savage nature, inhumanity, fierceness, ferocity, cruelty, brutality.
ἁγροικία, ἁγριότης rusticitas եւ ferocitas, atrocitas. Վայրենի գոլն. կատաղութիւն. գազանութիւն. անընդելութիւն. անմարդութիւն. ամեհութիւն, եւ Ամայութիւն. օտարութիւն. գեղջկութիւն.
descent, going down.
Սանդուխք լուսեղէն կազմեալ, տէր անդ հաստատեալ փառօք. վայրէջք անմարմին զուարթնոցն, վերելք ի բարձունս անբաւս. (Ստեփ. սիւն. կամ Մոկացի տաղ խչ.։)
wild, savage.
Տնասուն կենդանեացն մարդիկ խնամօղք, իսկ վայրեացն՝ աստուած. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Վայրիջիմ.
Որոշեալ մարմին իմացականէն ... վայրիջի յերկիր ծնող իւր (մահուամբ). (Եղիշ. հոգ.։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Կալ ի վերայ արագախաղաց վարկենաց (կամ վայրկենեաց) իւրեանց։ Որչափ ժամս վայրկենից (կամ վայրկենեաց) եւ րոպէից համարիցի անցեալ աստեղագէտն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
cenobite, monk;
prior, superior, abbot;
conventual, claustral, monastical, cenobitical.
Կոչեաց վանականն զմարինոս։ Ասէ ցնա վանականն։ Եկն ի վանսն միաբանակեցաց, յորում էր վանականն մեծ առաջի աստուծոյ։ Ծանօթութիւն ընդ վանականին, եւ ընդ այլ եղբարցն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
inn-keeper, host, hospitable person;
— դիք, Jupiter hospitalis.
Զբարեկամս եւ զվանատուրս նոցա (գողոց եւ մարդասպանաց). (Մանդ. ՟Ի։)
hospitability.
Սերմանեսջի՛ր դու զգործս ձեռաց ի մարդասիրութիւն. (զի այն օտարաց վանատրութիւն իցէ. Եւագր. ՟Ժ։)
furnished with rails or bars, grated.
Վանդակակապ մարտկոցս մեքենալիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. փայտեղէն. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։)
to drive out, to expel, to thrust or push back or aside, to chase, to drive away, to pursue;
to repel, to beat off or back, to attack, to defeat, to rout, to conquer.
(Սատանայ ընդ Քրիստոս) վանէր որպէս ընդ մարդ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Վանորեայ.
Առաքեցին ի վանօրեայս եւ յանապատաւորս։ Բաշխեաց աղքատաց եւ ի վանօրեայս. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Թ.։)
expulsion;
repulsion.
Ցուպ առ ի յենուլ է օգտակար, եւ առ ի վանումն թունաբեր սողնոց եւ այլոց գազանաց։ Զէն հոգեւոր յաստուծոյ առ վանումն չարին։ Ի վանումն հոգեմարտին մակեդանի. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Գր. տղ. թղթ.։)
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
Զի թէ մարմինդ ասասցէ վա՛շ, հոգիդ հիւանդ լինի եւ հաշ. (Շ. այբուբ.։)
Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)
gunpowder, powder;
— բամբակի, pyroxyline, gun-cotton, explosive;
շտեմարան —ի, powder-magazine.
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
Փոխանակ վաստակոցն՝ զոր վաստակեսցես ինձ։ Զտառապանս իմ եւ զվաստակս ձեռաց իմոց։ Ելանէ մարդ ի գործս իւր, եւ ի վաստակն ձեռաց իւրոց մինչեւ ցերեկոյ։ Հատուսցէ քեզ տէր ըստ վաստակոց քոց։ Զբերս երկրի քոյ, եւ զամենայն վաստակս քո կերիցէ։ Ոչ լիցի աշխատութիւն ի յակոբ, եւ մի՛ երեւեսցի վաստակ ի մէջ իսրայէլի։ Ի ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք.եւ այլն։
Երջանիկք գտցին ամենեքին, որ միանգամ զհոգեւոր շահսն առաւել համարեցան քան զվաստակ անցաւոր իրաց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Գ։)
fond of labour, laborious, painstaking, hard working, indefatigable, industrious, diligent.
Վաստակասէր ի գործս ճշմարտութեան։ Զվաստակասէր զօգտաբեր զգարշապարաց զշաւիղս համբուրէին. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
Զփրկագործն աստուած հանապազ օրհնեսցեն, որ յաղագս մարդկան այնքան վաստակաւոր է. (Ճ. ՟Ա.։)
to work, to labour at, to do;
to gain, to acquire, to earn;
— զերկիր, to till, to dig, to cultivate.
cf. Վաստակիմ.
Վաստակեաց յուղեւորութեան մարմնոյ։ Վաստակեցաւ որպէս մարդ. (Յհ. իմ. երեւ. Շ. ընդհանր.։)
of bad constitution, quality or temper;
bad, hurtful;
unhealthy.
Ինն գոլով խառնուածոցն, եցոյց գաղինոս ութ զվատախառնիցն, եւ մի զբարեխառնին. ըստ բարեխառնին ասէ խառնիլ զմարդն, իսկ ըստ այլոց վատախառնիցն զայլս կենդանիս ըստ տեսակկին. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
bad temperament, evil disposition, ill nature;
— օդոյ, inclemency of the weather;
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս։ Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Իմաստունք նոցա յիմարեցան, քաջք վատացան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Ապաշնորհ.
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
fainthearted, chickenhearted, fearful, timid, timorous, pusillanimous, cowardly, craven;
ընդէ՞ր —ք էք, why are you fearful?.
δειλός, δειλός τῇ καρδίᾳ, δειλών timidus, pvidus, ignavus. Վատ սրտիւ. վեհերոտ. երկչոտ. անարի. կնատ. կնամարդի. վախկոտ, խրտան.
cf. Վատազգի.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
cf. Վատազգի.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
cf. Վատիմ.
Սուրբն մարկեղէս աստ վատեալ է յաչացն. (Զենոբ.։)
Որչափ վատի մարմին, այնչափ գիրանայ հոգին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Սովամահ վատեալ զմարմինս ընդ ոսկերսն քանցէի. (Ոսկ. լուս.։)
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
Ոչ ընդ լաւագունաւն զվատթարն լծեմք, զհողն ասեմ (զմարմինն) ընդ հոգւովն. (Առ որս. ՟Ա։)
Զմարմին վատթար քան զհոգի լեալ (լինել)՝ ամենայն որ բարւոք խորհին՝ խոստովանեսցին. (անդ. ՟Թ։)
Ո՞ այնպէս վաթթար եւ ապաժաման կայցէ։ Մի՛ հաւասար ումեք համարեսցի զինքն, այլ եւ՛ս վատթար ամենեցուն։ Գտանի վատթարագոյն, զի ի վատթարէն խաբեցաւ ... Գտանի վատթարագոյն եւս քան զվատթարն. (Սեբեր. ՟Թ։ Վրք. հց. ՟Գ։ Եզնիկ.։)
Սա է վատթարի (այսինքն քան զվատթարն) լաւագոյն։ Ոմն մարդ լինի ջերմ եւ ցուրտ, եւ վատթար՝ եւ առաքինի. (Արիստ. ստորոգ.։)
cf. Վատազգի.
Վատթարազգի (ասի առ մարդիկ), որ յաղքատ հարց, կամ վասն թշուառութեան, եւ կամ վասն հեզութեան։ Աղքա՞տ ասաց քեզ, եւ կամ թէ վատթարազգի, եւ անմիտ։ Իբր թէ քաջատոհմիկ ընդ վատթարազգւոյ բնակէ. (Առ որս. ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։ Խոր. ՟Բ. 60։)
cf. Յայրատատես.
Երկաքանչիւրոց հատուցանէ հատուցումն, ճշմարտասէր տեսողացն, եւ ցանկասէր վատթարատեսացն. (Յճխ. ՟Ի։)
rendering worse;
spoiling, destroying.
to render worse, to cause to degenerate, to debase, to corrupt, to deteriorate, to alter;
to weaken, to abase, to undo, to defeat, to rout;
to insult, to defame, to dishonour;
to despise.
Խոնարհեցոյց վատթարեաց զամբարհաւաճս։ Նա մեծարեաց, եւ դու վատթարես։ Սուզանել եւ վատթարել զանձինս արհամարհելով (առ ամօթոյ)։ Ոչ թշնամանեցից, այլ յանդիմանեցից. ոչ սպառնացայց, այլ վատթարեցից։ Տակաւին եւս զնոսա ողոքէին, եւ ոչ բանիւք վատթարելով վարէին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Առ որս. ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
cf. Վատթար.
Բամբասէի զիս իբրեւ զվատթարիկ ինչ, եւ արհամարհեալ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
Հրամայեմ զձեզ շանց արկանել, զի վատնեսցեն զմարմինս ձեր։ Զբնակիչսն կամէր սրով վատնել. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Վատնումն.
Զի թէ եղիցի ծովակուր ընկղման մատնել, եւ թէ ոմանց մարդախոշոշ գաղանացն վատնումն։ Սրոյ վատնումն։ Զաշխարհս հայոց մի՛ տար ի վատնումն. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Փարպ.։)
dissipation, waste, dilapidation, prodigality;
loss, havoc, dispersion.
Զի թէ եղիցի ծովակուր ընկղման մատնել, եւ թէ ոմանց մարդախոշոշ գաղանացն վատնումն։ Սրոյ վատնումն։ Զաշխարհս հայոց մի՛ տար ի վատնումն. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Փարպ.։)
bad, wicked, malicious, perverse, froward;
infamous, unchaste;
wretched, miserable, unhappy.
Բարւոք ասէր վատշուէրն (կամ վատաշուէրն), թէ մատն աստուծոյ է այս։ Կարծէր վատշուէրն՝ մարդկան օգնութեամբ յաղթել ճշմարտութեան. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
unfortunate, ill-fated, unlucky;
inauspicious.
Յորժամ զերեք փեսայսն մեռեալ տեգսանէին, չորեքեանն (եղբարք նոցա մնացեալք) այլ ոչ մտաբերէին ի կինն. զի վատոտն համարէին զնա. (Բրսղ. մրկ.։)
laziness, idleness;
cowardice, dastardliness, poltroonery, pusillanimity;
vileness, meanness, cringing;
worthlessness;
ingratitude;
wickedness;
վատութեամբ, cowardly, unmanly, basely, meanly;
անուն վատութեան, ignominy, shame, dishonour, stain, slur, stigma, opprobrium;
ի — հատանիլ, to give oneself up to idleness or sloth;
— յանձն առնուլ, ի — խոնարհիլ, to bow and cringe, to be guilty of meanness, to behave meanly.
Մի՛ գայթակղեսցին սակաւուցն վատութեամբ ի ճշմարիտ օրէնս քրիստոնէից. (Շ. թղթ.։)
Մեծապէս ընդ մարդկան վատութիւն զարմացեալ եմ. (Կոչ. ՟Է։)
curtain;
veil;
պատուհանաց, մահճաց, window-curtain;
bed-curtain;
— դրան, door-curtain;
թատրոնի, —, drop-scene;
— մետաքսեայ, silken curtain;
— ծալածոյ, զսպանակաւոր, roller-blind, spring-blind;
ձգել զ—, to draw the curtain, to draw down the blind;
բանալ զ—, to open or to draw back the curtain;
փակել զ—, to shut the curtain;
—աւ խօսել, to speak under a pretext.
Ի ձեռն վարագուրին, այսինքն է մարմնոյ իւրոյ. (Եբր. ՟Ժ. 20։)
to veil, to cover, to hide.
Վարագուրեաց ի մէնջ զաստուածութիւնն իւր թանձրագոյն մարմնովն. (Իգն.։)
cf. Վարակեցուցանեմ.
Նոյն մախանացն ծառայ, որով դուդ վարակիս։ Որոց (արարածոց) տռփանօք վարակեալ մարդիկ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. իմ.։)
cf. Վարանք.
Իբրեւ այնչափ ի վարան տագնապի մտանէր այրն։ Ի վարանի եւ ի տարակուսի կային։ Եւ էին ի վարանս եւ ի մեծ տարակուսանս։ Լի եղեալ յիմարութեամբ՝ ի վարանս մտանէր։ Ու՞մ դժնդակութիւնք եւ վարանք.եւ այլն։
to be beset, seized or caught;
to hesitate, to be uncertain, embarrassed, in suspense, to vacillate, to waver, to float, to haw, to boggle;
to lie in ambush, in wait for, to plot;
to apply one's thoughts or one's mind to;
վարանեալ կայր, he was at a loss how to.
Ապստամբն վարանի հակառակ ընդ ճշմարտութեան. (Համամ առակ.։)
cf. Վարատեցուցանեմ.
Վարատեմ եւ ցրուեմ ես տեսէ զզօրսդ։ Մի՛ վարատեսցէ թշնամին ուխտին մերոյ զոչխարս առաքելական եկեղեցւոյ քում սրբոյ։ Որք նորաձան ուսմամբ իբրեւ պատառող ժանեօք վարատեն (զհօտն քրիստոսի) ի միոյ սուրբ եւ ուղղափառ գաւթէ եկեղեցւոյ։ Որ օցտէ ի ճշմարտութենէ, այսինքն վարատէ. (Եփր. թագ.։ Ագաթ.։ Վրք. ածաբ.։ Լծ. ածաբ.։)
to drive away, to scatter, to disperse, to defeat, to rout, to destroy.
Դրախտին (կամ ի դրախտէն) փափկութեան ... մարդկան թշնամին վարատեցոյց, առեալ տարաւ գերի. (Տաղ.։)
rose-scented, roseate, as fragrant as a rose.
cf. Վարդապետարան.
ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՆՈՑ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՐԱՆ. διδασκαλεῖον, σχολή magisterium, schola, gymnasium. Տուն ուսուցչի կամ ուսման. ուսումնարան. դպրոց. վարժանոց. վարժարան կրթարան, ճեմարան.
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
school;
very erudite, learned, versed.
ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՆՈՑ ՎԱՐԴԱՊԵՏԱՐԱՆ. διδασκαλεῖον, σχολή magisterium, schola, gymnasium. Տուն ուսուցչի կամ ուսման. ուսումնարան. դպրոց. վարժանոց. վարժարան կրթարան, ճեմարան.
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
to indoctrinate, to lecture, to dogmatize;
to teach, to instruct in, to catechise.
Դասուց իւրոց աշակերտաց՝ զոր նախ բանիւ վարդապետեաց, այսօր գործով ըզծայրագոյն՝ եցոյց յինքեան խոնարհութիւն։ Ճշմարիտ իմաստուն այն է, որ ոչ բանիւք միայն ուսուցանէ, այլեւ գործովք վարդապետեսցէ։ Ուր երթեալ՝ լաւագոյնս վարդապետեաց։ Առակ ընչեղին ինձ վարդապետէ։ Յիշատակք իրացն վարդապետին ի զգայութիւնսն ճշմարիտ տեղեկութեամբ. (Շար.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Խոր. ՟Գ. 6։ Նար. հ։ Յճխ. ՟Ե։)