laughter-loving, humorous, jocose, waggish.
ԾԱՂՐԱՍԷՐ որ եւ ԾԱՂՐԱԿԱՆ՝ ըստ ՟բ նշ. Սիրօղ ծաղու եւ ծաղրածութեան. կատակերգու. խեղկատակ.
shame, reproach, ignominy, infamy, turpitude;
derision, moekery, raillery;
nakedness, the privy parts.
Այպն կատականաց մերձաւորացն, եւ ծանականս տեսողացն. (Սարգ. ՟ա. պ. 9։)
to talk jestingly, to play on words.
Ծեքել կամ թեքել զբանն. թիւրել զխօսս իբր ընդ կատակս. խօսքը ծռմռկել, մսախարկութիւն ընել.
laughable;
pleasant;
ridiculous;
laughing.
Այնոցիկ՝ որ առ ծիծաղականսն են կատակերգութեանցն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ծիծաղականսն, զկատակերգականսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
κατάγελως, χλευασμός derisio, irrisio, cavillatio եւ φιλονεικία contentio, jurgium. որ եւ ՀԵՆԳՆՈՒԹԻՒՆ. գրի եւ ՀԵԳՆ. ՀԵԳՆՈՒԹԻՒՆ. (ուստի ռմկ. հէնէկ, հանագ պ. հթճա. ար. հիւնաշ հիւնա, հինաֆ) Այպանք. երգիծանք. կատակ։ ծաղր ճարտար՝ զկծեցուցիչ, այլ ինչ ասելով՝ եւ այլ ինչ իմանալով. քէննայի սէօզ. զիհգ. մազագ. ցէօսինթի, եւ Հեճուկք. հակառակութիւն. ոխերիմ յաղթասիրութիւն. ինապ.
to weave, to warp, to plait;
զչարութիւն ի ներքոյ ոստայն —, to machinate, to plot, to hatch wickedness.
Խեղկատակութեամբ եւ դատարկաբանութեամբ զծաղրն հենուին. (Կլիմաք.։ Գրի եւ իբր ռմկ. Հենել կամ Հինել. Լմբ. սղ.։)
to follow, to accompany, to attend, to go with;
to follow, to follow in the steps of, to imitate;
to follow, to go or come after, to result, to derive, to proceed, come from;
— շաւղաց ուրուք, to follow in the steps of, to go after;
— ի մօտոյ, to follow closely, near;
—ւի, it ensues, it follows.
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան ծաղր. (Նոննոս.։)
cf. Հակառակաբանութիւն.
Եւ իմ դստերք, ծաղրածութիւնն, խեղկատակութիւնն, հակառակախօսութիւնն. (Կլիմաք.։)
ironical, sarcastic, derisive, taunting, mocking.
իբր Հենգնական. διασυρτικός cavillatorius, irrisionis. Ուր իցէ հենգնութիւն. եպերողական. որ ինչ լինի ընդ կատակս եւ այպն առնելով.
to fill to overflowing;
to break, to burst.
Յորում պոռնիկքըն յագէին, եւ հացկատակք պարպատէին. (Յս. որդի.։)
turpiloquent, foulmouthed, nasty, ribald, filthy, obscene, blaspheming, cursing.
Զխեղկատակութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
harper, harp-player.
Զհետ ջնարահար քաջամատն կնոջ կրթէր։ Երգս կատակերգութեան ջնարահար պոռնիկ։ Ի ջերմուկ ջոկ կապեալ ջնարահարացդ. (Խոր. ՟Գ. 56։ Նար. ՟Լ՟Թ։ Մագ. ՟Դ։)
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
Բազմութիւնք ներքինեաց, եւ ջոկք ստորակայից։ Ուրացողացն ջոկոյ։ Հացկատակացն ջոկն։ Ջոկս ծառայից եւ ընդոծնաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Փարպ.։ Մանդ. պհ.։)
cf. Յիմարիմ;
to fool, to play the fool.
Մարտիրոսն Քրիստոսի արդաղիոն՝ կատակող էր, եւ յիմարանայր առաջի Մաքսիմիանոսի. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
to lie down negligently, to throw oneself down heedlessly, to sleep, to stretch oneself down, to repose;
to observe, to watch, to spy, to be on the watch for, to waylay, to lie in wait for, to lay snares or ambushes.
Լկտի խեղկատակութեամբ յողացաւ գերել զմիտս կնոջն։ Անագորոյն բարուք յապականութիւն համատոհմիցս յողացաւ։ Աղաւնիք հանդերձ ծննդովք յանդիման ստացողին յողան։ Դարանակալ քինու ինձ սպասելով յողայր աւերել (կամ յողանայր աւարել) զգեղեցկայարմար յօրինուածս. (Պիտ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
Momus;
cf. Միմոս.
Իսկ Մոմոս, ըստ յն. է չաստուած խեղկատակ՝ որպէս գլուխ միմոսաց։
foolishness, senseless speech or talking.
Խեղկատակութիւն, մորոսխօսութիւն. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. կողոս.։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
Ո՞վ ոք նահատակ ի մարտիկս մտեալ՝ թողուցու զոգորելն, եւ զբանս կատակութեան խօսիցի. (Ոսկ. եփես.։)
to be introduced or brought in, to be adopted.
Եւ ո՞ւր է՝ զի չէ ախտն այն (խեղկատակութեան). արդ եւ յեկեղեցի եւս եմուտ, եւ ի գիրս եւս մեսեցաւ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
exposed to laughter, turned into derision;
dishonourable, infamous, ignominious, opprobrious;
— առնել, to expose to to the laughter of every body, to make a spectacle of, to expose to ignominy, to defame, cf. Ծանակեմ, cf. Խայտառակեմ.
Ծաղր եւ ծանակ եղեալ. այպնակատակ. նշաւակեալ. խաղք խայտառակ.
to laugh at, to deride, to ridicule, to mock, to jeer, to make sport of;
to put to shame, to affront, to vilify;
to lead in triumph;
to triumph, to conquer, to be triumphant, to obtain the victory;
պոմպէոս ձաղեաց երիցս, Pompey triumphed thrice.
Զայլս ձաղելով՝ ես ի նոյն յաւէտ գտանիմ։ Ձաղեալ կատակեալ փշեայ պսակօք. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
Զսպառազինի եւ զինուորի ձեւ զգեցեալ։ Ձեւ կատականաց արկեալ ի վերայ նորա. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
Արտաքոյ յարկաց առաքինութեան ձմեռնանան վատք եւ հացկատակք. (Նախ. ժող.։)
mark, butt, aim, target;
— or առակ —ի, spectacle, butt, object of derision, laughing-stock;
առակ —ի կացուցանել, յառակ —ի դնել, to expose to the mockery or contempt of the people, to set up to public ridicule;
տեսիլ —ի լինել, to make a show of oneself, to make oneself ridiculous to everybody;
— լինել, կալ, գտանիլ, to become an object of opprobrium, to be a prey or victim to ignominy, to be exposed to dirision;
— կալ կշտամբանաց, to be exposed to the darts of reproach or rebuke;
եդին զիս — իւրեանց, they regarded me with horror, or as an abomination;
եղիցին դիակունք — ընդ երեսս դաշտաց, the carcasses shall lie as dung upon the open field;
— եղէ ես բազմաց, I was as a wonder unto many;
cf. Առակ;
— ի նետաձգութիւն, skilful in archery.
ՆՇԱՒԱԿ. σημεῖον signum τέρας prodigium βδέλυγμα abominatio παράδειγμα exemplar θρίαμβος , θέατρον publicum spectaculum եւ այլն. նմանութեամբ է Նպատակ նախատանաց. տեսիլ խայտառակ եւ խորշելի. ձաղանք. առակ եւ այպն կատականաց՝ յօրինակ տեսողաց.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
people, men, folks, persons;
աւագ —, nobility, noblemen, gentlemen.
Հայք այնպիսի որեարով մեր էին։ Աւաք պարսիկ որեարոյ ի ներքս կալ։ Ընթացեալք ի յառաջ նախարարագունդ որերոյն։ Հաւանեցուցանել զմիտն որերոյն։ Որեար աւազակ եւ անպիտան՝ հացկատակք եւ վատատոհմիկ։ Որպիսի՛ որեար էին։ Զայնպիսի որեար։ Այրընտիր որեարն։ Շա՛տ լաւ որեար կոտորեցին։ Եւ այլ պարսիկ որեար։ Եւ այլ պարսիկ որերով։ Լինէր խորան մեծ լցեալ սաստիկ որերով։ Եւ ի մէնջ որպէս ի ծառայ որերոյ գո՛րծ խնդրեցէք եւ հպատակո՛ւթիւն. (Փարպ.։)
out of one's mind, extravagant, mad.
Ամենայն անդամօքն է ի խաւարի (արբեալն), խելացնոր եւ մտակորոյս։ Լալ եւ ողբալ զկատակսն մտակորոյս, որ ի մէջ լկտի բազմականացն. (Մանդ. արբ. եւ Մանդ. թատր.։)
singing plaintively;
singer of laments;
tragedian, tragic author.
Մանաւանդ ողբերգակքն։ Առ յողբերգակացն, եւ մանաւանդ առ ի կատակերգացն։ Ողբերգակ քերթող ասի (եւ հոմերոս), զի զոմանս յաստուածոցն առասպելաբանէ թշուառականս գոլ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211։)
plaintive song, dirge;
tragedy;
elegy.
Կատակերգութիւն թշնամեաց՝ իմ ողբերգութիւնս է։ Ողբերգութեան՝ արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր։ Կատակերգութիւն, ողբերգութիւն։ Եւրիպիդէս գորովագոյն իմն եւ գեղեցկայարմար ողբերգութեամբքն (կամ ողբերգակցութեամբքն) ուրախացուցեալ զոգիս մտառուացն. (Պիտ.։)
cf. Փշեղէն.
Ձաղեալ կատակեաց փշեայ պսակօք, եւ եպերանաց զգեստիւ. (Խոսր. պտրգ.։)
to deform, to disfigure.
Ընդ պոռնկութեամբն ատտեղացուցանել, ընդ խեղկատակութեամբն տձեւել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Վատազգի.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
cf. Վատազգի.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
ᾅδουσα cantatrix ὁρχηστίς psaltrix ὁρχήστρια saltatrix μῖμος mimus. Կին երգեցկի՝ երաժիշտ. եւ կաքաւիչ ի խնջոյս եւ ի թատրոնս (իբր վարձեալ, կամ վարժեալ, կամ վարուք արձակ). եւ կատակերգակ (այր).
Վարձակ ոք (յն. պոռնիկ կամ բոզ) ի բաց հանիցէ յանձնէ զոսկին։ Գուսան եւ հացակատակ, վարձակ, բոզ՝ եւ երգեցիկ. (յն. մի բառ եւեթ, միմոս՝ որ է հասարակօրէն արական)։ Վարձակացն (յն. միմոսացն), եւ կաքաւաչացն են այնպիսի կերպարանաք։ Ըստ նմանութեան վարձակացն՝ որ ի կաքաւսն կազմիցին (յն. խաղալկացն ի թատրոնս). (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
meritorious, deserving of recompense.
Եւ θυμελικός histrio, musicus եւ այլն. Վարձակ՝ այր կամ կին. գուսան. կատակերգու. միմոս. հանէնտէ.
Մինչչեւ մտեալ վարձականաց (կամ վարձակաց եւ կատակաց), գնալ (երիցանց) ի տունս իւրեանց. (Կանոն.)
caressing, coaxing, wheedling;
flatterer, fawner, toadeater, adulator, smooth-tongued fellow, sycophant.
Ո՞ւր փաղաքուշքն եւ կատակերգք։ Ո՞ւր են փաղաքուշքն, ո՞ւր են շաղաւաշրթունքն։ Տեսանէ զսպասաւորութիւն փաղաքշացն. (Ոսկ. լս. եւ Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
Մովսէս արկանէր քող ի վերայ երեսաց իւրոց։ Մինչեւ ցայսօր ժամանակի նոյն քող ձգեալ կայ ի վերայ ընթերցողածոց հին կատակարանաց։ Քօղ արկ զերեսօք իւրովք։ Դու՛ստր բարելացւոց ընկեա՛ զքող քո.եւ այլն։
coarse or obscene word, coarse language.
Պիղծ զրոյց, հանելուկ, քուճապ, եւ աւաջ, յիշոցք։ Ծաղրածու եւ խեղկատակութեանն բանք, քուճապ, եւ աւաջ. (Բրսղ. մրկ.։)
breath, wind;
intestinal gas, fart, wind, flatulency, windiness;
swelling, puffiness;
turgidness, bombast;
— հպարտութեան, gust or fit of pride;
անձայն —, noiseless fart, fizzle, foist;
—ս արձակել, հանել —ս, to fart, to let a fart, to break wind;
(անձայն) to fizzle, to foist;
— արձակող, farter;
fizzler, foister.
Փուքս արձակէր (արդաղոն կատակօղ)։ Հանէր փուքսմեծամեծս, եւ միոյ միոյ ասէր, այս քեզ ա՛պողոն, այս քեզ փե՛ստոն. (Հ. կիլիկ.։)
to hiss;
cf. Փքանամ.
Քերթողք ծաղուց՝ առ ի ծաղր ինչ կատականաց գործ գործել՝ մեծամեծս փքային։ Ամենայն ուրեք յաշխարհի մեծ փքայ հեշտ ցանկութիւնն. յն. մեծամեծս շնչէ. ուր հյ. վրիպակաւ գրի՝ փքահեշտ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to swell, to be swollen;
to be puffed up, elated, to grow proud, to be swollen with pride, to take a pride in one's successes, to be bloated with pride and presumption.
Քերթողք ծաղուց՝ առ ի ծաղր ինչ կատականաց գործ գործել՝ մեծամեծս փքային։ Ամենայն ուրեք յաշխարհի մեծ փքայ հեշտ ցանկութիւնն. յն. մեծամեծս շնչէ. ուր հյ. վրիպակաւ գրի՝ փքահեշտ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
appeal;
complaint, recourse;
claim, lodging an appeal;
— արկանել բառնալ՝ հարկանել ունել cf. Բողոքեմ.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 207 ողոք բառիցբ բացասականով։ ՆՀԲ սաստ-կականն ձայնիս ողոք. լծ. և յն. βօή «ճիչ, աղաղակ»։-Բ մասնիկով ողոքել բայից հանում են նաև էմին, Հայ. քե-րակ. 1846, էջ 38, Տէրվ. Նախալ. 63, Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 76 և Հիւնք։-Տէրվ. Altarm. 10 յն. φη-μί և լտ. loqu-i «ասել, խօսիլ» բառերից բար-դուած՝ իբր կրկնական։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 քննադատելով այս վերջինը, առում է. «լեզուաբանութեան առաջին ռարն է»։-Meillet MSL 11, 391 իբր բնաձայն համեմատում է անգլսք. bel-lan «գոչել», հրգ. bellan «հաջել», հիսլ. be'ja «մռնչել», յն. φλοϊσβος «ժխոր». φλύος «շատախօսութիւն». φλύαρος «դա-տարկաբան, շատախօս», φλύας «խեղ-կատակութիւն» ևն ձևերի հետ։ (Boi-sacq 1032 և 1030 և Walde 301 այս բառերը կցում են յն. φλέω=լտ. fluo
crippled, maimed;
infirm, helpless;
bad, wicked;
ugly;
filthy;
— ձեռօք, crippled in the arm;
— ստիւք, lame, crippled in the feet;
handy-legged.
• , ի-ա հլ. «հաշմ, պակասաւոր, մէկ ոտքով կաղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 21. «ցաւոտ (աչք)» Վանակ. յոբ. «պիղծ, գարշ, զազիր» Ոսև. կող. Փիլ. Պիտ. (այս նշանակութեամբ գրուած նաև խիղ Փիլ. էջ 197). որից խեղու-թիւն Ղևտ. իբ. 25. իդ. 20. Ագաթ. Ոսկ. խե-ղել Ղևտ. իդ. 19. Ոսկ. ես. և մ. խեղաթիւր Իմ. ժգ. 13 (փայտի կտորի համար ասուած՝ «ծուռումուռ»), Փիլիպ. բ. 15 (բարոյական իմաստով՝ «ծուռ բարքով»). խեղախեռ Ոսկ. յհ. ա. 38. Ճառք 674. խեղանդամ Մանդ. խեղանք Փարպ. խեղակատակ Ոսկ. եփես. ժև. կամ խեղկատակ Սարգ. խեղկատակել Ոսկ. խեղկատակութիւն Եփես. ե. 4. Կող. գ 8, Ոսկ. կողոս. խեղանցեալ «զառանցեալ» Բառ. երեմ. էջ 140. այստեղ է պատևանում նաև խեկբեկ «ծուռումուռ, կաղալով», կազ-մուած խեղ և բեկ բառերից, իբր *խեղբեկ. յետոյ դարձած խեկբեկ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 102 «Տեսեալ... զի երթայր խեկ, բեկս յընթացի». սրանից՝ կ աճականով՝ խեղկ-, որից խեղկիլ «չարաչար խեղիլ» Մագ. թղ. 133, 204. Պղատ. օրին. 17. խեղ-կութիւն Մագ. անխեղկեալ Մագ. թղ. 22, 136, 164։
• Հներից Ոսկ. կող. թարգմանողը տա-լիս է խեղկատակ բառի մեկնութիւնը, «խեղկատակութիւն ճանապարհ է մե-ղաց. զի եթէ անունն խեղ է, ինքն որ-պիսի՝ ինչ»։ ՆՀԲ խեղ՝ լծ. հյ. կաղ, տգեղ, յն. ϰὸλλος (միակողմանի բառի տակ) և թրք. գօլագ, չօլագ։ Windisch, 8, 17 յն. γωλός «կաղ» բառի հետ։ Bugge IF 1, 447 տուաւ վերի մեկնու-թիւնը։-Հիւնք. յն. ϰολοβός «խեղ»։ Karst, Յուշարձան 426 թրք. sol «ձաև» չաղաթ. solok, čolak «կաղ»։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 հյ. շեո բառից։ Շէֆթէլովից KZ 53 (1925), 251 և 253 սանս. khila «թերի, պակասա-ւոր», khalati «ճաղատ» և յն. χωλος «կաղ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ-Այս արմատին են պատկանում Ակն. խեղէնալ, Խտջ. խէղնալ «երես առնել շփանալ», ինչպէս նաև խեղկտալ Զրս. «ան-համ կատակներ անել», խեղկտացնել Չռս «երես տալ, շփացնել», խեղուիլ Զթ. «քիթը բերանը ծռմռելով ծաղրել, տնազ տալ», խե-ղուանք «իբր ծաղր շրթունքը դուրս երկարե-լը», խեղուկ Չրս. «շփացած»։
torment, vexation;
affliction, trouble.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lel-արմատից, որի առաջին իմաստն էր «շարժել, ցնցել». հմմտ. լիթ. leliuoǰu, leliuoti «օրօրել, ճօճել». լեթթ. leluoǰu, leluōt «օրօրոցի մէջ մանկան օրօրել, նանիկ ասել», ռուս. лелеять «գը, գուել, փայփայել», ուկրայն. tel'ijaty «ճօ-ճել, օրօրել, գգուել», բուլգար. lél'am «օրօ-րել», leléjka «օրօրոց», սերբ. lêliam «շար-ժուիլ, տատանիլ», հչեխ. leleju «յուզուիլ». հլեհ. lelejanie «ծովի ծփանք», սանս. le-láyati «ճօճուիլ, տատանիլ, դողալ», la-layati «գգուել, փայփայել», lálati «պա-րապ բաներով զբաղիլ, կատակել, խաղալ» (Trautm. 156, Berneker 699)։ Հայերէնի մէջ հնխ. արմատը պահուած է երկու ձևով. հնխ. lel, որ տուած է հյ. լելալ (տե՛ս տակը գւռ.) և հնխ. lēl, որ տուած է հյ. լիլ-, ուկ մասնեևի ւաւելումով *լիլուկ, որից էլ լլուկ։ Նախնական «շարժել» իմաստը պահում են դեռ գաւառականները։ Pokorny 2, 377 համեմատուած բառերը դնում է la-, le-բնաձայն արմատի տակ։-Տե՛ս և լող։-Աճ.
stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.
• ՆՀԲ ուռիղ է մեկնում, բայց միաժամա-նակ լծորդ է դնում նաև հյ. յափշտա-կութիւն (տե՛ս ափշութիւն բառի տակ)։ Չուբինով մեր բառից փոխառեալ է դը-նում վրաց. աբուչի, աբուղալակի «ան-կոչ հիւր, հացկատակ», որ սակայն ո՛չ ձևով է նման մեր բառին և ոչ էլ նշանա-կութեամբ։ Հ. Ք. 3, ՀԱ. 1901, 240 հա-նում է գւռ. պուշ «կարճատես» բառից, ինչպէս և պշնուլ։
tragedian.
• «կատակերգակ». մէկ անգամ ունի Սանահն. =Ոսկիփ. «Պիսիդոս Կորնթա-ցի հարց ընդ Թուղիոս թաղերգիչ. Զի՞նչ մար-մին. -Պատասխանի. Գործի ոգւոյ առ կեն-ցաղս»։-
• = Կազմուած է թաղ բառից, իբր «փողոցի երգիչ» և է իբր թարգմանութիւն յն. ϰωμωδός ևևատակերգակ», ϰομφδιία «կատակերգու-թիւն» բառի, որ կազմուած է նոյնպէս յն. ϰὥμη «աւան, գիւղ, թաղ» և ὥδή «երգ» «ա-ռերից (Boisacq 544)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «ողբերգակ». (այս նշանակութեամբ կարելի էր հանել թա-ղել բառից՝ իբր «թաղման՝ մեռելի եր. գիչ»)։ Ուղիղ է ՋԲ, որ դնում է «կա-տաևերդակ». ըստ այսմ էլ Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 260 comédie «կատակեր-դութիւն, թաղերգութիւն» և էջ 261 co. mique «կատակերգակ, թաղերգիչ»։