lever, a piece of wood to raise or move any burden.
Բառնալիք. ձող. վերցընելու կամ վեր բռնօղ փատ, կոթ. սըրըգ. սափ.
Մանրեսցին ամբառնալիք դրօշիցն։ Լծակօք ամբառնալեաց նոր տապանակիդ. (Նար. ղ. ՟Ղ՟Բ։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼԻՔ ԹԵԶԱՆԵԱՑ. ἁνάλαβος. analabus, scapulare Վերառեալ մասն թեղանեաց կրօնաւորաց մինչեւ յուսս. որ առ ոմանս է որպէս փորուրար խաչաձեւ հանդերձ մասամբ վեղարի.
Իսկ որ թեզանեացն ամբառնալիքն զուսովքն է, որ թեզանեացն ամբառնալիքն զուսովքն է, որ յօրինակ խաչին ի վերայ ուսոց նոցա պատի, նշանակ է ի քրիստոսն հաւատոց. (Եւագր. ՟Դ։)
accusation, complaint, information, action;
imputation.
Ամբաստանելն, իլն. κατηγορία, ἕγκλημα. acusatio, incusatio. շէքվա. շիքեայէթ. գօվլայըշ. զամզ;
cf. ՉԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ, cf. ՍՏԳՏԱՆՔ, cf. ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ, cf. ՅԱՆԴԻՄԱՆՈՒԹԻՒՆ։
Որդեակս ունիցի հաւատացեալս, եւ ոչ յանդիմանութիւն անառակութեան։ Ամբաստանեալն տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն։ Վասն ամենայն ամբաստանութեան հրէից զինէն. եւ այլն։
Ըստ մարգարէին որ զԻսրայէլէ ամբաստանութեան. (Նար.։)
Զամենայն ամբաստանութիւն արկանէին զանօրէնն Վասակաւ. (Եղիշ.։)
Զի մեծապէս յամբաստանութիւն ինքեան զփափաքելին մատուցանիցէ երկիր։ Յամենայն կողմանց հաւաքելով զամբաստանութեանցն բան։ Էառ զինքեամբ զյանդիմանական ամբաստանութեան պարսաւանս. (Պիտ.։)
Անպէտ թարգմանութիւն է դնել ԱՄԲԱՍՏԱՆՈՒԹԻՒՆ իբր ստորոգութիւն՝ ըստ հոմաձայնութեան յն. κατηγορία. categoria, praedicamentum
Այն՝ որ ի բնութեանն ասին ամբաստանութիւնք, տասն միայն ասեն գոլ. նիւթ (այս ինքն գոյացութիւն), որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
• , ի-ա հլ. «անաստուած չարա-գործ մարդ» ՍԳր. որից ամբարշտել ՍԳր. Եզն. որ և ամբարշտանալ Եզն. ամբարշտու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ամբարշտագոյն Եզն. Ոսկ. Ես. գրուած է նաև ամպարիշտ և անբարիշտ։
• = Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։
• Հներից Լմբ. սղ. իէ և լզ. ստուգաբանում է ան-բարի. «Մի՛ համարիր ընդ ամբա-րիշտս զանձն իմ. անբարի նա՞ է՝ որ գիտէ զբարին և ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է որ անմասն է ի բարտոյ, ի հաւատս և ի գործս պիղծ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Սի-մէօն Ջուղայեցի, Քերակ. Պօլիս 1725 էջ 154. «Թարց առաջին վանկին՝ է աա-րիշտ, որ է պաշտօն, զի անպարիշտ է որ ոչ ումեք հաւանի կամ լինի պաշտօնեայ, այլ է անպաշտօն»։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ, Բագրատունի, Քեր. զար-ռաց. 654, 690, Petermann 250, Müller WZKM 5, 186 ևն։
ԱՄԲԱՐԻՇՏ կամ ԱՄՊԱՐԻՇՏ. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Լ՟Զ.) հայերէն ստուգաբանէ՝ որպէս անբարի.
Մի՛ համարիր ընդ ամբարիշտս զանձն իմ. անբարի նա՛ է՝ որ գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է՝ որ անմասն է ի բարւոյ, ի հաւատս եւ ի գործս պիղծ։
Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.
Ամբարիշտ է, որ զէութիւն Աստուծոյ անհաւատութեամբ ի կարծիս ձգէ, եւ զդատելն զչարս, եւ զպսակելն զարդարս.
ռմկ. անաստուած եւ անզգամ մարդ, հաւատի օրէնք չիսեպօղ, անիրաւ, չար, չարագործ, անօրէն, մեղաւոր.
Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Երանեալ է այր՝ որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո, եւ ամբարիշտք առ քեզ դարձցին։ Տեղի դատաստանի, եւ անդ ամպարիշտ։ Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբարիշտս կենդանիս։ Ի կորստական ամբարշտացն փախուցեալ։ Ամբարիշտք, որք զԱստուծոյ մերոյ շնորհսն դարձուցին յանկարգութիւն. եւ այլն։
Յարդարութեան՝ ամբարիշտ։ Արդար դաւանեցայ՝ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Հ՟Բ։)
ԱՄԲԱՐԻՇՏ. իբր ամբարշտական.
Ժամանակաւ ձգեալ ամբարիշտ սովորութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
Զօրինացն բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Պիտ.։)
Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա։ Զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի. (Յհ. կթ.։)
Ամբարիշտ մտածութեամբ։ Ամբարի՛շտ բարբառի (բան՝) բերանն այն. (Մագ.։)
presumptuous, ness, haughtiness, pride, arrogance.
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ. (գրի վրիպակաւ եւ ԱՄՊԱՀԱՒԱՃՈՒԹԻՒՆ) ἁλαζονία, τώφος, ὐπερφανία, ὐπεροψία. fastus, ostentatio, jactantia, arrogantia, superbia, despectus. Անձնահաճութիւն. փքացումն. յանձնապաստանութիւն. բարձրավզութիւն. սնապարծութիւն. սիգութիւն. մենծսրտութիւն. քիւսթահլըգ. թէքէպպիւր. քիպր. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. դաֆրա.
Անկանէին ի խորհուրդս ամբարհաւաճութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Հետեւեալ լինի անիրաւութեան ... ամբարհաւաճութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Տրուպքն ի վեհագոյնսն ոչ կարեն անցանել՝ վասն եւ ոչ պարտ իսկ գոլոյ նոցա յայսպիսի անպարհաւաճութիւն ձեռնարկել. (Դիոն. եկեղ. ՟Ե։)
Զբարձրավզութիւնն ասեմ եւ զամբարհաւաճութիւնն (փարիսեցւոյն). (Ոսկ.։)
Ամբարհաւաճութիւն, այս ինքն որ միշտ իւր բարուցն հաւանի, եւ ոչ կամի յառաջ քան զինքն կամ հաւասար ինքեան. (Կիր. երզն.։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն։ Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամպարհաւաճութենէ։ Մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զգեղջուկ արհամարհեսցէ՝ լցեալ ամբարտաւանութեամբ եւ ամպարհաւաճութեամբ. (Փիլ.։)
Կամիմ ասել զամբարհաւաճութիւն մերոյ ազգիս. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Խրոխտ ամբարհաւաճութիւն (ձիոյ)։ Սնոտի պարծանք ամբարհաւաճութեան։ Ամբարհաւաճութեամբ ի բանսն. (Պիտ.։)
Փառամոլ ամբարհաւաճութիւն։ Խրոխտումն եւ ամբարհաւաճութիւն. (Յհ. կթ.։)
Վանեցին զհպարտն ամբարհաւաճութիւն։ Փշրեսցին ամբարհաւաճութիւնք հպարտացելոցն։ Խոնարհութիւն յամպարհաւաճութեան. (Նար.։)
cf. Ամբարշտանամ.
impiety, irreligion, ungodliness, iniquity, unrighteousness, profaneness, wickedness, flagitiousness.
ԱՄԲԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՄՊԱՐՇՏՈՒԹԻՒՆ. Չարութիւն ամբարշտաց. անօրէնութիւն. աստուածընդդէմ մոլորութիւն բանից եւ գործոց. ἁσέβια, δυσσέβημα. impietas. տինսիզլիք. միւնաֆըգլըգ. իլհատ. քեաֆիրլիք.
Առհասարակ ատելի են Աստուծոյ՝ ամբարշտեալն, եւ ամբարշտութիւն իւր։ Վասն ամպարշտութեան նոցա ած ի վերայ նոցա զթագաւորսն քաղդէացւոց. եւ այլն։
Ամպարշտութիւն տիրապէս ասի յԱստուած մեղք. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Ամբարշտութիւն է՝ առ Աստուածսն եւ առ ծնողսն եւ առ հայրենիսն սխալանս. (Արիստ. առաք.։)
Յղացեալ իսկ էին յամբարշտութիւնս կռապաշտութեան. (Ագաթ.։)
Անարգեալ ի բաց զկռամոլ ամբարշտութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Այդպիսի խորին ամպարշտութեան կարծեաց. (Շ. թղթ.։)
Լինին յամբարշտութենէն բարեպաշտ. (Լմբ. սղ.։)
to be proud, haughty, presumptuous.
pride, haughtiness, arrogance, presumptuousness.
ὐπερηφανία, ὔβρις, ἕπαρσις, ἁλαζονεία. superbia, fastus, elevatio, tumor, arrogantia, insolentia, jactantio, gloriatio Հպարտութիւն. անկարգ բաղձանք գերազանցելոյ զայլովք. ախտ բանսարկուին, եւ արմատ ամենայն մեղաց. որոյ ծնունդք են ամբարհաւաճութիւն, փքացումն, ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց, փառասիրութիւն, սնապարծութիւն, անհնազանդութիւն. եւ այլն. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. քիպր. թէքեպպիւր. ղուրուր. դաֆրա.
Յամբարտաւանութենէ կորուստ եւ խռովութիւն յոյժ։ Ամբարտաւանութիւն ատելեաց քոց վերասցի հանապազ։ Զի՞նչ շահ եղեւ մեզ հպարտութիւնն. եւ զի՞նչ մեծութիւն ամբարտաւանութեանն իցէ մեզ նպաստաւոր։ Սկիզբն մեղաց ամբարտաւանութիւն։ Ատելի է առաջի Տեառն եւ մարդկան ամբարտաւանութիւն. (ըստ հին Սիրաքայ)։ Ամբարտաւանութիւն զայր նկուն առնէ, իսկ զխոնարհս փառաւոր առնէ Տէր։ Բարձրացեալքն ամբարտաւանութեամբ՝ խորտակեսցին։ Պարծիք յամբարտաւանութեան ձերում։ Ամբարտաւանութիւն աստի կենացս. եւ այլն։
Խոնարհութեամբ կռփեցին զամբարտաւանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամբարտաւանութիւն կործանող։ Ախտ ամբարտաւանութեանն միշտ զանձն արդար համարի. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
unsoiled, clean, neat;
immaculate, spotless, pure, innocent, honest, just.
ԱՄԲԻԾ Իբր անբիծ. ἅμομος, ἅκακος. immaculats, sine labe, innocens, expers malitiae Անարատ. մաքուր. անմեղ. սուրբ. անստգիւտ. արատ մը՝ պակսութիւն մը չունեցօղ. չէքեսիզ. սուչսուզ. փաք.
Ընդ առն ամբծի՝ ամբիծ եղիցիս։ Ճանաչէ զաւուրս ամբծից։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ։ Երանեալ են անբիծք (կամ ամբիծք) ի ճանապարհի։ Ճանապարհ անբիծ (կամ ամբիծ)։ Հեղին զարիւն ամբիծ. եւ այլն։
Ժողովեցան վասն պարտաւորութեան առն ամբծի եւ անարատի. (Վրք. ոսկ.։)
Յամբծացն ճանապարհ հանէ զաշակերտն։ Ամբծացն ի ճանապարհն. (Լմբ. սղ.։)
Զամբիծ հաւատս՝ ստոյգ դաւանմամբ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Ամբիծ այցելութեամբ ուշ եդեալ աստուածային գրոց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ամբոն.
• «եկեղեցու բեմը», որ և ամպիոն Վրք. հց. Վանակ. հց. Ուռհ. կամ անպիոն Հա-յել. 122. աւելի հարազատ ձև է ամբոն Պտրգ. 197. Վրք. ոսկ. Մխ. դտ. էջ 270. Յայսմ. բռուած ամմտոն Պբր. 532. Ամբ. մատ. 205. Սոկր. 504։ Արդի գրական լեզուն ընդունել է միայն ամբիոն ձևը և տուել է ընդհանրապէս «բեմ» նշանակութիւնը։
• -Յն. ἀμβων «բոլորակաձև ցցուած տեղ, ինչպէս բլրի բարձունք՝ գագաթ, եկեղեցու ամբիոն», որից նաև ռուս. aмвонъ, ֆրանս. ambon, վրաց. ამბიონი ամբիոնի, որ մերին նման ունի ի յաւելուածը, թէև կայ նաև վրաց. ამბონი ամբիոնի։ Յոյն բառի ծագումը ան-ստոյգ է ըստ Boisacq, էջ 51։-Հիւբշ. 340։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
Ի սուրբ սոփի ի յամբիոնն նստէր ընդ ամենայն վարդապետսն հոռոմոց (Գագիկ Աշոտեան, եւ Աբասեան, եւ գր. մագիստ). (Ուռհ.։)
Իմաստասէրն յամբիոնն ելանէր. (Վանակ. հց.։)
cleanliness, purity, integrity, honesty, probity.
ԱՄԲԾՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՆԲԾՈՒԹԻՒՆ. ἁκακία, ὀσιότης. innocentia, probitas, sanitas Անարատութիւն. անմեղութիւն. սրբութիւն. անկեղծութիւն. պարզութիւն. սուլսուզլուգ. սալիհլիք.
Ըստ ամբծութեան (կամ անբծութեան) իմում՝ որ յիս. (Սղ. ՟Է. 9. որպէս եւ ՟Ի՟Ե. 1. 11։ ՟Լ՟Զ. 37։ ՟Խ. 13։ ՟Ձ՟Գ. 13։ ՟Ճ. 3։)
Ոչ վասն ամբծութեան սրտի քո մտանես ժառանգել զերկիր նոցա. (Օրին. ՟Թ. 5։)
Զամբծութեանն ապականարարսն։ Անաղտ ամբծութեամբ։ Ուղիղ ամբծութեամբ։ Ի հաւատ ուղիղ եւ անխոտորնակ ամբծութեան. (Նար.։)
turbulent, riotous, seditious;
crowded, thronged, full of people.
Լցեալ ամբոխմամբ խռովեալ. տակնուվրայ. ալթիւսթ.
Ի յուզմանէ ամբոխալից մրրկելոց ալեացն. (Պիտ.։)
to be in confusion;
to be embroiled, disturbed, to riot, to be in commotion.
ταράσσομαι. turbor, κυμαίνομαι. fluctuo, aestuo Խռովիլ. վրդովիլ. աղմկիլ. ծփիլ. յուզիլ. խառնակիլ, տակնուվրայ ըլլալ. գարըշթըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
Ծով՝ ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ առաւելութեամբ արբեցութեանն ամբոխի. (Պիսիդ.։)
Ալիք խորհրդոցս ամբոխեալ է եւ ամբոխի. (Լմբ. սղ.։)
Ի խաղաղանալս իմում ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Մի՛ առ քեզ եւ մի՛ առ մարդիկ ամբոխիցիմք ինչ. (Խոսր.։)
Ոչ ամբոխեցան (երկուանօք) ի միտս. (Ոսկ. յհ.։)
Զի միտք նոցա մի՛ զայլ ինչ բանիւք կամ գործով ամբոխեաք՝ ոչինչ կարասցեն ի միտ առնուլ. (Նանայ.։)
perturbation;
commotion.
որպէս ամբոխումն. ταραχή, στάσις. perturbbatio, seditio, factio Խռովութիւն. աղմուկ. շփոթ.
Ի հակառակիցն ախորժմանց կամ ամբոխութեանց յըմբռնման գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Ոչ մի ինչ ամբոխութիւն եւ երկպառակութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Առ որս յաւէտ է ամբոխութիւն, եւ բիւրամասնեայ հակառակութիւն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Որպէս ամբոխ. բազմութիւն.
Որչափ ամբոխութիւնք մեռան։ Միաբանեալ ամբոխութիւն հիւսիսականաց. (Խոր. ՟Բ. 57. 62։)
Դիւացն ամբոխութիւնք ի նենգութիւն փութանային. (Սարկ. լս.։)
entire state, totality, completeness, whole;
accomplishment.
amethyst;
granite.
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
Յակինթ ... ամեթովս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)
fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.
• (-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։
• ՆՀԲ անահ բառից։ Peterm. 250 ան+ մեհ=մեղ, մեղը «կակղութիւն»։ Mülleι KZ 5, 107 զնդ. *āmāзa «հում ուտող»։ Lagarde, Ges. Abhd. 9 սանս. amitra և Arm. Stud. § 80 հպրս. hamiϑriva «ապստամբական»։ Շտակելբերգ, Древ. Bocт. III դնում է Միհրի անունից, ինչ-պէս է նաև մեհեան։ Ղափանցեան, ЗВO 23, 358 ունի մի առանձին քննութիւն բառիս վրայ, որով կրկնում է Lagarde-ի մեկնութիւնը, այն է հպրս. hami ϑriya «աաստամբ»։
ἁδάμαστος, ἅγριος. indomitus, agrestis Անահ եւ անվեհեր ի բնէ. աննուաճելի. վայրենի. կատաղի, եւ կորդ. անզուսպ, կոշտ. զալըմ. եավուզ. սէրթ. վահշի. զապթսըզ. ասի զկենդանեաց, եւ զտարերաց, եւ զախտից.
Որպէս ձի ամեհի միշտ ի վարժոցս կայցէ։ Սանձք ձիոց ի բերան դիցեն, ոչ յամեհոյ, այլ ի զարդու եւ ի կերպարանաց վասն։ Քան զսանձս ամեհի երիվարացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Էարկ զնոսա զհարիւր ջորեօք ամեհեօք. (Զենոբ.։)
Ստուարանալով՝ ընդ ամեհեացն կիցս ընկեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Երկրագործ ի բազում ժամանակս աշխատի ընդ ամեհի երկիրն. (Մամբր. զոր այսպէս փոխէ Տօնակ.)
Երկրագործ սակաւ աշխատի ընդ ամեհի երկիրն, եւ բազում պտղոց ակն ունի։
ferocity, fierceness, savageness;
fury.
Ամեհի բնութիւն կամ բարք. անսանձութիւն. վայրենութիւն. կատաղութիւն. զալըմլըգ. սերթլիք. վահշէթ.
Զբոլոր շամբշութիւն ամեհութեան մեր ի բաց մղել. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Զամեհութիւն անբանութեան մարդկան ցածուցին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Ջան պիտի ի վաստակ առաքինութեան, որով յղկի միտքն, եւ փուշ ամեհութեանն խլի. (Լմբ. ժղ.։)
very pious, religious, devout.
ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏ եւ ԱՄԵՆԱԲԱՐԵՊԱՇՏԻԿ. Կատարեալ բարեպաշտութեամբ. եւ յոյժ բարեպարիշտ.
Իսկ առ քեւ, ամենաբարեպա՛շտ թագաւոր։ Քրիստոնէից կարգ է ամենաբարեպաշտիկ. (Կիւրղ. երուսաղէմի առ կոստ։)
all-bountiful, super-excellent, most excellent, best.
Ամենաբարի թագաւոր. (Պիտ.։)
Որպէս ծայրագոյն բարի, մի միայն բարի քան զամենայն ինչ. (սեպհականեալ Աստուծոյ եւ աստուածայնոց) βέλτιστος. optimus. էն եյիսի, էլա. էվլա. մէվլա.
Ոչ յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ չարիս. (Նար.։)
Կամք ամենաբարի։ Կամք Աստուծոյ ամենաբարիք են։ Ամենաբարին Յիսուս. (Սարգ.։)
Լաւ ինչ ի լաւաց. ամենալաւ. πάγκαλος. omnino bonus, pulcherrimus. աղէկին աղէկը. փէք էյիսի.
Ամենաբարի տունկ, կամ իր, իրագործութիւն, ախորժակ, երանութիւն. (Պիտ.։)
Սեղան ամենաբարի. (ՃՃ.։)
Ամենաբարի էին միտք, ամենաբարի բարբառք։ Ո՛վ ամենաբարւոյ եւ աստուածավայելուչ կարգի։ Զկարգն իբրեւ զամենաբարի եւ զգովելի ընդունի։ Սքանչելեացն եւ ամենաբարեաց ընծայիցն. (Փիլ.։)
Որպէս ամենաբարւոք. կարի քաջ. խիստ աղէկ. փէք էյի. παγκαλῶς, βελτίστως, ἅριστα. optime, perpulchre
Ամենաբարի՛, ոչ զբերեալսն, այլ որք մատուցանէին զպատարագսն, յառաջ քան զպատարագելիսն՝ տեսանել ասէ զԱստուած. (Փիլ. լին. ՟Ա. 61։)
curing all diseases.
Ամենեցուն բժիշկ. գերագոյն բժշկապետ՝ բուժիչ յամենայն ցաւոց. Քրիստոս Տէրն մեր. զի եւ Յիսուս անունն է փրկիչ ըստ եբր. բժիշկ՝ ըստ յն. եւ յոյս՝ ըստ հյ.
Ամենաբժիշկն խրատեաց զձեզ։ Յամենաբժշկէն հոգւոց. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։)
very pretty, very handsome, charming, very genteel;
extremely agreeable, most beautiful.
ԱՄԵՆԱԳԵՂ եւ ԱՄԵՆԱԳԵՂԵՑԻԿ. πάγκαλος pulcherrimus Ամենեւին գեղեցիկ. չքնաղ. վայելչագեղ. գովելի. ցանկալի. խիստ աղուոր, շատ աղէկ, ըռինտ. փէք կիւզէլ.
Ամենագեղ զարդուքն։ Զարդս ամենագեղս. (Յճխ. ՟Ի։ Նար. յիշ.։)
Տեսութիւն առաքինութեան ամենագեղեցիկ է։ Իբրեւ նկար ամենագեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ գործ։ Սիրամարգ՝ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ. (Փիլ.։)
Ամենագեղեցիկ յօրինեալ պարս։ Ամենագեղեցիկ պատճառ, կամ ախորժակ, կենդանագրութիւն, բարեբախտութիւն, վայր. (Պիտ.։)
Զպարկեշտս զայս եւ զամենագեղեցիկ վկայիցս ասպարէզ. (Բրս. գորդ.։)
Դնել ամենագեղեցիկ մարմնոյս զգլուխն կատարման Քրիստոս. (Վրդն. քրզ.։)
Ամենագեղեցիկ դաւանութիւն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Ամենագով.
pantheon.
ԱՄԵՆԱԴԻՒՑ կամ ԱՄԵՆԱԴԻՑ ՄԵՀԵԱՆ. Մեհեան երեւելի ի Հռովմ միով բացագլուխ գմբեթաւ կառուցեալ ի Մարկոսէ Ագրիպպայ ի պատիւ ամենայն չաստուածոց. որ այժմ է տաճար սուրբ Աստուածածնի՝ թագուհւոյ ամենայն սրբոց.
Պանթէոնն՝ որ է ամէնադիւց մեհեան, ի փայլատականց սատակեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
omnipotence.
τὸ πανστενές. ominpotentia Ամենազօրն գոլ. ամենակարողութիւն.
Ամենազօրութեան աստուածայնոյն կենդանութեան. (Դիոն. ածայ.։)
Էապէս ունի զամենազօրութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Յայտնեա՛ զամենազօրութիւն քո. (Ճ. ՟Ա.։)
omnipotency.
παντοκρατορία, τὸ παντοδύναμον. omnipotentia, summa potentia Ամենակալն գոլ. ամենակալ տէրութիւն. ամենազօր իշխանութիւն. ամենակարողութիւն.
Դա պսակ փառաց իմոյ ամենակալութեան. (Պրոկղ. յայտն.։)
Աստուծոյ վայել է մարդասիրութիւնն եւ ամենակալութիւնն. (Կոչ. ՟Զ։)
Ամենակալութիւն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգի Սուրբ ճանաչի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զամենակալութիւն նորա եւ զառ ամենեսեան զխնամակալութիւն. (Խոսր.։)
Պատմէ զթագաւորութենէն Քրիստոսի, եւ զամենակալութենէ ի ծագաց մինչեւ ի ծագս երկրի. (Կամրջ.։)
Ես եւ Հայր իմ մի եմք՝ վասն ամենակալութեան, եւ ալն. ԶՈրդւոյ ամենակալութիւն առաքեալն քարոզէ. իսկ զՀոգւոյն ամենակալութիւն մարգարէն ցուցանէ. (Լծ. կոչ.։)
most true, very certain.
Ամենեւին ճշմարիտ. (Ոսկ. յհ.։)
very deceitful, very fraudulent, very knavish, very roguish.
Պատիր կամ պատրողական ամենայնիւ. խիստ խաբեբայ, խաբօղ.
Ամենապատիր վնասակար։ Ամենապատիր խաբէութիւնն. (Յճխ.։)
Ամենապատիրն խաբէութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Եւ ամենեւին պատրեալ. բոլորովին ի պատրանս անկեալ. խիստ խաբուած.
Այրս մահացու ամենապատիր. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
very venerable, very respectable, very estimable;
right or most reverend;
most honourable.
πάντιμος. honoratissimus Ամենայնիւ պատուելի. ամենայն պատուոյ արժանի, մեծապատիւ, պատուաւոր.
Ամենապատիւ մեծվայելչութիւն. (Պտրգ.։)
Ամենապատիւ իշխան. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զամենապատիւ եւ զերանելի առաքինութիւնն յիշեա՛. (Կլիմաք.։)
very unclean, most impure, execrable, detestable.
μιαρός, παμμίαρος. impurus, scelestissimus Ամենեւին պիղծ. ամենագարշ. ամենազազիր. փէք մուրտար, նափաք, մէքրուհ.
Ամենապիղծ դեւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ո՛վ պիղծդ եւ ամենապիղծդ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ո՛վ ամենապիղծք, միթէ մարգարէքն չէի՞ն մարգարէք, զի ոչ ապրեցուցին զանձինս. (Տօնակ.։)
Զայս ահագինս գործելով ամենապիղծդ անձն. (Պիտ.։)
Ամենապիղծ չարութիւն. (Նար. յովէդ.։)
notoriously prostitute, abandoned to prostitution.
Լի պոռնկութեամբ. անամօթ բոզ.
Ա՛մենապոռնիկ, ընդէ՞ր թողեր զայրն քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Ամենաստեղծ.
diffused every where, spread far and wide, very extensive.
very much to be wished, most desirable.
Ամենափափաքելի Աստուած. (Լմբ. սղ.։)
saviour of all.
Փրկիչ բոլորից. ամենակեցոյց.
Ամենափրկիչ, ամենակեցոյց. (Մանդ. ծն.։)
Ամենափրկիչն Քրիստոս. (Կորիւն.։)
Տեղեկացեալ իսկ էին յամենափրկչէն Քրիստոսէ։ Ամենափրկիչն իսկ նշանակեաց. (Ագաթ.։)
Որպէս ինքն ամենափրկիչն գուշակեաց. (Զքր. կթ.։)
cf. Ամենեւին.
cf. ԱՄԵՆԵՒԻՆ. (գտանի գրեալ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄ. որպէս Սեբեր. ՟Զ։)
Ամենեւիմբ զիւր անուն հաստատէ։ Որով ամենեւիմբ զատչիցին ի յունաց. (Խոր. ՟Բ. 74։ ՟Գ. 55։)
Ամենեւիմբ ընդ մահու կորստեամբ գրաւեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յայտնէ զամենեւիմբ համբառնալն. (Շ. հրեշտ.։)
not at all, by no means, no wise, not in the least;
quite, wholly, totally, entirely.
որ եւ ԱՄԵՆԵՒԻՄԲ. (որպէս թէ ամենիւ) այս ինքն ամենայնիւ. ամենայն իրօք. բոլորովին. բոլորովիմբ. իսպառ. բնաւ. σύν πάντι, πάντη, πάντα, ἄπαν , παντελές, παντελῶς, παντάπασιν, καθόλου, ὄλως. omnino, prorsus, totaliter ըստ ամենայնի, ամմէն բանով, ամմէն կերպով, ամբողջ. հէր վեճհ իլէ. պիւթիւն պիւթիւնէ, պիր թամամ. քիւլլիյէն. ճիպ.
Յորժամ արձակեսցէ զձեզ, ամենեւին հանցէ զձեզ աստի։ Օրէն յաւիտենական տեառն ամենեւին կատարեսցի։ Ոչ կարէր ամենեւին ի վեր հայել։ Ամենեւին մի՛ երդնուլ։ Եւ արդ ամենեւին իսկ վատթարութիւն է ի ձեզ։ Որպէս եւ ես ամենեւին ամենեցուն հաճոյ լինիմ։ Ամենայնի հաւատայ, ամենեւին (յն. զամենայն) յուսայ։ Պատուիրեցին ամենեւին մի՛ խօսել։ Մոլախոտէ՛ ամենեւին։ Ոչ մերձենայր ամենեւին հուրն ի նոսա. եւ այլն։
Ամենեւին իսկ անմտանելի։ Ամենեւին իսկ օտար. (Պիտ.։)
Ամենեւին անբժշկութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ո՛չ, ամենեւին ոչ. (Լմբ. պտրգ.։) Յորս բացասականքն՝ ռամկօրէն բացատրին, բնաւ, իսկի. հիլ. հիլ պիր վէճհ իլէ. այս ինքն բնաւին ոչ։
ԱՄԵՆԵՒԻՆ. Յարի եւ յանուանս, մանաւանդ յածականս՝ պահմամբ նշանակութեան մակբայի, կամ որպէս համակ. ողջոյն. ամենազան, կարի յոյժ. բոլոր, ամմէն կերպ. պիւս պիւթիւն. հէր դիւրլիւ.. παντοδαπός omnigenus, ὄλος. totus
Խառնակութիւնք, եւ ամենեւին բնութեանս ամբոխումն. (Նիւս. կուս. ՟Բ։)
Շառագոյն ամենեւին. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 25։)
Ամենեւին պատշաճագոյն։ Նորոգագոյն ամենեւին։ Ամենեւին վատթարագոյն։ Ամենեւին ողորմելի, կամ ընտիր, կամ պիտանացու. (Պիտ.։)
Ընդ ամենեւին անարգիս։ Ամենեւին բարերարութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ծ։)
ԱՄԵՆԵՒԻՆ. իբր այո՛. եւ կարի՛ իսկ քաջ. զահիր. էլպէթտէ.
Ուրեմն զա՞յն ասես։ (պխ) Ամենեւին իսկ. (Բրս. ընդ ապող.։)
cf. Ամեներանեան;
very happy.
cf. Ամենեքեան.
most wise, — scientific, — learned.
prince or master of the universe.
he-kid.
• «մի տարեկան արու ուլ» ՍԳր. (5 անգամ), Եփր. օրին. էջ 287. ուրիշ տեղ չկայ։
• = Կազմուած է ամ «տարի» բառից, իբրև տարևոր ուլ. կազմութեան կողմից բոլորո-վին նման է վրաց. ყარივი տարիգի «գառ-նուկ», որ շինուած է հյ. տարի բառից. հմմտ-նաև Ղրբ. տրէ՛կան<տարեկան «խոճկոր»։-Լճ,
• ՆՀԲ կցում է յն ἀμνός «գառնուկ» բա-ռին։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Բայց այս ւն-բառը կցւում է լտ. agnus, հսլ. agne' iaene ևն հոմանիշների հետ և *αβνος ձևի վրայով հասնում է հնխ. aghnos ռառին, որից չի կարող ծագիլ հյ. ա-միկ (հմմտ. Boisacq, էջ 54)։
• ԳՒՌ.-Կայ Ղրբ. m՛մլիգ «նորածին փոք-րիկ գառն». բայց թւում է թէ այս բառը փեռ-խառեալ է թրք. [arabic word] emlik «կաթնկեր գառնուկ» հոմանիշից։ Այս բառը չունին Ա-բիկեան և Будaговъ (վերջինս, էջ 210 գիտէ միայն❇ imlek «cocунъ կաթնկեր»). բայց յիշուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 185։
Ուլ արու. արու այծ փոքր կամ միոյ ամի, տարեւոր. ըստ յն. այծ, կամ գառն՝ որ ասի ամնօ՛ս. χίμαιρος. caper, haedulus, ἁμνός. agnus. չէփիճ. օղլագ. ուլագ. թէքէճիք.
Ամիկս վասն մեղաց ամենայն Իսրայէլի։ Ամիկս յաջողակէզս։ Ամիկս վասն մեղաց երկոտասան. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 8։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. 9։ ՟Ը. 35։)
Ամիկ. քօշ կամ նոխազ։ Ամիկ. անմուղ ձիաքուռակ։ (Հին բռ.)
dainty, daintiness.
• , ո հլ. «խորտիկ ի մսոյ կամ յոր-սոյ, ծուծ կենդանեաց» (ՆՀԲ), «փափուկ մասն ինչ երէոց կազմեալ համեմիւք՝ իբր ուտեստ ազնիւ» (ՋԲ), «ուլ, վայրի որսերու ձագ, փափուկ ուտելիք անոնցմէ» (ԱԲ)։ Գոր-ծածուած է միայն երկու անգամ. Եդին ա-ռաջի նորա (Արշակ թագաւորի) միրգ, խըն-ձոր, վարունգ և ամիճ. Բուզ. Ե. 7. Սնեալք էին (հայ ազնուական տիկինները) ուղղովք կուարակաց և ամճովք երէոց. Եղիշ. ը։ Այս օրինակներից երևում է որ ամիճը մի տեսակ փափուկ և ազնուական ուտելիք է. առաջին տեսակ, բայց այս ենթադրութիւնը կասկա-ծելի է դառնում, երբ քիչ յետոյ Բուզանդ ա-ւելացնում է «Ջդանակն... որով զմիրգն կամ զամիճն կամէր ուտել». այս կամը ցոյց է տալիս, որ պտուղ և ամիճ տարբեր բաներ են։ Երկրորդ օրինակից բաւական ճշտւում է իմաստը՝ իբրև երէի մսով պատրաստուած մի տեսակ ուտելիք։ Այս իմաստին համա-պատասխան է նաև ամիճ բառից կառմուած ամճաբեր «խոհարար» բառը. Ոսկ. մ. գ. 17. «յամճաբերացն և խոհակերացն =յն. ὄφοποιός «խոհարար». նոյնը նաև Ոսկ. կող. 532։
• -Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. ա-սոր. [arabic word] amsa «մի տեսակ թթու ուտե-լեղէն», քաղդ. [hebrew word] ōmsa, արաբ. ❇ āmis, [arabic word] 'amis կամ [arabic word] amis «մի տե-սակ ուտելիք.-հորթի միսը պատառոտելով՝ փաթաթում են մաշկի մէջ և եփում. 2. թա-նապուրը սառցնելով և իւղը քամելով մնա-ցած ջուրը» (Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 364)։ Այս բոլորը փոխառեալ են պհլ. *āmīč «խառնուրդ» ձևից, որ պատկանում է պրս. [arabic word] āmēxtan, āmīxtan «խառնել» բա-յին. արմատը [arabic word] āmīz և կամ [arabic word] ōmī։ -Հիւբշ. 96։ Պհլ. amīč բառը, որ յայտնի չէր, աւանդուած գտել է Stackelberg WZKM 1903, էջ 48-49 (չեմ տեսած). գործածուած է մի քանի անգամ Chusrav -︎ kāvatān գրութեան մէջ՝ «որսի մսով կերակուր» նշա-նակութեամբ (նկատողութիւն Հ. Ակինեանի ՀԱ 1930, 497)։
• ՆՀԲ մեկնում է ամիկ եփեալ կամ համեղ կերակուր, ինչպես և թրք. emiek «ծծե-լի ինչ»։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. mrš-ta, mišta «համեղ կերակուր». իսկ սանս amiksā «մածնաթան, կակուղ պանիր»
• գործ չունի սրա հետ։ Lagarde, Ues. Abhd. 12-համեմատեց ասորի ձևի հետ, եսկ Arm. Stud. § 82 հարցնում է, թէ արդեօք յն. αμιβα «մի տեսակ կար-կանդակ» գործ ունի՞ սրա հետ։ (Boi-šacq 53 այս մեկնութիւնը չէ ընդունած և յն. բառը մնում է առանց ստուգաբա-նութեան)։ Հիւնք. ամիկ բառից։ ՀԲուս. § 81 համարում է «միրգ» և գուցէ նոյն ընդ ամլաճ (տե՛ս այս բառը), Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 8 համեմատում է վերի իրանեան ձևերի հետ։ Նորայր ՀԱ 1921, 102 սանս. ամիշա «միս»»
(որպէս թէ ամիկ եփեալ, կամ համեղ կերակուր) Խորտիկ ի մսոյ կամ յորսոյ. ծուծ կենդանեաց. (լծ. թ. էմճէք, ծծելի ինչ)
Սնեալ էին ուղղովք զուարակաց, եւ ամճովք երէոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր, վարունգ, եւ ամիճ. (Բուզ. ՟Ե. 7։) cf. ԱՄՃԱԲԵՐ
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
μήν. mensis Որպէս թէ ամ փոքրիկ, այս ինքն ամ լուսնի, որ է ամբողջ շրջան մի նորա ի ՟Ի՟Թ, կամ ի ՟Լ աւուրս. եւ երկոտասաներորդ մասն տարւոյ կամ շրջանի արեգական. վասն որոյ տճկ. ա՛յ, է անխտիր լուսին, եւ ամիս. մահ, շէհր.
Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն։ Յետ ամսոյ միոյ աւուրց։ Յետ երից ամսոց։ Մէն մի ամիս ի տարւոջ։ Սպասեցի ամսոց սնոտեաց։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց, առաջին եղիցի ձեզ յամիսս տարւոյ։ Ի տասներորդում (աւուր) ամսեանս այսորիկ. եւ այլն։
Արարեր երկուս լուսաւորս առ ի պէտս շրջմանց տարեաց, ամսոց, եւ ժամանակաց (այս ինքն եղանակաց)։ Ի հանդերձեալ աշխարհին ո՛չ աւուրք, եւ ո՛չ ամիսք. (Ագաթ.։)
Զի՞նչ է ամիս. տեսանելով ուրումն յառաջնոցն զլուսինն լցեալ եւ մաշեալ՝ իմացաւ զանցաւորութիւն կենաց իւրոց, ասաց, թէ իմ ես (օրինակ). (Տօմար.։ Վանակ. տարեմտ.։ Յակ. ղր.։)
Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։
Ամիսք Սարկաւագին յարակայ ընդ իրեարս այսպէս զուգին. նաւասարդի, աւգոստոսի ՟Ժ (կամ ՟Ժ՟Ա). հոռի, սեպտեմբերի ՟Թ (կամ ՟Ժ) եւ այլն. (Տօմար.։)
Աւանդութիւն ազգային վասն ամսոց հայոց.
Որպէս յանուն Հայկայ ազգս Հայ անուանեցաւ, այսպէս եւ ամիսքս ի զաւակաց անուանց նորա զանուն ընկալան. եւ են այսոքիկ. Նաւասարդի, Հոռի, Սահմի, Մեհեկի, Արեգի, եւ Հրոտից. սոքա որդիք էին։ Արաց, Մարերի, Տրէ, եւ Քաղոց, սոքա դստերք էին։ Իսկ Մարդաց, եւ Հարուանց՝ որ է Ահկի, զայս ի գործոց առին զանուանս. իսկ ընդ այն ժամանակս ամառնայինք էին այսոքիկ. (Յկ. ղրիմ.։)
ԱՄԻՍ ՅԱՄՍՈՅ, ԱՄՍՈՅ ԱՄՍՈՅ. կամ լոկ՝ ՅԱՄԻՍՍ. Յիւրաքանչիւր ամսեան. ամսէ ամիս, ամմէն ամիս. հէր այ, այտան այա, այտա պիր, պեհէր մահ.
Այս ողջակէզք իցեն ամիս յամսոյ։ Արկանէր վիճակ օր յօրէ, եւ ամիս յամսոյ։ Եղիցի ամիս յամսոյ՝ եւ շաբաթ ի շաբաթէ, եկեսցէ եւ այլն. (Թուոց. ՟Ի՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Գ. 7։ Ես. ՟Կ՟Զ. 23։)
Ամսոյ ամսոյ՝ յամենայն ամիսս տարւոյն։ Զոր գտանէին ամսոյ ամսոյ ի մէջ քաղաքացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 61։)
Զլուսին, որ ամսոյ ամսոյ հիւծանի։ Յերկրորդումն եւ յերրորդումն, եւ այլ եւս ամսոյ ամսոյ. (Եզնիկ.։ Եփր. համաբ.։)
Յամիսս միայն տեսանիցեն զարքայ. (Աթ. Կիւրղ.։)
knight;
sir, esquire, master.
• , ի հլ. (նաև յգ.-այիք, այեաց կամ այաց) «մահմետական իշխան, կուսա-կալ» Սեբ. Արծր. Պտմ. ներս. հյր. 67. Երզն, քեր. Ուռպ. Ուռհ. Մագ. որից ամիրայական Մագ. ամիրայապետել Արծր. ամիրայութիւն Վրդն. պտմ. Միխ. աս.-բառի երևոռոռ ձևն է ամիր Յիշատ. Վրդն. պտմ. 137, որից ա-միրապետ «արաբների խալիֆան» Յհ. կթ. Ուռպ. ամիրացուցանել Ասող. ամիրութիւն Վրդ. պտմ. ամիրացեալ «ամիրայ դարձած» Միխ. աս. 447։
• = Առաջինը գալիս է ասոր. [arabic word] amīrā «կուսակալ» բառից, որ իր հերթին փո-խառեալ է արաբ. [arabic word] ︎ amīr «պետ, հրամա-նատար» բառից, արդէն մօտ 700 թուին։ Իսև երկրորդը գալիս է ուղղակի արաբ. [arabic word] amīr ձևից։-Հիւբշ. 300։
• Նախ ՆՀԲ դրաւ արաբերէնից։ Հիւբշ. զանազանութիւն չի դնում ամիրայ և ա-միր ձևերի միջև և երկրորդը կարծում է առաջինից համառօտուած։
• ԳՒՌ.-Ակն. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ամիրա, Խրբ. mմիրm. այսպես էին կոչւում հայ մե-ծատռունները 1860 թուի Ազգ. Սահմանադրու-թիւնից առաջ. Մկ. ամբրա «քուրդ բէգ». Նո-րայր, Բառ. ֆր. ունի գիշերային ամիրայ ձե-վը՝ իբր orang-outang «մարդակերպ կա-պիկը», բայց բնիկ ո՞ր բարբառին յատուկ է այս բառը՝ նշանակած չէ Նորայր։
ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐ, կամ ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐՈՒԹԻՒՆ. Մեծ սպարապետ, սպարապետութիւն. (Յիշատ.։)
ԱՄԻՐԱՅ որ եւ ԱՄԻՐ. Բառ արաբ. էմիր, միր, միրի միրան, էմիլ, էմին. (ի ամր, էմր հրաման) Իշխան հրամանատար. բդեաշխ. կուսակալ. նախարար. պարոն. տէր. աղա, իշէրի, պէյ, փաշա, եւ այլն.
Ամիրայն (ափշին) անց գնաց յԱտրպատական։ Իսկ ամիրային թողլով երկուս ոստիկանս ի Վան. (Արծր.։)
Ամիրայն Պարտաւայ եւ Գանձակայ. (Ուռպ.։)
Ազդ արար ամենայն մօտաւոր ամիրայեացն. (Ուռհ.։)
Բերին եւ թուղթս երդման զսուլդանին, եւ զմեծամեծ ամիրայաց նորա. (Երզն. քեր.։ Տե՛ս եւ զթուղթ Մագ. առ աբրեհիմ ամիրայ.։)
Օգնութեամբ ամիր քրդին. (Յիշատ.։)
caliph.
Պետ ամիրայից. ազգապետն հագարացւոց՝ որպէս յաջոյդ Մահմէտի. խալիֆա
Մեծն ամիրապետն առաքէ ոստիկան ի հայս. (Ուռպ.։)
born of a barren woman.
Ծնեալն յամուլ մօրէ. ամլորդի. որպէս Սամուէլ, մանաւանդ Կարապետն Յովհաննէս.
Ամլածին որդւոյն. (Նար. կուս.։)
Ուշ եդեալ առ նախընթացն ամլածին. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
son of a barren woman;
St. John-Baptist.
Սեպհականեալ անուն Յհ. Մկրտչի, որ եղեւ որդի ամուլ պառաւոյն Եղիսաբեթի ի ծերացեալ հօրէ Զաքարիայ. ամլածին.
Մկրտեցաւ ի սուրբ ամլորդւոյն Յովհաննէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Չորեքկերպեան կենդանեացն զխորհուրդ քարոզեաց ամլորդին։ Որ յամլորդւոյն վկայեցար Գառն Աստուծոյ. (Շար.։)
sterility, infecundity, barrenness.
Ամուլն գոլ. ստերջութիւն. անբերութիւն զաւակի. եւ անպտղութիւն. հասըլսըզլըգ. իբր στείρωσις sterilitas (որ են լծ. ընդ ստերջութիւն)
Այս ամլութիւն (Եղիսաբեթի) ոչ պատահմամբ ինչ էր. (Իգն.։)
Առ ամլութեամբ յղացեալն զքեզ յորովայնի. (Շար.։)
Տեսանէ եկեղեցի յամլութեանն Աննայի զամլութիւնն իւր. (Կամրջ.։)
Բառնալի՛ է զբնաւորական ամլութիւնն. (Մխ. դտ.։)
Զամլութիւն ի միտ ոչ ածելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արձակիլ ի կապանաց ամլութեան մտաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
ham-string, tendon of the ham.
Զոյգ կամ հաստաձիգ ջիլ՝ որ ի զիստն կամ ի յետին կողմն բարձից կենդանւոյ. (ռմկ. ըստ ոմանց՝ մամուջեղ) ըստ եբր. քաֆ իբր ոլորք. յն. է զի դնէ πλατύς այս ինքն լայնութիւն, կամ տախտակ (զըստի). եւ է զի νεῦρον որպէս եւ լտ. nervus այս ինքն ջիղ.
Բուռն եհար զամոլաջլէ զըստի նորա, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ ... Զամոլաջիլն՝ զոր ընդարմացոյց, որ է ի վերայ տախտակի զըստին. զի բուռն եհար զտախտակէ զըստին Յակոբայ, եւ ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)
will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.
• . մի տեսակ անստոյգ բո՞յս. գտնը-ւում է միայն կամքաջուր բարդի մէջ, որ գիտէ միայն Ասար. ըստ ՀԲուս. § 3339։
θέλημα, θέλησις voluntas εὑδοκία placitum, beneplacitum αἴρεσις electio, propositum διάθεσις dispositio, adfectus. սանս. քամա. իսկ պրս. քեամ, է Կամք, եւ քիմք. Բանական յօժարութիւն. կարողութիւն անձնիշխան եւ ազատ ընտրութեան. հաճութիւն. հաւանութիւն. հակումն. ախորժ սրտի. հաճոյք. խնդիրք. կամեցողութիւն, եւ կամեցեալն. կամք, եւ ուզածը. եբր.
Յօրէնս տեառն են կամք նորա։ Կեանք են ի կամաց նորա։ Տէր ի կամս քո (այսինքն կամօք կամ ի կամիլդ քո) ետուր գեղոյ իմոյ զօրութիւն։ Առնել զկամս քո աստուած իմ կամեցայ։ Զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ տէր։ Առնէր ըստ կամաց իւրոց։ Արասցէ ըստ կամս իւր։ Զկամս շրթանց նորա ոչ արգելեր ի նմանէ։ Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեաց տէր։ Ամենայն կամօք խնդրեցին զնա։ Կամօք իմովք կամ իւրովք. (յն. կամաւորապէս։) Անձրեւ կամաց (այսինքն յօժարակամ)։ Եղիցիք դուք ինձ երկիր կամաց. այսինքն կամեցեալ, ցանկալի. եւ այլն։
Են կամք առաջին, եւ են կամք երկրորդ. առաջինն է հաճութեան, եւ երկրորդն՝ պատճառի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ի կամսն ապաստան առնէ. զի կամքն իշխանութեան եւ կարողութեան է նշանակ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ եթէ նմա ինչ կամս արար, այլեւն. (Եփր. համաբ.։)
Առ իւր աստուածային կամացն լրումն յարմարէր զմարդկային կամացն յարձակումն. (Խոսրովիկ.։)
Զկամս մտաց իւրոց. (Եղիշ. ՟Ա.)
Զամենայն կամս ցանկութեան զգայութեացն։ Զանձինս իւրեանց ետուն ի կամս շռայլութեան. (Յճխ. ՟Թ։)
Պարապեալն ի կամս օրինացն։ Ըստ կամաց օրինացն։ Հաստատել զկամս բանիս. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Յարեաւ գնաց վաղվաղակի ի կամս կամաց իւրոց. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ մեծութիւնն՝ երկնից առիթ լինի, եւ ո՛չ աղքատութիւն՝ գեհենի. այլ երկոցունց կամքն (ընտրութիւն կամ յօժարութիւնք) բարիք եւ չարք. զկա՛մս ուղղեսցուք. (Ոսկ. փիլիպ.։)
ԿԱՄԱՒ Տե՛ս ի վեր՝ (= որպէս մ. Բայց վարի եւ իբրեւ անուն, այսինքն Կամօք.
Հնազանդեցան ոչ իւրեանց կամաւ. (Հռ. ՟Ը. 20։)
Որ եկիր կամաւ հօր։ Որ կամաւ հօր եւ հոգւոյն։ Խոնարհեալ քո կամաւ. (Շար.։)
Որ դու քոյին կամաւ համաբերեցեր. (Պտրգ.։)
Զի մի՛ կամով, եւ ոչ ակամայ մեղանչիցեն. (Ոսկ. ես.։)
ԸՍՏ ԿԱՄԻ. Որպէս՝ ըստ կամաց, ըստ կամս. ըստ հաճոյս. ըստ հաճութեան. ուզածին պէս.
Յիւր դրեաց զինչպէտս ըստ կամի։ Ըստ կամի պարգեւեն եւ նոցա։ Զիւր ընթացիցն տենչանս կատարեսցէ ըստ կամի։ Ըստ կամի աղտեղեալ զկրակն. (Փարպ.։)
Կէին հեշտալիր խաղաղականօք ըստ կամի ախորժակաց. (Արծր. ՟Ա. 12։)
Ըմբռնեալք յախտին՝ յանձնիշխան կամին. (Գանձ.։)
Ի ԿԱՄԱՑ. իբր մ. Կամօք. կամաւ. ընտրութեամբ կամաց. ուզելով.
Կատարեցին զանիրաւութիւն ի կամաց իւրեանց. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 5։)
Ոչ ի կամաց մարմնոյ, եւ ո՛չ ի կամաց առն, այլ յաստուծոյ ծնան. (Յհ. ՟Ա. 13։)
Անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բնութենէ. (Խոր. ՟Գ. 35։)
Որք ի կամաց երթային ընդ նմա, եւ ոչ բռնութեամբ. (Մեսր. երէց.։)
Ի կամազ է առաքինութիւն, եւ ոչ ի հարկէ. (Ոսկ. ղկ.։)
Նոքա ի հարկէ կապեալ են, եւ սոքա ի կամաց. (Ոսկ. ես.։)
Առ համապատիւսն ի կամաց է հնազանդութիւնն, եւ ոչ ի հարկէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Մինչեւ յոչ կամաց երդնուլ։ Յոչ կամաց երթայ առ շապուհ. (Խոր. ՟Բ. 70։ ՟Գ. 34։)
Կենսասիրութեամբ եթող զոգին, եւ ո՛չ յակամայ կամաց արձակեաց զնա. իմա՛ ստորասաբար, կամաւ, կամաւորաբար արձակեաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ԿԱՄՕՔ. ռմկ. ոճով. որպէս Գիտութեամբ, խորհրդով. մախսուս, գաստէն.
Չարութեան կամօք զբանն իւր մոռանայ, եւ չախորժէ յիշել՝ զոր յառաջն ասաց. (Վանակ. յոբ.։)
դիմազ. ԿԱՄ Է, ԷՐ, ԵՂԵՒ. ԿԱՄՔ ԵՆ, ԷԻՆ, եւ այլն. դիմազ. δοκέω, δοκεῖ, ἕδοξε, συνευδοκεῖ , βούλομαι censeo, videor, visum est, placet, volo. Հաճոյ կամ բարւոք թուի. լաւ. կամիլ. հաճիլ. Յիշեցուցանել ձեզ այսուհետեւ կա՛մ է ինձ։ Եւ նմա կամ իցէ բնակել ընդ նմա։ Կամ եղեւ եւ ինձ կարգաւ գրել քեզ։ Որոց զիա՛րդ եւ կամ եղեւ անձանց իւրեանց, բերէին նուէրս տեառն։ Եթէ կամք իցեն արքայի։ Եթէ կամք իցեն քեզ։ Գրեցէ՛ք, որպէս կամք իցեն ձեզ։ Իբրեւ կամք եղեն աստուծոյ. եւ այլն։
Կա՛մ է ինձ գիտել, թէ ընդէ՞ր սիրի ախտն՝ ախտ ելով. պատիրն տեսակաւ եւ այլն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Աթենացւոց թագաւորէ աղմկէոն ամս ՟Բ. յետ սորա կամ եղեւ՝ պետութեանցն տասնամեայ լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կամ եղեւ գիտել սորա (սմա)։ Ցորքան կամք իցեն խուզել ումեք. (Խոր. ՟Ա. 7. եւ 4։)
Որպէս կամք են ասել իմոյ բանի. (Ածաբ.։ եւ Խոր. եւ այլն։)
Կամք էին նմա երթալ. (Շ. մտթ.։)
ԿԱՄԱՒ մ. ἐκούσιως voluntarie, sponte ἐκών, ἐκούσα, κατὰ ἐκούσιον volens, libens. Ի գործիականէ բառիդ Կամ կամք. որ եւ ասի ԿԱՄՕՔ. Կամայ. կամաւորութեամբ. հաճութեամբ. ընտրութեամբ. յօժարութեամբ. կամակար. ուզելով, կամքովը.
Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ կամաւ։ Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, վարձք են ինձ.եւ այլն։
Կամաւ յանձն առին թագաւորել արտաշրի. (Խոր. ՟Բ. 68։)
Եկեալ կամաւ ի խաչ։ Կամաւ յանձն առեր զչարչարանս. (Պտրգ.։ Շար.։)
Կամաւ ուխտս մատուցանել։ Զկամաւ յօժարութեան, եւ զպատարագս ժողովրդեանն. (Ղեւտ. ՟Է. 16։ Թուոց, ՟Ժ՟Ե. 3։ Եղեկ. ՟Խղ. 12։ Յուդթ. ՟Դ. 16։ Զկամաւ անօրէնութիւնն զեկուցանէ. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
• ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
• Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
• րի հետ։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. kam «եմ, ունիմ» ապառնի կազ-մող օժանդակը։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gar, gal «կանգնիլ, կալ», 405 ik «ևանգնիլ, կալ»։ Թիրեաքեան. Ա-րիահայ բռ. 196 պրս. ❇ gāh «տեղի, տեղ», հմմտ. [arabic word] istgāh «կա-յարան»։
• ԳՒՌ.-Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
στάσις statio, situs, status, locus ἁνάπαυσις quies եւ այլն. որ եւ Կայութիւն, Կայումն. Կացութի. Կացումն. Կալն ուրեք, եւ կայանն հաստատուն. ոտնկռիւ. ոտնկայ. դիրք. դադարք. դադարումն. հաստատութիւն. տեղի. կարգ. վիճակ. կենալը, կենալու կամ կեցած տեղը, կեցուածք, կացք.
Ոչ լինիցի կայ թաթից ոտից քոց։ Կա՛ց ի կայի քում։ Կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Զկայս հանգստեան քո գիտեմ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 65։ Դան. ՟Ժ. 11։ Յես. ՟Ժ. 13։ Ես. ՟Լ՟Է. 28։)
Ոչ ուրեք եղեւ կայ եւ հաստատութիւն։ Ոչ ունէր զկայ ոտից. (Եզնիկ.։ Արծր.։)
Երկուք ոտիւք անվթար անսխալ զկայ հաստատելով։ Զաղցաւոր զէիցն զկայ յառաջագոյն ասաց. (Նիւս. կազմ.։)
Կայցես յուղիղ կայի։ Բառնալ զկայ կենաց նորա (այսինքն զհաստատութիւն հացի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ոչ ունիմք բնաւ զկայ ի ժամանակս կենացս, այլ յընթացս եմք հանապազ։ Զկայ առեալ մեռոնն անուշահոտ յարժանաւոր անօթն՝ ելից զստեփաննոս շնորհիւ եւ զօրութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Քան զկայ կենաց կենցաղոյս կարծեաց։ Գերագունիցն կայից։ Ի բարձրութեանն կայից։ Ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Յերկուց կայից (ոտից)։ Մտացս կայից։ Կայից կանոնացդ։ Ի կայս եւ ի կողմանցն յունաց. (Նար.։)
Առ գերագոյն կայիցն հոյլս աղաղակելով գոչեն, բացէ՛ք զդրունս. (Նար. տաղ.։)
Չի՛ք նոցա կայք ետեղակալք. (Վեցօր. ՟Դ։)
Կայր ասէ յիսուս. նշանակէ զհեզ եւ զխոնարհ կայս, զզուարթ զհաստատուն տեսակ մարմնոյ ի վարդապետութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Կայք է ամենայնի, եւ շարժութիւն. (Դիոն.։)
Որպէս շարժութիւնն առ կայսն, այսպէս ջուր առ երկիր. (Նիւս. բն.։)
Սերտէ զնոսա բարւոք եւ պինդ կայիւք. (Դիոն.։)
Զիա՞րդ կայիւք (այսինքն կալով) թռչէին շուրջ զնովաւ. (Մաքս.։)
կայիւք շարժի, եւ շարժիւք կայ մնայ. կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Երկաց ասէ աստղն, զի կայիւքն ցուցցէ զթագաւորին ծնունդն. (Ճ. ՟Գ.։)
Մինչեւ զե՞րբ ոչ հարկանիցեմք բուռն զկայիցն եւ զմնացիցն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Նախախնամօղ կայից, եւ հաստատութիւն եղելոցն. (Լմբ. հանգ.։)
basket, pannier;
cf. Կայթիւն;
—ք դրուատեաց, rounds of applause, plaudits;
—ս հարկանել, տալ cf. Կայթեմ.
• , ի հլ. «կողով. 60 լիտր պառունա-կութեամբ մի չափ է» Ա. թագ. իե. 18 (կայթ մի չամիչ). Անան. գիտ. 26, 28 (գարիի հա-մար ասուած). Մխ. առակ. (խստոր կայ-Աեւ). Նիւս. բն. =Կնիք հաւ. էջ 270 (ցորենի կամ գարիի համար). կայ և Եփր. փես. 426 բայց այստեղ պէտք է ուղղել կաթ մի։-Գ Տ-Մկրտչեան՝ Անան. գիտ. 19 Շեռաևառռ թուաբանական խնդիրների ժողովածուի հի-ման վրայ գտնում է որ կայթը պարունա-կում է 60 լիտր. աւելացնում է նաև մի նոր վկայութիւն Խոսրովանոյշ թագուհու արձա-նագրութիւնից. «Հաստատեալ եմ զՏեկորոյ շարյեադն յեղն կայթ մի» (ՆԻ=971 թուից. տե՛ս Շիրակ, էջ 133 և Վիմ. տար. 8)։ Մա-նանդեան (Տեղէկ. Համալս. л 4) գտնում է որ մի կայթը =60 լիտր=191/2 կիլոգրամ։
• Ս. Գրքի վկայութիւնն է «Հինգ արդու փոխնդոյ և կաթ մի չամիչ». սրա դէմ յոյնն ունի «գոմոր մի չամիչ», իսկ եբ-
• րայականն ու միւս թարգմանութիւննե-րը կայթի տեղ ունին «հարիւր ողկոյզ, հարիւր կապոց»։ Սրանից հետևցնելով Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 100 կայթ մեկնում է «շար ողկուզաց չորա-ցեալ խաղողոյ կամ չամչու»։ ՆՀԲ «իբրև արմատ կթելոյ՝ է կթոց, քթոց»։ Հիւնք. հանում է կաթն բառից։ Մանան-դեան, Կշիռները յեվ չափերը, էջ 88 և 90 գտնում է որ Դիոնիսիոս Թելմա-հարցու ասորական ժամանակագրու-թյան մէջ «գինու մեծ չափը անվանված և kailtè. չափի այս անունը... համա-պատասխան ե հայերեն կայթին... կայլտեյի կշռորդը կստացվի՝ 408x x25=10 կիլ. 200 գր.»։ Ասորի բառն է kailtā «չափ», որ իգականն է kaila «չափ» բառի։ Ըստ ձևի կարելի չէ հա-մեմատել հայ բառի հետ, որովհետև պիտի տար հյ. *քայղթայ կամ *քեղթայ (միայն ք նախաձայնով)։
• «խաղալիկ զոր տան մանկանց ի ժամանակի հանելոյ զատամունսն առ ի դնել ի բերան. ֆրանս. hochet». բառս գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 643բ և այն ո՛չ իբր նորակերտ կամ միջ. հյ. բառ։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ աղբիւրից է հանած։
• , ի հլ. «ցատկռտելը, ոտքի թփըր-տոց, ուրախութեան՝ ցնծութեան պար» Ա-մովս. զ. 5. որից կայթել «ուրախանալ, ցատ-կըռտել, խաղալ» Առակ. ժէ. 18. Եզեկ. իա. 17 Ոսկ. մ. ա. 17. «2. ծափ զարնել» Եզեկ. իե 6. կայթս հարկանել «բաժակին ուժգին խը-փելով հնչեցնել, փխբ. մէկին փորձել» Ոսկ, մ. գ. 28 (յն. διαϰxωδωνιζω) =Բրս. մրկ. 220. կայթիւն Ոսկ. մ. ա. 17. կայթումն Փիլ. Խոր. հռիփ. Յհ. կթ. կայթոտ «վազվըռ-տան» Նար. յովէդ. կայթանել «վեր ցառ-կել» Եպիփ. սղ. կայթիք և պայթիք «խաղ աւ պար» Ոսկ. հռովմ. 251 (հմմտ. խայտալ և կայտռել)։
• ՆՀԲ լծ. ճայթիւն, ցայտիւն, կայտ-ռել, խայտալ։ Հիւնք. կցում է գայթել, խայթել ևն բառերին։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեամբ միացնում է խայտալ և կայտռել բայե-
• րին։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 կագ, կայտիռ, կայտառ ևն բառերի հետ՝ հիռլ. cath, հբրըտ. catalrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτιλος ևն։ Հ. Յ. Աւգեր. Բազմ. 1912 294 սանս. gīta «երգ» բառի հետ։
γομόρ, μέδιμνος gomer, medimnus, modium. Իբրեւ արմատ Կթելոյ՝ է Կթոց. քթոց. կեղթ. կողով խաղողոյ, չամչի, կամ ողկոյզ նոցին. չափ արմտեաց. գրիւ. քոռ. արդու. գոմոր. մոդ. ... եբր. գօմէր.
Հինգ արդու փոխնդոյ, եւ կայթ մի չամիչ. (Ա. Թագ. ԻԵ. 18։)
Միով սերմամբ՝ որ ի կայթին կայ։ Զմի ցորեան կամ զգարի, որ ի լրութեան կայթին գտցի. (Նիւս. կազմ.։)
Զխստոր առեալ եկեր կայթիւ, եւ խելագարեալ կուրացաւ. (Մխ. առակ.։)
ԿԱՅԹ 3 (ԿԱՅԹՔ, թից.) գ. ԿԱՅԹՔ. κρότος crepitus plausus Իբր նոյն ընդ ձայնիս Ճայթիւն, կամ Ցայտիւն, եւ արմատ Կայթելոյ, է Բխումն ոտից յոստոստելն ուրախութեամբ. դոփիւն, եւ Շաչիւն շառաչիւն.
Որ կայթս հարկանէիք ընդդէմ սրնգաց. (Ամովս. Զ. 5։)
Կաքաւս կայթից. (Նար. ԻԱ. եւ ԼԱ։)
Եւ կամ ձեռաց կայթըս ծափին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Եմուտ սատանայ ի յուդա, զի նախ կայթս եհար նմա, եւ սկսաւ մեզնով զչափ առմուլ. յն., իբր բոժոժս շարժեալ մեղմով առ ի փորձել։
healthy;
active, agile, lively, brisk, sprightly;
swift, quick, diligent;
gay, merry, jocose, facetious;
pretty, pleasing, prepossessing;
fish;
reptile;
— առնել, —ս յօրինել, to reanimate, to revive, to comfort, to invigorate.
• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, առոյգ, ե-ռանդուն» ՍԳր. «ջրի և ցամաքի ամէն տե-սակ կենդանի», բայց մանաւանդ «ջրային կենդանի» Դան. գ. 79. Շար. Նար. Արծր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. եռալ և զեռուն). որից կայտառական «խայտա-ցող» Ոսկ. յհ. ա. 31. կայտառութիւն Կորիւն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է կայտիռ, ո-հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «ուրախութիւն, ու-րախութիւնից խաղալ ցատկռտելը» Ա-զաթ. Փիլ. յովն. Յհ. կթ. «ծովային կամ ցամաքային անասուն» Սեբեր. 74. Ճառընտ, որից կայտռալ «ուրախ ուրախ վազվռտել, եռալ զեռալ» Ագաթ. § 239 (ձեռ. տարբ. կտռային, կըտռային, կրկը-նագիրը ունի կտռային՝ ՀԱ 1913, 18) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 161 Ագաթանգեղո-սից փոխառեալ հատուածում ունի սրա տեղ կոտռային. հմմտ. նաև Սարգ. յկ. է, էջ 106 Իբրև զճճիս ի տղմի կապտռէի (առաջին տը-պագրութեան մէջ կայտռայի). կամ ա. պե-տըր. է. էջ 313 Զօրէն ճճեաց ի տղմի կաւտ-ռին (ա. տպ. կայտռան). որ և կայտռել Իմ. ժէ. 18. Ես. ծե. 12. կայտռեցուցանել Իսիւք կայտռական Փիլ. կայտռունակ Նար. խչ. 374. կայտռիկստակ (թերևս ուղղելի կայտ-ռիկատակ) «աքացի, ոտքով հարուած» Վրք. հց. Ա. 73 (ըստ ԳԲ սխալ գրչութիւն որպէս կայտռիք ստահակ ջորիներու. լաւագոյն ձե-ռագրում ունի «կայտռիքն ստահակ ջորւոզ» ընթերցուածը. տե՛ս Զարբ. թրգմ. էջ 286 ըստ Երևակ ամսագրի, 1858 Բ. էջ 43= Ա-թան. 604)։
• ՆՀԲ կայթել և խայտալ բառերից. կայտիռ՝ իբր կայթ+եռ։ Հիւնք. խածա-նել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 31 արմատակից է դնում կայծ բառի հետ։ Մառ ЗВО 16, 151, հյ. թրգմ. Մկըր-տութիւն Հայոց 1911, էջ 88 եռեւա-ռեալ է դնում վրաց. կոտվա «շարժիլ, զեռալ», կոտրիալի «թաւալիլ, գլորուիլ» ձևերից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն է դնում կայթել և խայտալ բառերի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հիռլ. cath, նգալլ. cad, cadol, հբրըտ. ca-talrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτίλος «շաղակրատ, թովիչ», սանս. kadt բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qatr «արագ գնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 84)։
ἁστεῖος urbanus, festivus, venustus, elegans ἑντρεχής velox եւ այլն. (որպէս թէ՝ որ Կայթ առնու, կամ խայտայ) Զուարդ. աշխոյժ. պայծառ դիմօք. չքնաղ. շնորհալի. ընտիր. լաւ. եւ առոյգ. որ կայտռայ. արագաշարժ. փոյթ. եռանդուն. աղեկ, աղուոր, սիրուն, վխտացօղ.
Լե՛ր դու կայտառ ի գործս քո. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 27։)
Կայտառ առնել զյօժարութիւն մեր (յն. զարթուցանել կամ արծարծանել)։ Աղբիւրս այս զնուաղեալսն կայտառս յօրինէ, եւ զվշտացեալսն ափոփէ (յն. մի բառ, ոգի տայ կամ զովացուցանէ) (Ոսկ. յհ.։)
ԿԱՅՏԱՌ գ. τὸ κινούμενον quod movetur. Լուղակ, ձուկն, եւ ամենայն կենդանի զեռուն շարժուն.
Կէտք, եւ ամենայն կայտառք որ ի ջուրս. (Դան. ՟Գ. 79։)
Բղխեալ ի ջրոց սեռս կայտառաց. (Շար.։)
Ի կայտառին կեռեաց կորզեալ զսատերն. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Բազմութիւն կայտառաց կարճաց խայթողականաց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մկունս բազումս եւ աքիսս ... (զորոց զկնի առի) զի մի՛ կարասցեն կայտառքն փախչել. (Ճ. ՟Բ.։ Տե՛ս եւ ԿԱՅՏԻՌ. ըստ ՟Բ նշ։)
thistle-head;
ընտանի —, artichoke;
տակ —ի, bottom of an artichoke;
միս —ի, artichoko-chard;
—ի խէժ, cf. Կինաբարիս.
• , ռ հլ. «փշոտ մի բոյս, որի ըն-տանին յարգի բանջարեղէն է. լտ. cinara, ֆրանս. artichaut» Վրք. և վկ. Բ. 326. Գա-հիան. Բժշ. Ճառընտ. Վստկ. 174. որից կան-կարի խէժ «կինապարին» Բժշ. գրուած է նաև կանգար, կանկառ, կանգառ. արդի գրակա-նում ընդունած ձևն է կանկառ։
• = Պրս. [arabic word] kangar հոմանիշից փոխա-ռեալ. սրանից են նաև արաբ. [arabic word] qan-γar (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 90), թրք. ken-ger. ըստ այսմ հայ բառի ուղղագոյն ձևն է կանգար։ Պրս. բառից է ծագում kangaržad «կանկարի խէժ, gummi cynarac scolymi», որից փոխառեալ է ասոր. ❇ kangar-zad նոյն նշ։-Հիւբշ. 268։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ, ՆՀԲ, Justi, Kurd. Gram. 85։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ կատա-դովկիական յն. ϰαγϰαρι «մի տեսակ բոյս, որի արմատից ծամոն են պատրաստում, իսկ պտուղը իբրև սուրճ գործածում» (Ka-rolides, (ρ. συγϰρ. 84). չի կարող բառո թուրքերէնից լինել փոխառեալ, որովհետև ձայնաւորները համապատասխան չեն։
ԿԱՆԿԱՐ որ գրի եւ ԿԱՆԿԱՌ, ԿԱՆԳԱՌ, ԿԱՆԳԱՐ. ռմկ. եւս կանկառ. պ. քէնկէր. σκόλυμος scolymus, cardui genus, carduus altilis seu sativus, cinara, ris իտ. carcioffo, articiocco. Բանջար փշոտ գնդագլուխ, վայրի, եւ ընտանի. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Էր կերակուր նոցա կանկար լերիննգ ի հովտաձեւ տափարակն ժողովեալ ի կանկարոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
ԿԱՆԿԱՐԻ ԽԷԺ. ի Բժշկարանի մեկնի կինապարին։
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։
• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. կանոն (սաղմոսի կանոն, 2 հեգարան), Ոզմ. կանուն, Մրղ. կանուի ն, Ախց. ղmնօն (յատկապէս ղmյդm-ղmնօն <արաբ. qāida-qanūn), Սեբ. գանէօն, իսկ կրկնութեամբ՝ ղարmր-ղmնէօն (<ա-րաբ. qarār-qānūn)։
• ՓՈԽ -Ուտ. կանօն «կանոն», որից և կա-նօնէն «կանոնաւոր», կանօնչիչալ «օրէնս-դէտ» ևն։
ԿԱՆՈՆ որ եւ ԿԱՆՈՎՆ, ՔԱՆՈՆ, ՔԱՆՈՒՆ. Բառ յն. κανών canon, regula, forma Գանօն. Չափ ուղղութեան՝ իբրեւ զլծակ կամ զմէտ կշռոց. ուղիղ ձեւ ուղղիչ այլոց. գիծ ուղղաձիգ. եւ Փակեալն ի մեջ գծից. աղիւսակ. ցանկ. որոշեալ գլուխ բանից. սահման. կարգ. օրէնք, եւ օրինակ նախատիպ. ... եբր. մէսուքա որ եւ ցանկ, պատնէշ։ Զպէսպէս առմունս յայտ առնեն վկայութիւնք նախնեաց։
ԿԱՆՈՆ. Իբրեւ ուղիղ փայտ կամ տախտակ, եւ հարթ սիւն. եւ Լար ճարտարապետաց.
Իբրեւ զցեց՝ որ ուտէ, եւ շրջի ի վերայ կանոնի. (Միք. ՟Է. 4։)
Մատեաւ առ քանուն գահոյիցն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Եթէ քանոնն թիւր իցէ, քանի՞ եւս ոյք ուղղին նովաւ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԿԱՆՈՆ. Իբր Աղիւսակ կամ գաւազան ժամանակագրութեան, եւ համաբարբառ ավետարանաց, եւ տոմարական գրուածոց.
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Եւսեբի զանուանս քահանայպետիցննշանակէ ի կանոնս ժամանակաց։ Իժամանակական կանոնաց եւսեբի պամփիլեայ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Յռջբ. թղթ. պաւղ.։)
Ի կանոնի անդ (եւսեբեայ) գտցես. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
Կանոնս տասն թուով դրոշմեցի քեզ։ Գրելոցն ի ճակատ կանոնին. (Եւս. ի սկիզբն աւետար.։)
վասն որոյ ասացի իննեւտասներեկին շրջագային բոլոր երեւելի կանոնին. զի իւրաքանչիւր կանոն իննուտասն ամաց շրջագայութիւն ունի. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
ԿԱՆՈՆ. Գլխակարգութիւնք գրոց սաղմոսաց, եւ շարականաց. եւ կարգ պաշտամանց.
Զեօթն գոբողայս կանոն անուանեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զկանոն ի կանոն չյարէին (ի սաղմոսերգութեան). (Խոսր.։)
Նովին կանոնիւս անդադար փառաւորել. (Ժմ.։)
Երկնային կանոնիւ։
Երկնայնոցն նմանեալ կարգեաց. զոր եւ կանոն անուանէ. զի առնց ուղիղ հաւատոյ եւ առաքինութեան անընդունակ է պաշտօնն. (Խոսր.։)
Զկանոն պաշտաման ժամու աղօթիցն. (Փարպ.։)
ԿԱՆՈՆ. Սահմանեալ վճիռք ժողովոց. որոց հաւաքումն կոչի Գիրք կանոնաց, կամ Կանոնգիրք.
Ժողովք ուղղափառ եպիսկոպոսաց կանոնս սահմանեցին եկեղեցւոյ։ Հարքն մեր սուրբ եպիսկոպոսք սահմանեցին կանոնս. (Եզնիկ.։)
ԿԱՆՈՆ. Օրէնք աստուածային, եկեղացական, եւ քաղաքական.
Ըստ չաթոյ կանոնին՝ զոր բաժանեաց մեզ աստուած։ Ըստ կանոնիս մերոյ։ Ոչ օտար կանոնաւ։ Այսմ կամ սմին կանոնի միաբան լինել. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 13=16։ Գաղ. ՟Ղ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
Կանովնիւեւ եւ լուսով հպեալք առ ի պատասխանատրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Կարգեսցեն նոցա կանոնս ծանունս. (Կլիմաք.։)
Ըստ այսու կանոնի։ Ի չափու իւրում կանոնին կացցէ։ Յայսմ կանոնէ ուխտի։ Ի բարեվիճակդ քո կանոնաց։ Ոչ փակեալ ես ընդ օրինօք, ոչ պարունակեալ ես ընդ կանոնաւ. (Նար.։)
Հոմերոս կանոնս դնելով եւ օրէնս՝ ուսոյց։ Յարմարական կանոնաւ զօրէն ամուսնութեան փութացան կազմել։ Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ։ այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զոր եւ վեհն իսկ ի սկսմանէ աշխարհի օրինադրեաց կանոն. (Պիտ.։)
ԿԱՆՈՆ. Օրինակ վասն նմանօղ լինելոյ.
Եթէ ես կարծեցեալ կանոնս մարդկան՝ այսպիսի, զի՞նչ յոյս ապա այնոցիկ, որ տգիտութեամբ խաւարեալք են. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Սովոր իսկ են ճշմարիտ վարդապետք զանձանց առաքինութիւն կանոն աշակերտելոցն դնել. (Ագաթ.)
piece of linen or of cloth;
— հնոտի, tatter, rag.
• , ի հլ. (հմմտ. գրծ. կապերտիւք Եփր. Գ. կոր. 122) «շորի կտոր, քուրջ, լաթ, 2. հագուստի փեղկերը. 3. քուրձ» ՍԳր. Եւս. պտմ. 697. Մծբ. էջ 312. Ոսկ. ես. և յհ. բ. 38. ւրից կապերտակ կամ կապերտիկ «շո-րի կտոր» Ոսկ. ես. 292 և յհ. բ. 14. Շիր. կապերտոց «դրօշակ կամ դրօշակի շորը» (նորագիւտ բառ) Ուխտ. Ա. 83. կապերտա-վրան «թաղիքէ վրան, ալաչուխ» Զքր. սարկ. Բ. 105.-բառիս ռամկական ձևն է կարպետ Ոսկիփ. Վրդ. առ. 71։
• ՆՀԲ «փերթ կապայի կամ քէպէի»։ Վ. Ա. Ա. (Ազգասէր Արարատեան, Կալ-կաթա 1848, էջ 96) հանում է կա, կայ. կաց, կայան «տեղ»+պերտ=փերթ «կտոր» բառերից. կափերթ է բնիկ հայ բառ, որ ցոյց է տալիս թէ այս աոհես-տը նախ ծաղկեցաւ Հայաստանում, ո-րից նիւթն ու անունը փոխ առին օտա-րազգիները։ Հիւնք. կապարճ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 7 կապ բառից։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. կարպետ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Շմ. Տփ. կարպէտ, Ղրբ. կա՛րպրէտ. Ալշ. Մշ. կարբեղ, Խրբ. Սեբ. գարբէդ, Ասլ. գարբէ՝դ, գարբէ՝*, Հմշ. գարբիդ, Տիգ. գmր-բիդ, Զթ. գայբիդ, գարբիդ. բոլորն էլ նշա-նակում են «անմազ գորգ»։
• ՓՈԽ.-Հալերէն գաւառական ձևի հետ բոլորովին նոյն են անգլ. carpet «գորգ». հՖր. carpite, ֆրանս. carpette «սենեակի քառանկիւնի գորգ», գերմ. Karpet, իտալ. carpita «մի տեսակ թաւ կերպաս», հունգ. kärpit «վարագոյր», սերբ. karpit «վա-րագոյր», krpèta «սեղանի վրայ փռելու գորգ» (Berneker 628), որոնք բոլոր հանում են եւրոպացիք ստ. լտ. carpita «բրդէ ձորձ» բառից, իսկ այս էլ ծագած լտ. carpo «բուրդ կամ թել մանել» բայից. բայց դեռ քննելի է թէ արդեօք նոյն իսկ այս ստ. լատ. բառը փոխառեալ չէ՞ յետին հայերէն կարպետ ձևից, նիւթի հետ վաճառականու-թեամբ անցած Եւրոպա։-Օրբէլի (տե՛ս Մառ, Teксть и paз. no Kав. Փոл. հտ. I (1925), էջ 111) հայերէնից փոխառեալ է համարում նաև ռուս. ковëръ «գորգ»։ Այս բառը՝ որի ցեղակիցներն են ուկր. kóver., kovérec, չեխ. koberec, լեհ. kobierzec, բուլ-զար. guber և սերբ. guber, դեռ բացատրը-ւած չէ։ Ըստ Berneker 592 ոմանք փոխա-ռեալ են դնում անգլ. čover «ծածկոց» բա-ռից, ուրիշներ հիսլ. kggurr «գորգ» բառից, ուրիշներ էլ ֆրանս. couvrir, սպան. cobrir. իտալ. coprire, ռում. cóper «ծածկել» բա-ռից։ Սակայն բոլորն էլ անճիշտ են»
ῤάκος, ῤῆγμα panniculus, pannus, vestis detrita, fragmentum, ruptura σάκκος saccus ἰμάτιον vestimentum. Իբրու փերթ կապայի, կամ քէպէի. Պատառ պաստառի, կոտորակ ձորձոյ. հանդերձ անարգ, մաշեալ, պատառատուն. ցնցոտի. գրգլեակ. կտաւ բրդեայ, ցփսեայ. քուրձ. ծուէն. լաթի կտոր, քուրջ, շոր, կարկտանք.
Կապերտս հինս։ Կապերտ անթափ։ Պատառեաց զնա յերկոտասան կապերտս։ Կապերտ այծեայ։ Որպէս ի կապերտէ՝ որ լինի ըստ օրինի կանանց. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 11։ Մտթ. ՟Թ. 16։ ՟Գ. Թագ.)
Կապերտի միոջ, եւ պատառոյ հացի վաճառեսցին իշխանութիւնք։ Պատառոյ միոյ կապերտի զի՞նչ գնեցեր. (Ոսկ. ես.։)
Ի պաղեստին երկուս կապերտս հենլով ի միասին՝ այնպէս առնեն զհանդերձսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Զկապերտն նորա կորզեցին յուսոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
coach, carriage;
car, chariot;
երկանիւ՝ քառանիւ —, two wheeled carriage, four wheeled carriage;
— քառաձի, վեցձիան —, a coach and four, and six;
համաշխարհիկ —, — կառանոցի, երագընթաց —, omnibus;
hired-coach;
stage-coach;
վարձուոր, հասարակաց, առանձնական —, hackney-coach;
cab;
private coach;
հովանաւոր —, carriage with awning or curtains;
կայարան կառաց, cab-stand;
աստիճանք, դռնակ, աթոռակ, կուրծք, կոնք կառաց, foot-board of a carriage;
carriage-door;
coachman's box;
carriage-seat;
hood of a carriage;
վարձ, սակ կառաց, coach-hire, fare;
ելանել՝ մտանել ի կառս, to get into the coach;
օգնել, տալ բազուկ յելեւէջս ի կառաց, to help into, or down from the coach;
երթալ կառօք, to go or ride in a coach;
կացուցանել զկառսն, to stop the carriage.
• . ի-ա հլ. (անեզաբար միայն գոր-ձածուած) «կառք» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. (Տաթև. ձմ. ճծ. մի քանի անգամ գործ է ածում ե. զաէի ձևով. ինչ. կառի, կառիւ). որից կա-ռավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ. կառավարել «կառքը քշել, կառքով կռուիլ» Խոր. Նար. «վարել առաջնորդել ընդհանրապէս. երկիր ևն կառավարիլ» Նար. Լմբ. կառաւէտ Սեբեր կառամարտիկ Ոսկ. Փիլիպ. կառանշան Ագաթ. կառապետ Գ. թագ. իբ. 31-34 կառամուտ Գ. թագ. դ. 28. կառապան նո-րագիւտ Բ. մնաց. ա. 14. կառաւոր «կառքով գնացող ճամբորդ» Կոչ. 323. խաչակառք Անյ. բարձր. մարտակառք Ներս. մոկ. ոս-կիակառք Ճառընտ. սայլակառք Պտմ. ա-ղէքս. նոր բառեր են դիակառք, շոգեկառք, հանրակառք, կառախումբ, կառատուն, կա-ռավարչական, կառավարչապետ ևն»
• = Լտ. carrus «մի տեսակ քառանի կառք» բառից փոխառեալ է Հռովմայեցոց ժամանակ. իսկ այս լտ. բառն էլ փոխա-ռեալ է Գալլերից. հմմտ. գալլ. carros հիռլ. կիմր. և հբրըտ. čarr «կառք»։ Գալ-լերը Իտալիա մտան Ն. Ք. Զ-Ե դարերին. 390 թուին նրանք հասան Հռովմ։ Նրան» անքաղաքակիրթ ժողովուրդ չէին. այլ իւ-րացրել էին իրենց նուաճած ազգերի կուլտու-րան։ Աչքի էին ընկնում յատկապէս այն կառքերը, որոնցով նրանք. արշաւում էին կամ իրենց իրերը փոխադրում գաղթակա-նութեան միջոցին։ Լատինները վերցրին նրանցից կառքերի զանազան տեսակների աւնուննեռ. ինչպ. carrus «քառանիւ կառք իրեր փոխադրելու», carpentum «երկանիւ կառք», petorritum «քառանիւ կառք» ևն (Meillet, Esq. d'une hist. de la langue latine, էջ 106)։ Հռովմայեցոց միջոցով բա-ռը այնուհետև տարածուեց ամէն կողմ. ինչ. յն. ϰάρρον, հբգ. charro, charra, գերմ Karren, շվեդ. karra, ֆինն. karrit, karryt ֆրանս. char, իտալ. carro, ռում. անգլ. car, չեխ. kára, լեհ. kary, gary, սլ. gare, ռուս. каpeта, ասոր. Լօ qaruxa, թալմ. [hebrew word] qəruxin կամ [hebrew word] aarōn «ևառ»» ևն (Walde 215, Berneker 488, Boisacq 266, Kluge 244)։ Լտ. carrus <գալլ. čarros. այս գալլ. բառն էլ հնդևրո. պական է և պատկանում է k'ers-«վազել, 2. կառք» արմատին, հմմտ. յն. σάρσα «սայլ», լտ. sarracum «երկանիւ մեծ կառք» (որոնք ծագում են իլլիւր. *sarsa բառից), լտ. curro «վազել», cursus «ընթացք» currus «կառք», յն. έπίϰουρος «օգնութեան վազող» ևն (Pokorny 1, 427-8)
• Նախ Schrōder, Thesaur. էջ 58 կը-ցեց գերմ. Karren բառին, վերջինը դը-նելով հայերէնից։ Klaproth, Asia po-lygl, 106 գերմ. Karre։ ՆՀԲ լծ. լտ. currus իտալ. carro, carrozza, պրս. вardī̄n։ Windisch. 8 լատ. currus։ Böttich. Arica 56, 14 համեմատում է սկիւթ. ϰαραρύες «սայլ» և ϰοράμη «սայլի ծածկոց»։ Նոյն, Kudīm. 53, 225 ասոր. qarūq (իմա՛ qaruxa)։ Riggs Քեռաևան. 1856, էջ 61 անգլ. car. Տէրվ. Altarm. 14 սանս. car «երթալ» լատ. čallis «ճամբայ» բառերին է կը-ցում քայլ, կառք, լտ. currus, currere, գալլ. carrus։ Նոյն, Նախալ. 69 հնխ-kar արմատից լտ. currere, currus, հյ. կառք, որ «սակայն կարելի է որ Հո-ռոմք պարգև ղրկած ըլլան Հայոցս carrus գաղղիական-լատինական բա-ռըն»։ Պասմաճեան, Մասիս թ. 1893 էջ 251 իբր թուրանեան բառ կցում է ակկադ. քար «սայլ» ձևին։ Հիւնք. լտ. carrum։ Հիւբշ. 458 կարծում է որ թեր-ևս Գաղատացիներից է փոխառեալ՝ նոյն իսկ Փոքր-Ասիայում։ Սրան հա-մամիտ էր Meillet MSL 10, 280, բայց MSL 18, 349 հաստատեց, որ փոխա-ռեալ էլատիներէնից՝ վերի ձևով։ Schef-telowitz BВ 26, 68 ասոր. yərux4 ձևից է առնուած՝ սրա վերջաձայն x
• յոգնակիի նշան կարծելով։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 յն. γέβῥον «ծաղկահիւս» բառի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշառձ 397 գալլ. car, իռլ. carr, սանս. kar «շարժիլ», լատ. curro «վազել»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gar «կառսα-Մառ, ИАН 1912, 595 ասոր. qarūxā ձևից կամ յաբեթական qwr արմատից հմմտ. վրաց գոգորա «անիւ». գորվա «գլորուիլ»։ Pictet, բ. տպ. Բ. 146 հյ. կառք կցում է պրս. čarx «անիւ», յն ϰύϰλος «շրջանակ» ևն բառերին։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ շատ տեղ կառավարել ձևը (Մրղ. կառավըի-նէլ). մինչև անգամ Անգորայի թրքախօս հայոց մէջ garavellemek «կառավարել, ճարել» ձևով (Բիւր. 1898, 789)։
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 19րճ 22։ հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբ. karr «կառք», որ անշուշտ զուտ լատինական փո-խառութիւն է։ Պէտք չէ հայերէնից կարծել նաև պրս. ❇ gāri «ձիասայլ, ֆուրգուն» (չունի ԳԴ. գործածական է այժմ Թեհրանի պրս. բարբառում և այլուր), որի հետ առ առաւելն կապ կարող է ունենալ սումեր. gar «սայլ»։
(լծ. լտ. գու՛ռռուս. իտ. գա՛ռռօ, գառօ՛ցցա. պ. կէրտուն). ἄρμα currus. Սայլ փառաւոր՝ երկու կամ քառեակ անուօք, ձգեալ ի գրաստուց. իսկ կառք աստուծոյ կոչին քերովբէք, եւ այլն. եբր. ռէքէպ.
Եհան զնա յերկրորդ կառս իւր։ Կազմեաց յովսէփ զկառս իւր։ Հանդերձեաց փարաւոն զկառս իւր։ Կառք, եւ հեծեալք։ Կառօք եւ հեծելովք։ Կառք երկաթիք։ Անուոց կառաց։ Շաչիւն կառաց։ Նստեալ ի կառս իւրում։ Կառք աստուծոյ բիւրապատիկք։ Հա՛յր հա՛յր, կառքդ իսրայէլի, եւ հեծեալք նորա (այս ինքն որ լնուիր զտեղի նոցա գործովք)։ Կառք հրեղէնք, եւ երիվարք հրեղէնք։ Գերանդազէն կառօք.եւ այլն։
Կառօք քրովբէիւք. (Ագաթ.։)
Քրովբէական կառօք։ Որ ի քրովբէական կառսդ հանգչիս. (Շար.)
Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ընպելւոյ պէտք ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. իբր դիւրիչ ընթացից մարսողութեան եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 35։)
suspicion, distrust, surmise, doubt, mistrust, umbrage;
a. suspicious, distrustful;
— առնուլ, ի կասկածի լինել, ի — անկանել, — ի մտի ունել, to conceive suspicion, to be suspicious, to distrust;
փարատել զ—, to dissipate, to cure of suspicion or distrust;
—է ինձ զնմանէ, I suspect or doubt him, I have no confidence in him, I am diffident about him.
• (գրուած նաև կարկաժ, արկած, կաժ) «մի տեսակ բոյս. malabathrum, ա-րաբ. սատէն» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 216, § 1250 և § 1337, Նորայր ՀԱ 1921, 617 ուղղագոյն ձևը համարում է կարկաժ և այս էլ թերևս ուղղելի կասլայ։
ԿԱՍԿԱԾ որ եւ ԿԱՍԿԱԾԱՆՔ. ὐποψία suspicio ἑλπίς spes. եւ ընդ բայի, ὐποπτεύω, ἁπορέω haesito, dubito. Կարծիք եւ երիկիւղ ապագայ վնասու. ակնկալութիւն չարի. խիթալն. զանդիտելն. տարակոյս. վարանք. ... տե՛ս (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 4։ Յոբ. ՟Դ. 6։ Ես. ՟Ի՟Ը. 19։)
Կասկած եւ չափ. յն. մի բառ, ըստ ոմանց՝ լար չափոյ.
Զկասկած առեալ։ Ի կասկածի եղեալ։ Ի կասկած անկեալ։ Ի կասկածի կալ. (Խոր. ՟Բ. 16. 86։ Նոննոս.։ Ոսկ. յհ.։ Իգն.։ Շ. մտթ.։)
Սիրով զարթուցեալ՝մերժեն զերկիւղ կասկածին. (Նար. տաղ.։)
Չապրեցան ի կասկածոյն։ Մեռանել ի կասկածոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 28։)
Կասկած ի գողոց, երկիւղ յաւազակաց. (Մանդ. ՟Գ։)
Կասկած արկածից. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Եթէ ի տանջանաց կասկած չիցէ։ Ոչ երբէք կասկած լիցի ումեք յիրաց։ Ելցէ տակաւին կասկած յոգի նոցա չհաւատալ ասացելոցս. (Եզնիկ.։ Խոսր.։ Մխ. երեմ.։)
Յերկիւղէ եւ ի կասկածոյ եւս առաւել ուտէ զմիտս. (Ոսկ. ես.։)
ԿԱՍԿԱԾ. ա. իբր Կասկածելի, կամ կասկածոտ.
հովիւք կասկածք եւ կաղակարծք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
gridiron;
trivet, tripod;
խորովել՝ եփել ի վերայ —ի, to broil, to grill, to cook upon the gridiron;
միս ի —է, broiled meat.
• , ի հլ. «միս խորովելու վան-դակաձև գործիք. 2. կաթսայի եռոտանի» ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. հնապէս գործածուած է միայն անեզաբար, ներկայ գրականի մէծ երկու թուով էլ կարող է գործածուիլ։ Ըստ Վրդ. և Տաթև. հրց. 357 «կասկար է պու-տուկ պղնձի»։
• = Ասորական փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց է տալիս -այ վերջաւորութիւնը. բայց առոռերէնում այս նշանակութեամբ գոր-ծածուած չէ. կայ միայն [syriac word] ︎ kaskara «կողով», որ բնիկ սեմական բառ չէ և նոյն-պէս փոխառեալ է մի ուրիշ լեզուից։ «Կաս-կարայ» և «կողով» իմաստները տարբեր չեն իրարից և երկուսն էլ բխում են «հիւսկէն» գաղափարից. (կասկարան իր առաջին ձևով այն երկաթի հիւսկէն ցանցն է, որ դրւում է կրակի վրայ). հմմտ. լտ. craticula «կաս-կարայ», որ ծագում է cratis «հիւսկէն» բա-ռից. հյ. վանդակ, որ նշանակում է «ցանց, կասկարայ, կողով»։-Յայտնի չէ թէ ասո-րի բառը կապ ունի՞ յն. ἔ́σγάοα «վառարան, խարոյկ, կասկարայ» բառի հետ, որից փո-խառեալ են թալմ. [hebrew word] asqala և թրք. օ [arabic word] əsqara (ռմկ. ըսխարա) «կաս-կարայ»։ (Յն. բառը ըստ Boisacq 290 բնիկ հնդևրոպական է և կցւում է հսլ. iskra, ռուս. иcкрa, լեհ. skra «կայծ» բառերին։ Berneker 433 չի ընդունում այս համեմա-տութիւնը)։-Հիւբշ. 306։
• ՆՀԲ թրք. իսգարա և յն. էսխա՛րա ձևերին է կցում։ Lag. Arm. St. § I116 դրաւ ասորի բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 106 և Նախալ. 112 յն. ἐσχάαα բառի և ուրիշ ձևերի հետ՝ դնում է հնխ. skar «խարել» արմատից. իբր բնիկ հայ (սրա վրայ տե՛ս խարել բառի տակ)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 225 ասորի բառը դնում է հայերէնից փոխառեալ, իսկ կասկարայ կցում է կասկ «շագա-նակ» բառին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. Վն. կասկարա, Տփ. ևասկարանք, Մշ. կասկարէգ, Խրբ. գmսգm-րmգ, Զթ. գէսգէրmք, Ակն. Եւդ. գասգըրագ, Ղրբ. քսկա՛րէնք.-նոր բառեր են կասկա-բայք Ակն. Զթ. «մի աստղի անուն», կաս-կարեկ Ատն. «միշտ սրտնեղութիւն պատճա-ռող մարդ», կասկարէնք Ղրբ. «մի տեսակ խաղ է»։
(ռմկ ըսկարայ. թ. իսգարա. յն. էսխա՛րա). ἑσχάρα, ἑσχάριον , ἑσχαρίς, κρατίκλη craticula, focus. Վանդակ երկաթի՛, յորոյ վերայ դնի միս խորովելի. եւս եւ պատուանդան սանի, կամ ոտնաւոր սան.
Զոհ ի կասկարայից։ Ի կասկարայս կամ ի տապակի։ Զկաթսայս եւ զկասկարայս սեղանոյն։ Պատառ մի ի կասկարայից. (Ղեւտ. ՟Բ. 7։ ՟Է. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 11։ ՟Բ. Թագ. ՟Ղ. 19։)
Թոնիրք եւ կասկարայք քակեսցին։ Զկասկարայս եւ զբառնալիս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 35։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 16։)
Ոչ ոք ի զօրականաց արկ զմեզ ի խարոյկ, եւ կացոյց ի վերայ կասկարայից. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
summit, top, height;
end, conclusion, term, accomplishment;
— հաւու, cock's comb;
crest;
tuft;
ի —ն եհաս շնորհաց, he arrived at the height of favour;
cf. Կատարումն.
• (ի-ա, ո հլ?) «ծայր, մի գործի վերջը, լեռան գլուխ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. (գա-ւառականներում և արդի գրականում նշա-նակում է նաև «աքլորի բբուկ»). որից կա-տարել «գործել, անել, վերջացնել» ՍԳր. «մևոտել, սրբազնագործել» ՍԳր. կատարումն «ամբողջացում, բովանդակութիւն» ՍԳը. «մահ, նահատակութիւն» Յկ. ե. I1. Կորիւն. «կատարելութիւն» Առակ. ժա. 3. Կող. գ. 14. «սրբազնագործութիւն» ՍԳր. կատարե-լիք «փակման հանդէս» Բ. մակ. բ. 9. կա-տարած «վերջ» ՍԳր. կատարեալ ՍԳր. կա-տարելապէս Ոսկ. յհ. ա. 17. Կոչ. կատա-րելամիտ Ագաթ. անկատար ՍԳր. լիակա-տար Եսագր. դժուարակատար Ոսկ. ես. ե-րագակատար Ոսկ. ես. թերակատար Իմ. գ. 16. դ. 5. Եղն. Ոսկ. հայրենակատար Կորիւն. սորհրդակատար Ագաթ. կամակատար Ա-զաթ. Եզն. յանձնակատար, գործակատար (նոր բառեր) ևն։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 478 անկա-տար բառը մեկնում է անկալ. տա՞ր կամ ան-կայան, տա՛ր ևն։ ՆՀԲ կատար լծ. հյ. ծայր և թրք. qadar «չափ»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. 686 և 691, Տէրվ. Մասիս 1882 հոկտ. 5 և Լեզու էջ 121 արմատը համարում են կատ, որ աւելի լաւ է պահում նաւակատիք, իբր «նորոգ կատարումն». Canini, Et. ê︎ tym. էջ 90 կատարել=լտ. cadaver «դիակ»։-Հիւնք. յն. ϰατατύω «կարգա-դրել, ի կատար ածել»։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899 յուլիս 22 պրս. gah «տեղ» և tar «կատար» բառերից բարդուած։ Յակոբեան, Ծաղիկ 1899 նոյ" 4 առս քիւթար «լեռան գլուխ» (իմա՛ kūh-tār) և յն. ϰαταρτίζω։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 335 եբր. [hebrew word] ktr «շըր-ջապատել», [hebrew word] keter «պսակ» բա-ռերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 303 ալբան. kodre «բլուր, բարձունք» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը մերժում է Pe-dersen KZ 40, 212, հաստատելով որ ալբան. kodre փոխառեալ է ռում. cod. ru «անտառ» բառից)։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. gad «նայիլ» արմատից։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 նգալլ. cedor «արբունքի մազ», արմոր. kaezourek «արբունքի հասած», նիռլ. caith, հբրըտ. caitoir «արբունքի հա-սած», հիռլ. catharac նոյն նշ։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gatu «բարձրաց-նել», 428 թթր. bay, bat, bet «բարձը»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] katr «փառք, արժանիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 93)։
• ԳՒՌ.-Երև. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կատար «աքլորի կատար», Գոր. Ղրբ. կա՛-տար «աքլորի կատար. փխբ. մարդու գլուխ», Ագլ. կա՛տար «ռագաթ», Ալշ. կադար, Մշ. կադարք, կադարկ, Եւդ. գադարք, Ննխ. գա-դառք, Հճ. գադօր (<*կատառ) «աքլորի կա-տար».-բայական ձևով՝ Ջղ. Սլմ. կատա-բել, Կր. Մրղ. կատարէլ, Ոզմ. Տփ. կատա-րիլ, Մշ. կադարել, Շմ. կադարիլ, Սչ. գադա-րե. Ննխ. գադարէլ, Զթ. Խրբ. գադարիլ, Տիգ. գmդրիլ, իսկ Պլ. մի միայն (կարգ) գադա-րէլ, «եկեղեցական պաշտամունք կատարել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კატარი կատարի «ծառի կատարը՝ ծայրը», քրդ. [arabic word] katar «թռչու-նի բբուկ», katar-a mirizkan «հաւի կա-տար» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 321)։-Կայ նաև ուտ. կատաշ «գանկ, կատար», ka-ιar «պալի, կանացի գլխարկի մասերից մե-կը» լազ. կոտուլա, կուտալա «գլխի գագաթ»։
Ի վերայ կատար լերինն ստեպ ելեւեջս առնելով". կամ ընթերցիր ի վերին. եւ կամ իմա իբր ա. Բարձրակատար։
κορυφή vertex, cacumen, summitas. (լծ. հյ. ծայր. եւ թ. գատար, չափ) Ծագ բարձրութեան. գլուխ լերանց եւ բարձանց. գագաթն. լրումն եւ կատարումն իրաց. վերի եւ վերջին ծայր, ճոթ.
Ի կատարէ, կամ ի կատար կոփածոյին. (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ի՟Գ. 14։ Օր. ՟Գ. 27։)
Բարձրագլուխք լերանցն կատարք։ Կատարանց լերանց։ Առ կատարով լերանցն։ Բառկանոս, որոյ կատարն հրոյ տոչորի. (Փիլ.։ Ճ. ՟Բ.։ Խոր. աշխարհ.։)
Ի վերայ կատարոյ շինուածոյն։ Ի կատարս պարսպացն։ Մինչեւ ցկատար ձորոյն մեծի. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 87։)
Երկնիցն կատարս հասուցեր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Մինչեւ ի կատարն եհաս շնորհի։ Ոչ ժամանեալ ի կատարն փրկութեան՝ իւրոյ։ Ի բուն կատար բարեացն վերացուցեալ։ Մինչեւ ի կատար կանոնի այնը պայմանի. (Պիտ.։ Յհ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Ի կատար ոչ կարեն ածել։ Յորժամ ի կատար եկեսցե պատշաճն. (Արշ. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. յհ.։)
Դու յեսսեայ արմատ ծաղկեալ՝ բիւր բազմաց կատար արդեանց. (Տաղ.։)
իսկ (Պիտ.)
cat, puss;
— արու, tom-cat;
— էգ, she-cat;
— ոչ մալեալ, he-cat;
ձագ —ի, kitten, young cat;
— քաջ մկնորս, a good mouser;
— վայրի, cat-o-mountain;
նուալ՝ մլաւել —ի, to mew, to caterwaul;
մլաւիւն —ի, mewing;
երաժշտութիւն —աց, caterwauling;
ցնկնիլ —ի, to kitten, to bring forth kittens.
• , ո հլ. (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «կատու» Փիլ. լիւս. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. որից կատուա-պաշտութիւն Յհ. իմ. պաւլ. կատուակ խոտ. կատուականջ «բոյսի անուններ» Բժշ. (տե՛ս ՀԲուս. § 1345-6). նոր բառեր են կատուա-ձուկ, կատուախոտ։
• = Աշխարհիս գրեթէ ամէն կողմը տարա-ձուած մի բառ է. հմմտ. յն. ϰάττα, նյն. ϰάτα, γάτα, լատ. cattus, մլատ. catus, հֆրանս. cat, ֆրանս. chat, իտալ. gatto, սպան. gato, անգլ. cat, հբգ. chazzá, գերմ. Katze, հոլլ. kat, katte, շվէդ. katt, katta. հսլ. kotuka, բուլգ. kotka, ռուս. котъ, кошкa, ուկր. kit, լիթ. katé, լեթթ. kak'e, հպրուս. catto ևն. այս բոլորը հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ։ Միւս լեզուախմբերից աւնենք՝ արաբ. [arabic word] gitt, ասոր. ❇ qattu, ն. առոր. katu, ֆինն. kissa, katti, էստն. kas, kat, վօթ. katti, վեպս. kaši, լիվ. kasi, լապոն. katto, gatto, չերեմիս. koti, վոտյակ kotsis, սիրյ. kas, վօգուլ. kadi, kiskä., օստւաև. ka-ti, մորդվին։ kata, թրք. kedi ևն։ Հին դա-սական աշխարհը ընտանի կատու չէր ճա-նաչում և չգիտենք թէ այս բոլորը ի՛նչ ճամ-բով յառաջացած ու տարածուած են (Meillet, Esq. latine 277)։ Նախապէս գիտունները կարծում էին թէ կատուի հայրենիքը Եգիպ-տոսն է, որտեղից բերուել է Եւրոպա և այդ-տեղից էլ տարածուել ամէն կողմ. հմմտ. նուբիական kadis և արաբ. qitt (վերջինը ժԴ դարից աւանդւած)։ Արդի լեզուաբաններից ոմանք այն կարծիքն ունին թէ կատուն հնդևրոպական բառ է. բուն արմատն է հնխ. qat, որ նշանակում է «ցնկնել». հմմտ. ռուս. котитьcя «ցնկնել», գւռ. котъка «դառնուկ», սերբ. kot «թուխս», kotiti «ցընկ-նել», լտ. catulus «ձագուկ և յատկապէս շան լակոտ», հիսլ. haδna «ուլ», մբգ. ha-tele և միռլ. cadla, cadhle «այծ»։ Այս ար-մատից է ծագել հնխ. qatos, որ նախապէս նշանակում էր ընդհանրապէս «ընտանի և ենռանեների ձագ», իսկ յետոյ զանազան լեզուների մէջ յատկացուեց մի որոշ ա-նասունի ձագին։ Առաջին անգամ կելտա-կան լեզուաճիւղում ստացաւ «կատու» նշա-նակութիւնը. հմմտ. գալլ. cattos, միռլ. catt, Գերմաններին, Սլաւներին, մտաւ Արևելք և տարածուեցաւ ամէն կողմ։ Այս կարծիքը սակայն ամէնքից ընդունուած չէ և կան տարբեր ենթադրութիւններ (Հմմտ Hehn, Kulturpflanzen6 452, 477, 589, Pictet I ❇81, A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinn. Spr. Տէրվ. Երկրագունտ 1894, էջ 100, Thurneysen, Keltoromanisches, էջ 62, Reallexicon 412, Walde 141, Berne-ker 590, Trautmann 120, Kluge 246, Po-korny 1, էջ 338-9 ևն)։ Հայերէնի մէջ կա-տու բառը գործածուած է յետ-ոսկեդարեան շրջանին. (Ոսկեդարում ընտանի կատուն կոչւում էր կուզ). և յայտնի չէ թէ ո՞ր լե-զուից է փոխառեալ։ Մեր բառին ամենամօ-տիկ ձևերն են լատինը և ասորին. և հաւա-նական է որ հայ ձևը փոխառեալ է ասորե-րէնից և մեզնից էլ տարածուած է ամբողջ կովկասեան լեզուների մէջ։-Հիւբշ. էջ 307։
• Հներից Վրդն. ծն. բ. 19 մեկնում է «Կատուն ի տանն կալոյն (անուանեալ է)»։ Այսպէս նաև Տաթև. հրց. 220. Klaproth, Asia pol. էջ 102 կցում է գերմ. Kater և լտ. catus բառերին։ ՆՀԲ իբր լծորդ է դնում իտալ. լտ. և ռուս. ձևերը։ Böttich. Arica 66. 81 սանս. otu, պրս. gadi, qas, օսս. gäde, լտ. catus ևն։ Lag. Urgesch. 745 լտ. catus, լիթ. katas ևն։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 55 ներշնչուելով Վրդն. ծն. մեկնութիւնից՝ ոտանաւորով ստու-գաբանում է Ի կենդանիս յաւէտ կատուն Ընտանի է, զի կայ ի տուն։-է կենդանի բնութեամբ կայթոտ կամ կայթու-. Մկանց դժնեայ դահիճ, այն իսկ է [other alphabet] Müller SWAW 42, 250 և 48, 429 զնդ. gaδwa որ «շուն» է թարգմանւում։ Lag. Gesam. Abhd. 80, 13 ասոր. qattū ձևի հետ։ Հիւնք. լտ. catus և թրք. քk-տի։ Հիւբշ. 307 փոխառեալ ասորերէ-նից, որովհետև հայերը «առհասարակ ավելի փոխառու են եղած (ասորինե-րից) քան թէ փոխատու»։ Patrubány ՀԱ 1905, 253 ենթադրում է թէ հայերը
• դեռ Եւրոպայում եղած ժամանակ փոխ առին այս բառը կելտերից և Ասիա անցնելուց յետոյ՝ նոյնը փոխ առին Ա-սորիները հայերից՝ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկի այլանդակ մեկնութիւնը (Յուշարձ. էջ 397) տե՛ս կատաղ բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կատու, Ալշ. Մշ. կադու, Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաղու, Ասլ. գադիւ, Տիգ. գmդու, Ոզմ. կա-տօ, Սվեդ. գ'ադօ։-Զարմանալի կերպով ջնջուած է Զէյթունում. ուր գործածական է միայն փը՛սը՝գ ձևը, որ է փիսիկ (այլուր միայն փաղաքշական)։ Նոր բառեր են ար-ջակատու, կատուաչք, կատուալուայ (որ և կատնլուայ), կատուախաղող, կատուակ, լատուակծկունծ, կատուահոռի, կատուա-հուտ, կատուամորի, կատուանուաղ տալ. կատուասատկ տալ, կատուատէր, կատուա-քուն, կատուենի, կատուկախ, կատուաթութ ևն։-Միջին հյ. ունինք կատու՝ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (տե՛ս Ամատ. Հայ. բառ ու բան, էջ 333ա)։
• ՓՈԽ.-Թուշ. մինգր. կատու, լազ. կատու, ղատու, վրաց. կատա, կատունի, ինգիլ, կա-տալ, ակուշ. կատու, աւար. կետու, կետա, անդի gedu, դիդ. ketu, կայ. խիւր. gata. կաբ. gedu, աբազ. կետուուխ, կետունձ, չmտը, արչ. gadu, տաբաս. gadu, khatu, չերքէզ. կիտտու, չատու, բոլորն էլ նշանա-կում են «կատու» և վրացերէնի կամ մինգ, րելէնի միջոցով տարածուած են ամբողջ Կովկասեան սահմաններում։-
αἵλουρος felis, catus. Չորքոտանի տնակեաց՝ որսող մկանց, փափկասեր եւ ապերախտ. ... (իտ. կա՛թթօ, լտ. գա՛թուս. դաղմ. գօթ).
Մկունք կատուոց կերակուր են. (Փիլ. լիւս.։)
Կատուն ի տանն կալոյն (անուանեալ է). (Վրդն. ծն.։ Իսկ միսկ փետիսի, տես ԲԷՇԿ ՄՇԿՈՅ։)
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
• . այս արմատի առաջին իմաստն է «ուժ, կարողութիւն», որից լառաջանում են յետոյ «2. սաստկութիւն, շատութիւն» և «3. հնարաւորութիւն»։ Առաջին իմաստից են-կար «ոյժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Կոչ. (ներգ. ի կարու Անկ. գիրք առաք. 52). կարել «կարողանալ» ՍԳր. կարող ՍԳր. կարողութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. կարողագոյն Ոսկ. յհ. բ. 46. տկար ՍԳր. Եղն. տկարանալ ՍԳր. անկար «տկար» Եփր. պհ. Պիտ. Փիլ. ապիկար Իմ. ժգ. 18. Բ. մակ. ժա. 12. ապի-կարել «արհամարհել, կարևորութիւն չտալ, բանի տեղ չդնել» Շապհ. 27. կարաւոր «ու-ժեղ, զօրաւոր» Տիմոթ. կուզ, էջ 234. կարա-նորագոյն «հզօրագոյն» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարաւորիլ «ուժ առնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարութիւն «զօրութիւն» Տիմոթ. կուզ, էջ 235, 236-7, 250, 258, 268-9, 292, 324, տկարակազմ (նոր բառ)։ Երկրորդ ի-մաստից են՝ կարի «շատ, սաստիկ, յոյժ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կարեպէտ «շատ պետա-նի» Եւագր. կարեվէր «ծանրավէր» Ագաթ. Փարպ. կարեձմեռն, կարաձմեռն «սաստիկ ռուրտ ձմեռ» Կոչ. 309, Ոսկ. մ. ա. 12. Վեռ-օր. 186։ Երրորդ իմաստից են՝ անկար «ան-հնարին» Մտթ. ժթ. 26. Ոսկ. յհ. բ. 27. կա-րելի «հնարաւոր» Պիտ. անկարելի Սահմ. Պիտ. անկարելագոյն Առ որս. անկարելիու-թիւն (նոր բառ) ևն։ Առաջին երկու իմաստ-ները իրար է միացնում կարևոր «ուժեղ, զօ-ռաւոր» (Կարևոր աղօթից պէտք են և բա-զում արտասուաց. Ոսկ. եբր. թ.) «սաստիկ, շատ» (Գարևոր սիրէր զմանուկն. Ոսկ. կո-ղոս. Ջձմերունս կարևորս. Եզն.)։ Իմաստի այսպիսի զարգացման համար հմմտ. հյ. ոյժ և յոյժ, ֆրանս. pouvoir «կարենալ, զօրու-թիւն», je peux «կարող եմ», puissant «ու-ժեղ, զօրեղ, կարող», puissamment «յոյժ, կարի, չափազանց» ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որի մայր ձևը՝ իր ածանցներով միասին կորած է. մի՛-միայն պահուած գտնուեցաւ նորագիւտ սոգդ. kā̄δe, kāδī «կարի, յոյժ, trēs, sehr» ձևի տակ։ Այս արմատից տարբեր են կա-էիք «հարկ, պէտք» և կարիք «ցաւ, վիշտ»։
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛րէլ, Գոր. Շմ. կարիլ, Ագլ. զ'm՛րիլ, Աժդ. կարանալ, Երև. կարէնալ, Սչ. գարնալ, Ննխ. գարնալ, գրնալ, Տփ. կարամ, չիմ կանա, կարէնալ, թէ կանէնամ, Ակն գըրամ, գրնամ, Սվեդ. գ'արնիլ, Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. գրնալ, Տիգ. գրնmլ, Ախց. կրնըլ, Ալշ. Մշ. կռնալ, Խրբ. գռնալ, Հմշ. գայնըմ, գայ-հի, Մկ. կmնալ, Վն. կանամ (կտր. կազա, կարցա), Հճ. գանօլ, Զթ. գանըլ (կտր. գան-ցի)։-Նոր բառեր են անկարանալ, զկար «տկար». հետաքրքրական է Ջղ. կարեվոր «կարելի», անկարեվոր «անհնար»։
• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։
• ՆՀԲ լծ. թրք. gerek «պէտքի, պիտոյ, պէտք է»։ Հիւնք. լտ. careo «կարիք ու-նենալ, կարօտ լինել»։ Karst, Յուշար-ձան 420 ալթայ. ker, ger, եառուտ. kärin, ույգուր. kerek, չաղաթ. kirek, օսմ. gerek «հարկաւոր»։ Սովորաբար անբաժան է համարւում նախորդ և յա-ջորդ արմատներից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն կարիք «պէտո» ձևով և միայն կովկասեան բարբառներում, սրոնցից էլ անցել է արևելեան գրականին։ (Արևմտեանը չունի)։ Նոր բառեր են կարի-քաւոր «աղքատ, թշուառ», անկարիք «ան-կարօտ»։
• «ցաւ, վիշտ». արմատ առանձին ան-զործածական, որից ունինք կարիք «ցաւ, վիշտ» ՍԳր. Եզն. կարեկից «ցաւակից, մխի-թարիչ» Պիտ. Մանդ. կարեկցութիւն Պիտ. Խոր. անկարեկան Սեբեր. անկարեկից Պիտ. անկարեկիր Յհ. կթ. ևն։ Ոճով ասւում է կա-րի առնել «ցաւիլ, տրտմիլ» Բուզ. և խդ. Բ մկ. դ. 35. Ոսկ. եբր. 479. Պտմ. հր. եգիպ. 252-3 (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 374)։
• Canini, Et. étym. էջ 12 արաբ. gära «վէրք» բառի հետ։ Karst. Յուշարձ. 4Ո0 ասուր. kar-tu, kuru «տառապանք. սաւ»։ Բառիս հետ շատ համապատաս-խան են գալիս հսլ. gore, ռուս. rope, ուկր. hore «ցաւ, վիշտ», բայց այս ռո-լորը պատահական են, ըստ որում ծա-գում են հսլ. goréti, ռուս. гоpeть «վա-ռել» բայից. հնխ. արմատն է g*'here, որ տալիս է հյ. ջեր, ջեր-մն ևն (Berne-ker 333)։ Պատահական նմանութիւն ունին նոյնպէս ասուր. kúru. ասոռ. ❇ ︎ karyūtā, արամ. [hebrew word] kərīuta «ցաւ, վիշտ»։
Զիա՞րդ մարթ իցէ եւ կամ կար բառնալ զնա. (Իգն.)
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Կապեցին զնա երեք կարովք նորովք։ Եւ եղեն կարքն ի բազուկս նորա իբրեւ զխծուծ։ Եօթն կարովք (կամ կարիւք)։ Կարս նորս. (Դատ. ԺԵ. 13. 14։ ԺԶ. 11. 12։)
Բերին կարս պարանաց երկայն եւ ստուար. (Ագաթ.։)
Շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել. (Խոր. Գ. 45։)
Պահապանք հօտից փոսս փորեն, եւ կարս ձգեն, եւ զամբարս դնեն. (Մանդ. Ը։)
Երկայնեն իբրեւ զկար փոկոց սայլի զանօրենութիւնս իւրանց. (Տօնակ.։ Իսկ Ոսկ. մ. Բ. 27.)
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. յն. փոկս գործել կամ խրացս առնել։
դիմազ. ԿԱ՛Ր Է. ՈՉ Է ԿԱՐ. դիմազ. δύνατον ἑστι possibile est, fieri potest ἅδυνατον ἑστι, οὑ δύναται fieri non potest, nequit. Կարելի է. մարթ է. հնար է. ո՛չ է կարելի. անմարթ է. անհնար է.
ԿԱՐ 2 (ի, իւ. եւս եւ ոյ. կարք, րից, րիւք.) գ. σθένος, δύναμις , κράτος, ἱσχύς vis, vires, potentia, posse νεῦρον nervus, (ջիլ). ὐπόστασις subsistentia, substantia եւ այլն. Իբրեւ արմատ չէզ. բայիս, Կարել (այսինքն կարենալ, կրնալ ), լծ. ընդ ճար. եւ թ. ջարէ. յն. գրա՛դօս. կարողութիւն. զօրութիւն. ոյժ. հնարաւորութիւն. հնարք. ձեռնհասն գոլ. բաւականութիւն.
Կար զօրութեան իմոյ։ Ոչ ունի կար ինչ զօրութեան։ ԵՒ ոչ կարդ քո։ Ոչ գոյ ի ձեռս մեր կար։ Առաւել քան զկար ձեր. (Սղ. ԼԸ. եւ ճլը։ Յուդթ. Ե. եւ Թ։ Նեեմ. Ե. 5։ Ա. Կոր. Ժ. 13։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Պարտ է ճաշակել, եւ ոչ փախչել ամենայն կարիւ, ըստ որում հնարն է. (Պղատ. օրին. Ա։)
Ի բազում տեղիս սովոր է զկամքն կար անուանել։ Զկար հոգւոյն կերակրէ։ Տաղանդ աստ իւրաքանչիւր կարն է. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Չկայ յոք կար զբովանդակ բարերարութիւնս ի մեզ եղեալս բանիւ յառաջ բերել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ամենապիկար կարիւ։ Մարդկային կարք եւ հնարք։ Օրինակ հոգւոյս իմոյ եւ կարոյս. (Նար.։)
Կարիւք հատուցանեն։ Աստուած ի կարն հայի, եւ ըստ կարի պահանջէ. (Շ. բարձր.։)
ԿԱՐ ա. որպես Կարելի. Իվերայց ոչ ըստ բանի կարիցն. Պերիարմ.։
գ. ԿԱՐ գ. որպես Կարիք.
Կարծրագոյն տանջանօք լուծին զկար մարմնոյ. (Շար.) (կամ իմա զջիղ։)
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Զնոյն գոլ թուի կար՝ հատանիլ եւ ոչ հատանիլ։ Թուի զնոյն կար գոլ, եւ կար ոչ գոլ. (Պերիարմ.։)
Հարկաւորք, զորս ոչն է կար արգելուլ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
Երեսքն մարմնոյն ծագեցին, ո՛չ որչափ կար էր երեւելոյն, այլ որչափ աշակերտքն կարէին (հայել). ո՛չ է դիմազուրկ, այլ իբր անուն, այսինքն կարողութիւն։
swan;
ձագ —ի, cygnet;
երգ —ի, the tuneful strains of the expiring swan.
cygnus.
• (ՆՀԲ և ՋԲ դրած են ո հլ. բայց կայ միայն սեռ.-ի) «պոր թռչունը» Ղևտ. ժա. 17, Կոչ. 98. Նոնն. Ճառընտ. գրուած է նաև կարափ Մեկն. ղևտ. էլ. արիստ. 86, 138, 95. Առաք. լծ. սահմ. 468 (ըստ վերջի-նիս՝ ոչխարի մեծութեամբ ձիւնասպիտակ թռչուն է Սևանայ լճում)։
• Pott BvS 4, 90 համեմատում է լիթ. oulbé «ևարապ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Müiller BВ I 163։-Tomaschek, Deu-tsche Liter. 1883, 1254 համարում է կովկասեան բառ՝ կցելով վրաց. քար-քաբի «կարապ» բառին։ Հիւբշ. 458 իբր բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. gulbé բառին կասկածով։ (Այս բառի հետ նոյն են յեթթ. gulbis, հպրուս. gulbis «կա-րապ». բայց թէ ամբողջը ի՛նչ խմբի է պատկանում՝ յայտնի չէ։ Trautmann 101 կցում է կաշուբ. kēlp, ռուս. kólpik, սլովենց. k s.up բառերի հետ՝ ընդհա-նուր սլաւական *külpi նախաձևին։ Ber-neker 322 միացնում է հսլ. golobi, ռուս. róлvбь «աղաւնի» բառերին և ռուս. голубой «կապոյտ» բառի միջո-
• ցով կցում է հպրուս. golimban «կա-պոյտ», լատ. fel, fellis «մաղձ», լիթ. gettas «դեղին» ևն ընտանիքին։ Առա-ջարկուած են նաև այլ համեմատութիւն-ներ (տե՛ս անդ), այնպէս որ բառի ծա-գումը դեռ որոշուած չէ)։ Հիւնք. լն. ϰάραβος «նաւ» բառից է հանում։ M, Riabinin, MSL 10, 13 իրար է կցում ռուս. кораблъ «նաւ», յն. ϰάραβος, լտ. carabus «խեցգետին» և հյ. կարապ ձևերը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარაჭი կարապի «կարապ» (Չուբինով 594)։
ԿԱՐԱՊ կամ ԿԱՐԱՓ. κύκνος cycnus, cygnus, olor. որ եւ ՓՈՐ, կամ ՊՈՐ. Թռչուն սպիտակ՝ որպես սագ մեծ, երկայնավիզ, ջրասէր, ախորժ ձայնիւ.
Կարապ, եւ արագիլ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 17.)
Յաղագս կարապին։ Նմանեցաւ կարապի։ Կարապն այն նկարեցաւ երկինս. (Նոննոս.։)
order, rank, rule, class, series, arrangement, disposition;
turn, succession, sequel, train, concatenation;
rank, state, condition;
religious order, institution, congregation;
orders, ordination;
hierarchy;
rank, line, battle-array;
stratum, layer, bed;
կարգաւ, ըստ —ի, — ըստ կարգէ, — ըստ կարգի, in order, orderly, regularly, systematically, by turns;
one after another, each in his turn, successively;
արտաքոյ —ի, extraordinary;
— բնութեան, order of nature;
—ք ուղղութեան, the laws of probity;
դաշնակեալ կարգք, harmony;
— կանանց, the menses;
— բանից, train, style;
անդրէն ի — բանին ի վեր ելանել, to return to one's subject, to take up a discourse anew;
դնել ի կարգի, ի — արկանել՝ ածել, to put or set in order, to set to rights, to order, to arrange, to settle, to regulate, to dispose;
to enumerate, to run over;
խանգարել, վրդովել զ—, to trouble, to disturb, to disarrange (the order);
զանձն ի —ի ունել, ի — գալ, to regulate oneself, to become discreet, orderly, methodical;
ի — անկանիլ, to prepare, to dispose oneself;
ի — անկեալ պատմել, to relate or narrate methodically;
դնել ի վերայ —, to impose penitence;
ի — աշխարհի մտանել, to get married;
եւ որ ի —ին, and so forth.
• , ի-ա հլ. «շարք, դասաւորութիւն, կարգ-կանոն, յաջորդների շարք, հրեշտակ, ների խումբ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. որից կարգ ըստ կարգէ Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. և որ ի կարգին «և այլն» Ոսկ. յհ. ա. 22. կարգաւ ՍԳր. ի կարգ արկանել «շարել» Եւս. քր. կարգել «շարել, դասաւորել, սահմանել, որոշել» ՍԳր. «գրել, շարադրել» Եզն. Փարպ. (ըստ այսմ կարգ «տող, համար» Փարպ. Երզն. մտթ. հմմտ. հյ. տող «շարք և գռու-ածքի տող»), «ամուսնացնել» Մխ. դտ. էջ 375, 379, 380, Անսիզք 39. կարգալից Ոսկ ես. կարգաւոր «կանոնաւոր» Ոսկ. եբր. «կրօնաւոր» Երզն. մտթ. Ոսկիփ. կարգաւո-րութիւն Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 2. կարգիչ Դ. թագ. իե. 19. Եզն. Վեցօր. դասակարգ Ղկ. ա. 5. ծննդակարգ Եփր. ծն. երեքկարգեան Գ. թագ. զ. 36, է. 12. հիմնակարգութիւն Ոսկ. յհ. ա. 10. մշտնջենակարգ Ագաթ. ժա-մակարգութիւն Յհ. իմ. եկեղ. յառաջակարգ Ագաթ. Կորիւն. յարակարգել Եւս. քր. շնոր-հակարգութիւն Ագաթ. բարեկարգ Պիտ. գըլ-խակարգութիւն Գր. տղ. թղթ. զրուցակար-գութիւն Խոր. անկարգ ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. յետնաբար «չամուսնացած, ամուրի» Պտմ. կիլ. 211. Անսիզք 53. Մխ. դտ. 371.-նոր բառեր են՝ արտակարգ, անկարգանալ, անկարգապահ, կարգադրիչ, կարգազուրկ, կարգալոյծ, կարգախօս, կարգաթողութիւն. կարգապահ, կարպագահութիւն, կարգապա-հական ևն։
• Muller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 5. 141 սանս. varga «կարգ» բառի հետ։ (Սրա հետ է կցւում լտ. volgus, vul-gus «ժողովուրդ», որով հայերէնի հետ համեմատութիւնը ձայնապէս բոլորոժ վին հեռանում է)։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varga «կարգ»։ Հիւնք. կարճ բառից։ Արշէզ, ՀԱ 1896, 268 եբր. [hebrew word] aug «կարգ» բառից (որ Gesenius-ի բառարանի մէջ գոյութիւն չունի. չկայ նաև [hebrew word] arg ձևով)։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 դնելով <*գարկ, կցում է սանս. várgas բա-ռին, որից բաժանում է լտ. vulgus։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Կր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Շմ. Տփ. կարք, Մկ. կարք՝, Մշ. կարկ, Ակն. Պլ. Սեբ. Սչ. գարք, որոնք սովորաբար նշանակում են «եկեղեցական աստիճան, կրօնական արարողութիւն, թաղման կարգ», իսկ Սչ. «կարգ, օրէնք». որից Ախց. Կր. կարքէլ, Տփ. կա՛րքիլ, Ակն. Պլ. գարքէլ, Ասլ. զարքէ՝լ, Խրբ. գարքիլ, Մշ. կարկել, Սչ. գ'արքել, Հմչ. գարքուշ «ամուսնացնել»։ Նոր բառեր են կարգուիլ, կարգուկ, կարգմուն, կարգին «լաւ», կարգաւորցու «կրօնաւորա-ցու»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარგი կարգի «կարդ. շարք. 2. գեղեցիկ, սիրուն, ընտիր», ❇არგი თვინო կարգի ղվինո «կարգին (լաւ) գինի», კარვი კარაკი կարգի կարաքի «կարգին (լաւ) կարագ», კარგი ადამიანი կարգի ա-դամիանի «լաւ մարդ», ჭარგი ა կարգի ա «լա՛ւ, բաւական է». კარგვა կարգվա «կար-զաւորութիւն, կարգադրութիւն», მკარვავი մկարգավի «կարգադրիչ». საკარგავი սա-կարգավի «վերակացու, հսկող», გახკარვუ-ლება գանկարգուլեբա «կարգաւորութիւն, վարչութիւն», განკარვვა գանկարգվա «իշ-խել, ուղղել, կանոնաւորել, կարգադրել, կարգաւորել»։-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնէից բարբառով gark «սքեմ քահանա-յական» (Բիւր. 1899, 116), ուտ. կարք «կարգ» (դպրոցի միջոցով մտած բառ)։
ԿԱՐԳ որ եւ ԴԱՍ. յորմէ յն. դա՛քսիս. τάξις, διάταξις, στίχος ordo (յորմէ թ. օրտու ) series, ordinatio, dispositio եւ այլն. Շարադասութիւն. դասաւորութիւն օրինօք. բարեկարգութիւն. շարք.
Բանակեսցին որդիքն իսրայէլի այր ըստ իւրաքանչիւր կարգի։ Կարգ պաշտօնէից, կամ քահանայից, նախնեաց, քաղաքի, աստեղաց, քարանց, ականց, բանի, լեզուի, եւ այլն։ Կարգ եդ խաւարի։ Եւ թէ իցեն ի կարգի, գովեցայց ի կարգել անդ (զբանս)։ Խնդամ իբրեւ տեսանեմ զկարգն ձեր։ Ամենայն ինչ ձեր պարկեշտութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի։ Իւրաքանչիւր յիւրում կարգի։ Ամենայն կարգօք լի։ Եսթեր ոչ փոխեաց զիւր կարգն (այսինքն զընթացս կենաց. ἁγωγή vitae ratio )։ Հարին զնոսա սրով սուսերի ի քաղաքէ կարգաւ մինչեւ ցանասուն։ Գործ կախաղանաւ կարգ առ կարգ. յն. կարգ ի վերայ կարգի. եւ այլն։
ԿԱՐԳ ասի եւ յայլ գիրս Դասակարգութիւն հրեշտակաց, կարգաւորութիւն եկեղեցական աստիճանաց, մանաւանդ քահանայութիւն, եւ եպիսկոպոսութիւն. կրօնք միանձանց, եւ որոշումն ամենայն վիճակի մարդկան, եւ արարածոց առ հասարակ, եւ ամենայն բանից եւ գործոց։
ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. իբր շ. καὶ τὰ ἐξῆς et quae sequuntur, et cetera. Այլովքն հանդերձ. Եւ այլն.
Իբրեւ զոչխար ի սպանդ վարեցաւ, եւ որ ի կարգին է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
Վասն քո մեռանիմք զօրհանապազ, եւ որ ի կարգին է սորին՝ սաղմոս. (Նար. կ.։)
Ուրանօր երկիւղ է պատուիրանաց պահպանութիւն, եւ մարմնոյ մաքրութիւն, եւ որ ի կարգին. (Խոսր.։)
ԿԱՐԳԱՒ. իբր մ. ἐξῆς, καθεξῆς, ἕπητα, ἑξοχῶς, τακτικῶς, εὑτάκτως, τάξει, τεταγμένως ex ordine, ordinate, -tim, deinde, consequenter եւ այլն. Մի ըստ միոջէ. հետզհետէ. կարգավորապէս.
Կարգաւ եկեսցեն նշանք իմ։ Կարգաւ գրել, կամ պատմել, շրջել. (Եւ. ՟Ժ. 1. Ղկ. ՟Ա. 3։ Գծ. ՟Ժ՟Ա. 4։ ՟Ժ՟Ը. 23։)
Մերկանայր եւ դնէր զամենայն կարգաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յօրինեաց կարգաւ զերեւելիս եւ զաներեւույթսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Զարս անուանիս կարգաւ շարադասեալ։ Սկսեալ ի թագաւորուենէն աղեքսանդրի, կարգաւ որ ինչ եղեալ աստ գործ քաջութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 1։)
ԸՍՏ ԿԱՐԳԻ. Նոյն ընդ վ. կարգաւ. Կարգաւորաբար. ըստ պատշաճի. օրինօք.
Ըստ կարգի վարիլ, կամ յարմարել, հիւսել, խօսել, գրել, ողղել, բերել, ունել. (Պիտ.։ Շ. ՟ա. յհ.։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Եղիշ. ՟Է։)
Որ կարգ ըստ կարգի թագաւորեցին։ Կարգ ըստ կարգի յօրինեալ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Կարգ ըստ կարգի խաղան ի լոյսն առաւօտեան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւն եդից կարգ ըստ կարգէ։ Որք ի յուլիոս կայսերէ եւ յօգոստեայ կարգ ըստ կարգէ եղեն ինքնակալք։ Զասորեստանեայց թագաւորսն կարգ ըստ կարգէ համարի։ Նինոսգ զորմէ մանր կարգ ըստ կարգէ գրել փութացաք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սկիզբն առնեմք մաղթել ողորմութիւն (վասն ամենեցուն) կարգ ըստ կարգէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Ապա եւ զառաքինութիւնսն համարի կարգ ըստ կարգէ. (Ոսկ. ես.։)
Ի ԿԱՐԳ ԱՐԿԱՆԵԼ, ԱՆԿԱՆԻԼ. Կարգաւ հետզհետէ դնել, դնիլ. ի վերայ բերել. շարունակել.
Զթագաւորս որ յետ նոցա էին ի կարգ արկեալ՝ համարի։ Ի կարգ արկեալ պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Բ.։)
Զամենայն ներգործութիւնս հոգւոյն ի կարգ արկեալ՝ ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ այսպէս ի կարգ անկեալ աւուրքն ունին. (Արշ.։)
Մի ըստ միոջէ ի կարգ անկեալ չուէին. (Յհ. կթ.։)
Ի կարգ անկեալ բանիւն առաջի դնէ։ Ի կարգ անկաք երկնաչու ճանապարհին. այսինքն սկսաք յառաջ խաղալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ. եւ ՟Թ։)
ՄԻՈՎ ԿԱՐԳԻՒ. Իբր Ընդ մի համար. որ եւ ասի Ընդ մի.
Զկրկին գալն նոցա առ քահանայպետսն՝ միով կարգիւ բաւական համարեցաւ պատմել. (Սկեւռ. յար.։)
ԿԱՐԳ. series, linea (հյ. շար թ. սըրա, լծորդ ընդ լտ. սէ՛րիէս). Տող գրոյ.
Գրեալ ի սկզբանն կարգս ինչ սակաւ՝ ոսկետեսիլ գրովգ այլ կարգք ինչ եղծեալքգ Կարգ մի եւ կէս կարգիգ Սքանչելատեսիլ ոսկէգիր կարգովն. (Փարպ.։)
ԿԱՐԳ. διαδοχή successio. Յաջորդութիւն.
Զկարգաց անցից առաքելոցն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
Զի թէ իրաւամբ սպանանեն, ի կարգի դահճի եղիցին։ Որ ձեւով եւ անուամբ ի կարգ մտանեն. (Երզն. մտթ.։)
spoils, plunder, booty, pillage, sack, robbery;
spoiled, destitute;
մերկ — կացուցանել զոք ի հանդերձից՝ յիշխանութենէ ի զինուց, to despoil of one's clothes, of one's authority, to disarm, to strip off.
• , ո, ի հլ. «թալան, լափշտա-կուած և աւար առնուած բաները» Ա. մակ. դ. 23, ժ. 27. Եփր. ել. էջ 154 և նին. Եւս. պատմ. Եւագր. «մեռելի թողած իրերը» Կա-նոն. «կողոպտուած, թափուր» Բ. մակ. թ. 16. Ագաթ. որից կողոպտել «յափշտակել, աւա-րել» ՍԳր. Վեցօր. Փարպ. «դիակը քայքա-յուիլ, փտիլ» (այս իմաստը չունի ՆՀԲ) Բուզ. 49, 184 (Նեխեցան մարմինք նոցա և կողոպտեցան և յաղկեցան, քակեցան, լու-ծան. Մինչև կողոպտեցաւ ամենայն մար-մինք դիոցն). կողոպտիչ Եզեկ. լթ. 10. Ոսկ ևս. կողոպտած Ես. խթ. 24. դիակողոպուտ Եւս. պտմ. դիւրակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. դժուարակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. գանձա-կողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12 ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. ϰλεπτον, σxυλεύω «ևռ. ղոպտել», թրք. քելէփիր «շատ էժան գնուած բան», հյ. կապուտ, լտ. cap. tum։ Pictet 2, 47 կով բառից է կար-ծում։ Տէրվ. Altarm. 105 նոյն ընդ ճո-ղոպրել և սանս. ud-grabh։ Müller, Arm VI և Bugge KZ 32, 63 յն. ❇λυτή, ϰλεπτω, լատ. clepo «ծածուկ գո-ղանալ», գոթ. hlifa, hliftus, հպրուս. au-klipts «փոխ տալ» բառերին ցեղա-կից։ (Մերժում է Pedersen KZ 39. 378, որի հետ համաձայն է նաև Walde 169)։ Հիւնք. յն. ϰλέπτω Մ. Ս. Դաւիթ. Բէկ, Յուշարձ. 397 կեղ, կեղեքել և ծոյլ բառերի հետ՝ իռլ. čol, գալլ. čwL հբրըտ. caul «մեղք, յանցանք»։
• ԳՒՌ.-Կր. կօղօպուտ. Ալմ. կ'ողրպուտ. Բլ. կօղօբուղ, Մկ. կուղրպիւտ, Երև. Տփ. կօղօպուրտ, Խրբ. գօղօբուրդ՝, Զթ. գօղօ-բույդ. գօղօբուրդ կամ գուղբույդ, գուղբուրդ, Մշ. կօղօվուրդ՝, բոլորն էլ նշանակում են «մեռելի թողած զգեստները՝ որոնք քահա-նային են տրւում»։
κλέπτον, ληστεία furtum, latrocinium σκῦλον , λάφυρον, -ρα spolium, praeda. (լծ. յն գլէ՛բդօն. եւ թ. քէլէփիւր. որպէս եւ Կապուտ. լծ. լտ. գա՛բդում) Յափշտակեալ ինչք, որպէս դողօնք, եւ իրք մնացեալք յաւարէ, կամ ի մեռելոյ. որպէս իրաւունք եկեղեցւոյ. եւ Կողոպտելն, իլն. կողոպուրտ, թալան, սօյում.
Զկապուտն դարձուցին տերանց իւրում. (Եփր. նին.։)
Զկողոպուտ վախճանելոյ տանուտերաց ի տախտէ եւ յաթոռոյ մինչեւ ցպնակ եւ ցդրգալ. (Կանոն.։)
Որք ի տանն են, ոչ գիտեն զժամ կօղոպտոյ քուն եղելոցն. (Եւագր. լ։)
Վասն կողոպտից իւրոց, եւ վասն այլոց ժպրհութեանց իւրոց դատեցաւ։ Վասն կողոպտիցն՝ զոր ժպրհէր եւ առնէր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
Մերկ եւ կողոպուտ եւս ի հանդերձիցն զթագաւորն կացուցանէր. (Ագաթ.։)
Զնա մերկ կողոպուտ արար ի զնուցն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կրկին նշ. բերի ասելն.
Եղեւ թիւ սպանելոցն ՟ռպ. թո՛ղ զբազում վիրաւորս, եւ զկողոպուտն, եւ զձերբակալսն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
• Klaproth, As. polygl. 102 կոճակ= պրս. goz։ ՆՀԲ լծ. կոճղ, կոզակ։ Հիւնք. կոճ հանում է կուճ բառից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին պրս. ❇ kož «արմատ ծառոց», [arabic word] gōzak «ոտ-քի կոճ», որից քրդ. guzek, զազա. φč-zéke «ոտքի ոսկոր». kuzek a link «ոտ-քի կոճ»։ Karst, Յուշարձան 414 կո-նաև բառին է կցում մոնգոլ. tobzi «կո-ճակ» ևն։
• ԳՒՌ.-1. Վն. կոճ, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօճ, Ալշ. Մշ. կօջ, Խրբ. գօջ, Մկ. Ոզմ. կուճ «կոճ, գերան». նոյն բառն է զանա-զան առումներով՝ Ախց. կօճ «միս ծեծելու տախտակ», Հմշ. գէօջ «կոճղ», Խրբ. գօջ «հաստ փայտ», Խտջ. «շէնքի քիւ», Ղրբ. «ցորենի հասկի ծունկերը», Երև. Ղրբ. Մշ. «թելի կոճ, գլանիկ», Ջղ. կոճ «բթամատի առաջին յօդը. 2. համեմ», Սլմ. կոճ և Մրղ. կուին «կորիզ», Մրղ. կուիճ՝ նաև «ծնկան գլուխը», Ննխ. գօջ «վէգ»։-2. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Գոր. Ղրբ. Վն. Տփ. կօճակ, Ալշ Մշ. կօջագ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գօջագ, Տիգ. գօջmգ, Մկ. Ոզմ. կուճակ, Ասլ. գէօ-ջագ, գէօջայ, Ագլ. կէ՛ճmկ, Զթ. գուջօգ, գու-ջոգ, Սվեդ. գուջիւգ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակ», իսկ Ոզմ. Զթ. նաև «կոկոն»։-3, Վն. կօճկել, Ախց. Կր. կօճկէլ, Գոր. Ղրբ. կօ՛ճկէլ, կուճա՛կէլ, կօ՛ժկէլ, Տփ. կօ՛ճկիլ, Երև. կօշկէլ, Մկ. Ոզմ. կուճկիլ, Զթ. Սվեդ. զուջգիլ, Ննխ. գօշգէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գօժգէլ, Խրբ. գօժգիլ, Ասլ. գէօժգէլ, Ագլ. կճm'կիլ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակները անց կաց-նել»։--4. Մշ. կօջղէզ, Ոզմ. կուջուղա «կոճ-ղէզ».-5. Ախց. կօճիկ «մատների յօդերի ոսկորները», Սեբ. գօջիգ «ոտքի կոճ», Հմշ. «ոտքի և ձեռքի կոճ, բուն»։ Նոր բառեր են կոճել «կոճիկներով խմորը շաղուել», ան-կոճակ, կոճակամայր, կոճակներաւոր, կո-ճահար, կոճկուիլ, կոճկոտիլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭი կոճի «տղայոց խաղի վէգ, ոտքի կոճ, գարշապար, գերան, հե-ծան, ծունկերը բռնած մի տեսակ պար (присядка)», յოკვა կոճվա «ծունկերը բըռ-նելով պարել», კოჭა կոճա «կոճապղպեղ. gingembre». ვვითელი კოჭა ղ' վիթելի կոճա «կոճապղպեղ, հյ. դեղին կոճ», კოჭაკი կոճակի «կեռ», ճանկ», լազ. կոճի, կոնճի «ոտքի կոճ», թուշ. կոճ «կոճապղպեղ», քրդ. [arabic word] koč «ծառի կոճղ, արմատ, փայտի մեծ կտոր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 346. իսկ անդ՝ էջ 80 piš̌koz «զգեստի կամ ծաղկի կոճակ» կասկածելի է համեմատել հյ. կոճակ բա-ռի հետ, ինչպէս անում է Justi, վերլուծելով piš «առջևը»+ հյ. կոճակ). թրք. գւռ. Եւդ. ❇, [arabic word] gōjāg «ծառի կոճակ, կոկոն» (Յուշարձան 330 ա և Բիւր. 1899, 798), գւռ. թրք. և յն. Ատն. gōjeg «ցորենը հողի տակ արմատներ ձգելը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), թթր. (Տոբոլսկի բարբառով) [arabic word] kučuk «ծառի կոճակները» (Будaговъ 2, 146), ն. ասոր. kocá «կորիզ (=գւռ. կոն)», հարա-ւային Ռուսիոյ գնչ. kučak «զգեստի կոճակ» (անձամբ քաղած եմ այս բառը Ռոստովի գնչուներից)։-Հայերէնից փոխառեալ եմ կարծում նաև թրք. [arabic word] qopča «զգեստի եոճակ», [arabic word] qopčalə «կոճակաւոր», [arabic word] qopčalamaq «կոճկել», ո-րոնք չեն կարող բացատրուիլ թուրքական արմատներով և որոնց դէմ Будaговъ 2, 68 չի տալիս որևէ թաթարական ձև. (բուն թուրքերէն բառն է [arabic word] duyme «կոճակ») Թուրքերէնի միջոցով բառը անցել է արե վելեան Եւրոպայի զանազան լեզուներին, ինչ. ալբան. kopše, komtše, ռում. copee, հունգ. kapocs, բուլգար. kopca, սերբ. kópca, սլ. kgpca նոյն նշ. (Berneker 564)։ Ուտ. qoǰ «տանիքի թեք գերանը»։
լծ. ընդ Կոճղ, եւ Կողակ. ռմկ. կոճ, եւ կոճակ. Կունտ ինչ իբր յօդ կամ մասն ի դուրս ցցուեալ. Երբեմն որպէս Կոզակ կամ կողմանոց շինուածոյ.
Խոյակք կոճոց դրանն, կամ մտից. յն. ուսանոց. ἑπωμίς. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 2. եւ 3։)
Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ։ Խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսւոյս եւ յայնկոյս. ապա զդրանդիքն դնեն. (Նչ. եզեկ.։)
Երբեմն որպէս Վէգ. լիցք. ... ἁστράγαλος talus lusorius.
Եւ որպէս Գնտակ սրունց ի վերնակողմն թաթից. եւ Ո՛ր եւ է կոտորակ կամ յօդ զօդեալ եւ զօդիչ ի մարմնի.
Մինչեւ ցկոճն կարծէի թէ ջուր է. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Զսուրբ աջն հատեալ՝ տուեալ նմա զկոճ մատինն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զմատունս ձեռաց նորա կոճ լուծանել. (Ճ. ՟Ա.։ (ուստի Կոճոպել։))
Իբրեւ զվիշապ ձգեցաւ ի կարթէ փրկչին, եւ իբրեւ զանասուն զքթովն՝ զկոճէս առաւ. (Ոսկիփոր.։)
trunk, log, block;
trunk, body;
fetters, shackles, stocks;
rack, torture;
parent-stock, race, lineage;
դնել՝ պնդել ի կոճեղ, to put in stocks or fetters;
ի կոճեղս մատուցանել, to place on the rack, to put to torture.
• ԳՒՌ.-Սեբ. գէօժղ «կոպիտ անտաշ փայտ՝ վրան բազմաթիւ ոստղերով»։
ξύλον lignum, cippus. Կոճ փայտի. թանձրութիւն արմատոյն, մասն բնոյ, եւ չաստապտնդ փայտ ծակ. կամ աղխեալ, յոր պնդեն զոտս պաժաւորաց.
Տախտակ անշարժուն, կոճղ կիսայրեաց. ((այն է դի) Նար. ՟Հ՟Գ։)
Եւ նովին նմանութեամբ ասի.
Ահա սիրեցեալ որդւոյն իմոյ ձեռքն, ահա ոտքս, ահա այ ամենայն կոճղն. (Մարթին.։)
Եդ ի կոճղ զոտն իմ։ Զոտս նոցա պնդեաց ի կոճեղ. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 24։)
Պրկեալ էին ոտք նորա ի կոճեղս (կամ ի կոճիղս). (Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։ եւ ՃՃ.։)
Տարկինոս սիւպերբոս եգիտ կապանս, դանս, կոճեղս, բանտս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ետ հրաման բերել կոճեղս փայտից, եւ առնել ըստ՝ ոլոքի խոտցաց ոտից նորա. (Ագաթ.։)
side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.
• , ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ի մի կողմն մեկու-սացեալ. լծ. ռմկ. գոց և թրք. qəz «աղ-ջիկ»։ Մորթման ZDMG 26, 556 բևեռ. gistiai, 649 բևեռ. gis, թրք. qez «աղ-ջիկ»։ Հիւնք. թրք. qəz։ Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 234 հանում է gWou -qWi-s նախաձևից, «փոքրիկ հովւուհի» նշանակութեամբ, հմմտ. յն. Bουϰίων յատուկ անունը, βουϰόλος «հո-վիւ» և իռլ. buachaill, բրըտ. bugel «տղայ, մանչ»։ (Այս մեկնութիւնը ըն-դունում է Boisacq 1101)։ Karst, Յու-շարձան 423 թրք. qəz «աղջիկ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 211 պհլ. khūs-hak «կոյս»? բառից։
• ԳՒՌ.-Շմ. կույս, Զթ. Ննխ. Սեբ. գույս, Մրղ. կուիս, Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սւմ. Մշ. Տփ. կուս, Ռ. գուս, բոլորն էլ փո-խառեալ են գրականից և նշանակում են «միանձնուհի, կրօնաւորուհի». Տփ. կուս ու կօկօմ «կոյս, անարատ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კუსი կուսի, ყუსი ղ'ուսի «կոյս, միանձնուհի», ցუեების მონახαერი ղ'ուսեբիս մոնաստերի «կուսավանք»։-Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 187 հայերէնից փոխառեալ է ռնում օւմ oəz, եակուտ. kə s «աղջիկ, կոյս»։
• , ի-ա հլ. «կողմ» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. տիմ. և Եբր. որից յայսկոյս. յայնկոյս, յետ կոյս, յետս կոյս ՍԳր. կու-սակալ ՍԳր. կուսակալել Եւս. քր. կուսակա-լութիւն Ա. մակ. ժա. 28. աստուածակոյս ՍԳր. Ոսկ. մեկուսի ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ Եզն. Ոսկ. մեկուսանալ Սեբեր. (հմմտ. պրս. [arabic word] yak su šudan «ի բաց կալ», բառացի «մի կողմ լինել»), չորեքկուսի ՍԳր. քառակուսի Եպիփ. ծն. Յաւտ. երեք կուսի Սեբեր. ծովակոյս Ել. իզ. 22. Յես. ը. 11. հետաօռքրական նորագիւտ բառ է կու-սանկաւ (թերևս ուղղելի կուսանկատ) «ա-ւառու կուսակցական, կողմնապահութեւն անող» Բառ. երեմ. էջ 274.-նոր բառեր են կուսակալանիստ, կուսակից, կուսակցական կուսակցականութիւն, կուսակցութիւն, ան-կուսակցական ևն։
• ՆՀԲ լծ. կուշտ և պրս. kosa «ան-կիւն»։ Müller SWAW 66, 271 զնդ. *kaosa=kusra «անկիւն»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 9 պհլ. kusti «կողմ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 104 կէս և կից ձևերի հետ՝ երկու բառից։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Ncт. 215 ուզում է տեսնել պհլ. pātkos>հյ. պատգոս, kostak «երկիր» բառերի մէջ։ Մառ ЗВO xIx, 070 յաբեթական krs արմատից. հմմտ. վռազ. կերձոյ «կող, կողմ», տե՛ս նաև կէս, կործանել։ Karst. Յուշարձան 400 ասուր. kisū «կողմ», 408 սումեր. Նš «կողմ»։ Մարքվարտ (անձնական) պհլ. *kōs ձևից, որ գտնում է pat-kos բառի մէջ. հմմտ. հյ. պատգոսապան և սոգդ. qōš «կողմը»։ Շէֆթէլովից KZ 54(1927), 252 դնում է կէս (/2) բա-ռից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 102 իրան. *hausa-ձևից. հմմտ. սոգդ. qoš «կողմ», պհլ. kušt>հյ. կուշտ և kust--ak «գաւառ, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կուս, որից նեսկուս «ներսը» (հմմտ. ներս կոյս «մէջը» Ադամ. 136), Ղրբ. կիւս, միայն էսկիւս «այս կողմ», էնգիւս «յայնկոյս», մաշքիւս «մէջի կողմը» բառերի մէջ. Շմ. գիւս, Ղզլ. գուս «կողմը», որից մին գուս «մէկդի, մի կողմ», Տփ. պահուած է միայն «Ասծու կույս կուղմանէ իմ խօ-սում» ասացուածի մէջ։
ա.գ. ԿՈՅՍ παρθένος virgo, pusa. որ եւ ԿՈՒՍԱՆ, ի, աց. (որպէս թէ ի մի կողմն մեկուսացեալ. Լծ. ռմկ. գոց. եւ թ. գըզ.) Աղջիկ անփորձ յառնէ. օրիորդ մաքուր եւ անշաղախ. կուս, կուսանք.
Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։
ԿՈՅՍ. պարզապէս է սեպհականեալ անուն սուրբ աստուածածին մարիամու միշտ կուսի, որ է կոյս եւ մայր, մայր եւ կոյս.
Ահա կոյս յղասցի։ Եւ անուն կուսին մարիամ. եւ այլն։
ԿՈՅՍ՝ յարականն, Անկին այր, ողջախոհ երիտասարդ.
Ետես կոյս հնոյն զկոյս նորոյս, եղիա զյովաննէս (ի թաբոր). (Եփր. այլակերպ.։)
ԿՈՅՍ՝ նմանութեամբ, Փակեալ եւ կքեալ ինչ, խորհրդաւոր.
Ծնեալն ի կուսէդ՝ այսօր վերստին յարութեամբ ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն. (Շար.։)
Ի կոյս երկրէ նոյն յառնելով, եւ զկնիք ամբողջ իսկ պահելով. (Շ. խոստ.։)
Այն որ առանց ամուսնութեան ծնաւ զադամ ի կոյս երկրէ. (Եփր. համաբ.։)
Կո՛յս պատկառանաց (այսինքն պատկառօղ) դատաստանն ասի իսկ, եւ ճշմարիտ՝ որպէս ասացել է. (Պղատ. օրին. ԺԲ։)
Եօթն թիւդ կոյս լսի՝ որպէս աթենայ, եւ կոյս. Վասն զի եօթնդ ոչ ծնանի յումեքէ. (Սահմ. ԺԴ։)
Այս թիւ պանծալի՝ կոյս ոմն է. (Նար. ԼԱ։)
ԿՈՅՍ. Անուն միոյ ի ժբ կենդանակերպից. խօչէ. cf. ԿՈՒՍԱՆԱԿ։ (Տօմար.։)
ԿՈՅՍ 2 (ի կոյս, կուսէ, ի կուսաց.) գ.մ.նխ. Կողմն. դի, կողմը. դարաֆ. (լծ. եւ կուշտ. եւ քէօշէ.) եւ Դէպ ի. առ. ի նպաստ. ... Տե՛ս եւ Յայս կոյս. յարեւելս կոյս. յարեւելից կուսէ, եւ այլն.
Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել։ Յո՛ր կոյս եկ միտք ուղղչին կամիցին։ Յայլազգեաց կուսէ։ Ի ծովակողմն կուսէ։ Ի հարաւակողմն կուսաց։ Դարձաւ ի թիկունս կոյս։ Որ ոչն է ընդ մեզ հակառակ, ի մեր կոյս է։ Եթէ աստուած ի մեր կոյս է. եւ այլն։
Եւ եթէ լինի նա ի կոյս օրինացն. (Եփր. համաբ.։)
եղիցիս դւ ի ձախակողմն ի կուսէ անտի ... Ի ձախակողմն կուսէ ի մեղաւորաց կարգի գտանել. (Կոչ. ԺԵ։ Իսկ Ա. Մակ. Ժ. 11։)
Շինեցէք զլեառն իոն շուրջ ի չորս կոյս յորձաքար վիմաց. իմա՛ որպէս բարդ բառ, չորեքկուսի։
Որ զերիսն ունին կոյս ... երեք կողքն հաւասարք. (Եւկղիդ.) իբր եռանկիւն հաւասարակողմեան։
Ի կայս եւ ի կոյս կողմանց հիւսիսոյ. (Նար. խչ.։)
Անդրէն ի նոյն կոյս գառնալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ելցեն ի բացեայ կոյս ժողովուրդ. (Վրք. ոսկ.։)
Ի կատարածն կոյս թղթիս. (Սարգ. բ. պ. Զ։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին։ Ըստ գլխոյ կուսէ։ Դարձեալ յեղբայրն կոյս։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ։ Եւ ապա կոյս մի ընդ միւսոյ կուսին մուրցացի ընդհարեալ։ Սակաւ ինչ ընդ կոյսս հարեալք ընդ միմեանս. (Յհ. կթ.։)
Կենդանախարուկել ի նմանն կոյս ջերմութիւն։ Յաստուծայինն կոյս ունկնդրութիւնն. (Դիոն.։)
Խռովութիւնք յամենայն կուսաց կային ի վերայ։ Ի մէջ կուսէ ամենայն տնչ ի գլուխ ել։ Չի՛ք ինչ ի քէն կուսէ նենգութիւն։ Ոմն ի սորա կոյս, եւ ոմն ի նորա. (Ոսկ. մ. Ա. 7։ Գ. 6։ եւ Ոսկ. բ. տիմ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Եթէ աստուած ի հեթանոսաց կոյս է, ո՞վ է որ զմէնջ չարախօսէ. (Եփր. հռ.։)
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
• ե հ,. «բարդ, խումբ, բազմութիւն» ՍԳր. «երամակ, խումբ, ջոկ՝ մանաւանդ ձիերի» նորագիւտ Բ. մնաց. թ. 25. Փիլ. շն. 279. Խոր. բ. է. Պտմ. աղէքս. 16. «մարդոց բազմութիւն» Խոսր. պտրգ. որից կուտել «դիզել, հաւաքել» ՍԳր. Ոսկ. կուտոց Եփր. թգ. 457. բազմակոյտ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 110. Վեցօր. հայակոյտ Ագաթ. գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1. դիակոյտ Յհ. կթ. լեռնակոյտ Ա. նան. եևեղ. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. խե-ցակոյտ Ագաթ. ծերակոյտ ՍԳր. Մծբ. նա-խարարակոյտ Ագաթ. Բուզ. կարկառակոյտ Յես. գ. 13. կուտակ Մծբ. Կոչ. կուտակել ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. կուտակութիւն Կոչ, կուտապան «ձիերի երամակի վերակացու» Երզն. քեր. (գրուած է կոյտապան), որ և կուտպան Սիւն. քեր. 209. Միխ. աս. էջ 619. կուտկէն «ուղտի սապատ» Կիր. տպ. Վե-նետ. էջ 214 ևն։
• + Պհլ. *kot ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] kod «ժողովեալ, 2. դէզ կա-լի և այլոց. 3. աղբ՝ զոր թափեն յարտո-րայն վասն զօրութիւն տալոյ»։ Սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] kuta «դէզ, բազմու-թիւն», գնչ. kidao «կուտել», ինչպէս նաև ասոր. [other alphabet] qauti «կուտել, դիզել» (փո-խառեալ իրանեանից?)։-Հիւբշ. 173։
• ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։
• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, էջ 96 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. კოლტი կոլտի «խոզերի, եզների և ուղտերի խումբ», որ գործածուած է միայն ՍԳր։
պ. քիուտ. սանս. քութա. դաղմ. քուչա. θημωνία congeries, cumulus, acervus, moles. Հաւաքումն որ եւ է իրաց. մեծ քանակ կամ թիւ. դէզ. բարդ. շեղջ. յոլովութիւն. յաճախութիւն. ամբոխ. կուտ.
Ժողովեալ կամ կուտել կոյտս կոյտս զգորտս, կամ զգիակունս մարդկան. (Ել. ՟Ը. 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Բերել ի կուտից փայտից. (Ճ. ՟Ա.։)
Գունով եւ ձեւով, եւ կուտիւ եւ որքանութեամբ. (Նիւս. կազմ.։)
Կարգէ եւ զգաբաղ ոմն ի վերայ կուտից (համբարաց). (Խոր. ՟Բ. 7։)
Աւազոյն կոյտ։ Առ կոյտս խառնիճաղանճ բազմութեանց։ Ի կոյտս բազմութեան ազգաց։ Պահեստ կորստեան. եւ կոյտ կսկծման։ Ի կոյտս մոխրոց։ Կոյտք մեղանաց ամենայն տիեզերաց. (Նար.։)
Ի կոյտ հասակին իւրեանց հայեցեալ հպարտացան. (Վրդն. պտմ.։)
ԿՈՅՏ. ἁγέλη (յորմէ թ. աղըլ ). grex, caterva ἰπποφορβία, ἰπποστασία greges equorum, qui aluntur. Ջոկ. երամակ անասնոց, մանաւանդ ձիոց.
Զկոյտս երամակացն եւ հօտիցն. (Խոսր.։)
Հայելով յընդելեաց եւ յանձեռնընդելից յանասնոց յանբաւ կոյտս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի կոյտս, եւ յասպատանս էշս մեծամեծս բուծանեն (ի պէտս ջորւոյ). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցնձի կարի մծ յոյժ, ասելով. տէր արքայ, զայս ի կոյտսն քո գտաք ծնեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
ԿՈՅՏ. Ժողով կամ բազմութիւն մարդկան.
Ամենեցուն խմբեալ կուտիցն արանց եւ կանանց՝ զբանն (վարդապետութեան քրիստոս). (Խոսր. պտրգ.։)
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
• , ի, ի-ա հլ. «աչազուրկ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. բ. 19. որից կուրանալ «տեսողութիւնը
• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմա. տելով պրս. ձևի հետ։ Klaproth, Me-moires 1, 426 սանս. kuritā, թրք. kor, kór ռուս. kriwoe «ծուռ»։ ՆՀԲ թրք. քէօր, քեօռ, եբր. եօռ։ Peterm. 25, 38 պրս. և թրք. kor։ Lag. Urgesch 935 պրս. kōr, զնդ. kōya։ Մորթման ZDMG 24(1870), էջ 80 թրք. kōr։ Müller SWAW 38, 572 ևն պրս. kōr։ Justi, Zendsp. 81 սրա հետ նաև զնդ. kavan «կոյր ի գիտութեան օրինար»։ Մառ ЗВО KIx, 0156 դնում է յաբեթական ղւր արմատից. հմմտ. տուբալկ. *վեր «կոյր», մինգր. դեե-'վերը «կուրաց նել», իսկ պրս. kor փոխառեալ է յա-բեթականից։ Karst, Յուշարձան 420 ալթայ. soqor «կոյր», թրք. kxor «կոյր». եաևուտ. sokkor «միականի»։
• ԳՒՌ.-Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։
ռմկ. կուր. թ. քեօր, քեօռ. եբր, եօռ. τυφλός caecus. Զաչացու. զրկեալ յաչաց. եւ Միականի.
զականին եւ կոյր։ Առաջի կուրին գարթագղութիւն մի՛ դնիցես։ Աչք էի կուրաց։ Աչք կուրաց բացցին։ Կոյրք են՝ կուրաց առաջնորդք։ Կոյր ի ծնէ.եւ այլն։
Գործէին զայս եւ առ կուրիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Լաւ է կոյր աչօք՝ քան կոյր մտօք։ Թագաւորն մեր մարմնոյ միով ակամբն կոյր է, այլ հոգւոյն բնաւ չի՛ք իսկ աչք. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Ի ծնէ կուրիցն. (Լմբ. իմ.։)
ԿՈՅՐ. մ. իբր Կուրաբար, կոյր մնալով. կուրութեամբ.
Կոյր վախճանեսցես զկեանս քո՝ զմիանալի արեգակն տեսանել ոչ կարացեալ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
morsel, part, fragment, slice, bit, piece, lump;
— հացի, piece of bread.
• , ի-ա հլ. «պալատական մի պաշ-աօնեայ». մէկ անգամ ունի Մխ. դատ. էջ 268 «Իսկ ի կոտորացն լինին ակտարք, որ է նշանագիրք»։
• Բաստամեան (անդ) լտ. cauter «պա-հապան, հսկող» բառից։
ԿՈՏՈՐ κλάσμα fragmentum τέμαχος, ψωμός frustum. որ եւ ԿՈՏՈՐԱԿ. Հատուած իրի բաժանելոյ բեկմամբ, պատառմամբ, եւ կտրելով. մանաւանդ Պատառ եւ նշխար հացի. կտոր.
Կոտորոյ միոյ հացի։ Բարձին զնշխարս կոտորոցն. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 20։ ՟Ժ՟Ե. 37։ Մրկ. ՟Ը. 8. 19. 20։ Ղկ. ՟Թ. 17։ Յհ. ՟Զ. 12։)
Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտոց. (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 12։)
Նշխար ինչ կոտորոյ հացի. (Յհ. կթ.։)
Առ կարօտութեանն ժտի (աղքատն), առ կոտորոյ հացի. (Ոսկ. ես.։)
Հեշտութեամբ ուտէ զկոտորն, ուրախութեամբ ի քուն լինի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Հեռանալ ի պատերազմաց, եւ ուտել զիւրաքանչիւր խաղաղութեան կոտոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
curved, bent, crooked, adun-cous;
ի —, bowed, inclined;
down, below, downwards;
ի — կորացեալ, depressed, cast down;
ի — կործանել, to cut down, to overturn, to throw to the ground, to overthrow, to upset;
to dishearten thoroughly, to strike with dismay, to confound, to abash;
ի — կործանիլ, to fall, to break down, to sink, to be overthrown;
to droop, to be disheartened, to give way, to lose heart, to be ashamed, abashed;
— գիծ, curve.
• «ծուռ, ծռած» Գ. թագ. ի. 11. Վեցօր. որից ի կոր «ամօթահար, կորագլուխ» Ոսկ. մ. ա. 5, 9 և Ես. Մծբ. կոր ի գլուխ Ողբ. ա-8. Ոսկ. յհ. բ. 20. կորագլուխ Ղևոնդ. կորա-կոր ՍԳր. կոր ի կոր Նար. Ոսկիփ. կորակը-տուց Վեցօր. կորանալ ՍԳր. Ոսկ. ես. կո-րանք «ամօթահար մնալը» Բ. մակ. թ. 1 Եւս. պտմ. Մծբ. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 670). կորացուցանել ՍԳր. կորնթարդ Սահմ. («զենիթ» իմաստով է գործածուած Տաթև. ձմ. ճլդ. և ամ. 335. Իմաստասէրքն սկիզբն աւուրն զկէսօրն եդին, յորում արե-գակն ի կորնթարթս երկնից ելեալ թագաւո-րէ. Արտաքինքն զմէջ աւուրն ասեն սկիզբն, յորում ժամու արեգակն ի կորնթարդն երկ-նից ելանէ). ակնկոր Ոսկ. մ. բ. 15, էջ 600 (տպ. ակնկոյր), ակնկորել Գ. թագ. իա. 29. Ոսկ. կամակոր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. գլխա-կորիլ Ոսկ յհ. ա. 16. կորաքամակ (նոր բառ) ևն։ Այս արմատի միւս ձևերն են կեռ «ծուռ, կոր. 2. ճանկ» (տե՛ս առանձին) և կոռ «ծուռ, կոր», որ երկուսի միջին օղա-կըն է և գտնւում է միայն գաւառականների մէջ (տե՛ս տակը)։
• вoй, յն. γυρός, ϰυρτός, թրք. egri, ey. ri, ռմկ. կեռ։ Տէրվ. Altarm. 31, ծան 1 կոր=լտ. curvus։ Canini, Et. etym. 133 անգսք. kerr «կոր»։ Հիւնք. յն. ϰορωνη, γυτω, լտ. curvus։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով բառերի հետ հնխ. gal, gul «կլոր լի-նեւ» և սեմ. gal «շրջան առնուլ» ար-մատից. հմմտ. յն. ϰυλλός «կոր», լտ. col-lis և հյ. գլել, գլան։ Müller, WZKM 10, 354 յն. ϰυρτός, լտ. curvus խմբի հետ, որ Հիւբշ. 520 ընդունում է մի-այն այն պայմանով՝ որ հնխ. q ձայնը o-ի մոտ դարձած լինի կ։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur', հյ. ծուռ և թիւր։ Scheftelowitz BВ 28, 304 յն. ϰορωνός ևն բառերի ընտանիքին։-Այս ընտանիքի անդամներն են յն. ϰορωνη «ծայրը ծռած՝ կեռ մարմին», ϰορωνος «ծռած, կոր», ϰορωνίς «ծայրը կեռ». ϰορωνιάω «կռանալ, կորանալ», ϰυρτός «կոր, ծռած, կորացեալ», լտ. curvus «կոր, ծուռ», ալբան. kurús «ծռել, կո-րացնել», լիթ. kreīvas «շեղ», հսլ. krivu «ծուռ», հիռլ. cruinϑ «կլոր» ևն, որոնք բխում են հնխ. qer-, qor-ար-մատից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 111 մեռժեւով սրանք, որ պիտի տային հյ. քոր ձևը, կցում է յն. γυρος «ծուռ, կլոր» ևն բառերին (որ ընդունում է Walde 216)։ Սակայն ուրիշ հնդևրո-պագէտներ սրա նախաձայն γ համա-րում են
• 36з. scheftelowitz KZ 53(1925), 249 և 54(1927), 229 դարձեալ դնում է յն. ϰορωνος «կոր», միռլ. čeair «ծուռ», պամիր. kard «կորացեալ»։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն կոռ ձևով՝ որից կոր Մկ. Սլմ. Վն. «կոր, ծայրը ծռած, կեռ, կոր գլխով», Մկ. Վն. «կորացած ծայրով հո-վուական գաւազան», Մշ. Վն. «ծայրը կեռ ցուպ», կոռ-մոռ գալ Վն. «ծռմռկուիլ», կո-ռագլուխ Վն. «խարդախ, խաբեբայ», կոռա-կոտոշ Վն. «ծուռ եղջիւրներով», կոռացնել Երև. «ծռել», կոռել Մկ. Վն. «որևէ բանի ծայրը կեռ շինել», կոռուիլ Վն. «ծռուիլ, կո-րանալ, կէս մէջքից կախուիլ, կզուիլ», կոո-քար Վն. «դուրս ցցուած մեծ ժայռ», կռա-կոռ Ղրբ. «կորաքամակ աառաւ»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. կիրի, միրի, կորի, մորի, կի-ւիմիրի, կորիմորի «կոր, ծուռ, կորացնելը, ձռելը», կիրիբսուն «ծռել», կիրիբաքսուն «ծռիլ, կորանալ», կորիբսուն «կորանալ. ծռիլ». հմմտ. հյ. կոռ-մոռ գալ կրկնականը։
• «կորչիլ, անհետանալ, փճանալ». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կազ-մուած են զանազան մասնիկներով՝ կորնչիլ «կորչիլ» ՍԳր. (ձևի համար հմմտ. յար-նչ-ել, երկ-նչ-իլ, մարտ-նչ-իլ), կոր-նչ-ումն Շիր. կորուսանել «կորցնել» ՍԳր. կորուստ ՍԳր. Եփր. ա. թես. կորուսիչ Ագաթ. Եզն կորստախառն Եփր. դտ. կորստական ՍԳը. Ոսկ. յհ. ա. 11. անկորուստ Ագաթ. երախ-տակորոյս Վեցօր. խորհրդակորոյս Օր. լբ. 28. համակորոյս Ոսկ. մ. ա. 20. հետակո-րոյս Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. ճշմարտակո-րոյս Վեցօր. մտակորուս Ոսկ. մ. ա. 3. շնորհակորոյս Եփր. թգ. ոգեկորոյս Կոչ. դե-նակորոյս Զենոբ. դաշնակորոյս Մարաթ կանխակորուստ Նար։ Բուն արմատական ձևը աւելի լաւ են երևան հանում կտ. կո-րեայ, հրամ. կորի՛ր, կորո՛։
• Peterm. 62 լծ. կործանել։ Տէրվ. Նա խալ. 78 ծիւրիլ բառի հետ հնխ. gvar ձևից իբր երկրորդ արմատական՝ *gar> ծեր արմատի։ Հիւնք. պրս. gōr «ռե-ռեոման» բառից։ Meillet MSL 9, 150 միացնում է հպլ. goryivi? ձևին, իսկ MSL 10, 278 միացնում է լեթթ. gur-
• stu, gurt «յոգնիլ», qurdens «յոգնած, լքեալ», հպրուս. gurīns «խեղճ, աղ-քատ» բառերին, իբր հնխ. gor-ալ-մատից։ Նոյնը յիշում է Հիւբշ. IF Auz. 10, 48։ Patrubány, Բանաս. 1902, 121 մերժելով այս մեկնութիւնը»՝ բառը հա-մարում է նոյն ընդ կեր, կերակուր ևն։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 147 սանս. guru, գոթ. kaurus «ծանր» բառերի հետ։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 304 կորուսանեմ=լիթ. kriuszu, kruszú «ջարդել, փշրել», իսկ կորնչիմ=սանս čalati «տատանուիլ», պրս. čalīda։ «երթալ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կորնել, Ալշ. կօրել, Մշ. կօ-րիլ, Երև. կօրչել, Գոր. Ղրբ. Շմ. կօրչիլ, Տփ. կօ՜րչիլ, կօրցընիլ, Սեբ. գօրիլ, Կր. կօր-սըվիլ, կօրի՛, Ննխ. գօրցըվէլ, Սչ. գօրսընել կամ գօրսընցընել, Տիգ. գօրսվիլ, Հմշ. գոյ-սըվուշ, Մկ. կուրուսիլ, Մրղ. կուրսոււրէլ, Սլմ. կուրսըվել, Վն. կուրիս «կորած», Ոզմ. կուռսիլ «կորչիլ», Ագլ. կրօ՛նիլ «կորչիլ», կրցա՛նիլ «կորցնել», Զթ. գշնըվը՝լ «կորչիլ». գըշնը՝լ «կորցնել»։ Նոր բառեր են կորու Եւդ. «կորած, ի զուր վատնուած», կորուկ, կորուսական։
(լծ. լտ. գու՛րվուս, դաղմ. քռիվ. յն. ղի՛րօս, գիրտօ՛ս. թ. էկրի. ռմկ. կիռ ). κυρτός, ἁγκύλος, καμπύλος, σκολιός incurvus, curvus, gibbosus, inflexus, perversus եւ այլն. Կամարաձեւ. թեքեալ. ի վայր կոյս խոնարհեալ. թիւր. ծուռ. սապատողն. ճանկաւոր.
Մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն. (Գ. Թագ. Ի. 11։)
գիշակերքն կոր կտուց ունին. (Վրդն. ծն.։)
Կոր կամացն մեքենայից. (Նար. առաք.։)
Որ ի վերջին դարս եւ ի կոր, ուր ոք չըկայ արժանաւոր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Լքանես թողուս զմեզ կոր. իբր կորագլուխ. (Կեչառ. աղեքս.։)
Ունէր զգլուխն իւր ի կոր. (Վրք. հց. Դ.) հին ձ. այլ ձ եւ տպ. կոր։
Տեսանէ զպարասկեւի հին եւ պատառոտուն հանդերձիւ, եւ զգլուխն ի կոր. (Հ=Յ. յունիս. ԺԶ.։)
Զի մի՛ զանձն ի կոր ոք կործանեսցէ։ Մի՛ աղքատութեամբ ի կոր կործանիցիմք. (Ոսկ. մ. Ա. 5. եւ 9։)
Ի կոր կորացեալ՜ տրտմեալ ի կոր կործանեցան, կամ կործանեցաւ, կամ կործանեսցի։ Ի կոր կործանման, կամ կործանմամբ. (Մծբ.։ Փարպ.։ Արծր.։ Նար.։) cf. ԿՈՐ Ի ԿՈՐ։
մ.ա. ԿՈՐ Ի ԳԼՈՒԽ. ԿՈՐԱԳԼՈՒԽ. մ.ա. Նոյն ընդ վ. Կորացեալ գլխով. Գլխակորեալ. ամօթապարտ. ամօթալից.
Ամենայն գովիչք նորա կոր ի գլուխ առնէին զնա. յն. խոնարհեցուցանէին. (Ողբ. Ա. 8։)
Անհամարձակ կորագլուխ (կամ կորիգլուխ) լինել առաջի ահաւոր դատաւորին. (Ոսկ. յհ. Բ. 20։)
Կորագլուխ եւ ամօթալից եղեալ. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Կորագլուխ ամաչեցեալ զերկիր նշմարեմք. (Սարգ. յկ. Զ։)
ԿՈՐ 2 (ի, իւ.) գ. բառ ռմկ. որպէս Կարիճ. ագրէպ. յն. լտ. սգօրբի՛օս, սգօ՛րբիօ. (Վստկ. Ը. ՃԲ. ՃԴ։)
overturning;
ի — or —ս լինել, to upset, to overturn.
• «գլխիվայր շրջուիլ, տապալուիլ». այս արմատական ձևով գործածական է միայն միջին հայերէնում. այսպէս՝ ի կործ առնել կամ լինել «ամանը գլխիվայր շրջել կամ շրջուիլ» Կանոն. Գր. տղ. կործել նոյն նշ. Վստկ. 136, 172. Յայսմ. նոյ. 26, Նոր վկ. էջ 317։ Հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած է միայն -ան մասնիկով աճած կործան ձևով. այսպէս՝ կործան «գլխիվայր տապալուած» Կոչ. Ոսկ. ես. Բուզ. կործա-նել «տապալել, փլցնել, քանդել, ջնջել» ՍԳր. Եւս. պտմ. «գլխիվայր շրջել, կործել» Դ. թագ. իա. 13 (Որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց. յն. ϰαϑως ἀπαλεισεται ό ἀλαβαστοος ἀπαλεισόμε- [arabic word] ϰαὶ ϰαταστοσεται ἐπὶ ποόσωπον aίτιն եբր. «զոր ջնջիցէ ոք և դարձուսցէ»). կոր-ծանեցուցանել Ոսկ. յհ. ա. 8. կործանիչ Մծբ. Եփր. ծն. կործանումն ՍԳր. Եւս. պտմ. դիւակործան Կղնկտ. դիւրակործանելի Անյ. պորփ. բիւրակործան Նար. եգիպտակոր-ծան Նար. գնձ. երկրակործան Նար. ինքնա-կոծան Սկևռ. կործանարար (նոր բառ). ո-ճով ասւում է ի կոր կործանել Ոսկ. մ. և ևս. Մծբ. (հմմտ. ամօթալից կոր անկեալ նորագիւտ Բ. մն. լբ. 21)։
• Peterm. 62 լծ. հյ. կորուսանել։ Սէ» 1861, 158 լծ. գործ։ Հիւնք. կարծել բայից։ Meillet MSL 10, 278 -︎ ածան-ցիչով կազմուած կոր «կորչիլ» արմա-տեց. ბ-ի համար հմմտ. կեղծ և կե-ղ(ա-կարծ)։ Նոյնը նաև Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 148։ Մառ ЗВO KIx, 070 լա-բեթական krs արմատից. հմմտ. վը. կերձոյ «կող, կողմ», գուերդի «կող, կողմ», մոգվերդի «ըմբշամարտիլ», գուր. մեգորդիա. հայերէն բառը նշա-նակում է բուն «կողին զարնել»։
• ԳՒՌ.-Երև. կօրծել, կօրծ անէլ «միւս կողմը շրջել (ամանը)» կօրծ լինել «շրջուիլ, տապալուիլ», Սլմ. կործել, Վն. կոռծել, Ալշ. Մշ. կօռձել, Պլ. Սեբ. գօրձել, Խրբ. գօրձիլ, Ոզմ. կուրծիլ, Մկ. կուռծիլ «ամանը գլխիվայր շրջել», Չն. գօրձիլ «ցած դլորուիլ, տապալուիլ», Չրս. գօրզվիլ «տրն, կած՝ կանգնեցրած մի բան գլխիվայր շըր. ջուիլ, ցած տապալուիլ», Ախց. Կր. կօրծա-նիլ, Տփ. կօրծան ըլիլ, կօրծանվիլ, Սչ. գօր-ձանել, Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գօրձանիլ, (Պլ. անցողական ձևը գորձանցունէլ), Զթ. գուլ-ձանիլ, գուրձանիլ, Ննխ. գօրձանվէլ։
• ՓՈԽ.-Վրազ. յორწიალი կործիալի, յორწიალობაկործիալոբա, კორწიალება կոր-ծիալեբա «տատանում, տապալում, գլխի-վայր շրջուիլը»։
Արմատ Կործելոյ. յորմէ Ի ԿՈՐԾ ԱՌՆԵԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. Բերան ի վայր շրջել զամանն, կամ դատարկել.
Այլ ամանք զինչ եւ իցեն, եւ ի կործ լինիցին. (Կանոն.։)
Ապա ի գործս եղեալ շնչին անտիոքայն աստուածային. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Կորովի;
vigour, force, strength, might, power;
dexterity, skill, proficiency, address, ability, ingenuity;
— մտաց, strength of mind;
— մարմնոյ, bodily strength, vigor.
• «քաջութիւն, կտրիճութիւն» Յուդթ. թ. 6, Եփր. ծն. որից կորովի «քաջ» ՍԳո-Կոչ. Ոսկ. Եւս. պտմ. կորովել «պինդ պա-հել» Ոսկ. մ. ա. 16. կորովութիւն ՍԳր. Եփր. փիլիպ. Եւս. պտմ. կորովախօս Եւս. պտմ. կորովաբան Ոսկ. բ. կոր. կորովաձիգ Փարպ. կորովամիտ Մծբ. արդարակորով Ել. ժը. 21. Եզն. ևն։
• Տէրվ. Նախալ. 78 կար բառի հետ (տե՛ս անդ)։ Հիւնք. լտ. vigor հոմա-նիշի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 հբգ. kraft, հիսլ. kraptr, նիսլ. krefr. «ուժեռ» բառերին ցեղակից է ռնում։ Karst, Յուշարձան 430 թաթար. kar, kor, չուվաշ. kor «որոնել, նայիլ, դի-տել»։ Մառ, Bступителыныя и зaкл cтрoфь... Uoть, էջ KxxIV ճոռոմ բա-ռի հետ կցում է վրաց. ղ'րմածվիլի «պատանի, երիտասարդ» ձևին, որի ռեմական ցեղակիցներն են արաբ. [arabic word] γulam, եբր. [hebrew word] 'elem «պատանի». բոլորի արմատը յաբեթական kram։-Հացունի, Դաստ. էջ 356 կորովի «ա-ղեղ» իմաստով է դնում Ագաթ. հրտր. Վենետ. 1862, էջ 23 և Գիւտ առ Կղնկտ. տպ. Մոսկ. 1860, էջ 18.
Իմանայր իմն կորովն աղեքսանդրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Մինչեւտիրել ազգին նետողաց կորովից. (Մեսր. երէց.։)
ԿՈՐՈՎ եւ ԿՈՐՈՎՔ. գ. իբր Կորովութիւն, ոյժ. քաջութիւն.
յուսացան ի նիզակս եւ ի սպառազինութիւնս եւ ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն. յաղեղն եւ ի պարս. (Յուդթ. ՟Թ. 6։)
Առից վառիցից զծերութեանս միտս՝ իմաստից կորովիւք. (Պիտ.։)
Ո՛չ առ ն յընչից սոդոմայեցւոցն, զոր թափեալ էր նա ի կորովս իւր։ Զոր առի ի սուր սուսերի իմոյ, եւ ի կորովս կապարճաց իմոց։ Զորորմութիւնն՝ որ եղեւ նմա օգնական, կոչեաց կորով կապարճից. (Եփր. ծն.։)
plait, fold, doubling;
texture;
— կարթի, fishing-line.
• «ծալք, ոլորք, հիւսք» Նար. էջ 182, Լմբ. ժղ. «ձկնորսի կարթին անցկացրած մա-զե լարը» Մխ. ապար. որից երեքկուղ «երեքը միասին ոլորուած (չուան)» Լմբ. որ և ե րեքկղի Ժող. դ. 12, չորեքկուղի Աբ. քառա-կըղեան Նար. խչ. 397։
• ՆՀԲ (ծալ բառի տակ) լծ. եբր. կալ։ Տէրվ. Altarm. 37 կուղ և քուղ դնում է հնխ. gu արմատից՝ համեմատելով սանս. guna «չուանի մի ոլորքը, լար, առասան» բառի հետ։ Bugge, Btrg 42 և IF 1, 457 հանում է հնագոյն *ku-vλ, tvuvλ ձևից, իբրև հնխ. *dwoplo-հմմտ. լտ. duplus, լիւկ. tbeplō, յն. δι-πλοῦς, հբգ. zwīfal. որով կուղ նշա-նակում է բուն «երկիցս», ինչպէս ու-նինք երկու, կր-կին՝ հնխ. dwō ձևից։ (Նոյնը ընդունում է Brugmann, Grdr 3 L 305)։ Scheftelowitz BВ 28, 308 լտ. gluo, անգսք. cleoven «ամփոփուիլ, կծկուիլ», յն. γλουτός «յետոյք» ևն բառերի հետ։ Նոյնը ընդունում են Wal-de 348 և Boisacq 151, բոլորը դնելով հնխ. gleu-արմատի տակ։ Մ. I. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 նգալլ. cul «նեղ», կորն. cul «նիհար», իռլ. cóil հբրըտ. culed «նիհարութիւն» ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ղզ. կուղ «տրեխի եզերքին քա-շուած փոկի երիզը». այլուր ունինք «սամիի փոկ» իմաստով. նոր բառեր են կղել Երև-Բլ. Խն. «չուանը ծալել», կղան Ղրբ. «կա-շեայ հաստ փոկ՝ որով գութանը կամ սայլը լուծին են կապում», կղացու Ղզ. «կաշիի կտոր, որով տրեխի համար երիզ են շի-նում»։
Ծալ. կրկնուած կամ ոլորք մասանց զիրերօք. հիւսք մանուած.
ընդ կուղս բարեացն՝ չարիս հիւսեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
զայսպիսի չարամանեալ երեք կուղս ոչ կարէ վաղվաղակի խզել. լինի բարդ՝ երեքկուղ, իբր երեքկուղի, երեքկղի. իրեք խաթ։
Կուղ կարթին. այսինքն մեզեայ լար ոլորեալ Մխ. (ապար.։)
cf. Կիճ.
• տե՛ս Կիճ։
cf. ԿԻՃ. (մարմարիոն)
Չեն քան զկուճ, որ բուն սպիտակն իցէ, սպիտակագոյնք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Առ կենդանւոյ ուրուք կերպարան տպաւորելով զկուճն. (Նիւս. երգ.։)
condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.
• «ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։
• = Խալդեան կամ կովկասեան փոխառու-թիւն է, ըստ որում գտնւում է բոլոր կով-կասեան լեզուների մէջ՝ զանազան ձևերով և նշանակութիւններով. հմմտ. վրաց. კრვა կրվա, յურა կուրա «զարնել, բաղխել, ծեծել, ծափ զարնել, կապել, կցել, կաշկանդել, կոճկել, կպցնել», გა-კურა գա-կ ւրա «ուժ-գին բաղխել, երթալ, փախչիլ», გარდა-კურ. գարդա-կուրա «բաղխել, կրկնակի՝ ուժգնա-կի բաղխել, միասին կցել, կապել», და-კრვა դա-կրվա «կցել, փակցնել, միացնել, ծե-ծել, զարնել», და-კრვა მათრახისა դա-կըր-վա մաթրախիսա «մտրակել». aამო-კვერვა ռամո-կվերվա «մուրճով զարնել, ծեծել, դարբնել», კრული կրուլի «կապեալ, բան-տարկեալ», კრულება կրուլեբա «շղթայ», კვერი կվերի «մուրճ, կռան», թուշ. კვერ կվեր, մինգր. კვეკრა կվեկրա, սվան. კვართხ կվարթխ, ավար. koarta, kurt'a, արչ. k'urta, անդ. kurt'a, կայ. koarda, դիդ. kvandiru «կռան, մուրճ»։-Աճ.
• Հներից Տաթև. ամ. 280 կուռք բառը մեկնում է «նախ զի կուրութիւն է մը-տաց, երկրորդ՝ զի կռեալ է և գործեալ»։ ՆՀԲ թրք. կիւռ «յորդ»։ Հիւնք. յն. ϰουρίζω «ծառը կնտել»։ Scheftelovitz BВ 28, 304 հսլ. kruchu, հբգ. hrosa «կե-ղև», հիռլ. cruaid «կարծր, ամուր», յն. ϰούος «սառոյց» ևն։ Karst, Յուշարձան 420 կռիւ, կառուցանել բառերի հետ՝ իբր թթր. qur-maq «լարել, կառուցա-նել, շինել», Մառ ЗВО 22, 78 երե-րորդ սիւնակի kurpi «ձեռք կամ աս-տուած» (?) բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Ք. գուռ «կուռ, խիտ, ամուր՝ աինդ կպած (հագուստ)», Երև. Վն. կռան «մեծ մուրճ», Ոզմ. կռան «ջաղացքի մասե-րից մէկն է», Պլ. Ռ. գուշդ ու գուռ, Սեբ. զուռուգուշտ «բոլորովին յազեցած», -շատ տեղ գործածական է կուռք (որ փոխառեալ է գրականից) և երկրորդաբար նշանակում է «անշարժ, արձանացեալ»։ Նոր բառեր են կռել Ասլ. Ննխ. Չն. «ճխտել, թխմել, կուռ կերպով լցնել», Ակն. «չափից աւելի լըց-նել», Ննխ. «մերձաւորիլ», և թերևս կռոր Երև. =կռօ Ղրբ. «պինդ, չկտորուող (ընկոյզ ևն)»։
• ՓՈԽ.-Տ. վրդ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 հյ. անկուռ ձևից է դնում Կեսարիոյ թրք. և թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով en-gir «որթատունկերը յօտուելէն ետքը կոճղէն ծլած նոր, բայց տկար ծիլերը»։-Բայց այս-պիսի հայերէն բառ ծանօթ չէս
τέτριπτος tritus ἑλατός ductilis եւ ὀλκή pondus, tractus. (որպէս թ. կիւռ, այսինքն յորդ եւն). Արմատ Կռելոյ, եւ Կռանի. իբր Կռեալ. ծեծեալ. կռածոյ, եւ կոխոտեալ. հոծ. խուռն. խիտ. պինդ. Հաստատուն. իստ. կարծր. կռած. կոխած, խռկած, պինտ, ամուր, դիմացկուն, դուր.
Անկուռ է առաքինութեանն ճանապարհ, եւ կուռ եւ կոխ՝ չարութեանն. (վասն բազմաց գնալոյ ընդ այն). (Փիլ. այլաբ.։ Եւ ի լաւ կողմն առեալ՝ որպէս Արահետ. անքոյթ, ասի.)
Մի խոտորեսջիք յարքունական ի կուռ պողոտայէն. (Յհ. կթ.։)
Երեք հարիւր զէն ոսկի կուռ։ Յերեքհարիւր սկեղէ կուռ պղնձոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 17։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 16։)
Մազ կուռ եւ խիտ, որպէս այծից եւ ոչխարաց եւ նապաստակաց. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Կուռ վառեալ (զինու՛։ Կուռ վառուածոցն։ Կուռ սպառազինութեամբ։ Կուռ վառեալ զզօրս։ Բազում զօրս կուռս վառեալս. (Խոր. ՟Ա. 10։ ՟Բ. 79։ Ղեւոնդ.։ Յհ. կթ.։)
Վասն պէսպէս պատերազմացն՝ որ կուռ զմիմեանց զկնի անհետ ի վերայ դային. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Խիտ եւ կուռ՝ ոստայնանկութեան արուեստիւ գործել տայ. (Վրդն. ել.։)
Շուրջանակի կուռ յոսկի համակիս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Եթե երկու գրոյեւ կիսոյ տեղի կայցէ (ի վերջ տողի), կուռ գրէ՛. (Երզն. քեր.։)
Նուռն, կուռն (հոծեալ հատիւք). (Մագ. ՟Ը։)
Ներկուռ ըստ առոգանութեան. Ներդ նախդիր միայն է. իսկ կուռն ասելով՝ զանդադար կրթութիւն ասէ, այս ինքն ազգողապէս կռեալ եւ կրթեալ զինքն ընթերցողութեամբ. (Երզն. քեր.։)
ԿՈՒՌ ԿՈՒՌ ԶՐԵՀԻՆ, կոչի առ երաժիշտս՝ խաղ ինչ կրկնակ։ (Ոսկիփոր.։)
grain, seed;
bait, food;
cf. Կորիզ;
to feed its young birds or chickens, to put into their beaks.
• , ռ հլ. «սերմ, հունդ, հաւեղէններին տալու հատիկ» Վեցօր. 162. Եփր. համաբ. 129. «կորիզ (յատկապէս խաղողի)» Ոս-կիփ. բրս. մարկ. Յայսմ. «մի փոքր չափ է». Վստկ. 106. որից կտիկ «հատիկ, փոքրիկ ռեոմ» Եզն. կտակեր Վրդն. ծն. կտնառք «խածի, թռչունների առաջին ստամոքսը» ՀՀԲ. կտաբոյս «կուտը տնկելով յառաջա-ցած բոյս» Վստկ. 142։
• Հիւնք. լտ. gutta «կաթիլ» բառից է հանում։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կուտ, Ալշ. Մշ. կուդ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գուդ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօտ, Սվեդ. գէօդ, Ասլ. գիւդ, գիւ*.-նոր բառեր են ան-կուտ, անկուտի, անկտի, անկուտլանկ, կըտ-նամբար, կտահան, կտաման, կտիկ, կտիտ, կտնել, կտոտ, կտուտ, կտոմ, կտօք։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերն ունին կտիկ «բամբակի կտորիկ մը՝ ուր մէկ կամ աւելի կուտեր կը պարունակուին», քիւթլիւ «կորիղոտ բամբակ» (կուտ>քիւթ+թրք. [arabic word] «-աւոր»). երկուսն էլ անցել են նոյն տեղի տաճկաց և տաճկախօս յունաց լեզուին (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։
• «սպի, մարմնի վրայ ցտած նշան. աատառուածօ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են կուտկուտիլ «մորթը պատառոտուիլ» (մէկ անգամ ունի Վրք. հց. իզ. «Կուտկուտեալ լինէր մորթ իմ ի չարաչար քարշելոյն և պատառ պատառ յերկիր անկանէր»), կտել «մարմինը ցտել, վրան ասեղով կէտ կէտ նշաններ անել» Նար. էջ 229, «զարնել, բաղխել»? Նար. էջ 241. որից գիր կտեալ «մահտեսիների ձեռ-քի վրայ բանուած պատկեր, հաջի արած» Ղևտ. ժթ. 28. Կիւրղ. դևտ.։
• Տե՛ս իև Կտուտ։
• ԳՒՌ.-Այստեղ են պատկանում կտել Ննխ. Սչ., կտտել Ակն. «հրել, մշտել, մրխ-տել», կտկտել Ննխ. «հրմշտկել». նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. խթել ձասեղով խայթել» և «հրել», բզել «հրել, մշտել» (թրք. biz «խայթոց, հերիւն» բա-ռից) և մխտել «հրել, մշտել» (հյ. մախաթ բառից)։
Հատ սերման. ունդ. ջամբ ի կերակուր թռչնոց. (ուստի Կտել, եւ Կտուց) Կտիկ, հունտ. եէմ.
Ի կտոյ սերմանեաց դարմանին (հաւք)։ Ագռաւ եւ ի թռչանի կուտ ջամբէ ձագուցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Որսորդ զիւրաքանչիւր ազգ թռչնոց ի կուտս իւր խաբէ. (ՃՃ.։)
Պատառ կլորեալ որպէս հաւոյ ձագի կուտ. (Մխ. ապար.։)
ԿՈՒՏ. իբր ռմկ. այսինքն որպէս կորիզ.
(Զծառս) բնութիւնն տայ պահեալ տնկօք, եւ ոստօք պատրուսի, եւ կտօք. (Ոսկիփոր.։)
Ի կտոյ միոյ խաղողոյ. (Բրսղ. մրկ.։)
Եմուտ ի հնձան, զի ժողովեսցէ զճմլեալ խաղողոյ կւտն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Ա.։)
gnawing;
core;
— կաղամբի, cabbage-stump;
— անկոց, ծառոց, pith;
sap-wood.
• «կրծել, ատամներով պոկելը». այս արմատից են կրծել «ատամներով պո-կել փրցնել» Ա. թագ. դ. 24. «կծել, յափըշ-տակել, կորզել» Բուզ. կրծուլ «կրծել» Եփր. թգ. կաշառակուրծ Բուզ. կաշառակրծութիւն Ոսկ. լհ. կրծլի (կամ կծլի) «կծծի, ագահ» Խոր. գ. 68. Նոր վկ. էջ 24. կրծլութիւն Մաշկ. -Ունինք նաև կուրծ «կաղամբի հաստ և կարծր միջուկը, զոխ» Վրք. հց. =կաղամ-բակուրծ Վրք. հց. Ա. էջ 93, որ կարող է թէ՛ այս արմատից լինել (իբր կրծելու բան) և թէ յաջորդից (իբր կաղամբի կուրծքը՝ մի-ջուկը)։ Անստոյգ է Կոչ. զ. հատուածում. «ինքեանք անգործք և զգործոց զկուրծս և զվաստակս ուտեն». յն. «զգործողացն ու-տեն». թերևս ըստ այսմ հայ բառն էլ պէտո է հասկանալ «կաշառք». համեմատէ՛ գւռ. կրծօն։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. grug'-արմատի շրջուած gurg'-ձևից. ցեղակիցներն են հսլ. gryza, grysti «կծել, խածնել», լիթ. gráu-žiu, gráuzti «կրծել, ատամներով պոկել (ոսկորի վրայի միսը ևն)», gruzinéti «ևոծոտել», լեթթ. graúžu «կրծել», ռուս. гpызть, սերբ. grīzēm, ուկր. hryzty, լեհ. gryze, չեխ. hrvzu «կրծել, կրծոտել» (Trautmann 100, Berneker 359, Pokorny 1. 698)։-Հիւբշ. 462։
• Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vraçc, vrçcāmi «կրծել»։-Հիւնք. կուրծք բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը ռուա. Müiller. Armen. VI. էջ 4։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 148 լտ. vorare? Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 209 պրս. ւ gaz «խածնել, կծել» արմատից։ Meil-let BSL л 80, էջ 213 (հտ. 26) հա-կառակ է վերի մեկնութեան՝ հնխ. gr-ձևի դէմ սպասելով հյ. երկ-։ Pictet. բ. տպ. Ա. 250 լտ. gula, հսլ. gorlo «կո-կորդ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Տփ. կրծիլ, Սչ. գրձել, Սվեդ. գըր-ձիլ, Սլմ. Վն. կռծել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. կռծէլ, Մկ. Ոզմ. Շմ. կռծիլ, Ալշ. Մշ. կռձել, Ջղ. կռծել, կուռծել, Զթ. գըյձիլ, գըրձիլ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. գռձէլ, Ասլ. գռձէ՝լ, Հճ. գmյձել, Հմշ. գըյձուշ. Ագլ. կօ՛ո-ծիլ. նոր բառեր են՝ կրծան, կրծկրծել, կըր-ծոտել, կրծօն, կրծօնել։-Առանձին կործ-արմատաձևն է ներկայացնում Ագլ. կօռծիլ, գրի հետ միանում է նաև Ղրբ. -սրա կրկնա-կանն էլ է կրծկօ՜րծիլ Ղրբ. «կրծոտել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კურწი կուրծի «ցօղուն», թրք. գւռ. Կր. gərjon «կրծօն, կաշառք» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
• , ի հլ. (անեզաբար գործածուած) «լանջքը, լանջքի տախտակը. լայնաբար սիրտ, ստինք, կուշտ, երբուծ» Ղկ. ժը. 15, իգ. 48. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. I, 3 և մտթ. որից կրծացաւութիւն Շիր. կրծապահ Ուռհ. էջ 120. կրծանոց Փիլ. Նխ. ել. կրծաբախ Արծր. միջակուրծք Նիւս. բն. կրծոսկր (նոր զրականի մէջ)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. կէօքիւս, կեօքս «կուրծք»։ Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. krōda «կուրծք» բառի հետ։ Հիւնք.
• ևորչել բայից է հանում։ Bugge KZ 32, 46 ցեղակից է դնում լիթ. krūtis, լեթթ. kruts, սանս. krōdá հոմանիշներին։ (Մերժում է Pokorny 1, 489)։ Գազան-ճևան, Արև. մամուլ 1907, 934-5 թրք. կէօքս «կուրծք» բառի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունին հսլ. gradi, ռուս. гpудь, հիռլ. bruinne, հկիմր. bronn «կուրծք, ստինք», որոնք ևռւում են լտ. grandis «մեծ», յն. βρένϑος «հպարտ» ևն բառերին և բոլորը միա-տին հանւում են հնխ. g'*rendh-«ուռիլ» արմատից (Berneker 356, Walde 351)։
• ԳՒՌ.-Ախց. կուրցք. Ռ. գուրձք, Զթ. զույձք, գուրձք, Ննխ. գուրցք, Հճ. գույձք. Հնգ. գրուցք, Սվեդ. գօրձք, Խրբ. գուրսք, Պլ. գուրսք, գուրսգ, Ասլ. գիւրսք, գիւրս՝, Մշ. կուտկ. այս բառերը նշանակում են «(մար-դու) կուրծք», իսկ Երև. Շմ. կուրծ, Ղրբ. կօռծ «կովի ստինք»։ Նոր բառեր են կուրծ-պահ, կրծկալ (Պլ. Ռ. Սեբ. գրզգալ, Եւդ. գըսգալ), կրծլակ, կրծիկ։-Տարբեր է Սչ. գուքսը էրթալ «կատիկին թռնել, մոլոր եր-թալ», որ ծագում է թրք. gōks «կուրծք» բա-ռից։
Որպէս արմատ կրծելոյ, է Միջուկն իրաց ուտելի. կրծելի ինչ.
կաղամբի կուրծ ուտէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։) լահանայի կոթ, գալան. ըստ լտ. տերեւ։
cf. Խիժ արաբացի.
• «ծառի խէժ» Բժշ. Գաղիան. Մխ. բժշ. 43. որ և կռէժ Գնձ. կռիզ Վրթ. քերթ. գրուած է կղէզ (անշուշտ վրիպակ) Բառ. երեմ. էջ 185. որից կուոյ կռէզ «հում ծա-մոն» Բժշ. կռիժաբեր. Գնձ կոզոտ «կպչո-տուն» էֆիմ. 221։
• ՆՀԲ լծ. շրէժ, թրք. չիրիշ։ Տե՛ս նաև Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 499։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2. 100 նոյն ընդ խէժ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. կռազնը, Տփ. կրէն «ծառի խէժ», նո՞յն են նաև կռեզի Վն. «թաւ՝ լայ-նատերև անպէտք մի բոյս», կռզնի Ղք., կոզնենի Ղրբ. «մի տեսակ լեռնային ծառ»։
ԿՌԷԶ ԿՌԷԺ. κόμμι gummi, -is, -a;
gummi arabica. (լծ. եւ շրէժ. թ. չիրիշ) Խիժ, հոյզ ծառոյ՝ որ մածնու եւ մածուծանէ. ... (ասի եւ Զամխ արապի. տաճկի կռէզ։ Իսկ Կուոյ կռէզ. սագահում, իբր հում սագըզ։) (Բժշկարան.։ Գաղիան.։ Հին բռ.։)
Ծաղիկ պարտեզից, կըռէժդ ի խնկից. (Գանձ.։)
cut, cut out;
— լինել ի միմեանց, to be disunited, at variance.
• «հարթ տանիք». հին գրակա-նութեան մէջ չէ՛ աւանդուած. կայ արդի բարբառներում. բայց սրանից ունինք քա-բակտուր «բերդի քարեղէն տանիք» Ուրհ էջ 320։
Արմատ Կտրելոյ. որպէս Կտրեալ, կամ հատուկտիր. Միջկտուր. ընդհատ.
Լուեալ զլքումն զօրացն հայոց ... եւ զայլոցն եւս շեշտակի կտուրն ի միմեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
յորժամ տանուտէր լինի տարւոյն, գարունն յամով գայ եւ կտուր. (Շիր.։)
Գարունն միջակ, եւ կտուր, եւ անձրեւային. թերեւս իբր հատեալ ի ցրտոյ. (Տօմար.։)
Եղեն կտուրք հօտիցն ի կարմելոս։ Եւ էին կտուրք աբեսողոմայ։ Կտուրք են ծառայի քում։ Երթեալ ի կտուրս խաշանց։ Զպտուղ կտրոց խաշանց քոց տացես նոցա (այսինքն զմասն բրդոյ)։ Ի կտրոց խաշանց իմոց ջեռան թիկունք նոցա. (՟Ա. ՟Թագ. ՟Ի՟Ե. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 23։ Ծն. ՟Լ՟Ա. 19։ ՟Լ՟Ը. 12։ Օր ՟Ժ՟Ը. 4. Յոբ. ՟Լ՟Ա. 20։)
ԿՏՈՒՐՔ. Կտրուած ինչ. հատուած. ճեղքուած. կտրօն.
Ձգեաց ձեռն իւր ի սուր, ի փայտ, կամ ընդ կտուրս վիմի որպէս ընդ ճանապարհ (ի մութն գիշերոյ). (Լմբ. սղ.։)
opinion;
conjecture, hypothesis, supposition;
ի —, by conjecture, by guess, hypothetically;
ի — դատել, to conjecture, to judge by conjecture, to suppose.
• «կարծիք, ենթադրութիւն» Ոսկ. ա. տիմ. և ես. որից ի կարծ «ենթադրութեամբ, կարծիքով» Ես. ժա. 3. Ոսկ. յհ. Եղիշ. կար-ծել «համարել, այնպէս ենթադրել» ՍԳր. «կասկածիլ» Տոբ. ը. 8. Սղ. ճժը. 39. կար-ծեալ Գաղ. բ. 2-9. Ոսկ. մ. ա. 4. կարծե-ցեալ Ագաթ. կարծեցուցանել Եւս. քր. Եզն. կարծական Ոսկ. ես. կարծեխօս Եւս. պտմ. կարծիք ՍԳր. Կիւրղ. թգ. Ոսկ. մտթ. յան-կարծ ՍԳր. յանկարծակի ՍԳր. յանկարծուստ ՍԳր. յեղակարծ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. լալլա-որ և կեղակարծ Յհ. իմ. երև. Մաշկ. ըն-դունայնակարծ Եա. քր. Վեցօր. Եփր. գաղ. ղժուարակարծելի Փիլ. իմաստակարծ Փիլ. նխ. տարակարծ Բուզ. կարծոտ «կասկա-ծո՞տ» (չունի ԱԲ) Տաթև. հարց. 247=կարծ-կոտութիւն էֆիմ. էջ 189։ Նոր բառեր են կարծեկից, կարծիքական, տարակարծիք ևն։
• Հիւնք. կարծր բառից։ Մառ (անձնա-կան) արաբ. [arabic word] qarδ «ենթադրել» արմատի հետ։ Նևտոն-խան, Բազմ. 1908, 163 արաբ. farδ և xars «ենթա-դրել»։ Չօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 անգլ. guess «ենթադրութիւն», դան. 81sაeՈ, արաբ. [arabic word] xalš, [arabic word] qiyās, պրս. [arabic word] payus «կարծիք», էջ 360 նոյն է դնում կեղծ բառի հետ։ Մառ ИАН 1920, 106 նոյն ընդ կայծ. Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 95 կրկնում է նոյնը, աւելացնելով «ըստ իս»։ Pedersen KZ 39, 379 յն. γοργός «ուժգին, սոսկալի, սաստիկ, վայրենի» ևն բառերի հետ, որոնց ցեղակիցն է հյ, կարծր. -մեկնում է կարծել «ենթա-դրել, վախենալ» առումից (Pokorny 1, 537)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կարծել, Ախց. Կր. կարծէլ, Տփ. կարծիլ, Ալշ. Մշ. կարձել, Շմ. կարձիլ, Երև. կարծինք, Տիգ. գmրձիք, Պլ. գարձինք, Խրբ. գարձինք։
• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թուրք բարբառով angər-zəngər «յանկարծակի». ինչ. angərzəngəra gelesin «յանկարծակիի գաս», որ Հայոց ըն-տանեկան լեզւում շատ գործածական մի անէծք է, փոխառութեամբ անցած թուրքե-րին (Բիւր. 1898, 712). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց մօտ՝ hangarzagi, որից hangarzagiye gedesije «յանկարծակիի երթաս» (Բիւր. 1808, էջ 886)։
Զի այս՝ դատարկութեան կարծ զգեցուցանէ մեզ, եւ այն՝ քաջութեան եւ զարմանելեաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ոչ կարծ ինչ են՝ զոր ասեմն. (Ոսկ. ես.։)
Զմեղացն կարծս. (Յհ. կթ.։ (Բայց ուր գրի Կարծիւք, որպէս Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Արծր. ՟Ա. 1.) ընթերցի՛ր, կարծեւք, այս ինքն կարծեօք. որ է գործիականն կարծիք բառին։)
Ի ԿԱՐԾ. Ի ԿԱՐԾՍ. իբր մ. Կարծեօք. ըստ կարծեաց. յերկբայս. առ աչս. ըստ երեւութին.
Ո՛չ ի կարծ դատեսցի. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 3։)
Ոչ ի կարծ, եւ ոչ զանգիտելով, այլ համարձակ բարբառի։ Լինել մի ի կարծ, այլ ճշմարտիւ արդար։ Յիրաւի (զ) ի կարծ զպակասութիւն լուծանէ (այս ինքն զկարծեցեալ). (Ոսկ. յհ.։)
Տիրապէս դատեսցիս, եւ ո՛չ ի կարծ. (Շ. թղթ.։)
Մի՛ ի կարծս դատէք. (Յհ. կթ.։)
Ո՛չ ի կարծ ընդոստուցեալ, եւ ոչ ի լուր զարթուցեալ. (Այլ ականատես գոլով գրեմ) (Եղիշ. ՟Բ։)
cake, pastry;
մսալիր —, pie, pasty;
պտղալից —, fruit tart.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «մի տեսակ խմորեղէն» Երեմ. է. 18, խդ. 19։
• Հիւնք. կարակն, կրկնեալ բառերից է հանում։ Աճառ. ՀԱ 1908, 121 հիմնուե-լով մի սխալ աղբիւրի վրայ, փոխա-ռեալ է դնում պհլ. *karkandāk ձևից, որ թէև աւանդւած չէ, բայց նրա գոյու-Աիւնը հաստատում է սանս. karkandu «կարկանդակ». հմմտ. նաև սանս. kar-karāra նոյն նշ.։ Բայց Böthlingk-ի հոյակապ բառարանում, հտ. Բ. էջ 119 սանս. [other alphabet] karkandu նշանա-կում է «zizyphus juǰuba Lam. յու-նապ», իսկ karkarāra ձևը գոյութիւն չունի անդ։
καυών placenta. Քաքար. պլակինդի. բլիթ. հաստեայ. խմորեղեն.
Առնել կարկանդակս զօրութեանց երկնից։ Արարաք հաստեայս եւ կարկանդակս (յն. (եւ եբր. մի բառ,) Երեմ. ՟Է. 18։ ՟Խ՟Դ. 19։)
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
• , ո հլ. «ո՛չ-երկար, համառօտ» Ղկ. ժթ. 3. Ոսկ. յհ. և մտթ. Կորիւն. որից կար-ճոլ «կարճ» Ել. ժգ. 17. Եփր. օրին. էջ 272. կարճ ի կարճոյ ՍԳր. Կոչ. ի կարճոյ Իմ. ժդ. 14. կարճել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Ագաթ. Եզն. կարճաբերձ Վեցօր. (որ Ս. Վ. Նազա-րէթեան, Պատկեր 1893, էջ 39 ըստ մի ըն-տիր ձեռագրի ուղղում է կարճամբարձ) կարճակեաց Եփր. թգ. 961. Վեցօր. կարճա-հաս Ագաթ. կարճամիտ Առակ. ժդ. 29. Ոսկ. «յուսահատ» Ես. լե. 4. Ա. թես. ե. 14. «կծծի» Ոսկ. յհ. բ. 90. կարճազգեստ Մծբ. կարճապատում Ագաթ. կարճապարանոց Վեցօր. կարճառօտ Բ. մակ. բ. 29, 33. Եւս քր. Սեբեր. կարճատել Երեմ. զ. 4. Ոսկ. բ. կոր. կարճունչ Ղևտ. իա. 17. կարճատես (նոր բառ) ևն։
• Klaproth, Asia pol. 102 գերմ. kurz, պրս. chord, լտ. curtus հոմանիշների տաւ. curto. scarzo, ռուս. краткiи։ Տէրվ. Altarm. 30 հյ. կուրտ բառի հետ նոյն է դնում։ Նոյն, Նախալ. 70 հնխ. kart «կտրել, կոտրել» արմատի տակ դնում է սանս. kart, լիթ. kirtau «կըտ-րել», հյ. կարճ, կրճատել, կուրտ, կըրտ-ներ, լտ. curtus։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varjayāmi ձևից։ Հիւնք. քերծուլ բայից է հանում։ Հիւբշ. 459 մերժում է կցել յն. ϰολοβός, ϰιλ.βόω «կարճ, կարճել» բառերին, Pez dersen, Հայ. դր. լեզ. 76 կապ չունի լտ. curtus «կարճ» բառի հետ։ (Այս-պէս նաև Walde 216, Pokorny II. էջ 580)։ Patrubány ՀԱ 1908, 187 դնում է կտրել բայից, իբր կտր>կրտ>կարտ >կարճ։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ քարձ։ Մառ ЗВО 1925, 799 և 801 ռուս. korot և գերմ. kurz ձևե-րի հետ։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արաբ. [arabic word] qard «կարճ» (Կամուս-թրք. թրգմ. Ա. 669)։ Պատահական են թերևս նաև վրաց. դակարծախեբա «տափատի վարի ծայրը նեղացնել», կրեճա, գակրենա «խուզել, ածիլել, փոքրել զհերս»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. Տփ. կարճ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարջ, Ասլ. գարջ (գարժ, գարշ), Սվեդ. գարջ, Տիգ. գmրջ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Վն. կառճ, Ալշ. Մշ. կառջ, Հմշ. գայջ, Զթ. գ'mյջ, գ'mրջ, Ագլ. կօռճ։ Նոր բառեր են կարճակոթիկ, կարճակող, կարճաղագ, կարճաթաթիկ, կար-ճատոտիկ, կարճարև, կարճաւուն, կարճիկ. կարճուկ, կարճճուկ, կարճլիկ։
κολοβός currus βραχύς brevis μικρός parvus. Նուազ ըստ երկարութեան կամ ըստ բարձրութեան. հակիրճ. համառօտ. կարճառօտ. կարճիկ. կարճահասակ. եւ Սուղ ըստ ժամանակին. ... պ. խօրա. լտ. գու՛րդուս. իտ. գու՛րդօ, սքա՛րձօ. դաղմ. քռա՛թքի. Իբր հակառակ երկայն գոլոյ՝ ասի.
Առ հայրն յովհաննէս կարճն։ Երանելւոյն յովհաննու կարճին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Է։)
Ի կարճ բանից։ Կարճ բանիւ. (Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։ Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
Ո՜վ կարճ եւ համառօտ խնդիր. (Ոսկիփոր.։)
Եւ իբր հակառակ երկար գոլոյ,
Կարճ ժամանակ, կարճ կեանք, կարճ (տառ կամ վանկ). (Ոսկ. մտթ.։ Լմբ. ժող.։ Կորիւն.։)
ԿԱ՛ՐՃ. իբր մ. Համառօտիւ.
Ընթանալով ասեն զբանն, եւ կարճ զիրսն ծանուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Թող նա զճանապարհն կարճոյն եւ զդիւրինն. (Եփր. ել.։)
Գնայր զկարճ ի կարճոյ ճանապարհն. (Փիլ. իմաստն.։)
Կարճ ի կարճոյ ճառիւք. (Կոչ. ՟Դ։)
Ի ԿԱՐՃՈՅ. եւ ԿԱՐՃ Ի ԿԱՐՃՈՅ. συντόμως breviter, concise, compendiose κεφαλαιωδῶς capitulatim. Համառօտիւ, կարճառօտիւ. ի սուղ ժամանակի, փութով. եւ սուղ բանիւ. կա՛րճ, կարճառօտ, քիչ խօսքով, քիչ ատենէն, շուտով.
Ի կարճոյ նշանակել, կամ յիշել, կամ յիշեցուցանել. (Նախ. ՟Բ. Մակ.։)
Ոչ ի կարճոյ ջնջէ զթշնամիսն։ Ո՛չ ի կարճոյ հալածեն զդեւս եւ զախտս. (Վրդն. ել.։)
Կարճ ի կարճոյ հանդիպի մեծի մխիթարութեան. (Կանոն.։)
Կարճ ի կարճոյ ցուցանել, լսել, ասել, գրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 24։ ՟Գ. Մակ. ՟Գ. 5։ Եփր. եբր.։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 4։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Բ. 1։)
celery;
վայրի —, parsley.
• , որ և կարաւս, կարօս, քարաւս, քարոս, քրևս, քրէֆս, քերևս, քէրէֆս «լա-խուր, լտ. selinum, apium nodiflorum» (Տիրացուեան Contributo § 282) Բժշ. Վստկ. 108, 166. քարսոն, կարսոն «առատօեռ. ոն-տանի կամ մակեդոնական կարոս, թրք. մայտանոս, ռուս. պետրուշկա» Բժշ. որից քեղակարոս կամ քեղաքարոս «վայրի կա-րոս» Բժշ։
• = Պրս. [arabic word] karafs «apium petro-selinum, graveolens», որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] karafs (Պամուս, թրք. թրգմ. Բ. 284), քրդ. kerefs, թրք. [arabic word] kereviz «լախուր»։ Հյ. բառի հնագոյն ձևն է կարաս, որից կարօս, սխալ ուղղագրու-թեամբ կարոս, որ արդի գրականի ընդու-նած ձևն է. միւսները յետին արտասանու-թեանց համեմատ տառադարձուած ձևեր են։-Հիւբշ. 167։
• ՆՀԲ դնում է ռմկ. (իմա՛ թրք.) քէ-րէվիզ։ Lag. Urgesh. 841 և Gesam. Abhd. 61, 24 պրս. karafs ձևիո։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. կարօս (ո՛չ թէ ո-վ. Վա-նայ բարբառը զանազանում է այս երկու ձայները). Սվեդ. գ'արուս, Խրբ. (բարդու-թեամբ) առվիգարօս (իմա՛ առուի կարոս)։
ԿԱՐՈՍ կամ ԿԱՐՕՍ. (եւ կարաւս, Քարաւս) այն է ռմկ. քէրէվիզ. յն. սէլի՛նօն. cf. ԼԱԽՈՒՐ։ Բժշկարան.։
Իսկ ՎԱՅՐԻ ԿԱՐՈՍ՝ այն է, զոր յոնք կոչեն բեդռասէլինօն, որպէս թէ վիմակարոս։ (Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)
in want of;
needy, necessitous, poor, indigent;
desirous, anxious, eager;
want, need, necessity, poverty, indigence;
desire, wish, longing;
— լինել, to want, to need, to be or stand in want of;
— նմալ, գտանիլ, to be in a state of privation, to be unprovided with, to be without;
— ամենայնիւ, in want of all things, poverty-stricken, destitute;
ոչ իւիք կարօտեմ, I want for nothing.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815. 231 և ՆՀԲ իբր կար-ոտ, կար-ուտ «պէտք ու-նեցող»։ Ուղիղ է նաև էմին, Քերակ Հիւնք. կարասի բառից։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 93 ծարաւ բառից է հանում։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կարօտ, Ալշ. Մշ. կարօդ, Խրբ. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարօդ, Տիգ. գmրօդ, Ագլ. Գոր. Տփ. կա՛րուտ, Ակն. գարէօդ (ո-ոից գարիւննալ «կարօտիլ»), Հմշ. գարէօդ, գարօդ, Մրղ. կարուիտ, Ասլ. գարէօ՝դ, գա-րէ՝օ*, Զթ. գmյիւդ, գmրէօդ (որից գա-յընօլ, գարընոլ «կարոտիլ»), Հճ. գայօդ։
Ամենայն կարօտիւք. (Մաշտ.։)
Կարօտ նուազութիւն. յն. կարօտութիւն. (Փիլ. բագն.։)
ἑνδεής, χρείαν ἕχων, δείμενος , ἑλαττόμενος, στερεόμενος indigens, indigus, egens, inops, carens, privatus եւ այլն. (իբր Կարոտ, կարուտ) Ունօղ զկարիս, կամ զպէտս, զհարկաւորութիւն պիտոյից եւ ձեռնատուութեան. Չքաւոր, եւ փափաքօղ անձկանօք. կարօտեալ. Զկրեալ. յետնեալ.
Թագաւոր կարօտ մտօք՝ մեծ զրպարտօղ։ Եւ ոչ ոք կարօտ էր ի նոսա. (Առակ. ՟Ի՟Ը. 16։ Գծ. ՟Դ. 30։)
Զմերկն ծածկեսցես, եւ կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. այսինքն զկարօտեալն կերակրոց, կամ զկարօտութիւն նորա. (Խոսր.։)
Կարօտ եմ յոյժ, եւ աղաչեմ. (Սարգ. յիշատ.։)
Կարօտից թառամեցուցանել ընդ ծաղկի մարմնոյն՝ եւ զախտս բնաւորականս. (Սարկ. հանգ.։)
Սիրտ անմտի կարօտ է հանճարոյ։ Կարօտ օգնականութեան. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 16։)
Չէ՛ կարօտ ումեք վարդապետի. (Պիտ.։)
Կարօտ եմ շնորհի քո եւ ողորմութեան. (Շար.։)
Ո՛չ թէ կարօտ ինչ հայրաբուն փառացն. (Ագաթ.։)
Բնութիւնս մեր միմեանց կարօտ ստեղծաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Կարօտ մնացաք կենդանի տեսանելոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ եղեւ կարօտ փոխելոյ զբոցն, զի եղիցի ցօղ. իմա՛ ըստ յն. ոճոյ. այսինքն ոչ տկարացաւ փոխել։
ԿԱՐՕՏ. Գործիական խնդրով ստէպ վարի առ նախնիս. որ եւ ոճ լտ.
Միթէ կարօտ ի՞նչ իցես ես այսահարօք։ Մեծացայ, եւ ոչ իւիք կարօտ եմ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 15։ Յայտ. ՟Գ. 7։)
Ոչ եթէ կարօտ ինչ ոք իւիք էր. (Եզնիկ.։)
Ոչ եթէ նա ինչ կարօտ մերովքս իցէ, այլ մեք ամենեւին նորայովքն։ Մեծատուն ո՛չ է այն՝ որ բազմօք կարօտ իցէ, այլ այն որ չիցէն իւիք կարօտ։ Դեղօք, եւ ոչ սրոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես. եւ այլն։)
Ոչ էր նա կարօտ գողովքն, եթէ վկայք եղիցին յարութեանն նորա. (Եփր. համաբ.։)
Ամենայն ապաշխարողք կարօտք երկայնմտութեամբ։ Կարօտ էր քաւութեամբն։ Ճշմարիտ ազատութեամբն որդւոյն կարօտ էին. (Եփր. հռ.)
Եթէ զոհիւքն կարօտ էր, իսկ մոխ րով երնջոցն՝ զոր ետ ի սրբութիւն կարօտելոցն, զի՞նչ կարօտ էր նա. (Եփր. թուոց.։)
Մի՛ կարօտ առներ զիս ի յուսոյ իմմէ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Զկարօտս յառաքինութենէ եւ ի ճշմարիտ գիտութենէ տեսանէ. (Երզն. մտթ.։)
Աստուած չէր կարօտ յուխտս եւ ի պատարագս նոցա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
Յոչ ոք արար կարօտ ապաստանի. (Շիր.)
Զի՞նչ ունիմք եւ մեք ասել, որ կարօտ եմք յամենայնի. (Շ. բարձր.։)
ԿԱՐՕՏ. գ. ἕνδεια, χρεία inopia, opus ἑπιθυμία desiderium. Կարօտութիւն. պէտք. եւ Փափաք. եւ պապակումն. անձկութիւն.
Ոչ առ կարօտ ինչ բանն մարմին եղեւ. (Աթ. առ եպիկտ.։)
Մեք միշտ կարօտիւ ըղձամք ընդունել ի քեն զողորմութիւն. (Խոսր.։)
Ծարաւն եւ կարօտն ազգակից են միմեանց. (Սիւն. բն.։)
ծարաւեալք կարօտիւ (առ աստուած). (Վրդն. յանթառամն.։)
Եւ կարօտիւ զոր փափագէին, զնա նստուցին յիւրում աթոռին. (Գանձ.։)
կարօտիւն եւ սիրով յանձն առցէ։ Լային զկարօտն իւրեանց։ Մոռացեալ զկարօտն եւ զսուգն իւրեանց. (Վրք. հց.։)
Ունէի զայս կարօտ ի մտի։ Ահա եհաս ժամ՝ ցուցանել զպտուղ կարօտին քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ruffian, pander, pimp, go-between;
կին —, procuress, bawd, go-between.
• , ի-ա հլ. «բոզի միջնորդ». Շնորհ. առ. 65, ընդհ. տպ. եմ. էջ 82. Լմբ. առակ։ Յայսմ. որից կաւատութիւն «բոզի միջնոր-դութիւն». (այս բառը մէկ անգամ գործա-ձուած է Ոսկ. մ. բ. 12 «Եւ այնչափ կաւա-տութեան բանս և գործս անամօթութեան զործեն». յունարեն բնագիրն ունի՝ τοσαντην μελέτην ἀναισχυντίας ποιούμεναι (այնչափ բանս անամօթութեան գործեն)։ Որովհետև կաւատութիւն բառը իբրև արա-բական փոխառութիւն չէր կարող գտնուիլ Ոսկեդարում, և բնագրի մէջ էլ արդէն նրա համապատասխանը չկայ, ուստի հետևում է թէ Ոսկեբերանի վերի հատուածի մէջ յե-տին յաւելուած է՝ ըստ Հիւոշման ZDMG 46, 261, հյ. թրգմ. Ուս. փոխառ. բառից. էջ 59)։ Յետնադարեան շրջանին ունինք գրուած ղաւատ Կոստ. երզն. 158։
• = Արաբ. [arabic word] qavvād «կաւատ»։-Հիւբշ. 269,
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
արաբ. գավվատ. interfeminium. իտ. ruffiano, -na. Միջնորդ ի մէջ հոմանեաց կամ բոզից. բանբեր ի մէջ սեղեխաց կամ պոռնկաց. գէշ ճամբու միջնորդ. քաղէն, քաղէնէք. (ուստի՝ քէղէվէնք, իբր բոզարած).
Պատուէր տամք եւ կանանց ազգի, մի՛ ոք նմանօղ լիցի օձին՝ գործի լինելով սատանայի. (զոր եւ կաւատն անուանեն. Շ. ընդհ.։)
Բոզիցն եւ կաւատացն. (Լմբ. առակ.։)
Կոչեաց իշխանն զոմն մի պոռինկախառնիչ, որ է կաւատ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Թ.։)
nourishment, food;
prey;
bait, decoy, allurement, lure;
— առնուլ, to take nourishment;
— արկանել, to bait, to lure, to allure, to decoy;
— լինել, to be food for, the prey of;
to allow, to let itself to be decoyed or allured;
— լինել սուսերի, to be put to the sword.
• , ո հլ. «կերակուր, ուտելիք» (մա-նաւանդ անասունների ուտելիք կամ ձկան խայծ) Ոսկ. յհ. ա. 1. Եփր. թգ. և ծն. Մծբ. Ագաթ. որից կերութիւն, աւելի ճիշտ այլոց-կերութիւն «ուրիշի ինչքը ուտելը» Բուզ. կե-րեցութիւն «որկրամոլութիւն» Եփր. հռ. 24 կերիչ ՍԳր. կերող Յհ. զ. 13. շատակեր Խոր մսակերութիւն Եւագր. Եզն. արմատակել Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Բուզ. կաթնկեր Եբր. և 13. կաթնակերագոյն Կոչ. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Ագաթ. գիշակեր Եզն. Վեցօր. մարդակեր Կոչ. ընդակեր Ստեփ. սևան. ընթրեկերք Դան ռ. 14. ժանգակեր Սիր. իթ. 13. Ագաթ. անկերակուր Եղիշ. գաղտակեր Ամբ. գ. 14 գայլակեր Ոսկ. լս. դալարակեր Փիլ. լիւս. երդմնակեր Մանդ. կերևուրաց «ապերախտ» Թղ. պրոկղ. ՀԱ 1921, 22, Գիրք թղ. էջ 6 գազանակեր Ճառընտ. կերղի «կաշառք» Պատմ. ժԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 399). այս արմատով են կազմւում նաև ուտեմ բայի պակասաւոր ժամանակները, ինչ. կերայ, կերի, կերայց, կերեալ ևն։-Տե՛ս նաև ըն-կեր։-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կուր «անասունների ուտելիք» Գ. մակ. ե. 18, Եզն. «ապրուստ, շահ» Կոչ. 116. որից կե-րակուր, ո հլ. ՍԳր. Եփր. ծն. կերակրել ՍԳր. կերակրիկ Ոսկ. մտթ. և յհ. Եփր. պհ. 175. կերակրիչ Օր. լբ. 18. Բար. դ. 8. Վեցօր. Եփր. ծն. կերակրչութիւն Եւս. պտմ. գա-զանակուր Ծն. խդ. 28. գետակուր Խոսը. զերեզմանակուր Սեբեր. դեղակուր Խոր. ծո-վակուր Ոսկ. մ. ա. 13. Պիտ. Ճառընտ սատանայակուր Ագաթ. վաճառակուր Սե-բեր. Ոսկ. մ. բ. 8, 24. Եփես. Եւս. քր. ջըր-հեղեղակուր Ոսկ. ես. 193 ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2er-արմատից, որի միւս ժառանգներն են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βοςός «որկրամոլ», βρῶuα «կերակուր», կրկնութեամբ βι-βρω-σϰω, βε-βρω-ϑω «ուտել, լափել, ճարակել», լտ. voro «կուլ տալ, լափել», vorus «ուտող» (ինչ. carnivorus «մսակեր»), հբգ. querka «կոկորդ», querdar «խայծ ձկան ևն», լիթ. geriu, gérti «խմել», gerklմ «կոկորդ», gur-klys «խածի», հսլ. žira, žrčti «կուլ տալ». grulo «կոկորդ», ռուս. гoрлo և լեհ. gardlo «կոկորդ», ալբան. ngrans «կերեալ», hε-ngra «կերաւ» ևն։ Այստեղ են պատկանում նաև հլ. կոկորդ և նրա ընկերները, որոնց վրայ տե՛ս կոկորդ բառի տակ։-Վերի առ-մատից տարբեր է հնխ. gel-«կուլ տալ», որ մի քանի լեզուների մէջ շփոթուած է վերո-յիշեալ g'er-արմատի հետ, այնպէս որ կա-րելի չէ որոշել թէ իրապէս ո՛ր արմատին ևն պատկանում. այսպէս են սանս. σiráti «կուլ է տալիս», gará «ըմպելիք», զնդ. gar «ևուլ տալ», հսլ. glutati «կուլ տալ», glutu «կոկորդ»։ Հայերէնը հարազատօրէն պահած է երկու արմատներն էլ մի քանի ձայնռառձ-ներով. այսպէս կեր, կուր, *կոր (կոկորդ բառի մէջ), կել, կուլ. տե՛ս և այս վերջինը (Walde 858, 356, Boisacq 127, Berneker 369, Trautmann 89-90, Pokorny 1, 682, Ernout-Meillet 1091)։-Հիւբշ. 452։
• ՆՀԲ լծ. կեր, կուր, խար, պրս. խօր, խար, խօրիշ։ Peterm. 25, Böttich. ZDMG 1850, 356, Arica 89, 445, Pic-tet 1, 216, Lag. Urgesch. 253, Boрp Gram. comp. III. 205, Տէրվ. Altarm. 9, Նախալ. 13, 78 սանս. gar, gara, gr ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Armen. 126 ետրուսկ. krankru բառի հետ։ Ca-nini, Et. etym. 238 յն. γράω «կրծել» բայի հետ։ Հիւնք. կեր դնում է յն. xεἰρω «ծախել, սպառել» բայից։ Karst, Յուշարձան 404, 405 սումեր. gar «ու-տելիք»=հյ. կեր, kur «ուտել»=հյ. ևուր։ Autran, Sumérien et ind. էջ 82 ռումեր. [arabic word] ︎ gar «փշրել, մանրել», որ դնելով [other alphabet] «բերան» բառի մէջ՝ դառնում է [other alphabet] kur «ուտել», ո-րից և հետևում է սումեր. gar «սնունդ. բւտելիք»։
• ԳՒՌ.-Բացի կերայ ևն բայաձևերից, ո-բոնք ամէն տեղ գործածական են, ունինք նաև կեր «ուտելիք» (յատկապէս ձիուն տը-րուած ուտելիքը) և կերակուր բառերը՝ հետե-ւեալ ձևերով.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կեր Ախց. Երև. Ղրբ. Շմ. կէր, Ննխ. Ռ. Սեբ. գէր. Ասլ. գէ՝ր, Տփ. կիր, Հճ. գէյ.-Ագլ. Տփ. կէ-րակուր, Սչ. գերագուր, Ննխ. Պլ. Ռ. գէրա-գուր, Տիգ. գէրmգուր, Մրղ. կէրակուռ, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. կիրակուր, Ակն. Սեբ. գիրա-գուր, Ասլ. գիրագիւր.-վերջաձայնի փոփո-խութեամբ ունինք Սլմ. կերակուլ, Ալշ. Մշ. կէրագուլ, Ոզմ. կէրակօլ, Մկ. կիրmկուլ. (սրանց մէջ լ ձայնը կարող է յառաջացած լինել տարանմանութեան օրէնքով՝ նախորդ ր-ի պատճառաւ, և կամ շփոթուելով կուլ արմատի հետ. վերջինը աւելի հաւանաևան է)։-Նոր բառեր են անկեր, կերուխում, կերկոխ, կերցաւ, կերմաշ, կերմէջնոցիկ, կերմունք, կերուածք, կերուկ, կերուցք, տը-կեր «քիչ ուտող»։
Կեր անօրէն եւ պիղծ կերան. (Տօնակ.։)
Իբրեւ կեր ի քիմս կարթի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Ձուկն յորժամ ի կերն (կամ ի կեռն) գայ, եւ առնու, մեռանի ի ձեռն կարթին. (Ոսկիփոր.։)
Նստի ի վերայ նորա իբրեւ առիւծ ի վերայ կերոց (կամ կերոյ). (Մծբ. ՟Ե։)
Դիմեսցեն որպէս զարծուիս ի վերայ կերոյ. (Արծր. ՟Գ. 1։)
Ընկեցին զմարմինս նոցա առ ի կեր լինել շանց եւ գազանաց եւ թռչնոց. (Ագաթ.։)
Հուր ի պակասել կերոյն շրջանի. (Յճխ. ՟Դ։)
Կարթընկէցք կերով թագուցանեն ըզկաթսն, զի ի կերոյն խաբեալ ձուկն ի կարթի ըմբռնեցի. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Զմեղքն կեր տան, զի ի յուսահատութեան թակարդն ըմբռնեցեն տրտմութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
Զծառս բղխեցոյց յերկրէ, զանպտուղսն՝ բոյնս հաւուց, եւ զպտղաբերսն՝ կեր կենդանեաց. (Մխ. այրիվ.։)
Կեր գազանաց զորդեակս իմ ետուն. (Գանձ.։)
Եղեն կեր սուսերի. (Եփր. թագ.։)
Ոմն որդանց հրեղինաց կեր լինիցի. (Խոսր.։)
Կեր լինէր առիւծուն. (Ոսկիփոր.։)
Գողըն նենգող յարկղէ փրկչիդ ոչ յագեցաւ, այլեւ զքեզ կեր իւր ախտին տալ նա չոգաւ. (Տաղ.։)
Ի կերոյ որդեակ իմ ելեր (ըստ եբր. իսբկ հյ. ի շառաւիղէ. ասոր. ի սպանութենէ) ... իբրեւ առիւծ ի վերայ կերոյ իւրոյ. (Եփր. ծն.։)
ԿԵՐ. Ի բարդութիւնս է երբեմն որպէս Կերօղ, եւ կերեալ, զոր օրինակ Մսակեր, Խոտակեր, կամ Ճճեկեր, Ցեցակեր։ Եւ երբեմն որպէս Կեար, կամ ըստ պրս. քեար. այսինքն արարօղ. զոր օրինակ Աղօթկեր, Խոհակեր, Համոզակեր, եւ այլն։
foolish, senseless, inconsiderate, extravagant, rash, absurd;
— առատութիւն, profusion;
— մանկութիւն, imprudent youth;
ընդ —, ground-lessly, wildly, inconsiderately.
• , ի-ա հլ. «անմիտ, անխելք, յիմար» Փաոպ. Խոր. Փիլ. «խեղճ, հէգ», Իմաստ. 4և 14. որից ընդ խօլ «անխորհուրդ կերպով» Իւս. օր. ա. 230. խօլանալ Ոսկ. եբր. ժե. խօլեալ «թշուառ» Ոսկ. մ. ա. 15. խօլութիւն Փիլ. այլաբ. խօլառատ «շատ առատ» Ոսկ. ես 243 (ձեռագրում եղծեալ). խօլաբանու-թիւն Իրեն. հերձ. 134. խօլաբար (նոր բառ). սխալ գրչութիւն է խուլութիւն Բուզ. դ. 2 փխ. խաւլութիւն.-այս բառի՞ց է արդեօք նաև խոլոմուկն «մի տեսակ չղջիկ» Վանակ. հց. որի դէմ գտնում ենք այժմ խլմուկ Ալշ. Ապ. Մկ. «խլուրդ» (ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 280)։
• ՆՀԲ խեղ կամ խելայեղ բառից է հանում. իսկ ուրուական բառի տակ՝ լծ. արաբ. [arabic word] xayal «ցնորք»։ Հիւնք. խելք բառից։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, էջ 268 իբր եբր. [hebrew word] yāl «խենթենալ» ձևից։ Petersson տե՛ս խօթ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] xul «խենթ», որ գաւառական առում է մի-այն և յառաջացած է պրս. xul «ծուռ, թիւր» բառից։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն են արդեօք խօլ Բիւթ. «տր-գեղ», Ալշ. Բլ. Մշ. «անպոչ», խօլօ Մշ. «ան-պոչ», խօլպոչ Մշ. «անպոչ», խօլօ Տիգ. և ղօլ Ալշ. «անկոթ (գդալ)», խօլ Բլ. «շատ կարճահասակ»։-Բայց Ալշ. ղօլ ձևի գոյու-թիւնը ենթադրել է տալիս օտար ծագում։
(որպէս հեղ մտօք, կամ խելայեղ) Անմիտ. անբան. եւ Յիմարական.
Ամենեքին անմտագոյնք, եւ խօլք են քան զանձն տղայոյ. յն. τάλας aerumnosus. (հէք. խեղճ. Իմաստ. ՟Ժ՟Ե. 14։)
շամբշագոյն եւ յոյժ խօլ է. (Փիլ. այլաբ.։)
մի՛ անսայք անմիտ բանից դորա, եւ յանձինս ձեր յայդպիսի խօլ խրատուէ ի բաց կալայք. (Փարպ.։)
Եւ զայս ոչ գիտեն խօլքն, թէ եւ այլն. (Լծ. սահմ.։)
Ի մէջ բազմակոյտ սկայիցն անհուն խօլաց եւ ուժաւորաց. քանզի անդ մոլեգնեալ այր իւրաքանչիւր սուր՝ կող ընկերին. եւ այլն. (իբրու թ. տելի պաղ) (Խոր. ՟Ա. 10։)
ԸՆԴ ԽՕԼ. մ. ἁλόγως sine ratione. Որպէս Խօլաբար. անբանօրէն. առանց պատճառի, վայրապար. անխորհրդաբար.
Ոչ ընդ խօլ ինչ գրեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԽՕԼ ԱՌԱՏՈՒԹԻՒՆԶ (ըստ հին ձեռ. համաձայն յն. իսկ ի նորն եւ ի տպ. Խօլադատութիւն) Անչափ ծախք. շուայտութիւն. մսխութիւն.
Զուր տարապարտուց եւ խօլ առատութեամբ զինչսն կորուսանեն։ Զի՞նչ կամկցիս առնել նոցա այնչափ ծախ խօլ առատութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
apex, head, top, summit, ridge, end, tip, point, extremity;
end, conclusion, heaping, over-measure;
—ք աշխարհի, the entire globe, the universe;
— լերանց, the top or summit of mountains;
— մատին, the tip of a finger;
— մեծութեան, the topmost height or pinnacle of greatness;
—է ի —, —աց ի —ս, right through, from one extremity to the other, from beginning to end;
from top to bottom, entirely;
ի —աց երկրի մինչեւ ի —ս երկնից, from the uttermost part of the earth to the uttermost part of heaven;
մինչեւ ի —ս երկրի, to the ends of the earth;
լինել ի —ս փառաց, to be at the highest pitch of glory;
ածել ի — կատարման, to bring to the acme of perfection.
• , ի-ա հլ. «ծայր սկզբի, բայց մա-նաւանդ վերջի ծայրը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 3. որից ծագել «արևի դուրս գալը» (հմմտ. ծայր տալ ոճը կամ Ա. մակ. զ. 39 «Իբրև անտի արեգակն ծայրս արձակէր», որ է յն. ւճառագայթէր») ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ծագե-ցուցանել Ոսկ. ես. ծագումն ՍԳր. արեգտկ-նածագ «արևի ծագած կողմը, արևելեան» Սիսիան. Անան. եկեղ. (սրա հետ հմմտ արևածայրք «արևի ծագելու ժամանակը» Եզն. 191. Վեցօր.), լուսածագ. Ասող. լուստ-ծագիլ Սարգ. Շար. յանկարծածագ Վեցօր. բոցածագումն Խոր. վրդվռ. երագածագ Վե-ցօր. երկնածագ Անան. եկեղ. ինքնածագ Մամբր. Եղիշ. խաչել. չորեքծագեան Յհ. իմ. եկեղ. Զքր. կաթ. կռածագ «ծայրը կեռ» Նար. 177։
• ՆՀԲ ծագ մեկնում է իբր ծայրք, իսկ ծագել «ցայտել կամ ձգել ի դուրս»։ Հիւնք. երկուսն էլ ծախել բայից։ Buggē KZ 32, 43 ծայր բառի հետ՝ ցեղակից է դնում յն. στάχος «հասկ, ծիլ» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 28 (թ. 1904) 157 և 29, 16 յն. βουνός «բլուր» բառի հետ՝ հնխ. g'*'σν-արմատից. (մեռժում է Boisacq 129)։ Patrubány ՀԱ 1906, 368 հնխ. kə-gh ձևից, իբր յն. άϰρον, ւտ. acus «ծայր»։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր. sag «գլուխ», 408 սումեր. zag «եզերք, սահման» և zag' «արևածագ», 425 թթր. tok, tog «ծնիլ, յառաջ գալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 191 պհլ. zak «ծնեալ» անստոյգ բառի հետ և պրս. [arabic word] čāk «արևածագ»։ Peters-son. Ar. und Arm. Stud. 110 կցում է լիթ. žāgaras «չոր ոստ», žaginiai յգ. «ճաղեր», նորվ. kage «ցած թուփ», հբգ. kegil «ցից» ևն բառերին, որոնց
• նախնական նշանակութիւնը դնում է «ծայր»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ծաքել, Ախց. Գոր. Կր. Շմ. ծաքիլ, Ղրբ. ծա՛ք'իլ, Սչ. ձաքել (նշա-նակում է նաև «բոյսի ծլիլ»), Ննխ. ձաքէլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձաքիլ, Մկ. ծաղկիլ! Երև. ծաքէլ, ծէքէլ, Ոզմ. ծէքիլ, Հմշ. ձէ-քուշ, -վերջինները բխում են ծայգ արմա-տից, որ առանձին էլ կայ Ախց. Երև. Լ. Ղզ. Ղրբ. Տր. Տփ. ծէք ձևով և «արևածագ, ար-շալոյս» իմաստով։-Միջին հայերէնի մէջ գտնում ենք գործածուած Մագ. թղ. էջ 2։ «Ոչ տայ նուազութիւն արեգական ճառա-գայթից, զի եթէ բազումք ելով յոգունց տե-սողաց, այլ նա զիւրն ծայգէ ծայրաբար ճախրելով»։-Նոր բառեր են ծագկապ «խա-ոողի հատիկների կոթերը», ծեգոց «արշա-լոյս». ծեգաբաց, ծեգելահան, ծեգծեգելա-հան, ծեգծեգոտալ ևն։-Իսկ ցաթել «ծագել» ձևի վրայ տես ցայտ։
ἅκρον (յորմէ Ակառն). ἕσχατον, πέρας summitas, summum, extremitas, extremum, terminus, ora. Որպէս թէ ծայրք. մանաւանդ Վերջին ծայր. եզր. վերջք. կատարք. սպառուած. ծար, ճոթ. զոր օրինակ ասի ի սուրբ գիրս
Ծագ մատին, կամ գաւազանի։ Ի ծագէ որմոյն մինչեւ ցհեծանսն որմոյ։ Ծագք լիբանանու, երկրի մինչեւ ի ծագս նորուն։ Ի Ծագէ որմոյն մինչեւ ցհեծանսն որմոյ։ ծագք լիբանանու, երկրի, երկնից, աշխարհի։ Ի ծագաց երկրի մինչեւ ի ծագս նորուն։ Ի ծագաց սահմանացն եգիպտոսի մինչեւ ի ծագս նորուն։ Ձգի ի ծագաց մինչեւ ի ծագս։ Շինեաց զնա քաղաղք դաւթի շուրջանակի ծագէ ի ծագ. եւ այլն։
Յերկոցունց կողմանց սկիզբն եւ կատարած՝ երկոքին ծագ եւ ծագ իցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ի ծագ գլխաւորութեան մասին ասիայ։ Ի աւարտմանն լրութեան հասակի իւրոցն կենաց. (Նար.։)
ի վեր քան չամենայն առաքինութեանց ծագ ծայրացեալ է. (Մագ. ՟Կ՟Է։)
ծագիւ մատին ջուր ի զովացումն. (Շար.։)
fold, plait;
wrinkle;
in folds, in plaits;
— առնուլ, to flow gently, to ripple, to undulate;
— ի — առնուլ, to flow loosely, to curl, to float, to wave.
• «ծալք, ոլորք»։ Նար. Նչ. եզեկ. որից են կազմուած՝ ծալ առնուլ «վէտվէտիլ, ա-լիքը ալիքի վրայ բարձրանալ» Տաղ. ծալ ի ծալ առնուլ «ծալծլուիլ, ոլոր ոլոր լինել» Տաղ. ծալել Դ. թագ. բ. 8. Յհ. ի. 7. ծա-լած «ոլորուն, փաթութեալ, ոլոբածոյ» Կիւրղ. թգ. ծալածոյ Նչ. եզեկ. Կղնկտ. ծա-լումն Փիլ. Պղատ. տիմ. Արիստ. աշխ. ան-ծալ Սկևռ. ևն։-Բառիս երկրորդ ձևն է ծաղ, բրի վրայ տե՛ս առանձին։
• ՆՀԲ յծ. հյ. կուղ «ծալք, ոլորք» և եբր. կալ։ Հիւնք. ծաղիկ բառից։ Schef-telowitz BВ 28, 296 սանս. ǰala«ուռ-
• կան, ցանց»։ Karst, Յուշարձ. 425 թաթար. tol, dol, չաղաթ. tol-amak, ալթայ. tol, թրք. dol-ašmaq «շուռ գալ»։ Մառ ИАН 1916, էջ 235 վրաց. ցալի «զոյգ» բառին ցեղակից. հմմա-հյ. կրկնել, որ նշանակում է նաև «ծա-լել»։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. jal «ծալել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծալել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. ծալէլ, Գոր. Սկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծալիլ, Սչ. ձալել, Ննխ. Տիգ. ձա-լէլ, Խրբ. ձալիլ, Հմշ. ձալուշ, Հճ. ձալլել, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. ձալլէլ, Ասլ. ձալլէ՝լ, Զթ. ձալլիլ, Ագլ. ծա՛յլիլ «ծալել», ծօյլք, ծէօլt, ծօլք «ծալք»։ Արևմտեան գրականի մէջ գոր-ծածուած ձևն է ծալլել, որ ռամիկ համարե-լով՝ հնի համեմատ ուղղում է ծալել Մա-սեաց աղաւ. 1864, էջ 123։ Նոր բառեր են՝ ծալապատիկ, ծալպակաս, ծալծլել, ծալծլո-տել, ծալմաշ, ծալուծալ, ծալուկ, ծալք, ծալ-քատեղ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წალო ծալո «անկողին-ների ծալքատեռ»։
(լծ. կուղ. կամ եբր. կալ). ἔλιξ, πλοκή, πτύγμα voluta, plica, plicatura. Կրկնումն մասանց յիւրեաց վերոյ. որ եւ ԾԱԼՈՒՄՆ. Փաթոյթ. ոլորք. Ծալք, ծալուածք.
Տիպ ծալ ի ծալ թփոցն տերեւ յօրինեսցուք. (Նար. տաղ.։)
ԾԱԼ ԱՌՆՈՒԼ. Ծածանիլ. ալեաց զալեօք գալ.
Ի վարդագոյն ի սուրբ արեանցն (մանկանց բեթղեհեմի՝) ծով ծալ առնոյր ի մէջ ծնողացն. (Տաղ.։)
ԾԱԼ Ի ԾԱԼ ԱՌՆՈՒԼ. Գալարիլ. պտոյտքիլ. ծռմռկիլ.
Ի խնջոյս իջեալ աղջիկն առաջի թագաւորին. հերքն ծալ ի ծալ առեալ՝ նմանեալ արքայ օձին. (Տաղ.։)
outlay, expenditure;
cost;
expense;
consumption;
waste, damage;
sale;
մանր —ք, trifling expenses;
տարապարտ՝ աւելորդ —ք, useless, superflous, exhorbitant expenses;
առանց ծախուց, gratis;
սակաւ ծախիւք, at a slight cost, cheap;
—իւք իմովք, ազգին, բարեկամին, at my, at the nation, at his friends cost or expense;
ծախս առնել, առնել —ս մեծամեծս, to expend;
to make great expenses, to spend a great deal;
to live in great stile.
• , ի, ո հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ու հլ. բայց առանց վկայութեան. գործածւում է մանա-ւանդ անեզաբար) «ծախք, ծախսուած դրամ՝ գումար» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. ժռ. և մ. ա-18. Եղիշ. «վատնում, սպառում, մի բանի գործածուելով վերջանալը» ՍԳր. Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 3. ռամկական առումով «վա-ճառում, վաճառք» Նչ. եզեկ. Մխ. դտ. (ի-մաստե զարգացման համար հմմտ. մռառ գասաղեբա «ծախսել. 2. վաճառել»). որից ծախել «դրամը մի բանի վրայ ծախսել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. «վատնել, սպառել, վերջացնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, «վաճառել» Ոսկ. յհ. ա. 22. բ. 14. Վրք. հց. Լմբ. իմ. ծախումն Եզն. ծախիչ ՍԳր. Եզն. մարդածախ Թուոց ժգ. 33. մեծածախ Ասող. Տաղ. բազմածախ Յհ. կթ. Նար. գազանա-ծախ Մագ. դիւրածախ Իմ. ժթ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 20. եզնածախ «եզ ծախող» Մխ. ապար. հազծախ «հացավաճառ» Վրդ. առ. 203 անծախ Ոսկ. մ. ա. 20 և Կողոս. անծախա-կան Ոսկ. ես. անծախող «ժլատ, կծծի» Ա-րիստ. առաք։ Արդի գրական լեզւում յա-տուկ զանազանութեամբ ձևացել են ծախել «վաճառել» և ծախսել «վատնել», որից էլ ծախսարար ևն։
• ՆՀԲ լծ. թրք. զայ (իմա՛ արաբ. [arabic word] δāl' «կորած»)։ Հիւնք. հանում է ծխել բայից։ Շահինեան, Բիւր. 1900, 341 ըստ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Աւշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծախել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. ծախէլ, Մկ Շմ. Ոզմ. Տփ. ծախիլ, Հճ. Սչ. ձախել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձախէլ, Ասլ. ձախէ՝լ, Զթ. Խրբ. ձա-խիլ, Հմշ. ձախուշ, Տիգ. ձmխէլ, Ագլ. ծա՛հիլ, բոլորն էլ նշանակում են «վաճառել»։ Նոր բա-ռեր են ծախու, ծախս անել, ծախուգին, ծախծխել, ծախծխոտել, ծախծխորել, ծախ-չըխորել, ծախոտել, ծախուորիլ։
δαπανή sumptus, impensae. Վճարք. ինչք վատնեալք ի պետս իրաց, որպէս գին. վարձք. ծախք. խարճ.
Ծախ համարոյն յարքունուստ եղիցի։ Համարեցի զծախսն։ Այս էր յաւուր ծախքն իմ։ Ի պէտս ծախիցն։ Տացեն զծախս արանցն.եւ այլն։
Բիւրս ընչեղաց ծախոյ պատճառս դնելով (սատանայ). (Բրս. սղ.։)
Առնէր ծախս մեծամեծս, կամ մեծապէս ծախս. (Եղիշ.։ Սարգ.։)
Վասն աւուր աւուր ծախիցն։ Ի ծախից եւ ի հարկաց. (նխ. ՟Գ. Թագ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ծախիւք մեծագունիւք։ ծախովք ընչից։ Առանց ծախոց։ Ծախոյն. (Պիտ.։)
Վասն զանազան ծախիցս։ Զպէտս ծախոցն. (Վրք. հց. ձ։)
Առնուլ վարձս ընդ ծախիցն։ յանօգուտ ծախոցն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Յոյժ ծախիւք եւ ընչիւք հաւանեցուցանելով զկաշառասէր դատաւորն. (Երզն. մտթ.։)
Կամ՝ ἁνάλωσις consumtio, absumtio ζημία mulcta, detrimentum ἁπύλεια perditio Վատնումն. սպառումն. մաշումն. տոյժ. տուգանք. կորուստ. վնաս, մսխողութիւն.
Արար ծախ նոցա հարիւր տաղանդ արծաթոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 56։)
Զծախ իւղոյն յարդէ (տէրն)։ Կորիւն.։
Առաքեսցէ քեզ տէր զնուազութիւն ... ծախս ի վերայ ամենայնի՝ յոր մխեսցես զձեռն քո. (Օր. ՟Ի՟Ը. 20։)
Ոչինչ մերովք ծախիւքն քեզ ինչ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Որ թէոք վաճառակից նոցա եղեալ էր, ոչ կարէր այնպէս ճշգրտել զանուն եւ ծախս նոցա. այսինքն զիրսն վաճառելիս. (Նչ. եզեկ.։)
Վասն վաճառելոյ եւ գնելոյ ... անգիր եւ գրով գին եւ ծախ, որպէս եւ կերպն է վաճառատուն. (Մխ. դտ.։)
hidden, secret, occult;
stealthy, clandestine, underhand, furtive;
—, ի —, in secret, privately, secretly, by stealth, clandestinely;
—ք, hiding-place;
the secrets;
the private parts;
—ք սրտի, bottom, the inmost recess of the heart;
— հրամանք վերին Տեսչութեան, the inscrutable ways of Divine Providence.
• «գաղտնի, թաքուն» ՍԳր. «ա-նիմանալի, խրթին» Ոսկ. յհ. ա. 33, անե-զաբար ծածուկք «գաղտնիք, գաղտնի խոր-հուրդ» Ոսկ. յհ. ա. 23. «թաքստոց, ծածուկ տեղ» ՍԳր. Խոր. «առականք, ամօթոյք» Պիտառ. Վրք. հց. այս արմատիր են ծա-գում ծածկել ՍԳր. ծածկոյթ ՍԳր. Ոսկ. յհ, ա. ծածևոი «ծածկոյթ» Ոսկ. ա. թես. «տան ծածո. ւարև» Եփր. աւետ. ծածկութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. ծածկաբար Ոսկ. յհ. ա-27. ծածկագէտ Դան. ժգ. 42. ծածկանք Կո-րիւն. ծածկապէս Կոչ. ծածկատես ՍԳր. ծածկելի Ել. իզ. 14. ծածկիչ Թուոց դ. 14 յարկածածուկ Յհ. կթ. քողածածուկ Նար. ամրածածուկ Վեցօր. 185. գետնածածկոյթ Նար. խչ. գլխածածկեալ Երզն. մտթ. թևա-ծածուկ Պրոկղ. ներբ. ղկ. Տօնակ. Վրդն. ծն-խրթնածածուկ Նար. առաք. ծածկախոց բծածուև խոզող» Մծբ. (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1913, 300). ծածկալեզու, ծածկագիր, ծածկագրութիւն, ծածկանուն (նոր բառեր)։
• ՆՀԲ համարում է իբր ցածուկ։ Հիւնք. ծագել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 232բ համարում է անգործածական *ծակ «ծածկել, թաքցնել» արմատից կրկըն-ուած, իբր *ծածակ, երկրորդ եզրի փոփոխութեամբ ծածուկ։ Karst, Յու-շարձան 415 մոնգոլ. toxom, tokum, թունգուզ. tokum, մանչու toxuma «թամբի ծածկոց»։
• ԳՒՌ.-Վն. ծածկել, Ախց. Երև. Կր. ծածկէլ, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. ծածկիլ, Հճ. Մշ. Սչ. ձաձգել, Ննխ. ձաձգէլ, Զթ. Խրբ. Տիգ. ձաձգիլ, Հմշ. ձաձգուշ, Գոր. Ղրբ. ծասկէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. ձազգէլ, Ապլ. ձազգէ՝լ, Սլմ. տասկել, Դվ. Մրղ. տասկէլ, Շմ. տասկիլ.-արմատը պահում են Ղրբ. Պլ. Սչ. ձաձուգ, Ոզմ. ծածօկ. կովկասեան բարբառներում չկայ։-Նոր բառեր են ծածկերես, ծածկե-բնակ, ծածկորդ, ծածկուկ, ծածք։ Վերջինը ենթադրում է *ծած արմատ, որ սակայն գոյութիւն չունի. ուստի պէտք է կարծել՝ որ կազմուած է ծածկ-ել բայից. դրա համար էլ գրւում է նաև ծածկ։
• ՓՈԽ.-Հայ բոշայ. ծասխը-կարիչ «ծած-կել, խնամել». աւելորդ վերջաւորութեանց համար հմմտ. կարել, ծամել, քսել և քար-շել բայերը։
(որպէս թէ ցածուկ) Արմատ ծածկելոյ. κρυπτός occultus, absconditus. Թաքուն. գաղտնի. անյայտ իբր ի խորս կամ ընդ քօղով. գոց.
Որ ինչ ծածուկ, եւ որ ինչ յայտնի, գիտացի։ Չիք ինչ ծածուկ։ Ծածուկ ձեռամբ պատերազմի։ Պատուհանք ծածուկք։ Պատուհանս հայեցիկս ծածուկս։ Խորին խորհուրդս ծածուկս.եւ այլն։
Բանս ծածուկս ընդ թագաւորին վրաց հաստատէին. (Յհ. կթ.։)
Վասն զծածուկս նոցա մերկանալ խորհուրդ. (Պիտ.։)
այս ծածուկ էր. իմա՛, բանս այս էր մթին, խրթին։
ԾԱԾՈՒԿՔ. գ. τὰ κρυπτά occulta, abscondita, arcanum. Ծածուկ իրք, տեղի, բան, խորհուրդ. գաղտնիք.
Յայտնեցեն զծածուկս ապարանից. (Ես. ՟Ի՟Բ. 9։)
Ի քարանձաւս վիմաց, եւ ի ծածուկս. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 28։)
Գիտէր զծածուկս նոցա զամենայն ճշմարտապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Արտաքս բերէր լեզուով զծածուկս սրտին. (Խոր. ՟Ա. 31։)
ԾԱԾՈՒԿՔ. Մասունք մարմնոյ ծածկեալք կամ ծածկելիք. միջավայր ծնգաց. եւ Առականք.
Կորացայ ի ծածուկս իմ ի դուճ. (Պիտառ.) (կամ թերեւս գրելի էր, ի ծունկս իմ։) Տե՛ս եւ (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ի ԾԱԾՈՒԿ խօսել, հարցանել, առնել, առնուլ։ Ծածուկ վառիլ, համանել, եւ այլն։
Ծածուկ վառեալ։ Ծածուկ վառէր, հասանէր գիշերի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 30։ ՟Գ. ՟Ա. Մակ. 2։)
զայնպիսին ծածուկ յանդիմանել չէ՛ ինչ օգուտ. (Սարգ. յկ. ՟Թ. այսինքն առանձինն։)
Բազում ուրեք ծածուկ խօսէր՝ առ ի հարցումն յարուցանելով զլսօղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. այսինքն ընդ քօղով, առակաւ։)
Եղիցի ողորմութիւն քո ի ծածուկ։ Հայրն քո՝ որ տեսանէ ի ծածուկ։ Ոչ ի ծածուկ ինչ խօսեցայ։ Եհարց զնա թագաւորն ի տան իւրում ի ծածուկ։ Արարեր ի ծածուկ։ Առին զհուրն ի ծածուկ.եւ այլն։
hole;
opening, aperture;
bored;
perforated;
— բանալ, to make or bore a hole;
խնուլ զ—, to stop up a gap;
ի — կարաս կրել ինչ, to draw water with bottomless buckets, to labour in vain.
• , ու հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. իսկ Եւս. պտմ. զ. 38 կայ գրծ. ծակօք) «ծակ» ՍԳը. Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «ծակած» Առակ. իգ. 27. Ոսկ. մ. ա. 5. որից ծակել ՍԳր. Ոսկ. եբր. Եփր. թգ. ծակախիթ Ագաթ. Կո-րիւն. ծակամուտ Երեմ. խթ. 16. ծակոտ ե. րեմ. բ. 13. Սիր. իա. 17. ծակոտիք (նոր բառ). ծակոտել Անգ. ա. 6. Ոսկ. ես. եբր-իգ. և. մ. բ. 3. Ագաթ. Եփր. բ. տիմ. էջ 252, ծակոտկեան Սեբեր. կամ ծակոտկէն Ոսկ. ես. ծակտի Վրդն. ել. որմածակ Ոսև ա. թես. վիմածակ Կոչ. 265. կապծակ «խա-ղողի այն ծակը՝ ուր կպած է ողկոյզը» Վստկ. 83 (ՆՀԲ ունի կապծագ՝ որ սխալ է). զազանածակք Վրդն. պտմ. դրածակ Վրդն. ծն. անծակ Պտմ. աղէքս. ևն։
• Հիւնք. ծագ «ծայր» բառից։ Karst, Յուշարձան 402, 403 սումեր. dak «փոս, խոռոչ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 191 պրս. [arabic word] čāk «ճեղք» բա-ռից (որ է գւռ. ճաք)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծակ, Ալշ. Մշ. ծագ, Ակն. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձագ, Ասլ. ձագ, ձայ, Ագլ. ծօկ. Հճ. ձոգ, Զթ. ձօգ, ձոգ։-Ժողովրդական գոր-ծածութեամբ ստացել է նաև «բանտ» նշանա-ևութիւնը, որի աւելի հին վկայութիւնը ունի Զքր. սարկ. Բ. 102 «Մուծին զնա ի ծակ և ոչ թողին զնա ելանել արտաքս»։-Նոր բա-ռեր են ծակակար, ծական, ծակաչք, ծակիչ, ծակոց, ծակուլիկ, ծակուռ, ծակռտել, ծակ-ծըկել ևն։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde էջ 219 մեր բառին է կցում քրդ. [arabic word] zaga կամ [arabic word] ︎ ziga «քարայր». հայերէնի մէջ ծակ «քա-րայր» իմաստով գործածուած է. հմմտ. ծա-կախիթ և ծակամուտ ձևերը. բայց վերի քրդ. բառերի նմանութիւնը պատահական պէտք է համարել. այսպէս նաև ուտ. ծակպեսուն «կտրտել, զարնել, ճմրթել», ծակեսուն «զարնուիլ»։
τρύπημα, τρυμαλιά, τρώγλη, ὁπή foramen, caverna. Ծերպ փոքրիկ. ճաղքուած. անցք. մուտ. ելք. պատուհան. խորշ. անձաւ.
Ծակ, ասղան, կամ վիմի, կամ իժից։ Ծակ մի յորմն։ ծակեաց ծակ ի բերան տապանակի։ Որք տեսանեն ընդ ծակս (աչք).եւ այլն։
Հայէր ընդ ծակ մի ի ներքս. (Եղիշ. ՟Ը։)
ընդ նեղ ծակ պատուհանից. (Վեցօր. ՟Թ։)
Մեղունքն զձեւ ծակու տեսեալ զբերանն (առիւծու), ի ներքս խորիսխ գործեցին. (Փիլ. սամփս.։)
Զեղիա ի ծակու անդ լերինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Որպէս օձ ելանէ ի ծակէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Պրկեալ էին ոտք նորա ի կոճեղս չորիւք ծակօք. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։)
իսկ (Դատ. ՟Ժ՟Ե. 19.)
Ծակ ծնօտի. յն. լճակ։
ԾԱԿ. ա. τετριμμένος perforatus. Ունօղ զծակ. ծակոտ. ծակեալ. ծակ. տէլիք.
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• , սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ. բառ. հնխ. արմատն է g'el-ռո ունէր նաև g'ol-և g'l-ձայնդարձները. առաջինից են ծագում յն. γελάω «ծիծաղիմ», γελασ-τός «ծիծաղելի», γέλος, γέλως «ծիծաղ, ծաղը», γελανὴς «ուրախ». վերջի-նից է ծագում հյ. ծաղ-ր, ինչպէս և յն. γαλήνη «ծովի անդորրութիւնը», γαληός «պարզ, անդորր, հանդարտ» (Boisacq 140, 143, Walde 332, Pokorny 1, 623)։ Հնդև-րոպական նախալեզուի սովորութեան հա-մեմատ g'el-արմատի ձայնաւորը վերածե-լով oi, կազմուած է սաստկական կրկնաւոր g'oi-g'el-, g'oi-g'l-, որից հայ. *δէծաղ> ծիծաղ։ (Կրկնաւորի այս ձևի վրայ տես Meillet MSL 12, 216-8. իսկ ծիծաղ ձևի կրկնութեան վրայ յատկապէս՝ տե՛ս Meil-let MSL 13, 375)։-Հիւբշ. 455։
• Brosset JAs. 1834, 383 ևն ծաղել ձևի դէմ դնում է յն. γελάω և վրաց. վիցինի։ ՆՀԲ «ծաղր՝ արմատ բառիս ծիծաղ և ծաղիկ. լծ. ընդ ձաղ, խաղ» իսկ վարդ բառի տակ լծ. է դնում պրս. կիւլ «վարդ»։ Peterm. 23 ծաղր=եբր. [hebrew word] shq «խնդալ, ծիծաղիլ»։ Win-disch. 13, 18 յն. γέλως։ Canini, Et, étym. 186 բրըտ. khoarzin «ծիծաղիլ»։ Տէրվ. Նախալ. 76 հայ. կական, կան-չել, կատակ, կողկողել, ծիծաղել, ծաղր, կարկաչել <կակրաչ-ել, կռնչել, կռունկ, կարդալ, կրճ-ել, կրճ-տել, ճար-ճատել <ճաճրատել ձևերը դնում է հնխ. ga, gan «հնչել, գոչել» արմատից, որին
• է կցում նաև սանս. gā «երգել», gad խօսիլ», gar «գոչել», յն. γήους «ձայն», γαργαρίς «աղմուկ, ժխոր», γε-λάω «ծաղրել», γέ́ρανος «կռունկ», լատ. gingrire «կարկաչել», grus «կռունկ» ևն։ Հիւնք. ծիծաղ բառից հանում է ծաղր։ Մառ, kрит. и мелк. cт (1903 թ.) էջ 26 ծաղր=ասոր. [arabic word] s'ar «ծաղրուիլ, խայտառակուիլ» բառի հետ Autran, Sumer. et ind. էջ 84 համե-մատում է յն. γελαω =սումեր. hül «ուոախանալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ոզմ ծաղր.-նոր բառեր են ծաղրատեղ, ծաղրիկ հաւ «martin-pêcheur»։
• ՓՈԽ.-Ըստ Bugge IF 5, 168-180 (հայ. թրգմ. ՀԱ 1895, 228) հայերէնից է փոխ առնուած գոթ. saldra «գիւղական կատաև խեղկատակութիւն» Եփես. ե. 4. գոթացին չունենալով Ir ձայնախումբը՝ ծաղր>*sal. ra դարձրել է saldra։
Զի մի՛ ծաղր կացցուք։ Ծաղր կայցեն իղձքն. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 23։ Միք. ՟Գ. 7։)
γέλως risus γελοιασμός , κατάγελως irrisio, derisio. Արմատ բառիս Ծիծաղ. եւ Ծաղիկ. (լծ. ընդ ձաղ. խաղ) Ուախ ժպտումն. զուարթութիւն յայտնեալ ի դէմս դրիւք շրթանց, հանդերձ ձայնիւ ցնծութեան. եւ Կատակ. եւ Ծանակ. Ծիծաղ, խնտալը. (եբր. սեխօք, ուստի սախաք, իսահակ, ծաղր եւ խնդութիւն)
Ծաղր արար զիս աստուած (իսահակաւ), զի եւ որ լսիցէ՝ ուրախ լինիցի ընդ իս. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 6։)
Ծաղր ձեր ի սուգ դարձցի. Ծաղր անմտաց։ Եղէ նոցա ծաղր։ Բերանք ճշմարտից լցցին ծաղու։ Ծաղուն (կամ զծաղրն) ասացի զբօսանս։ Ի ծաղր ինչ էր քեզ իսրայէլ։ Եղիցես ի ծաղր եւ ի կատականս։ Ես եղէ ծաղր նախատանաց. եւ այլն։
(Սառայ) զամօթի հարեալ, յուրաստ լինէր զծաղրն. այսինքն զծիծաղն իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
Ծաղր՝ անբան շնչոյն ընդարձակութիւն է ի մեջ, ջղօք եւ մկամբք կատարեալ. (Պիտառ.։)
Որ յոյժ ծաղու է արժանի. (Խոսր.։)
Եղաք ի նախատինս ծաղու ազգեաց. (Յհ. կթ.։)
Ծիծաղեցին, մինչդեռ զծաղուէն խօսիցիմք։ Հանապազ ի ծաղր հատանիցեմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ե։)
Այդ հպարտութեան եւ ամբարտաւանութեան իրք են, եւ ծաղեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
Հրաման տուր ծաղերն, թէ ե՛րթ, եւ երթայ. (Կլիմաք.։)
Ծաղրու արժանի վարկանել. (Դամասկ.։)
ԾԱՂՐ. իբր Ծաղրական ինչ. ծիծաղելի. մասխարալըգ.
Ուրեմն ծաղր են իրքս. (Շ. մտթ.։)
Տեսէք զծաղրդ։ Չէ՛ ծաղր՝ փառս խնդրել ի նոցանէ։ Առ մեծամեծդ՝ ծաղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ՝ ծա՛ղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ պատասխանի առնել. (Ոսկ. յհ.։)
անկեալ կայ ծաղր եւ երեւոյթ ձեւով. (Պիտ.։)
ԾԱՂՐ ԱՌՆԵԼ. γελάομαι, γελοιάζω, ἑκγελάω, καταγελάομαι derideo, erideo, irrideo ἑμπαίζω ludo, iludo χλευάζω subsanno. Ծաղրել. ծիծաղիլ. այպն առնել. խաղ առնել. կատակել. ուրիշի վերայ խնտալ .... հյց. խնդ. տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 7։ ՟Խ՟Ա. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 51։ Նեեմ. ՟Ա. 19։ ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27։ Իմ. ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Ա. 15։ Մտթ. ՟Բ. 24. 6։ Եւ պարառ. խնդ.)
Ծաղր առնէ զերիվարաւ եւ հեծեծալով նորա. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 18։)
Թուէր ծաղր առնել յաչս փեսայից իւրոց. Իմա՛, կատակ առնել.
Ծաղր եդեալ զցինկ՝ ասէին, նա ծիւրեալ (է) դեղնութեամբ. (Մխ. առակ.։)
Բազում ծաղր եհեղ ի վերայ նորայցն. (Նոննոս.։)
ԾԱՂՐ ԼԻՆԵԼ. ԿԱԼ, ՄՆԱԼ. Ծաղրելի լինել. այպանիլ. ծանակիլ. խայտառակիլ. յամօթ լինել. խաղը ըլլալ. (լծ. լտ. ռի՛սուս, տէռի՛սիօ. ծաղր)
Արդարք ծաղր լինին։ Ահա ծաղր լինիմ նախատանօք. (Յոբ. ՟Թ. 23։ ՟Ժ՟Թ. 7։)
Ծաղր (յ)երաստս յոքնազան հաւուցն եղանիւր. (Պիտ.։)
հեշտացեայ ի գովեստ մարդկան, զի ծաղր եղէց յատենին քրիստոսի. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Այնպէս ծաղր կացին յիւրեանց ճարտարութեան անդ։ Ծաղր կացին քան զմանկունս եւ զաղայս. (Ոսկ. յհ.։)
Մնացին ծաղր՝ յանդիմանեալք յաստուծոյ։ Եւ ինքեանք ծաղր մնան. (Լմբ. իմ.։)
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
• , ի հլ. «ծայր (սկզբի կամ վերջի)» ՍԳր. փոխաբերաբար գործածուած է «լեռ-ների և բլուրների գագաթ, նորածագ արևի ճառագայթ, մի որևէ բանի ազնուագոյն մա-սը» նշանակութեամբ։ Որից ծայրակարմիր Բ. մակ. ժ. 28, ծայրակոտոր Ոսկ. գաղ. ծայրակտուր Դատ. ա. 7. Ոսև. ես արևա-ծայրք Եզն. 191. Վեցօր. լեզուածայր Ճառ-ընտ. ծայրաքաղ Բ. մակ. է. 4. Ագաթ. Եւս. պտմ. Կոչ. ծայրանալ «վերջին ծայրը հաս-նիլ, գերազանցել» Պիտ. Մագ. անծայր Ոսկ. յհ. բ. 16. այս արմատից եմ կարծում նաև Բառ. երեմ. էջ 148 ծայրածօղ «աաա-կանիչ», ծայրան «գլորումն», ծայրանա-ցեալ «յայտնեալ»։ Նոր բառեր են անծայ-րածիր, ծայրագաւառ, ծայրաստիճան, ծայր-անուն, սրածայր, ծայրայեղութիւն ևն։
• ՆՀԲ մոազ. ձիրի «ծայր» բառի հետ։ Müller, Kuhns u. schleich. Btrg. 5, 383 սանս. dhārā։ Canini, Et. etym. 200 սայր բառի հետ կցում է սնս. çira «գլուխ» բառին։ Bugge տե՛ս ծագ բա-ռի տակ։ Հիւնք. հանում է ծեր բառից։ lensen, Hitt. u. Arm. 37, 79 ևն հաթ. sar sr. sra, sara, sari= δσαρι (Գամ. րաց դրամների վրայ), dsario «թագա-ւոր» բառի հետ։ Scheftelovitz BВ 28,
• 309 սանս. ganda «բարձունք»։ Մառ ЗGO 19, 158 վրաց. ծվերի հոմանիշի հետ յաբեթական ծյր արմատից։ Karst, Յուշարձան 402, 408 սումեռ. tur «բարձրութիւն, ծայր»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ սայր, սար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 110 ծագ «ծայր» բառի խաչաձևմամբ սայր բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. ծար, ծէր, Ալշ. Երև. Կր. Մկ Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծէր, Հմշ. ձt՝ր, Խրբ. âmր, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձար, Զթ. ámյ, ámր, Հճ. ձmյ.-նոր բա-ռեր են ծայրիկ, ծայրկորու, ծայրպոչ, ծայր-ծաղիկ, ծայրվայրիկ, ծայրք «ընտիր բուրդ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წვერი ծվերի «ծայր, գա-զաթ, վերջ, սպառուած», წვერიანი ծվերիա-նի «սրածայր»։
Ի սկզբանէ մինչ ի ծայր վիրառնութեանցս. (Պիտ.։)
ἅκρον summitas, extremitas. ծագ. եզր. կատար. սպառուած. սկիզբն, կամ կատարած. վերջք տարածութեան. ծար, ճոթ.
Ծայր, կամ ծայրք ձեռին, ոտին, ձեռաց, ոտից. կամ գաւազանի, տանձեաց, բարձրավանդակին, տախտակին, շղթայագործիցն, եւ այլն.
Լցաւ տունն բահաղու, կամ ելից զերուսաղէմ ծայր ի ծայր. յն. բերան ի բերան. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 21։ ՟Ի՟Ա. 16։)
Իբրեւ անտի արեգակն ծայրս արձակէր. յն. ճառագայթել. (՟Ա. Մակ. 39։)
Ի ծայր քաջողութիւնք՝ դարձս ունին եւ անկմունս. (Բրս. պհ.։)
Ի ծայրս պարկեշտ կրօնի հասեալ էր. (Կլիմաք.։)
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս, կամ թէ հաճոյ ումեք թուեսցի ասել՝ ծայրին. այսինքն ադամայ. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. այսինքն ընդ գագաթունս բարձանց. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Արագակունք երկու ի երկուց ծայրից. (Նար. լ։)
Լսացելոյն չէ ինչ պիտոյ, բայց միայն ծայրիցն. Ծայր (մատին) նշանակէ զչնչին իրս բնութեան եւ խորհրդոյ։ Ի ծայրն հասեր իմաստիցն։ Փառաւորեալ կոչէ զէութիւն աստուածութեանն, որ ծայրն է ամենայն փառանց եւ վայելչութեան. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Քերոբէքն եւ սերոբէքն, որ ծայրքն են իմանալեացն. (Վրդն. ծն.։)
տարերք որակութեամբ ծայրիցն իբրեւ շաղկապաւ յօդեալ ունին զմիմեանս։ Ի ծայրս իմաստասիրութեան ելեալ։ Գլուխ եւ ծայր է ամենայն պատուոյ. (Երզն. մտթ.։)
Մինչեւ զծայր երգոյս. (Տօնակ.։)
shallow, fordable;
low ground, flat;
shallows, banks;
ի — ելանել, to be disembarrassed, to get rid of, to extrieate oneself from, to eseape from danger;
ի — հանել, to liberate, to disembarrass, to relieve.
• (սեռ. -ի. գրուած է նաև ձան-ծաղ, ծանծախ) «ոչ խոր, երեսկունկ (ջրի, հողի համար), վերիվերոյ, դիւրիմաց, հա-սարակ» Արշ. Մխ. առակ. Լաստ. Շնորհ. ևծանծաղ տեղ» Պիտ. «դանդաղ» ԱԲ. որից ոճով՝ ի ծանծաղ հանել կամ ելանել «ա-ղատման մի ճար գտնել» Ոսկ. մ. ա. 20, գ. 4, 14. ծանծաղագոյն Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Սե-բեր. ծանծադամիտ Գ. մակ. ը. 15. ծանծա-ղուտ Վեցօր. ծանծաղապէս «առ երեսս» Միխ. աս. 595։
• = Կրկնուած է ծան կամ ծաղ արմատից,
• səγ «ծանծաղաջուր»։ Հիւնք. Տանտա-ղոս յատուկ անունից։ Վերի ձևով են մեկնում Տէրվ. Մասիս 1881 մայ. 11 և Աճառ. ՀԱ 1899, 233։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ծանծաղ, Մշ. ծանձաղ, Խրբ. ձ'անձաղ, Սեբ. ցանձախ «ծանծաղա-ջուր», Ոզմ. ბmնծmղ «ծանծաղամիտ», Ալշ. Մշ. ձ'անձաղ «ցնդած», Տիգ. զանզախ «խեղ-կատակ, ծաղրածու», Ղրդ. ցանցախ «ճա-հիճ». -նոր բառեր են Բլ. ձ'անձղել =ծանծը-ղիլ, ծանծողիլ Վն. «յիմարիլ, ցնորիլ, ցնդիլ, խռֆիլ», ծանծղտուիլ Տիգ. «խեղկատակու-թիւններ անել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წანწალა ծանծալա «փո-սի կամ ջրի վրայից անցնելու համար դրու-ած տախտակ»։ Իմաստի զարգացման հա-գետերից անցնելու իբր միջոց են ծառա-ւում։
ἑπιπόλαιος levis, non profundus. գրի եւ ՁԱՆԾԱՂ, ԾԱՆԾԱԽ. (լծ. դանդաղ. եւ ցած. եւ սուղ. նոյն եւ թ. սը՛ղ) Անօսր. նօսր. սակաւաջուր, կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ ինչ է ի վերին երեսս եւեթ. նմանութեամբ Դիւրիմաց, եւ փոքրիմաց. գռեհիկ, գռեհկական. հասարակ.
ոչ ժամանեալ զխորս ընթերցուածոցն քննել ... զծանծաղս եւ զյայտնիս որսալով զբանս. (Արշ. ՟Ժ՟Դ։)
Ծանծաղ է եւ այսոցիկ խորութիւն, եւ բացայայտեալ մեզ. (Շ. թղթ.։)
ծանծախ տեղի գտեալ ի ծովուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս. (Գր. սարկ. լուս.։)
արժան է հաստատուն հիմամբք սկզբնաւորել. ապա եթէ ծածաղ եւ վեր ի վերոյ սկսանիցին, դիւրակործանք լինիցին. (Մխ. առակ.։)
ԾԱՆԾԱՂ գ. իբր Ծանծաղութիւն.
Ծովու անհուն եղելոյ, ծանծաղի անբաժ. (Պիտ.) այսինքն առանց ծանծաղութեան, խոր գոլով։
Ի ԾԱՆԾԱՂ ՀԱՆԵԼ կամ ԵԼԱՆԵԼ. ἁνάγω educo ἁνιμάω eruo, sursum traho, extraho -or;
emergo եւ այլն. Վերածել, իլ. ի խորոց ի դուրս, ի չդժուարութենէ ի դիւրութիւն.
Մի՛ երբէք ըմբռնիլ յայսպիսի ախտս, նաեւ զըմբռնեալսն եւս հանել ի ծանծաղ։ Դիւրին է ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծանծաղ։ Յաղքատութենէ երկնչի, եւ ի սակաւ ինչ վնասուց. եւ եթէ սակաւ ինչ ի ծանծաղ ելանիցեն, յայնժամ եւ՛ս աւելի կասկածեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 4. եւ 14։)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
• (-նու, -նունք, -նունց) «կշիռով ձանը», փոխաբերաբար նաև «սաստիկ, շատ, հաստ, թաւ (ձայն), ծանրաշարժ, դժուարին, թանկագին, ժանտ, դաժան» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. մ. բ. 13. «յղի» ԱԲ. ո-րից ծանրանալ ՍԳր. Մծբ. ծանրել Ել. ժէ, 12. Սեբեր. ծանրութիւն ՍԳր. Եզն. ծանրա-նաւել Գծ. իէ. 7. ծանրարթուն «ուշ արթ-նացող» Ոսկ. ա. տիմ. և ես. ծանրաբան Ոսկ. Բ կոր. ծանրաձայն Ես. լգ. 19. ծան-րախօս Ես. լե. 6. ծանրանդամ Վեցօր. ծան-րաբեկ Վեցօր. ծանրաբեռն Օր. լ. 11. Ոսկ. ձանրագին Մտթ. իզ. 7. Եզն. Վեցօր. գլխա-ծանրիլ Պիտ. նոր բառեր են ծանրաբարոյ, ծանրակշիռ, ծանրաչափ ևն։
• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. წონა ծոնա «ծանրութիւն. կշռել», აწონა ածոնա «ծանր կշռել, ծանր լինել», საწონი սածոնի «ծանրութիւն, կշիռ, կշռելու գործիք», լազ. ծին «կշռել», ծիների «կշռուած»։-Աճ.
• Peterm. 62 լծ. թանձր։ Muller SW AW 44, 552, 554, 557 սանս. guru հոմանիշի հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 23 օսս zún։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. garu, guru, յն. βαρύς, լտ. gravis, գոթ. kaurus բառե-րին ցեղակից. հայերէնը իբր *ծար-ր ձևից յառաջացած։ Հիւնք. անուր բա-ռից։ Patrubány SA 1, 197 յն. γέμω «լի եմ», լտ. gemo «հառաչել» ռառե-ոի հետ։ Pedersen, Նպաստ 48 նախա-ւոր նշանակութիւնը դնում է «յղի» և համեմատում է հյ. ծին, ծնանիմ, լն. γίγνομαι, լտ. gignō։
• ԳՒՌ.-Պլ. ձանրը, ձանրը, ձարը, Զթ. ձօնրը, ձոնրը, Ալշ. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. ծա՛նդըր, Գոր. ծա՛նդրը, Ախց. Կր. ծանտր, Սլմ. ծա՛նդըռ. Տիգ. ձանդր, Սչ. ձա՛նդրը, Ննխ. ձա՛ն-դըռ, Ագլ. ծո՛ւնդըր, Հմշ. ձօնդրը. Ռ. Սեբ. ձա՛նյը, Խրբ. ձայր, Պրտ. ձայրը, Ասլ. ձէօ՝րյը, Հճ. ձօր, ձօրը, Ակն. ձօլը։ Գաւա-ռականների մէջ գործածւում է նաև նոր ի-մաստներով. ինչպէս՝ «դժուար, լուրջ, խուլ, վիրաւորական, թանկ, յղի, մի քիչ նեխու-ած». որոնց համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ϑaql «ծանր. 2. յղի. 3. ականջը խուլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 154), թրք. [arabic word] aγer «ծանր, լուրջ, մի քիչ հոտած, խուլ» ևն։ Նոր բառեր են ծանրաբան «ծանր գործ», ծան-րագոգոթ, ծանրած, ծանրոց, ծանրանց, ծանրապար, ծանրկեկ, ծանրքաշ, ծանրոտք «յղի» (հմմտ. Առաք. պտմ. 356. Կանայք յղիք և ծանրոտք) ևն։
βαρύς gravis. Առաւելեալն կշռութեամբ. վասն որոյ դժուարաբառնալի, եւ վայրաբեր. դժուարաշարժ. հանդարտ. դանդաղ. անտանելի. անհնարին. դժուարին, դժկամակելի. անհաճոյ. խիստ. դժնդակ. եւ Սաստիկ. շատ. բազում, եւ այլն. ծանտր. աղըր. չեթին, կիւճ, եւ այլն.
Ծանր է քար։ Որպէս բեռն ծանր։ Բեռինս ծանունս։ Ծանր ամբոխիւ։ Զօրու ծանու։ Ծանր անուր, կամ վնաս, գիշեր, գործ, բան, բարբառ։ Պատուիրանք կամ թուղթք ծանունք։ Ծանր է քեզ բանդ այդ։ Ծանր է յաչս ամոնի առնել ինչ նմա։ Ծանր թուեցաւ նմա։ Մի՛ ինչ ծանր թուեսցի քեզ։ Զծանր ծանր օրինացն. այսինքն զծանրագոյն իրս, եւ այլն։
Ծանր վիշտ տանջանք, աղէտ։ Ի ծանր ծանր աղէտից. եւ այլն։
Ըստ ծանր խոհականութեանն իւրոյ հայեցեալ նկատէր. (Փարպ.։)
Ի վերայ արկանեմք զկարծրագոյն զդեղն, եւ ծանր ըմպելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զգայլս ծանունս։ Ի գայլոց ծանունց։ Զծանունս իշխանս. (Ածաբ.։ Սարգ.։ Լմբ.։ Նախ. նեեմ.։)
Ըստ փարիսեցւոյն՝ ծանուն (կամ ծանոյն) այնորիկ եւ հպարտացելոյն. (Բրս. արբեց.։)
Ծանր պարծանք նորա այն են, արիւնն որ նշանակեցաւ ի վերայ դրանց նոցա։ (Եփր. ել։)
Որ ծանրն է քան զամենայն չարիս՝ մարդասպանութիւնն։ Յոյժ դժուարաւ է ասելի եւ ծանր առ իմանալ բանս. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ի նիկիական կանոնսն ընդէ՞ր չէ այդպէս ծանր գրեալ (յանցանքն այն). (Կանոն.։)
ըստ առոգանութեան, է Հաստ (ձայն). ստուար. թաւ. բութ. (յն. վառիս. յորմէ Վառ ձայնն)
Բնութիւնն որպէս յարմարումն (ներդաշնակութիւն) բաղկացաւ յնդդիմացն բարբառոց, ի ծանուէն եւ ի սրոյ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)
Եղիցի ամենայն մարդ արագ առ ի լսել, եւ ծանր առ ի խօսել, եւ ծանր առ ի բարկանալ. (Յհ. ՟Ա. 19։)
ἑπίπονος laboriosus, operosus. Աշխատալի. տարժանալի. զահմէթլի.
թէպէտեւ բեռն ասաց, այլ զթեւթեւն յաւել. զի մի՛ իբրեւ ի ծանուէ փախչիցիս, եւ մի՛ իբրեւ զդիւր ինչ արհամարհիցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
πολυτελής sumtuosus, pretiosus. Ծանրագին. մեծածախ. պատուական. պահալը.
Մի՛ յոսկի եւ ի մարգարիտ եւ ի ձորձս ծանունս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
ԾԱՆՈՒՍ. βαρέως graviter. Ծանրապէս. դժուարաւ. սաստիկ. աղըրճա.
Լիջիր դու հաւատարիմ յամենայնէ ի ծանր յափշտակելոյ անտի. (Ժող. ՟Ե. 8.) (որ չիք ի յն. լտ)։
Ականջօք իւրեանց ծանր. կամ ծանունս լուան. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 28։ Ես. ՟Զ. 10։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Ծանր լլկելովն ճնշեալ զմարմինն՝ չարչարէր։ Ծանունս լսէին, այսինքն դժուարանային ի լուրն. (Երզն. մտթ.։)
Ոմանք ի շանց ոչ կարացեալ զօրութեամբ մարմնոց կռուել՝ մեծամեծս եւ ծանունս հաջեն. (Պտմ. աղեքս.։)
tree;
մատաղատունկ —, sapling;
հինաւուրց՝ զառամ —, old -;
պտղատու —, fruit -;
— արուեստի, the ten Aristotelian categories;
ելանել ի —, to climb trees;
to mount a -;
յօտել, յապաւել զ—ս, to prune;
to lop;
պատուաստել զ—ս, to graft;
ծաղկին —ք, the trees flourish;
փթթին —ք ծաղկօք, ծաղկազարդին —ք, the fruit trees are in full bloom or blossom;
— կացուցանել զհերս, to cause the hair to stand on end;
իւրում —ոց ի վերայ ելանել, to do according to one's will or pleasure, to follow one's own bent.
• , ո հլ. (Երգ. դ. 14 կայ ծառօք) «ծառ» ՍԳր. որից ծառանալ «ծառի պէս բարձրանալ (ծուխը, շոգին, հոտր, ձին)» Բ. մակ. ե. 5. Երգ. գ. 6. Եփր. աւետ. ծառու-ցուցանել Ագաթ. ծառատունկ ՍԳր. ծառաս-տան Մխ. դտ. ծառզարդար «ծաղկազարդի տօնը» Գնձ. Տօնաց. ծառավերաց նոյն նշ. Տօնակ. մեծածառ Խոր. աշխ. քաջածառ Փիլ. խտածառ Արիստ. աշխ. ծառուղի (նոր րառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'rso-ձևից, որ ստորին աստիճանի ձայնդարձն է g'ers «ո-լորել. 2. ճկուն ճիւղերից, թփերից ու մա-ցառներից բան հիւսել» արմատի։ Սրա ժա-ռանգներն են կրետ. γάρρα «ցուպ, գաւա-զան», γάρσανα «մացառ», յն. γέ́ρρον (<*γέρ-συν) «ուռուց հիւսած բան. ցանկա-պատ, ցից, սլաք ևն», հհիւս. kjarr (*ker-za-) «թուփ, թաւուտ, մացառուտք», նորվ. kjarr, kjerr «ծառերի և թփերի ճիւղեր ու-տերևներ», շշվեդ. գւռ. kars, karse «ուռուց հիւսած կողով՝ յատկապէս ձկան համար» ևն (Pokorny 1, 609, Boisacq 145)։
• Հներից Տաթև. հրց. 214 մեկնում է զանազան ձևերով. նախ՝ իբր ծառալ, «զի բոյսք և տունկք միշտ ծառայք են». երկրորդ՝ ծուռ, «զի ծառն ծռեալ ունի զգլուխն ի վայր և զոստսն ի վեր. կամ թէ ծռեալ ունի զոտս (կարդա՛ զոստս) և զստեղունս յայտկոյս և յայնկոյս», եր-ռորդ՝ ծեր, որովհետև մարդկանցից ա-ռաջ են ստեղծուած։-Նորերից առա-ջին անգամ Klaproth, Asia polygl. (1823) համեմատեց բասկ. zura «փայտ» բառի հետ։ Brosset JAs.
• l834, 383 ևն վրաց. ձելի։ ՆՀԲ սանս. թառու։ Եւրոպա 1850, էջ 15 սանս. taru և պրս. dār, որ աւելի լաւ պա-հուած է դարաստան ձևի մէջ։ Pictet 1. 192 պրս. dārr, սանս. dāru։ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 383 զնդ. dāuru, պհլ. dar, պրս. dar «ծառ, փայտ»։ Fick BВ 1, 173 պրուս. garrian «ծառ», լիթ. giré «անտառ», յն. գւռ. βαρυες, βδαροι և սանս. jariia «ծառ» հոմանիշների հետ։ Lag. Arm. St. § 1044 և էջ 174 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը։ Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 86 սանս. taru, յն. δόρν «փայտ», δρῦ «կաղնի», մակեդ. δάρυλλος «կաղնի», գոթ. triu «փայտ, ծառ» ձևերի հետ՝ իբր հնխ. dar «պատառել» արմատից։ Նոյնպէս են նաև Karolides, Γλ. συγϰρ, 87 և Bugge, Etr. u. Arm. 86, առա-ջինը աւելացնելով կպդվկ. (ϰάσ) δορο «մի տեսակ թփանման գիհի ծառ» և երկրորդը՝ հիռլ. daur «կաղնի»։ Mül-ler Armen. VI լիթ. giré «անտառ»? Հիւնք. ծառ բառը հանում է ծաղիկ-ից, իսկ ծառզարդար կամ զառզարդար պրս. զարզարթէր «ողբալի» ռա-ռից։ Patrubány SA 1, էջ 188 ծեր ռա-ռե հետ՝ իբր սանս. ǰarā «աճիլ, ծերա-նալ»։ Սանտալճեան, L'idiome 14 սանս. daru ևն, բևեռ. zári։ Բառմա-ջեան, Բանաս. 1901, էջ 39 ասում է թէ ո՛չ հնդևրոպական է և ո՛չ էլ կապ ունի սեմ. զարա «տնկել, սերմանել» ևն բառի հետ. այլ գալիս է խալդ. zari «ծառ ինչ» բառից։ Pedersen. Նաասա-էջ 2, հ. նորվ. kjarr «թուփ», յն. γερρον «սայլակողով», γάρρα «ցուպ» բա-ռերին ցեղակից է դնում։ Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթ. sariá։ Scheftelowitz BВ 28, 301 և 29, 16 յն. βαρύες «ծառ», լտ. veru «շամփուր», ումբ. berus «ծառ», պրուս. garrian «ծառ», լիթ. gire «անտառ» բառերի հետ՝ հնխ. g'ero-ձևից։ Այս մեկնութիւնը մեր-ժում է Walde 825, ինչպէս և Boisaq
• gyrru «ածել, ուղարկել» բառի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յու-շարձան 402, 408 սումեր. tir, ter «ծառ-փայտ», tar «աճիլ»։ Մառ ЗВО 22, 86 վրաց. ձելի, ափխազ. ածլա, մինոռ. գալ(եփէ) «ծառ» բառերի հետ. իսկ ZвG 1925 667 ծառ. անտառ և տերև կցում է ռուս. дepeвo «ծառ» բառին։ Klaproth, Asia polygl. 99 արաբ. šá-гa։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Peder-sen KZ 33, 194= Նպաստ., էջ 2, որ յիշում է կասկածով Boisacq 145 և ըն-դունում է Pokorny 1, 609։ Վերը՝ Արմ. բառ. հտ. Գ. էջ 743 չէի ընդունած այս մեկնութիւնը և էջ 1000 կցել էի կառ «փուշ» բառի հետ՝ նախաձևը դնելով g'rro-։ Այժմ հրաժարւում եմ այս մեկ-նութիւնից։ Ernout-Meillet 404 յն. γέρρϰ բառի ծագումը անյայտ է հա-մարում, չխօսելով բնաւ ծառ ևն համե-մատութեանց վրայ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Ակն. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծառ, Տփ. ծար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձառ, Ագլ. ծօռ, Զթ. ձօռ, ձոռ, Հճ. ձօր։-Ղրբ. մնկ. ծա՛ծաս «ոտի վրայ կանգնիլ»։-Մառզարդար բառը (վը-կայուած է 1221 թուի մի արձանագրութեան մէջ, տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 304) դարձել է Ջղ. ծառազարդ'ար, Մշ. ծառ-զարդ'ար, Երև. ծառզարթար, Սեբ. ձառզար-թար, Ոզմ. ծառզmրդ'mր, Մրղ. Սլմ. ծաո-qmրթmր, Վն. ծառզmրտmր, Մկ. ბmռეmր-տmր, Կր. ծառզադ'ար, Շմ. ծառազmրթmք (<*ծառազարդարք ձևից), Ասլ. Պլ. Ռ. զար-զարթար, Մժ. զmզmրթmր, Ղրբ. զըրզm՛ռ-թmռ կամ պարզապէս զm՛րթmռ, Գոր. զըրը-զm'րթmռ, Ատն. (թրքախօս հայոց մէջ) զար-զաթթար (Բիւր. 1900, 454), որոնց մէջ նախաձայն ծ վերածուած է զ-ի՝ յաջորդ զ ձայնի նմանութեամբ. հմմտ. զոյժ>ժոյժ, ծաղկազարդ>Սչ. զաղգա-զարդ'. որի հակառակն է Ախց. ծարծաթար (Վարդանեան, Ժող. անգիր բնստ. էջ 9՝ ե-րեք անգամ). Մրշ. ծօռծառթօր (կարդա՛ ձօռձառթօր. Գաբիկեան, Ամէն. տարեց, 1922, 325)։-Նոր բառեր են ծառաբար. ձառծակուկ, ծառապտուղ, ծառել, ծառժա-ռոտ, ծառկոտրունք, ծառտակ, ծառշուք, ծառուտք, ծառնիվեր, ծառնոց, ծառնուկ, ծառնամէջ. վերջինների մէջ արմատը դար-ձել է ծառն, ինչպէս որ այլուր ունինք սեռ. ծառան, Ախց. յգ. ծառներ, հնից յգ. սեռ. ծառանց Խոսր. պտրգ։-Սէօլէօզի մէջ (Բիւ-թանիա) ծառ յատկապէս նշանակում է «ձի. թենի, ձիթաստան»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ծարավի წარავი «մացա-ռուտ, թփերով և մացառներով լցուած տեղ». կամ წარაუი ծառափի «ուռիների փոքր ան-տառ». (=հյ. ծառափն)?-Bugge, Etr. u. arm. էջ 86 հայերէնից փոխառեալ է դնում Կիւրին. tar «ծառ», կազիկում. tar «սոճի»։ Ուտ. zäräzärt'är, «ծաղկազարդի տօնը» (<ծառազարդար ձևից)։
ԾԱՌ δένδρον arbor. որ եւ ՓԱՅՏ ասի. ξύλον lignum. Տունկ երեւելի՝ հաստարմատ, հաստաբուն, բազմոստեան սաղարթադեղ՝ պտղաբեր կամ անպտուղ.
Զովասջիք ընդ ծառովս։ Ի ներքոյ վարսաւոր կամ հովանաւոր կամ անտառախիտ ծառոց։ Ծառ պտղաբեր, կամ գեղեցիկ.եւ այլն։
Զոռոգումն ծառանց ծաղկոցին. իբր ծառոց. (Խոսր. պտրգ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ի պտղոյ արդարութեան բուսանի ծառ կենաց. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Ծառ առաքինութեան. (եւ այլն. Փիլ. այլաբ.։)
Զարուեստին ծառոյ պտուղս. իմա՛ զծառն պորփիւրի տրամաբանական յաղագս հնգից ընդհանուր ձայնից. իբր ճիւղագրութիւն։
Խօսք շատերդման ծա՛ռ կացուցանեն զհերս. այսինքն տնկեն, կամ ուղղեն (որպէս դնի ի յն) (Սիր. ՟Ի՟Է. 15։)