
luxury;
debauchery, disorderly conduct, excess.
λαγνία luxuria, libido, laxitas. Թուլամորթութիւն. խենեշութիւն. անառակութիւն.
Սերմներթութիւնք, է՛ որ ի յոյժ գիրութենէ է եւ է՛ որ ի կրօնից լագութենէ։ Եւ եթէ ի կրօնից լագութենէ, զնոյն հառաչանս առնել՝ բարիոք երկիւղածութիւն է. (Կանոն.։)
tearful, pitiful, rueful, weeping, in tears;
tearfully, all in tears.
κλαυτός flebilis δακρώδης lacrymosus. Ու իցէ լալ սաստիկ. արտասուագին. ողբագին.
Լալագին պաղատանօք աղաչեաց. (ՃՃ.)
Ի լուսանալ լալագին առաւոտին. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ուժգին լալով, արտասուօք.
Ասէ լալագին (Վրք.հց. ՟Զ։)
Արդ պաղատիմ տէր լալագին. (Յիսուս որդի.։)
weeping, in tears.
weeping, bewailing, tears, lamentation, mourning, groaning;
լալ ի լալիւն՝ լալիւն մեծ, to melt or burst into tears, to weep bitterly, to shed a shower of tears, to shed bitter tears;
լալիս դնել, to weep, to cry, to groan;
լալիք, mourning, time of mourning.
Բազում լալիւն եղեւ ամենեցուն։ Դարձաւ երգ իմ ի լալիւն մեծ։ ելացեզեկիա լալիւն մեծ։ Լացին լալիւն մեծ յոյժ։ մրմնջեսցէ իբրեւ զլալիւնն յազերայ.եւ այլն։
լուեալ զլալիւն մանկանցն. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Յայնժամ զընդունայն լալիւնն լան. (Նար. երգ.։)
cf. Լալիւն.
cf. Լալիւն.
Կատարեցան աւուրք սգոյ լալեացն մովսէսի. (Օր. ՟Լ՟Դ. 8։)
Ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք. (Սղ. ՟Ի՟Թ. 6.)
Վայ վայ.. . արդ եղիցին լալիք նոցա. (Միք. ՟Է. 4։)
Լռեցուցանէ զկառաչիւն լալեաց. (Մանդ. ՟Է։)
Ջանայ խափանել ի մեռելոյն ըզմոլեկան լալիսն. (Կաղանկտ.։)
ամենայնփեսայից լի էին բերանք ողբոց լալութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 28։)
Յոյժ բազմանայ լալումն ողբոյս. (Եղիշ. ՟Դ։)
cf. Ղակիշ.
• (սեռ. -ի) «բանակ, ճակատ, բա-նակի պատնէշ» Բուզ. որ և ղակիշ Բուզ. Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Կղնկտ. ղաշիկ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 84։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] laškar «րանաև» [arabic word] laskargāh «բանակատեղի» բա-ռերի հետ, որոնք համաձայն չեն ձևով։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. rakasu «պատնէշ» բառի հետ։
Լակիչ ածեալ նստէին արտաքուստ։ Ածէին զգերի ի լակիչն իւրեանց. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
laconism.
Laconic;
Spartan;
Lacedaemonian
λακωνικός, -ή, -όν laconicus, -a, -um. Լակեդեմոնացի. սպարտացի մանաւանդ Լակոնական. որ ինչ գտանի յերկրի անդ լակեդեմոնացւոց. մօռալը, մոռաիշի.
զառ տնկին արկանելի, եւ զերեւելի (այսինքն զթափանցիկ կտաւ) լակոնացի. (Ես. ՟Գ. 22։)
Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ լակոնացի զարդուք։ Ծիրանիս, եւ երեւելի լակոնացի եւ արաբացի վիմաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
lamaism, lama-worship.
labyrinth;
— կրետացի, the — of Crete;
cf. Բաւիղ.
ԼԱՄԲԻՒՐԻՆԹՈՍ ԼԱՄԲՐԻՆԹ գրի եւ ԼԱԲԻՒՐԻՆԹՈՍ, ՂԱՄԲԻՒՐԻՆԹՈՍ. Բառ յն. λαβύρινθος labyrinthus. տեղի բազմաշաւիղ ոլորտացեալ. դիւրամուտ, այլդժուարելանելի. որ ի մեզ ասի Բաւիղ բաւղակաձեւ.
Լամբիւրինթոս կրետացի՝ դժուարաւ արտաքս ելանելի եւ դժուարին պատուածովք. (Առ որս. ՟Լ՟Դ։)
Դժուարին էր ելանել ի լամբրինթէն. (Նոննոս. անդ։)
cf. Լամբիւրինթոս.
of a wide and roomy situation.
Լայն դիրք.
Որպէս ի վերայ լայնադիր կամրջաց. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Պարսաւ;
—նս դնել, ընդ —նօք ածել, cf. Պարսաւեմ;
—նս տալ ի փառս իւր, to sully one's reputation.
ψόγος, μέμψις, μῶμος, δυσφημία vituperium, reprehensio, probrum, convitium. Պարսաւ. պարսաւելն եւ պարսաւիլն. չարախօսութիւն. չարահամբաւութիւն. նախատինք. անարգանք. թշնամանք.
Մի՛ տար պարսաւանս ի փառս քո. (Սիր. ՟Լ. 23։)
Որում ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել, եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 25։)
Տարցին զպարսաւանացն առ փոքր ինչ զբամբասանս յիրաւի։ Զանջինջ պարսաւանացն տարցի մրցանակ։ Որ աձսքան գլխաւորագոյն պարսաւանօք զյաղթանակն էառ չարեաց. (Պիտ.։)
Կամ Սագիւտ. եւ Արատ. պակասութիւն.
Ունի եւ որ ըստ բնութեան է համագամ ցանկութիւն՝ բազում անդամ պարսաւանս, յորժամ անչափ եւ առանց յագելոյ վարեսցի ոք նաւավ։ Ոտիւք կամ այլով մասամբ խեղ իցէ մարմնոյն, եւ կամ պարսաւանս ինչ ընկալցի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. քհ.։)
Կեղծաւորքն պարսաւասէր եղեալ, դատեն զեղբարսն, ծածկելով զինքեանցն պարսաւանք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ պարսաւանս դնէ անխնամութեան, ի խնամոց ըստ գտանէ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Եւ ինձ մի՛ ոք պարսաւանս գիցէ, որ ի հեռուստ ածեալ նուաճեցի զբանս՝ առաջիկայ ստացս. (Նիւս. կազմ.։)
Չունէին այլ ինչ, որով պարսաւանս գիցեն նմա. (Իգն.։)
(Սամարուհին) յորժամ պատճառս ետ նմա՝ հրեայ կոչելով զնա՝ եւ ընդ պարսաւանօք էած, (յիսուս) ի բաց հատանելով զըմբոստանալն, ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
cf. Պարսկային.
περσικός persicus. Սեպհական ազգին պարսից. պարսկային. որ ասի եւ ՊԱՐՍԻԿ.
Ի պարսկական սովորութենէն անդէն վաղվաղակի ի բաց դարձեալ գարշեցեալ հրաժարեցոյց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սրտի մտօք կալեալ էր զպարսակական օրէնսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Օտարօքն զիւրսն խրատել կամէր ... եւ նախ ի պարսկական բարբառոյն զայն ինչ՝ զոր ի մարգարէիցն չկամէին ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Պարսկական զորօք։ զանդիտեալ պարսկական գունդն. (Խոր. ՟Գ. 6. 37։)
Ի պարսկականն հինից. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Ուսեալ զչար մոլութիւն յումեմնէ պարսկական բժշկէ. (Մագ. ՟Ա.։)
Հողմ սաստիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
ՊԱՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. որ եւ ըստ այլ ձ. ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. Կա՛մ է Հնդկահաւ, եգիպտահաւ, եւ կամ Սիրամարգ.
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
guard, rounds;
— լինել, to guard the wails or fortifications.
Որ զօրք պարսպապահք ի վեր անդ կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ. 36։)
Յետ պարսպելոյն՝ հզօրագոյն մեղուն պահպանապետ եւ պարսպապահ կարգեալ լինի. (Փիլ. լիւս.։)
Պարսպապահ լինել՝ արտաքոյ գիշերօթեալք. (Փիլ. բագն.։)
to encircle with a wall, to wall;
to construct or elevate a rampart, to fortify;
to separate by a wall;
to protect, to shelter;
— or ի բաց —, to separate, to divide, to send away, to remove, cf. Որոշեմ, cf. Հեռի առնեմ, cf. Մեկուսացուցանեմ.
Պարսպեցին զգեօղս՝ որ էին ի նոսա. (Յուդթ. ՟Դ. 4։)
Զբաբեղոն պարսպէր պարսպով եւ երեքկին պատուարաւ։ Պարսպաց եւ զկարմիր ծովու զեզր յալեաց ծփանաց։ Պիրեւս պարսպեցաւ ի թե միստողկղեայ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Խորհէին լակեդմոնացիք պարսպել սպարտէ։ Պարսպելի է. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Զջուրսն պարսպեալ՝ զիսրաէլ անցուցանէր. (Նար. յովէդ.։)
Օրինօք եւ մարգարէիւք պարսպեաց զնոսա. (Փոտ. առ զքր. կթ.։)
Քանզի պակուցեալք էին յահէն, վասն այնորիկ եւս գրովք պարսպէ զնոսա. (Ոսկ. մտթ.։)
Իսկ յասելն (Կիւրղ. ղկ.)
Յայսպիսի ամենայն ուստեք պարսպեալ անյուսութեամբ ժամանակի . իմա՛, շուրջ պատեալ՝ պաշարեալ։
ՊԱՐՍՊԵԼ. եւ Ի ԲԱՑ ՊԱՐՍՊԵԼ. διατειχίζω distermnio, dirimo. Անջրպետել. տրոհել. որոշել. հեռի առնել կամ պահել.
Պարսպեցաւ խրատուն ի ստահակութենէ։ Քրիստոս շորժեալ զյուրաքանչիւրսն (զհոգի եւ զմարմին իւր) ի բնական ախորժակսն՝ պարսպեաց յաւելորդացն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ի տնտեսն.։)
Մարդս կափուցանելով զկոպսն՝ զաչս ի ճառագայթիցն ի բաց պարսպէ. (Նիւս. կուս.։)
Կամօք միջոցաւ յարարչէն ի բաց պարսպիս. (Առ որս. ՟Գ։)
debtor;
indebted;
bond. responsible, obliged;
culpable, guilty;
due, fit, convenient;
— առնել, to cause to run into debt;
to oblige;
— լինել, to remain debtor, to run into debt;
to be obliged or subject;
ինքն եղիցի անձին իւրում —, his blood shall be on his own head.
ὁφειλέτης debitor. եւ բայիւ ὁφείλω debeo. Անկեալ ընդ պարտեօք, որպէս պարտապան.
Պարտական (կամ պարտապան) իսկ են նոցա։ Պարտական է զամենայն օրէնսն կատարել. (Հռ. ՟Ծ՟Է. 27։ Գաղ. ՟Է. 3։)
Պարտական եմք առ աստուած ի մէնջ զսէրն. (Բրս. հց. այսինքն պարտիմք։)
Չէ ընդ վայր՝ ասեցեալն, բերան գոհացօղ՝ պարտական ունի զաստուած. (Խոսր.։)
Մաղթանաց հոգւոյ պարտականի ոչ անսայ. (Իգն.։)
ՊԱՐՏԱԿԱՆ. ἕνοχος obnoxius, reus. Պարտաւոր, որպէս վնասապարտ. մեղապարտ. արժանի պատժոյ.
Մահու պարտական լիցի։ Մի ոք լիցի ի միջի քում պարտական արեան։ Ինքն եղիցի անձին իւրում պարտական ... մեք լիցուք պարտականք։ Պարտական լիցի դատաստանի։ Պարտական եղիցի մարմնոյ եւ արեանն տեառն. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 11։ Օր. ՟Ծ՟Բ. 10։ Յես. ՟Բ. 19։ Մտթ. ՟Է. 21։ ՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ա. 27։)
ՊԱՐՏԱԿԱՆ. յն. եւ լտ. ոճով. ὁφειλόμενος, -νη, -νον, προσῆκων, -ουσα, -ον debitus, -a, -um. որպէս Պարտ եղեալ ինչ. Պարտուպատշաճ. վայելչական
Սեղանազերծք են՝ զպարտական Աստուծոյ փառատրութիւնս յինքեանս յափշտակելով. (Բրս. հց.։)
Զպարտական գոհաբանութիւնդ ձեր մատուսջիք նմա։ Զպարտական ծառայութիւնն հատուսցեն. (Յհ. կթ.։)
Տացուք աւուրս զպարտական օրհնութիւնս արժանաւորապէս. (Սիսիան.։)
debtor;
culprit;
— լինել, to owe, to be indebted.
ὐπόχρεως, ὁφείλων, ὁφειλέτης debitor. Ընդ պարտեօք անկեալն. պարտքի տէր .... cf. ՊԱՐՏԱԿԱՆ.
Ժողովէին առ նա ամենայն վշտատեսք եւ ամենայն պարտապանք։ Եղիցի պարտապանն իբրեւ զպարտատէրն։ զգրաւ պարտապանի դարձուցանիցէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 2։ Ես. ՟Ի՟Դ. 2։ Եզեկ. ՟Ծ՟Ը. 7։)
Որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։ Պարտապան մի բիւր քանքարոյ։ Յունաց եւ բարբարոսաց, իմաստնոց եւ անմտից պարտապան եմ։ Այնուհետեւ ե՛ղբարք պարտապան եմք ոչ մարմնով ըստ մարմնոյ կեալ. (Մտթ. ՟Ղ. 12։ ՟Ծ՟Ը. 24։ Հռ. ՟Ա. 14։ ՟Ը. 12։)
Պարտապան եղիցի յաւիտենիցն մեղաց։ Համարիք եթէ նոքա պարտապա՞նք եղեն քան զամենայն մարդիկ որ բնակեալ են յերուսաղեմ։ Եղեւ ամենայն օրինացն պարտապան. (Մրկ. ՟Գ. 29։ Ղկ. ՟Ծ՟Գ. 4։ Յհ. ՟Բ. 10։)
venting secret rancour;
— լինել, to give way to one's resentment, to vent one's wrath, to be revenged, to upbraid most outrageously, to slander or attack from private hate.
Որ թափէ զոխն պարտակեալ կամ զմթերիալ.
Պարտոխաթափ լինել. Առ քինու ոխութեան չար խօսել զումեքէ.
Պարտոխաթափ եղեալ եւ ղօղանջել ի սուր շրթունս. (Յհ. կթ.։)
Որպէս շուն լիրբ պարտոխաթափ եղեալ՝ ածէր զլեզուն. (զերկրաւ. Արծր. ՟Ա. 14։)
the act of conquering or of being conquered;
cf. Պարտութիւն.
cf. պարտութիւն.
Պարտումն լիկիանոսի։ Պարտումն շապհոյ ի տիգրանակերտէ. (Խոր. ՟Բ. 85։ ՟Գ. 26։)
Լուան զպարտումն վասպուրականի ի տաճկաց. (Արծր. ՟Գ. 12։)
Ոչ է ի նուազս եւ ի բազումս յաղթութիւն եւ պարտումն, այլ յԱյ ակնակութեանն հրամանի. (Փարպ.։)
Տէրունի նշան ... որ ունի յինքեան գանձս ... զպարտումն մահու, եւ զլուծումն մեղաց. (զոր մարթ է առնուլ եւ որպէս ներգ). (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
cf. Պաքսիմատ.
ՊԱՔՑԱՄԱՏ. Այսպէս գրի միշտ ի հին (Վրք. հց. Պաքսիմատն։)
to hollow, to excavate, to dig, to delve;
to sap, to mine, to sink;
— գուբս, հորս, to open a trench, to sink a well;
զարտասուաց աղբիւրս —, to shed tears.
(լծ. թ. պէլէմէք, պէլլէմէք ) ἁνασκάπτω effodio, fodio, pastino ἁντλέω , ἑπαντλέω haurio, exhaurio. . Բրել զխորս. եւ Ի դուրս հանել ի խորուստ կամ ի փոսոյ կամ ի փլածոյ զհող եւ զայլ իրս. փորել հանել.
Ի հանդերձ իւեանց ընկալեալ զհողն՝ արտաքս պեղէին. (Ագաթ.։)
Եթէ անզգամ իցես, միայն պեղեսցես զչարս. (Առակ. ՟Թ. 12։)
Պատկառեցուցանել, պեղելով իւրեանց ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կործանեցան՝ որ զարդար արիւն՝ իւրեանց անձանց պեղեցին ի գլուխս. (Ճ. ՟Գ.)
Զարտասուաց աղբիւրսն պեղէ. (Լմբ. սղ.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Որ ինչ մի անգամ պէտք էին իւրեանց հաստատութեան։ Զամբոխն ժողավեալ յիւրաքանչիւր պէտս հրաման տուեալ ցրուէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 34։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 19։)
Որոց պէտք էին բժշկութեան, բժշկէր . յն. զունողսն զպէտս. (Ղկ. ՟Թ. 11։)
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Յի՞իչ պէտս մեր եւ զկարիս. (Ժմ.։ Եւ ի նոցանէ ըստ իւրաքանչիւր ումեք են պէտքն Իմ. ՟Ծ՟Է. 7։)
Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պետս անբնականս. (Հռ. ՟Ա. 26։)
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
Գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դատ. ՟Գ. 24։)
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԵԼ (զիմեքէ) Պահանջել. խնդրել. էտեւէ ըլլալ.
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
ԶՊԷՏՍ ՀՈԳՒՈՅՆ ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ՎՃԱՐԵԼ ՏԵԱՌՆ. որպէս Աւանդել զոգին։ Վրք. հց. ՟Իղ։
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Երկուց պէտք են աստծոյ շնորհին, եւ մեր յոժարութեան. (Մխ. Էրէմ։ Չեն ինչ պէտք բազում բանից. Եւս. քր. ՟Ա։)
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Անցաւոր կենացս ի պետք է գործակալութեան. (Վրդն. ղեւտ.։)
Ասի, որպէս լուլայ ի հակառակաց անտի, եթէ չէ ինչ ի պէտս. (Շ. թղթ.։)
ՊԷՏՍ. որպէս Պէտք. պիտանաւորութիւն.
ի սոցանէ որչափ պէտսն է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
Բառ ռմկ. որպէս Փոքրիկ. եւ որպէս Կապուտակ.
Տեսայ փոքրիկ մոնոզոնակ, եւ ունէր պըլոզ իւրըն կընկղակ. առաւօտուն սկըսնոյր մինակ, պաշտէր անուշ քաղցր եղանակ (արտուտ թռչունն). (Շ. առակք։)
cf. Պղերգութիւն.
idleness, laziness, supineness, negligence;
ի — հատանիլ, to abandon oneself to sloth, to live in idleness.
cf. Պիղծ.
Պղծութեամբ խառնեալ. պղծալից. պիղծ. պղծեալ.
Չբերել ընդ մեզ չթիւնաւոր, զմոխրալից, զպղծախառն ցանկութիւնն. (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Պղծութիւն.
cf. Պղնձի.
ՊՂՆՁԵԱՆ ՊՂՆՁԵՂԷՆ. cf. պղնձի.
Զերեքաթզեան ճակատն՝ պղնձեան տախտակովն յօրինեալ. (Կաղանկտ.) յորմէ եւ Ուռպել.
Զճակատն՝ պղնձեան եւ տախտակամածի յօրինուածովն ամրացուցաներ ։
(Ի սպառազինութենէն) գրեթէ բովանդակ պղնձեղէնս զնա իմանալ թուէր։ (Արծր. ՟Ա. 5։)
cf. Պղնձի.
ՊՂՆՁԵԱՆ ՊՂՆՁԵՂԷՆ. cf. պղնձի.
Զերեքաթզեան ճակատն՝ պղնձեան տախտակովն յօրինեալ. (Կաղանկտ.) յորմէ եւ Ուռպել.
Զճակատն՝ պղնձեան եւ տախտակամածի յօրինուածովն ամրացուցաներ ։
(Ի սպառազինութենէն) գրեթէ բովանդակ պղնձեղէնս զնա իմանալ թուէր։ Արծր. (՟Ա. 5։ 1)
not clear or pure;
(ջուր) turbid, troubled, muddy;
(գինի) thick;
(օդ) obscure, misty, foggy, gloomy;
erroneous, perverse;
— հայելի, dim looking-glass.
Ծանրաբուղխ աղբիւրք, եւ կամ պղտորական վտակք. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Է։)
smart, spruce, coquettish, elegant, fond of finery, of dress, flaunting, gaudy, beamish, spanking, flaring;
— լինել, to love finery, to dress oneself finely, to flaunt about fine and tawdry.
φιλόκαλος pulchritudinis studiosus, elegantiam affectans. Որ սիրէ զպճնութիւն կամ զգեղեցկութիւն .
Սիրամարգ ... պճնասէր, եւ պատուասէր. (Առ որս. ՟Է։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
Նոյն եւ յն. բինաքս. πίναξ, πανάκιον catinus, catilus. իտ. piatto, catino, scudella. Սկուտեղ, սկաւառակ. ամենայն անօթ կերակրոյ ի սեղանի՝ տափարակ, եւ փոքր մի խոր, թեփսի, սահան. ...
Զարտաքին զբաժակին եւ զպնակին սրբէք. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 39։)
Եթէ ոք զպնակ լուտնայցէ, եւ շարաւով զոհիցն լնուցու. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ղ։)
Յանապատի բնակելով յովհաննէս՝ ոչ հաց ունէր եւ ոզ գինի ... ոչ ճրագ, ոչ աշտանակ, ոչ աթոռ, ոչ բաժակ, ոչ պնակ. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Մինչեւ ցպնակ եւ ցդրդալ. (Կանոն.։)
Լցեալ զպնակ իւր ջրով՝ եդ մերձ իւր, եւ հեղաւ առժամայն։ Առեալ զպնակն՝ եհար զքարի եւ խորտակեաց։ Մի երբէք մխեսցես զձեռն քո ի պնակ ընդ կնոջ. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Զ։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
εὑτονός, εὑτονώτερος intensus, -sior;
vehemens, -tior;
σύντονος intentus եւ σπουδαιότερος , studiosior. Յոյժ պինդ, հաստատուն եւ ուժգին. եւ Կարի փոյթ.
Բազում անգամ պինդ գտեալ, եւ առաւել եւս այժմ պնդագոյն՝ մեծաւ յուսով ի ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 22։)
Տեսեալ դատաւորին զպնդագոյն հաւատս նորա, հրամայեաց, եւ հատին զգլուխն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Պնդագոյն զհրէայսն հանդիմանէր։ Պնդագոյնս չարախօսէին զնմանէ։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 28։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 10։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 17։)
Պնդագոյնս դնէին վկայութիւնս՝ մեռանել ի վերայ նորա. (Իգն.։)
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
κρατέω, κατακρατέω firmiter teneo, obtineo, corroboro, fortifico, munio. Գրի եւ որպէս ռմկ. ՊՆՏԵԼ. Պինդ առնել, հաստատել. ամրացուցանել. պնտացնել, ամրցընել.
Պնդեա զամուրս քո. եւ պնդեա քան զաղիւս. (Նաւում. ՟Գ. 14։)
Գօտին պնդէ զերիկամունսն. (Եւագր. ՟Դ։)
(Աղն) պնդէ, եւ չտայ ժողխել։ Աղ անուանեցաւ, եւ զլուծեալ զանդամս մտաց՝ ճշմարտութեամբ պնդեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա 15։ եւ Ոսկ. զատիկ.։)
Զօրէն ջրոյ՝ որ ոչ խողովակաւ պնդիցի, այլ ընդ դաշտ ինչ ծաւալիցի. (Առ որս. ՟Գ։)
Երկաթ հրացեալ եւ ի ջուր թացեալ՝ յառաջին կակղութենէն պնդի. (Սարգ. ՟Ա. ՟Է։)
Երկիր ի բազմակոխութենէ անտի պնդեալ, եւ դժուարավաստակ։ Նշանակէ ոսկրն (ոչ բեկեալ՝) զպնդող եւ զծածուկ աստուածութիւնն ի մարմինն. (Բրսղ. մրկ.։)
Պնդեցին զտախտակն յօղից նորա մինչեւ ցօղս վակասին։ Պնդեսցես զտախտակն ընդ վակասն։ Պնդեաց զնա Մի նմա. (Ել. ՟Լ՟Թ. 19։ ՟Ի՟Թ. 5։ Ղեւտ. ՟Ը. 8։ 24։)
Հրամայեաց չորս ցիցս բեւեռել յերկիր, եւ ընդ այնր պնդել զերանելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւս քան զեւս պնդել հրամայեաց զպահ բերդին (այսինքն զպաշարումնն). (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։)
Պնդեցին զարծաթն գտեալ ի տան տէրն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Եթէ կամիցի պնդել, եւ զշունչ առ ինքեան արգելուլ. (Յոբ. ՟Լ՟Դ. 14։)
ՊՆԴԵԼ ԶԱՅԼՍ. որպէս զօրացուցանել, սրտապնդել. պնդագոյնս խրատել. սիրտ տալ.
Խրատեցին՝ պնդեցին, եւ արարին զամենայն զինուորս քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Պնդեցին զնա, թէ պատրաստ տար զյուս՝ որ չբեկի. (Ոսկիփոր.։)
ՊՆԴԵԼ ԶԱՆՁՆ. ըստ յն. Ժուժկալել. ἑγκρατεύομαι contineo me. ինքը զինքը բռնել.
Լուացեալ զերեսս իւր՝ ել, պնդեաց զանձն, եւ ասէ, արկէք հաց. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 31։)
ՊՆԴԵԼ ԶՄԷՋ, ԶՄԷՋՍ, ԶԳՕՏԻ. ζωννύω, ἁναζώννυμι, περιζώννυμι cingo, accingo, supercingo, circumcingo. Գօտի ածել, գօտեւորիլ. արիաբար պատրաստիլ. զօրանալ. սօթտըւիլ.
Պնդեա զմէջ քո ... եւ երթ յռամաթ գաղաադ։ Պնդեա իբր այր զմէջ քո, հարցից զքեզ՝ եւ տուր ինձ պատասխանի։ Որով պնդեալ զմէջս մտաց ձերոց՝ զուարթացեալք, բովանդակ սպասիցէք հասելոց ձեզ շնորհացն։ Եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջս ... եւ դուք նմանողք մարդկան՝ որ ակն ունիցին տեառն իւրեանց։ Պնդեալ զմէջս ձեր ճշմարտութեամբ եւ այլն։ Զմէջս պնդել, ժրանալ, հատանել անցանել զայն ճանապարհն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ 3)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
ՊՇՆՈՒՄ ἁτενίζω, ἁτενῶς ἁναβλέπω , κατανοέω, προσνοέω intentis oculis prospicio, contueor, adverto. որ եւ ՊՇՆԵԼ. (իբր ուշ ունել՝ դիտել որպէս պուշ կամ ապուշ). Յառիլ. ձկտել զաչս. անթարթափ աչօք ակնարկել. ակնակառոյց լինել սքանչանալով կամ պակչելով. ձիգ ձիգ նայիլ, պաղած նայիլ.
Պշուցեալ հայէին ընդ երկինս երթալոյ նորա։ Կամ ընդ մեզ զի՞ էք պշուցեալ։ Յոր պշուցեալ հայէի։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր՝ որ ծնանիցի ի հայելոջ։ Պշուցեալ հայէի ընդ եղջիւրս նորա. (Գործ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։ Յկ. ՟Ա. 23։)
ընդ երդն պշուցեալ հայէր յերկինս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եթէ ի ճառագայթս արեգականն ոք պշնուցու, ոչ միայն չհասանէ նայել հաւաստեաւ, այլ եւ վրիպի՝ եւ կարի իսկ վնասի. որչափ եւս առաւել որ ընդ անմատոյց լոյսն կամիցի պշնուլ մտացն աչօք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Պշնելով, եւ շնչմարելովն՝ ճանաչէ զպայծառութիւն լուսաւորութեանն. ոչ զի ետես, այլ զի ոչ ստէպ պշեաւ, իմացաւ. (Սեբեր. ՟Ա։)
ընդ որ խելացնորեալք անձանձրոյթ պշնուն (ընդ աստեղս) զբոլոր գիշերս զօրէն յիմարելոյ. (Պիտ.։)
Թանձրասրտացն՝ որ միշտ յերկիր եւեթ հայնէին, եւ ընդ գետին պշնուին. (Ոսկ. ես.։)
Զի՞նչ էր պշնուլն ընդ գեղ պոռնկին, եւ զի՞նչ ողբումն. (Մաշկ.։)
cf. Համատոհմիկ.
ὀμόφυλος ejusdem gentis, generis, tribulis, cognatus Տոհմակից. ազգակից. համազգի. համասեր. համասեռ.
Յաղագս սորա եւ համատոհմիցն. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Համատոհմից արշակունւոյ. (Շ. խոստ.։)
Աղաղակէին ի ձայն մեծ ի լուր համատոհմիցն (հրէից). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ պատկառէ ի համատոհմից (ի մարդկանէ). (Մաշկ.։)
Խանտալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն։ Յապականութիւն համատոհմիցս յողացաւ. (Պիտ.։)
Ջերմոյ եւ խոնաւոյ եւ հողեղինին նոյնպէս ընդ համատոհմն խառնեալ, եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
frankly, freely, boldly, plainly;
resolutely, firmly;
clearly, openly, ingenuously;
կարի իմն —, too free, bold, rash, audacious, too daring.
Համարձակաբար արշաւել, փայլել կամ պայծառանալ, վայելել, ծիծաղիլ. (եւ այլն. Խոր. ՟Բ. 73։ Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ոչ իշխէր յայտնապէս համարձակաբար մատչել առ քրիստոս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ոչ համարձակաբար (այսինքն տիրապէս) տեղեակ իցեմք, թէ նոքա են. (Եւս. պտմ.։)
cf. Համարձակաբարբառ;
— լինել, to speak freely, frankly, openly, to be plain with, to be accustomed to speak one's mind.
ՀԱՄԱՐՁԱԿԱԽՕՍ որ եւ ՀԱՄԱՐՁԱԿԱԲԵՐԱՆ. Համարձակ խօսօղ. անվեհեր ի բանս եւ ի պատասխանիս.
Համարձակախօսն եսայիաս. (Կորիւն.։ Յհ. կթ.։)
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ αἵρω, ἑξαίρω եւ այլն. extollo, elevo. որ եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ. Համայն բառնալ ի վեր կոյս. վերացուցանել. բարձրացուցանել. վեր վերցընել.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
Թէ եւ ոչ զերեսս բաւական իցեմ համբառնալ ի վեր առ քեզ աստուած։ Զդէմսն համբառնայցէ. (Նար.։)
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ, ձի՛ր, ձեալ. կ.չ. ἁναβαίνω ascendo եւ այլն. Վերանալ. բարձրանալ. ի վերա ելանել. ի վեր երեւիլ. վեր ելլալ.
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
Յետ համբառնալոյ փրկչին մերոյ։ Ի համբառնալ բանին յերկինս. (Յհ. կթ.։ Շար. եւ այլն։)
Ի կամարն երկնից համբարձան։ Հակառակ քո համբարձելոյն։ Անձին իմում դժնեայ դատախազ համբարձայ։ Եւ ոչ նաւ համբառնայ հանդէպ առանց ուղղչի. (Նար.։)
Մի՛ ի վերայ մեծութեան, եւ մի՛ փառօք ունայնացեալք՝ ի մտաց համբառնալ. (Փիլ. բագն.։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
Ոչ համբերեն առ կատարած գործոյն (այս ինքն ի սպառ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Դիւրաւ համբերեմք մեծի նեղութեանս առ սէր այնր յուսոյ՝ զոր տեսանեմք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Համբերեա՛ մինեւ յաւուրս կատարեալ հասակի քո. (Ոսկիփոր.։)
Լինի եւ հյց. խնդ. ըստ յն. ոճոյ, եւ ըստ հյ. բայիս Բերել.
Հեզութեամբն համբերիցէ զթշնամանսն հայհոյչացն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 34։)
Եւ նոքա համբերին զգերութիւն, եւ զանզաւակութիւն որովայն. (Եփր. օրին.։)
Նոյ հինգ հարիւր ամ համբեր յամուսնութենէ. այսինքն ժուժկալեաց. (Եփր. ծն.։)
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
φιλέω osculor καταφιλέω deosculor. Համբոյր տալ. պագանել. շրթամբք հպիլ՝ որպէս բուրելով զսէր. ողջունել. գրկել. պագնել.
Համբուրեա՛ զիս ո՛րդեակ. եւ մատեաւ համբուրեաց զնա։ Համբուրել զորդեակս իմ։ Համբուրեաց արքայ զաբեսաղոմ, կամ զբերղելի։ Համբուրեաց իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (այսինքն համբուրեցին զմիմեանս։) Համբուրեցից զհայր իմ եւ զմայր իմ։ Անկեալ զպարանոցաւն պօղոսի՝ համբուրէին զնա. եւ այլն։
ՀԱՄԲՈՒՐԵԼ ասի եւ զոտս, զերկիր, զհետս գարշապարի, ի նշանակ խոնարհութեան։ որ եւ ԵՐԿԻՐ ՊԱԳԱՆԵԼ։ (Ղկ. ՟Ե. 38։ Խոսր.։ Նար. ՟Ժ՟Ը։ ՟Կ՟Զ։)
ՀԱՄԲՈՒՐԵԼ ԸՆԴ ՈՒՄԵՔ, եւ ՀԱՄԲՈՒՐԻԼ. իբր Համբուրել զմիմեանս. ողջագուրել, եւ Սիրով միաբանիլ. պագտուիլ.
Ընդ որում ես համբուրեցից։ Համբուրեաց ընդ նմա. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 4։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 48։)
Արդարութիւն եւ խաղաղութիւն համբուրեսցին. (Սղ. ՟Ձ՟Դ. 11։)
ՀԱՄԲՈՒՐԵԼ. նմանութեամբ, որպէս Սիրել. սիրով յարիլ, կապիլ ոգւով. եւ Ընդունել. կամ հանդիպիլ. համակիլ. կամ Առնուլ զհամ եւ զհոտ.
Երկրպագեմք նորոգողիդ, համբուրեմք սիրով զպարգեւս. (Տաղ.։)
Զմիայնութիւն համբուրեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Համբուրել զպարկեշտութիւն, կամ զթշուառութեանց անմխիթար տրտմութիւն, կամ զգձձատեսակն վտանգս. (Պիտ.։)
Յստակութիւն կամիս՝ լուսաւորութիւն համբուրես։ Զվերջին համբուրեցի դառնութիւն։ Ոչ զաշխարհիս ինչ համբուրեցի ճաշակս մահու։ Զքոյդ համբուրեալ լուսոյ օծութիւն. (Նար. ՟Կ՟Դ. եւ ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։) cf. ՈՂՋՈՒՆԵՄ։
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
Ընդ լուսոյ համեմատեալ՝ առաւել գտանի. (Իմ. ՟Է. 29։)
Ընդ քաջին հերակլեայ նահատակութեանցն զնա համեմատեալ. (Յհ. կթ.։)
Առ տկարութիւն կռոցն համեմատէ. (Մխ. երեմ.։)
Համեմատեալ զմեծութիւն կենացն յաւիտենից առ սուտ վայելս կենացս այսոցիկ. (Խոսր.։)
Ընդ օրինակաց իւիք ոչ համեմատի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Համեմատեալ զանեղն ընդ եղականքս. (Լմբ. իմ.։)
Համեմատեցաւ ընդ անասունս. այսինքն հաւասարեցաւ. (Նիւս. կազմ.։)
ՀԱՄԵՄԱՏԵՄ. չ. իբր Համեմատիմ. համեմա՛տ եմ, գտանիմ.
Եւ ոչ արեգական լոյս կենդանի լուսոյ փառացն համեմատէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Համեմատէր երագութեան թռչնոց ընթացք անտոնի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
ἁρτύω condio, apparo. Համ տալ. ախորժահամ առնել. համեմիւք անուշել, իրօք կամ նմանութեամբ.
Եթէ աղն անհամեսցի, ի՞ւ համեմեսցի. (Մրկ. ՟Թ. 49։ Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 34։)
Բանն ձեր յամենայն ժամ լի շնորհօք տեառն իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցի. (Կող. ՟Թ. 49։)
Համեմել աղիւ կամ զօրութեամբ աղի։ Աղն զկերակուրս կամ զանհամութիւն կերակրոց համեմէ. (եւ այլն. Նար. ՟Կ՟Գ. ՟Ղ՟Զ։ Իգն.։ Շ. մտթ. եւ այլն։)
Զանհամութիւնս իմոյ անձին՝ համեմեսցես բանիւ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Պա՛րտ է զինքն համեմել աղիւ ժուժկալութեան. (Բրսղ. մրկ.։)
Կերակուրք աղիւ համեմին։ Կամք մտաց եւ մարմնոյ կատարեալ պահովք համեմին ի շնորհաց հոգւոյն. (Յճխ. ՟Թ։)
cf. Երամովին.
Երամովին. սիւրիայով.
Համերամ թռուցեալ յերկինս. (ՃՃ.։)
persuading;
persuasive;
— լինել, to persuade, to convince;
cf. Թափիչ.
(իբր համոզակեար. ի պրս. քէար. օղ, իչ) Համոզիչ. ամոքիչ. որ ջանայ հաւանեցուցանել. խրատատու.
Զօրէն համոզակեր թովչի. (Փիլ. տեսական.։ Խոր. ՟Գ. 65։)
Ի մէջ անկանիցիմ ասէ (կռուողաց), եւ համոզակե՞ր լինիցիմ, զի ես եւս վէրս առից։ Համոզակեր խրատեմ լինել, եւ ոչ վէրս առնուլ։ Յաջ եւ յահեակ մրցեալ ղօղիցիս զհամոզակերօքն։ Մի՛տ դիր բազմամբոխ համոզակերացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
cf. Համրիմ.
ἁποκωφόομαι obmutesco, retriceo. Համր լինել. պապանձիլ. կարկիլ. լեզուն կապուիլ.
Եղիցի ձեզ համրանալ։ Խօսեսցիս, եւ մի՛ եւս համրասցիս. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 27։)
Համրանամ սի՛րելիք, յորժմա յանդիման ինձ նկատեմ ղլեալ իրսն հերովդի. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
Յամօթոյն համրանայ, եւ զամօթի հարկանի. (Լմբ. սղ.։)
Եւ համրացայ բարեաց բանին, որպէս բերանն այսահարին. (Յիսուս որդի.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Է. ՟Ղ՟Բ։)
Լեզուն ի խօսից համրացեալ. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ասի եւ զանբանից.
Իբրեւ շունք համրացեալք, որ ոչ կարիցեն հաջել. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 10։)
Լուիցուք դարձեալ իբրեւ բանս ի համրացելոցն (յանխօս ձկանց)։ Համրացեալ անասունքն ունին փոյթ յանձին խնդրել հնարս. (Վեցօր. ՟Է։)
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
(ի Համուռ. համ ուր. համ օրէն) πᾶς, σύμπας omnis, totum. Ընդհանուր. համայն. ամենայն. բոլոր. բովանդակ. բոլորեքին.
Ամենայն համօրէն տուն յովսեփայ։ Ըստ համօրէն տանց իւրեանց։ Համօրէն ամենայն բնակիչք նորա։ Ըստ համօրէն արուեստից։ Համրին համօրէն զտունն եւ զստացուածսն. (Ծն. ՟Ծ. 8. 22։ Ել. ՟Ա. 1։ Նաւ. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 21։ Դտ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Համօրէն ազանց, կամ ախտացելոց, յանցաւորաց։ Ի համօրէն աշխարհէ աստի։ Ընդ համօրէն աշխարհ քարոզել։ Զհամօրէն զվնասակարացն զգունդ։ Ո՛չ եղերանօք ջայլից համօրէն։ Համօրէն աւետարանին։ Համօրէն աւետիս. (Նար.։)
Համօրէն ծնունդք ադամայ, կամ մարդիկ, ժողովուրդ, հաւատացեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ այլն։)
Համօրէն տեղեկութեամբ։ Զհամօրէն բարեկամութիւն ընդ յոյնս կալեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Մխ. երեմ.։)
ՀԱՄՕՐԷՆ. մ. ἄμα, ἅρδην simul, omnino եւ այլն. Առ հասարակ. միանգամայն. միահաղոյն. համայն. ընդհանրապէս. ըստ ամենայնի. բոլորովիմբ. բովանդակապէս. իսպառ.
Համօրէն չտանել զնոսա յերկիրն։ Բժշկեցից զնոսա համօրէն։ Համօրէն իբրեւ առիւծունք պատրաստեցան որդիք նոցա. (Եզեկ. ՟Ի. 15։ Ովս. ՟Ժ. 5։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 38։)
Մինչեւ համօրէն կատարեաց զգրեալս վասն իւր. (Խոսր.։)
Ոչ համօրէն եւ յայտնի, այլ մասնաւորաբար եւ ի ծածուկ. (Շ. մտթ.։)
Ոչ առանձին առնէր զվարդապետութիւնն, այլ համօրէն։ Ոչ համօրէն վճիռ ետ, այլ ի վերայ ոմանց ասացաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ կարէր համօրէն կալ ի վերայ իրացն երեւման. (Եղիշ. ՟Ը։)
Համօրէն ոչ կարացին կալ ի վերայ մտացն ճշմարտութեան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Համօրէն ի վերայ ամենայն բանիցն կարգաւ ոչ կացին։ Յետ անդրէն դառնալոյն կալոց էին համօրէն ի վերայ գիտութեան նորա. (Իգն.։)
Armenian;
in Armenian;
— գիր, Armenian writing;
— տառիւք, in Armenian letters or characters;
— լեզու, դպրութիւն, the Armenian language, literature;
ուսնանել զ—, to learn, to study -;
— թարգմանել, to translate into -;
— գիտ՞էք, խօսի՞ք, do you know Armenian ? do you speak Armenian ?.
ἁρμενικῶς armeniace. Հայ բարբառով. ի լեզու հայոց. հայրէն, հայնակ.
Յունարէն դիոս թարգմանի, եւ հայերէն արամազդ. (Եւս. քր.)
Նա՛ թէ եւ հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյնպէս գտանի. (Եզնիկ.։)
ՀԱՅԵՐԷՆ, րենի. ա. ἁρμενικός armeniacus. Հայկական. արամեան. սեպհական հայոց բարբառոյ.
Հայերէն լեզուոյն կամ լեզուին. (Կորիւն.։)
Նշանագիրս հայերէն։ Զհայերէն աթութայսն։ Ոչ գիյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կտակարանք. (Փարպ.։)
Ըստ թուոյ հայերէն տումարին. (Արծր. ՟Գ. 13։)
Հայերէն գիր։ Հայերէն գրով։ Դպրութիւն հայերէն. (Վրդն. պտմ.։)
Կարգեալ այնուհետեւ զգրիր գրենոյն հայերէնի. (Փարպ.։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
ՀԱՅԵՑՈՒԱԾ ὄρασις, ὄραμα aspectus, conspectus ὅψις visus եւ այլն. որ եւ ՀԱՅԵՑԱԾ. Հայեացք. հայեցումն. հայեցութիւն. հայելն, նայելն. տեսութիւն. աչք. տեսիլ. գիրք. նայուածք, եւ տեսք.
Ակն ետ նոցա հայեցուածովք աչաց իւրեանց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Ի վեր կամ ի խոնարհ ունել զհայեցուածս։ Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանել։ Յայրատ հայեցուածոց։ Յստակ հայեցուածովք. (Լմբ. սղ.։ Նեղոս.։ Ոսկ. յհ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Հայեցուածն միայն ի զարմացումն ածէ։ Ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 39։)
Հայեցուած սրտիս կամ կամ հոգւոյս կամ աչացս։ Նայեցեալ ի հայեցուածս երկուց վտանգից։ Հայեցուածք դիմաց երկուց. (Նար.։)
Մերձակայքն՝ որք բամբասէին զհայեցուածս նորա՝ մատուցեալ հարցանէին. (Գր. հր.։)
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
Տալ հայել. նայեցուցանել. յօժարեցուցանել զսիրտ, շրջել զմիտս, ձկտեցուցանել զաչս հոգւոյ կամ մարմնոյ.
Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել՝ դարձուսցէ զնա. (Առակ. ՟Ի՟Ա։) որ եւ ակնարկել։ Ի վեր հայեցուցելով զմիտս նորա։ Հայեցոյց զնա ի կարծիս սնոտիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հայեցուցանել յինքն զկոչօղսն, կամ զմիտ մեր յերկինս, կամ ի մարմնոյն հանգիստ, կամ ի բարձրութիւն եւ այլն. (Խոսր.։ Վեցօր. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Պիտ.։)
cf. Հայհոյութիւն.
Կինն նախատէր՝ առ ի հայհոյանս գրգռելով. (Իսիւք. յոբ.։)
fond of one' country, patriotic;
patriot;
ճշմարիտ, անձնանուէր —, a genuine, devoted patriot.
Որ ունի զսէր առ հայրենի աշխարհ եւ ազգ իւր.
demand, request;
ընդ — անկանիլ, — եւ խնդիր լինել, to ask, to demand, to request, to be in search of, to look for.
Արմատ Հայցելոյ. Խնդիր. հարց եւ փորձ. քննութիւն, եւ Քննօղ. (լծ. Այց)
Յորժամ ընդ հայց անկեալ խնդրեսցես, եթէ յորմէ՞ հետէ էր սկիզբն գնացից ժամանակաց։ Ո՞չ եմք հայց եւ խնդիր նորա. (Վեցօր. ՟Զ։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
αἱτέω peto. Խնդրել որպէս աղաչելով. աղերսել՝ կամելով առնուլ ինչ. մաղթել, ժտել, թախանձել. պաղատիլ. աղաչելով ուզել.
Առնումք զհայցուածսն՝ զոր հայցեմք առ ի նմանէ. (՟Ա. Յհ. ՟Ե. 15։)
Խաղաղութիւն հայցել. (Խոսր.։)
Հայցեմ զողորմութիւն, կամ հայցեմք մաղթանօք։ Ի քէն հայցեմք հա՛յր գթութեանց։ Հայցեա՛ ի տեառնէ զթողութիւն. (Նար.։ Շար.։)
Հայցեա՛ յորդւոյ (լաւ եւս, հայցեա՛յ որդւոյ) քո միածնի. (Շար.։)
Հայցել աղօթոս եւ օրհնութիւնս ի նմանէ։ Հայցել առնուլ զպատանդս ի կայսերէ։ Հայցէին կցորդակից ինքեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՅՑԵԼ ἑξαιτέω exposco. Խնդրել տիրաբար. պահանջել. կամիլ՝ զի լիցի. ուզել.
(Բանսարկուն) հայցէ երկրպագութիւն։ Որկորստութեամբն հայցէ եւ ի մէնջ՝ որպէս ի տեառնէ՝ զքարինս հաց լինել։ Հայցէ ըստ ագահութեանն ախտի. (եւ այլն. Շ. մտթ.։)
Զիրն՝ որ ի միջի է, ոչ քննէ, այլ զայն՝ որ ի ծածուկ է. եւ բազում հայցելով՝ գտանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Ի (Հին բռ.) որպէս փաղանուն դնին.
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
(ռմկ. հանկուց, հանկուրց. ուստի եւ հանկուցել) որպէս թէ Համ ա՛գոյց. σύνδεσμος colligamen, vinculum. Ագոյցք ընդ իրեարս. կապ։ զօդ. աղխ. պրկումն. կնճիռն.
Որ կապեցար ընդ կապելոյն, արձակեցեր զհանգոյց կապին. (Յիսուս որդի.։)
Այն իսկ է հանգոյց անիրաւութեանն, եւ կնճիրռն բռնութեանց վաճառաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Լուծէք զամենայն հանգոյցս անիրաւութեան. (Բրս. պհ.։)
Հանգոյց հաստակապ։ Անլուծանելի կամ անխզելի հանգուցիւք. (Վեցօր.։ Եղիշ.։ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Անզերծ հանգուցիւ։ Յուսոյն հանգուցիւ։ Լո՛յծ ինձ զհանգոյցս խեղդողականս. (Նար.։)
ՀԱՆԳՈՅՑ Ի ՀԱՆԳՈՒՑԷ. Աղխաղխեալ գոլո ընդ միմեանս. հետզհետէ. ըստ. յն. յաջորդաբար. ἑκ διαδοχής successive, mutuo.
Հեծեալ ի նոր ձիս՝ հանգոյց ի հանգուցէ փախչել. (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Բ. 43։)
ՀԱՆԳՈՅՑ. ա. իբր Հանգուցիւ կապեալ. դժուարակնճիռն.
Բանս հանգոյցս, դժուարարձակս եւ խորինս։ Լուծեալ բարւոք զհանգոյցսն. (Նար. երգ.։)
Ի հանգոյց բանից դժուարալուծաց ազատեալք. (Վրդն. ծն.։)
ՀԱՆԳՈՅՑ. Անուն երաժշտական խազի։ (Ոսկիփոր.։)
cf. Հանգունակատիպ.
ՀԱՆԳՈՒՆԱԿ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԱՑԵԱԼ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԵԱԼ. Հանգոյն. նման. համանման. նմանատիպ գտեալ.
Ծնաւ անծինն զծնունդն՝ իւր հանգունակ. (Սեբեր. ՟Ա։)
Այլ ոչ եւս ծնանի հանգունակ ինքեան՝ բաց ի քէն. (Լծ. ածաբ.։)
Ո՞ր մեծութիւն այսմ հանգունակ լիցի. (Խոսր.։)
Այնմ խորանի հանգունակ իմանամք եւ զմերս զայս խորան. (Ոսկիփոր.։)
Հանգունակացեալ ըստ մասին յատուկ անուանակիր յորջորջմամբ վիմին. (Անան. եկեղ։)
Կուսին սրբոյ հանգունակեալ, աստուածածնին տիպ բաղդատեալ. (Շ. ոտ. բարձր.։)
cf. Հանգունակատիպ.
ՀԱՆԳՈՒՆԱԿ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԱՑԵԱԼ ՀԱՆԳՈՒՆԱԿԵԱԼ. Հանգոյն. նման. համանման. նմանատիպ գտեալ.
Ծնաւ անծինն զծնունդն՝ իւր հանգունակ. (Սեբեր. ՟Ա։)
Այլ ոչ եւս ծնանի հանգունակ ինքեան՝ բաց ի քէն. (Լծ. ածաբ.։)
Ո՞ր մեծութիւն այսմ հանգունակ լիցի. (Խոսր.։)
Այնմ խորանի հանգունակ իմանամք եւ զմերս զայս խորան. (Ոսկիփոր.։)
Հանգունակացեալ ըստ մասին յատուկ անուանակիր յորջորջմամբ վիմին. (Անան. եկեղ։)
Կուսին սրբոյ հանգունակեալ, աստուածածնին տիպ բաղդատեալ. (Շ. ոտ. բարձր.։)
cf. Հանդարտիմ.
Ժողովուրդ հանդարտացեալ։ Հասից ի վերայ հանդարտացելոցն (կամ հանդարտելոցն) յանհոգութեան. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
Ի նուազել կերակրոց՝ եւ մարմինն հանդարտանայ, եւ սրբի. (Յճխ. ՟Թ։)
Ոչ ամենայն աշխարհ մշտնջենաւոր հանդարտանայ. (Նիւս. կուս. ՟Գ։)
Զգօնացեալ հանդարտանային սակս արդարոյն։ Հանդարտանային մոլեկան ալեացն խռովութիւնքն. (Անան. եկեղ.։ Նանայ.։)
to tranquillize, to appease, to calm;
to render tranquil, to soften;
to be appeased, calmed, tranquillized;
to abate, to be settled, to diminish, to assuage;
to hold one's peace, to keep silence;
to support, to endure, to suffer, to resist, to be able;
— զկիրս, զամբոխեալ միտս ուրուք, to calm the passions, to relieve anxiety.
ՀԱՆԴԱՐՏԵՄ ἠσυχάζω cesso, quiesco. որ եւ ՀԱՆԴԱՐՏԱՆԱԼ. ռմկ. հանդարտիլ. Հանդարտ լինել եւ նստել. շաբաթանալ, հանգչել. խաղաղիլ. դադարել. ցածնուլ. լռել. առանձնանալ. պարապիլ. կամ դեգերիլ.
Ի շաբաթուն հանդարտեցին վասն պատուիրանին։ Հանդարտեսցես, եւ ոչ ոք իցէ՝ որ պատերազմիցի ընդ քեզ։ Բարիքն հանդարտեն յամենայն ժամ։ Եղիուս հանդարտեաց ի տալոյ պատասխանի յոբայ։ Հանդարտեաց ահն հեթանոսաց։ Հանդարտեաց երկիրն յուդայ ամս տասն։ Ոչ հանդարտէին, այլ ի նմին խռովութեան կային։ Հանդարտելոցն յուսով։ Հանդարտեա՛ եւ մնա՛ դու ի բանակիս քում։ Մինչեւ յե՞րբ ոչ դադարիցես. (հանդարտեա՛, զի եւ մե՛ք խօսեսցուք. եւ այլն։)
Վաղվաղակի հանդարտեաց ծովն։ Եբեր զաւետիս հանդարտելոյ ջրհեղեղին. (Վրք. ածաբ.։ Շ. մտթ.։)
Հանդարտեաց (ի խցի) երիս եօթնեակս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
ՀԱՆԴԱՐՏԵԼ φέρω, ὐποφέρω, χωρέω sustineo, tolero, porto. Հանդուրժել. ժուժել. տանել. համբերել. տոկալ. դիմանալ, կրնալ քաշել.
Զօրութեան բանից քոց ո՞ հանդարտեսցէ։ Երկիս ոչ կարէ հանդարտել ամենայն բանից նորա։ Կամ հանդարտիցե՞ն երիվարք ի մէջ մատակաց։ Չորրորդին ոչ կարէ հանդարտել։ Ոչ կարէր հանդարտել քաղաքն ընդդէմ յուդայ։ Ոչ հանդարտէին հրամանին։ Ոչ հանդարտեսցեն բարկութեան, կամ առաջի բարկութեան նորա։ Ոչ հանդարտեաց իւրում ամբարտաւանութեանն։ Ոչ կարէր երկիրն պանդխտութեան հանդարտել նոցա ի բազմութենէ ընչից իւրեանց։ Ոչ կարեմ միայն հանդարտել ձեզ.եւ այլն։
Որ կարէ՝ ասէ՝ հանդարտել, հանդարտեսցէ (այսինքն տանել). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 9։)
Ոչ հանդարտէին մարդիկ տեսանել զերեսս քո, եւ ապրել. (Ագաթ.։)
Չհանդարտէ լսել ձեր տկարութիւնդ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Էջ ի դասս առաքելոցն, եւ յիշեցոյց՝ զոր ի քրիստոսէ ոչ հանդարտեցին լսել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Առաջի ահեղ գազանին զիա՞րդ կարէ հանդարտել. (Մծբ. ՟Ժ։)
Ոչ հանդարտես հայել ի դէմս եկելոցն հրեշտակաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Լինի եւ հյց. խնդ. ըստ յն. ոճոյ.
Այն ոք ո՛չ է ի մարդկանէ, որ կարօղ լինէր զնշոյլս լուսոյ ճառագայթիցն այնոցիկ կարել հանդարտել. յն. տանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Եւ զայս՝ եւ ո՛չ որ զթագն իսկ ի գլուխ ունիցի, կարէ միշտ անձին հանդարտել. յն. կացուցանել, կամ կազմել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
ՀԱՆԴԱՐՏԵՄ եցի, եա՛. ն. ՀԱՆԴԱՐՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, ցուցի. որ եւ ՀԱՆԴԱՐՏԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. ռմկ. հանդարտեցնել. παύω, καταπαύω, πραΰνω sedo, lenio, mitigo. Խաղաղել. ցածուցանել. դադարեցուցանել.
Փարատեա՛ ի վշտացս, հանդարտեա՛ ի խռովութեանցս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Հանդարտեա՛ զսիրիս իշխանացն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Հանդարտեցուցանել զամբոխեալ եւ զալէկոծեալ բնութիւնս. կամ զարօրադիր եզինս, կամ զհարթուցեալս. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։ Նիւս. թէոդոր.։ Յճխ. ՟Ե։)
Մի՛ հանդարտեցուսցուք զնոսա ի գործոյ. (Ել. ՟Ե. 5։)
prepared, composed;
furnished, equipped;
splendid, magnificent, sumptuous;
future, to come, hereafter, that is to be, coming;
—ք, the future, futurity, time to come;
պատմուճան —, coat in reserve, put by or kept for future use;
— կեանք, աշխարհ, the future life, the life to come, the other world;
ի — ձելումն, in the other life.
cf. ՀԱՆԴԵՐՁԵՄ. իլ։
cf. Հանդուրժելի.
Իբր Հանդուրժելի. տանելի. կրելի.