steep, rising high, very elevated, very lofty, towering.
Կարկառեալ դիզացեալ իբրեւ զլեառն. լեռնակուտակ. լեռնաբերձ.
Լեռնակարկառ բարձրութիւն, կամ մոլորութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
mountaineer;
hermit;
— լինիմ, to live, to dwell in the mountains.
ԼԵՌՆԱԿԵԱՑ ԼԵՌՆԱԿԵՑԻԿ. որ կայ ի լերին. բնակիչ լերանց. եւ Լեռնաբնակ միայնակեաց.
Ոչ միայն զքաղաքացիս, այլ եւ զվայրաբնակ լեռնակեացս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Եւ երթեալ՝ լեռնակեաց սորամուտ ծակախիթեղեալ. (Կորիւն.։)
Ուր ջգնաւորն քրիստոսի ծակամուտ լեռնակեցիկ եղեալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Երանեմ լեռնակեցացն հանապազորդաց որք հրաժարեալ են յաշխարհէ. (Վրք. հց.։)
cf. Լեռնակեաց.
ԼԵՌՆԱԿԵԱՑ ԼԵՌՆԱԿԵՑԻԿ. որ կայ ի լերին. բնակիչ լերանց. եւ Լեռնաբնակ միայնակեաց.
Ոչ միայն զքաղաքացիս, այլ եւ զվայրաբնակ լեռնակեացս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Եւ երթեալ՝ լեռնակեաց սորամուտ ծակախիթեղեալ. (Կորիւն.։)
Ուր ջգնաւորն քրիստոսի ծակամուտ լեռնակեցիկ եղեալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Երանեմ լեռնակեցացն հանապազորդաց որք հրաժարեալ են յաշխարհէ. (Վրք. հց.։)
sojourn, retired life among the mountains;
զանձն լեռնակեցութեան տալ, to withdraw to the mountains;
to live a hermit's life.
Լեռնակեացն լինել. միայնակեցութիւն.
Զանձն տուեալ միայնաւորութեամբ լեռնակեցութեան. (Ագաթ. Կորիւն.։)
mountainside, highland, mountainous country, region or place.
ὁρεινόν, -να montanum, -na. կողմն վայր տեղի լեռնային.
Փախեան ի լեռնակողմն։ Բնակիչք լեռնակողմանն։ Ի քաղաքացն յուդայ՝ եւ ի դաշտականաց եւ ի լեռնակողմանց։ Գնաց ի լեռնակողմն փութապէս ի քաղաքն յուդայ. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 10։ Յուդթ. ՟Ա. 6։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 26. Ղկ. ՟Ա. 39։)
Առ լեռնակողմունս եւ առ ծովն բնակութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Տիրէ լեռնակողմանցն. (Յիշատ.։)
Կամ ա. որպէս Լեռնային.
Առ յեսու զամենայն երկիրն զայն՝ զլեռնակողմնն. (Յես. ՟Ժ՟Ա. 16։)
heaped up, gathered into a mass, amassed, drifted into a heap like a mountain;
լեռնակոյտ կարկառ, heap, mass;
rick;
pile.
կարկառք լեռնակոյտք՝ ջրոցն անբաւութեանց. (Անան. եկեղ։)
cf. Լեռնակոյտ;
լեռնակուտակ ալիք, a heavy sea, mountainous billows.
կարկառք լեռնակոյտք՝ ջրոցն անբաւութեանց. (Անան. եկեղ։)
like a mountain, very high, enormous.
surrounded by mountains;
mountainous, alpine
Շուրջ փակեալ լերամբք. լեռնային.
Լեռնահոլով եւ կարծրախարիսխ գաւառին մոկաց. (Նար. խչ։)
mountain like, very high;
— կուտակիլ, to be heaped up;
— կոհակք, waves like mountains, enormous billows.
Որ ունի զձեւ եւ զնմանութիւն լերին. լեառնահանգէտ. լեռնանման. լեռնաբերձ.
Զգազանն ծովական լեռնաձեւ. (Եզնիկ։)
Կոհակս լեռնաձեւս յարուցանէ դիզելով ի վերայ միմեանց. (Սարգ յկ. Բ։)
Բարկացայտ ալիքն լեռնաձեւ կուտակին. (Ագաթ։)
Լեռնաձեւ անկոխ կոհակմանցն կուտակմանց. (Անան. եկեղ։)
cf. Լերանցամէջք.
Լեառն ձիթենեաց բաժանէ ի միմեանց զսուրբ քաղաքն (երուսաղէմ), եւ զերջանիկ լեռնաձորն յովափաթու. (Զքր. կթ։)
cf. Լերանցամէջք.
Եւ է տեղին այն լեռնամէջ վիմաց. (Խոր. առ արծր։)
retired to, or fled in the mountains.
Մտեալն կամ ապաստանեալն ի խորշս լերան. լեռնախոյս.
Սպանին զօրքն անտիոքայ ի լեռնամուտ հրէիցն ի շաբաթու. (Նխ. Ա. մկ։)
mountainous, alpine;
mountaineer, highlander.
Ὀρεινός. Montanus. լեռնական. ուր իցեն լերինք. լեռնոտ.
Երկիր լեռնային եւ դաշտական է. (Օրին. ԺԱ. 11։)
Կալէք զանցս լեռնային կողմանն. (Յուդթ. Դ. 6։)
Լեռնայինքն եւ դաշտայինքն (վայրք) բնակեալ էին. (Զաք. Է. 7։)
Ի բազում ամուրս լեռնային գաւառաց. (Եզնիկ. Գ։)
Երկիր լեռնային եւ դաշտային. (Խոր. Բ. 53։ Պիտ։)
Եւ բնակիչ լերին կամ լեռնակողմանց. լեռնցի. պաղլը.
Ամենայն թագաւորքն, որ լեռնայինք, եւ որ դաշտայինք։ Առ թագաւորս մեծի սիդոնայ ի լեռնայինսն. (Յես. Թ. 1։ ԺԱ. 2։)
Ընդդէմ կացին լեռնայնոցն. (Արծր. Գ. 10։)
Որպէս քաղաքացին եւ շինականն, լեռնայինն եւ դաշտայինն. (Բրո. մրկ։)
beyond the mountains.
to become a mountain;
to rise like a mountain, to rise aloft, to elevate, to tower.
Լեառն լինել, կամ իբրեւ զլեառն. լեռնանման բարձրանալ, կուտակիլ, մեծանալ.
Ելանեն՝ լեռնանան (յն. լտ. ելանեն լերնք), եւ իջանեն դաշտանան. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 8։)
Առ սակաւ սակաւ աճեցեալ լեռնանայ. յն. գագաթնայ. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ի՟Բ։)
Վէմ լեռնացեալ՝ ելից զտիեզերս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ածական պատգամացն լեռնացելոց (ալեաց). (Յհ. կթ.)
հարթէ եւ զլեռնացեալ թագաւորութիւն սատանայի։ Զի զլեռնացեալ ամբարտաւանութիւնն սատանայի խոնարհեսցուցէ։ Ի ճակատ ելանէ լեռնացեալ ամբարտաւանութեամբ. (Իգն.։ Շ. թղթ.։ Արիստակ.։)
Օրինակաւ լեռնանալ մեզ, եւ բարձրանալ թեւօք հոգւոյն բարձրութեան. (Լաստ. ընթերց.։)
cf. Լեռնաձեւ.
Կոհակք լեռնանմանք. (Յհ. կթ.)
Լեռնանման կոհակն ամեհի ծովուն. (Բենիկ.։)
that loves the mountains, fond of mountainous country.
Որ սիրէ զլեառն, կամ զբնակութիւն լերանց.
Են թռչունք որ լեռնասէրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Լեռնակողմն.
ἠ ὁρεινή montana. լեռնային վայրք.
Եւ ի լեռնավայրսն՝ սափիր եւ յեթեր. (Յես. ՟Ժ՟Ե. 48։)
to hoard, to accumulate, to heap together.
ԼԵՌՆԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ լեռնանալ. մեծացուցանել որպէս զլեառն.
Եւ զմեզ լեռնացուցեալ բարձրացոյց ի վերայ նոցա. (Լաստ. ընթերց.։)
causing the mountains to tremble and quake.
Լերինաթինդ խոր վէմ ի վա, ծփին ի նոյն շտապ յորձանաց. (Նար. տաղ.։)
to become bald, to peel off, to come off.
to fly.
πτερόομαι, ἁναπτερόομαι plumesco, volo, excitor, efferor Թեւաւոր կամ թեւազգեաց լինել. թռչիլ. եւ Լողիլ. վերաթեւել. բարձրանալ. եւ Փքանալ. վստահիլ. թեւաւորւիլ.
Թեւացեալ սլանայ (աղաւնին). (Պիտ.։)
Ոչ անբան թռչունք, այլ բանակք հրեշտակացեալք, եւ թեւացեալք հոգւովն սրբով. (Տօնակ.։)
Իբրեւ զեղիա փոխին թեւացեալ յանապական կեանսն. (Ճ. ՟Թ.։)
Ոչ ընդունայն թեւօք կիտոսին թեւացայ. (Փիլ. յովն.։)
girded with leaves of the fig-tree.
Սաղարթապատ լինելով թզենապատ տերեւովն. (Զքր. կթ.։)
Որ վասն թզենեկասփած սաղարթ Ադամայ բառնալով խանձարրօք պատեցաւ. (Աթ. ի կոյսն.։)
acid salt.
tinman;
goldbeater.
tin wares.
elbow-chair, armchair.
Աթոռ՝ որ ունի զյենարան թիկանց նստողին. կռնակով աթոռ.
Զգեցաւ զեպիսկոպոսութեան փիլոնն եւ զեմիփորոնն, եւ նստաւ ի թիկնաթոռն իւր. (Ճ. ՟Բ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
having one's back injured, or one's shoulders out of joint.
Ոյր թիկունք են խլեալ, մաշեալ, տեռեալ. կռնակը քեղրթած.
Էչ անմիտ, թիկնախիլ, եւ կողավէր. (Տօնակ.։)
who suceours, supports, takes the part of, *backs up.
Օգնական. թիկունք. արգա.
Սուրբ հրեշտակքն թիկնակից եւ աղօթակից լինին քեզ. (Վրք. հց. ձ։)
chine, back-hone, back.
Ոմանց զսուրն ի վերայ սրտին դնելով՝ ընդ թիկնամէջն հանէին. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Թիկնամէջք նորա ի գոյն ոսկւոյ. (Սղ. ՟Կ՟Է. 14։)
frock, mantle, plaid.
Թիկնանոց ամարայնի կտաւի. (Փիլ. տեսական.։)
body guard, life-guardsman, yeoman of the guard, satellite;
guard, guardsman;
—ք, lifeguards, body-guards.
Թիկնապահս իւր (կարգէ) զինու հանդերձ ի զաւակացն խոռայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Եւ Զէն պահպանակ թիկանց.
Ի թիկնապահ եւ լանջապահ պղնձի տախտակացն. (Յհ. կթ.։)
Տախտակապահ լանջապահս, թիկնապահս, զանգապանս. (Արծր. ՟Ա. 5։)
pain in the back or shoulders.
Այլ ախտ, զոր կողացաւութիւն կոչեն, եւ թիկնացաւութիւն. (Կանոն.։)
strong-backed, broad-shouldered.
Անձնեայ եւ թիկնաւէտ. (Խոր. ՟Ա. 13։ Յհ. կթ.։)
poisoned (arrow).
to become brown;
to grow gloomy, to darken;
to be brown.
μελάνομαι denigror, obfuscor σκοτούμαι tenebrascor, obscuror Թուխ լինել. սեւանալ. մթագնիլ.
Ի ծուխ մեղաւորաց թխանան եւ թմրին արդարք։ Ներկեալ թխացար ի սեւութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդն ի տուէ ի ձեռն լուսոյն սպիտականայ, եւ ի գիշերի ի ձեռն խաւարին թխանայ. (Եփր. ծն. յորմէ եւ Վրդն.։)
cf. Թին.
sultana raisins (without stones).
in a hostile manner, offensively.
δυσμενῶς inimice, hostiliter Իբրեւ թշնամի. թշնամութեամբ. թշնամիի պէս.
Զոր ըմբռնեալ ջրոցն թշնամաբար, եւ ո՛չ եղբայրաբար՝ ծախեցին. (Փարպ.։)
Թշնամաբար առ Աթանաս առնուին. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
hostile, inimical, adverse.
Սեպհական թշնամւոյ կամ թշնամութեան.
Սիրելական համբոյրք, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)
injuriously, reproachfully, offensively, outrageously.
Թշնամանօք. նախատանօք.
Նախատելով թշնամանաբար ասէ ումեք, դըժմիտ. (Երզն. քեր.։)
libellous, opprobrious, defamatory.
ὐβριστής injuriosus, contumeliosus ὐβρίζων, ἅδικος injurius Որ թշնամանս դնէ. թշնամանիչ. նախատիչ. հայհոյիչ.
Անց թշնամանադիրն. (Առակ. ՟Ի՟Է. 13։)
Ո՛վ թշնամանադիր, եւ ունայնացուցիչ ճշմարտութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ ոչ անարգել կարեն զթշնամանադիրս իւրեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
full of enmity;
injurious
ἑφύβριστος contumeliosus Լի թշնամանօք. նախատական եւ անարգական. սիրտ տաղօղ.
Ի խորհուրդս ամբարհաւաճութեան՝ կշտամբութիւն թշնամանալից. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 7։)
malevolent, illminded.
to become hostile;
to be hostile.
insulting, provoking;
cf. Թշնամանական.
ԹՇՆԱՄԱՆԱՍԷՐ գրի եւ ԹՇՆԱՄԱՍԷՐ. Սիրօղ թշնամանաց, կամ թշնամութեան. φίλεχθρος inimicitiis indulgens. եւ ըստ վերջնոյս ասի,
Մի՛ թշնամանասէր լինիր մարդոյ ի տարապարտուց. (Առակ. ՟Գ. 30։)
Թշնամասէրն զասելն եւեթ խնդրէ, այլ ոչ զի դէպ ինչ ասելն. (Ոսկ. գծ.։)
to offend, to enrage, to insult, to shock, to affront, to jure;
to reprove, to scold, to upbraid;
— զայլոյ ամուսնութիւն, to violate or defile another's bed.
ὐβρίζω, ἑξυβρίζω, ἑνυβρίζω contumelia afficio, convitior եւ ὁνειδίζω exprobro, vitupero, reprehendo. Թշնամաբար անարգել. նախատել, լուտալ. մեծաբանել. կշտամբել. յանդիմանել. ընդ վայր հարկանել. եւ Խայտառակել, տառապեցուցանել. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Թ. 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 43։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 3։ ՟Ի՟Գ. 12։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 6։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 14։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 45։ Գծ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 2։ Եբր. ՟Ժ. 29։)
Թշնամանեցայց վասն անուան նորա, զի թշնամանեցի զպաշտօնեայս նորա. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Յորժամ թշնամանիցիս, մի՛ թշնամաներ զոք. (Եւագր. ՟Ժ։)
Թշնամանելով միանգամայն զպսակն եւ զպսակեալսն. այսինքն անպատիւ առնելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ ի դրացւոյ եւ ի բարեկամէ թշնամանեսցի, մի՛ փոխարէն թշնամանեսցէ. (Եզնիկ.։)
Թողեալ զիւր կին՝ զայլոյ ամուսնութիւնն թշնամանեսցէ. իմա՛, որպէս ռմկ. ըռզին անցնիլ։
offensive, insulting, injurious, outrageous, insolent, saucy, impertinent;
—նիկ բանք, offensive words or expressions.
ԹՇՆԱՄԱՆԻԿ ԹՇՆԱՄԱՆԻՉ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ὐβριστής, ὐβριστικός convitiator, contumeliosus Որ թշնամանէ. թշնամանադիր. թշնամանալից. անդուռն բերան.
Զբանս թշնամանիկս, եւ զլեզու յանդուգն։ Յողոքչացն մանաւանդ, եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի Քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանիչն (պատկերի նորա)։ Ի վերայ հարկանիլ հայհոյչացն եւ թշնամանողաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Տե՛ս եւ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։ Տիտ. ՟Ա. 9։ Առակ. ՟Զ. 17։ ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Ի. 1։)
cf. Թշնամանիկ.
ԹՇՆԱՄԱՆԻԿ ԹՇՆԱՄԱՆԻՉ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ὐβριστής, ὐβριστικός convitiator, contumeliosus Որ թշնամանէ. թշնամանադիր. թշնամանալից. անդուռն բերան.
Զբանս թշնամանիկս, եւ զլեզու յանդուգն։ Յողոքչացն մանաւանդ, եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի Քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանիչն (պատկերի նորա)։ Ի վերայ հարկանիլ հայհոյչացն եւ թշնամանողաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Տե՛ս եւ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։ Տիտ. ՟Ա. 9։ Առակ. ՟Զ. 17։ ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Ի. 1։)
cf. Երասանակալ.
Ոչ երբեք հարթ ընթանայ երիվար առանց սանձակալի։ Խոհականն սանձակաալ է զգայարանացն. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
cf. Դառնակսկիծ.
Դառնակսկիծ. դժուարակիր.
Սաստկակսկիծ քրտնակայալակն. (Տաղ.։)
cf. Բնաջինջ.
cf. Սառնասառոյց.
cf. սառնասառոյց.
Սաստկասառոյց ձմերանն դառնութեան։ Գիշեր մի պարզ եւ ցուրտ՝ դառնաշունչ օդով սաստկասառոյց։ Սակաւ մի ժամանակ երեւի սաստկասառոյց, եւ ապա ապականի, եւ կորընչի. (Արծր. ՟Բ. 6։ Սիսիան.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ձմեռն սաստկասառոյց (կամ սառնասառոյց, կամ սառնակառոյց). (Խոր. ՟Գ. 68։)
instrument, tool, apparatus, harness, furniture;
նաւ կազմեալ ամենայն սարութեամբ, ship complete in stores and rigging.
Եւ նաւ թէ կազմեալ իցէ ամենայն սարութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Սեղանակից.
cf. Սեղանակից.
Սա զայն խնդրէ՝ որ ինչ օգուտն իցէ սեղանորդացն, եւ նա՝ որ ինչ վնաս իցէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։ 1)
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
Ըստ յն. ոճոյ ասի եւ զկենդանւոյ, որպէս Սերել, ծնանել.
cf. Բնաջինջ.
ՍՐԲԱՋԻՆՋ եւ ՍՐԲԱՋՈՒՆՋ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. cf. Բնաջինջ.
cf. Բնաջինջ.
ՍՐԲԱՋԻՆՋ եւ ՍՐԲԱՋՈՒՆՋ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. cf. Բնաջինջ.
monk's dress, monkish habit;
cf. Ձեւ;
— առնուլ, to become friar, to turn monk;
(կուսանաց) to take the veil;
թողուլ զ—, to throw off the cowl;
ոչ եթէ — ինչ առնէ կրօնաւոր, it is not the cowl that makes the friar.
Բառ յն. ըսխի՛մա. σχῆμα. habitus. այսինքն ունելութիւն, եւ արկումն զիւրեւ. իբր Զգեստ. մանաւանդ Ձեւ կրօնաւորական.
Արժանի եղեալ կրօնաւորական սքեմի։ Ընկալաւ ի նմանէ սքեմ կրօնաւորութեան։ Կրօնաւորութեան սքենով։ (Սքեմ օրհնել. Վրք հց. ԻԶ։ Արծր. Ա. 14։ Լմբ. առ լեւոն։ Մաշտ։)
ancient, old;
ի — or ի հետէ, anciently, formerly, long since;
ի — ժամանակաց, of yore, time out of mind, from time immemorial.
Ի վաղընջուց նախահարցն։ Զվաղնջուցն յիշեցե՛ք զդորա աղունս։ Ի վաղնջուցն ուսեալ կրթութենէ. (Պիտ.։)
ՎԱՂՆՋՈՒՑ. Ի ՎԱՂՆՋՈՒՑ. Ի ՎԱՂՆՋՈՒՑ ՀԵՏԷ. մ. πάλαι antiquitus, ab antiquo, olim, jamdudum, jam inde. Վաղ ի վաղուց. ի բազում ժամանակաց հետէ. անդստին ի նախնեաց. վաղուց, հնուց, շատոնց. չօգտան.
Ի վաղնջուց հետէ մնան կասկածելով։ Դաւիթ ի վաղնջուց հետէ տայր ձայն. (Մագ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։)
cf. Որովայնապարար.
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
cf. Որովայնապարար.
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
diligence, care, study, work;
զուր —, labour lost, labour in vain;
— դնել, տանել, յանձին ունել cf. Ջանամ.
(լծ. հյ. գուն. եւ լտ. գօնա՛դուս ). κόπος, μόχθος, κάματος labor, fatigatio κακοπάθεια vexatio, molestia σπουδή studium πεῖρα experimentum, conatus եւ այլն. Ճիգն. փոյթ ոգւով չափ, եւ Աշխատութիւն. երկ.
Այս ջան է առ առաջի իմ, մինչեւ մտից ի սրբութիւն աստուծոյ։ Ամենայն բան ջանիւ։ Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ խռովութեան քաղաքին։ Յիշէր եղբարք, զվաստակն մեր եւ զջան.եւ այլն։
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւովի կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Մշակել ի ջանս բարեպաշտութեան։ Առ այս՝ ջան ի մտի կայցէ վերակացուին։ Որ ինչ իմաստութեան ջանք, փոյթ յանձին կալան։ Ոչինչ մնայ յիմ (կամ յիմմէ) ջանից՝ պատմել քեզ զամենայն. (Յճխ. ՟Ղ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3։)
ՋԱՆ ԴՆԵԼ. ՋԱՆ ՏԱՆԵԼ. ՋԱՆ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Ջանալ. գուն գործել. փոյթ տանել.
Ջան առաջին դնել, եւ ելս նեղութեան հնարել։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախոսութիւն սերմանել. (Յհ. կթ.։ Մագ. քեր.։)
Բազում փութով ջա՛նս դիր, եւ ստացի՛ր զշնորհս զղջման. (Անան. զղջ.։)
Ջան տարեալ ուղղել զնա։ Ասացելոցն յայնցանէ ջան տանել, եւ յինքենէ յաւելուլ։ Եթէ ոք ջան տարցի, գտցէ զսա ուղղապէս տրամախոհութեամբ. (Մագ. քեր.։)
cf. Ջանասէր.
Փութկոտ. ջանասէր. ջանկոտ.
Ոչ եթէ արշաւողաց եւ փութագնացին ունիմք կարիս, այլ՝ դադարողաց եւ ջանոտից (կամ ջանոտաց՝ հանդերձ խելօք). (Ոսկիփոր.։)
fever;
heat;
— եթող զիս եւ կալաւ զնա, the fever left me & has seized him;
կերստին կալաւ զիս —, my fever has returned.
Բորբոքիմք եւ վատթարագոյնք լինիմք քան ջերմակալսն ... իբր գիրս Մխիթարոյ բժշկի ազգս ազգս ջերմանաց. որպէս եւ ռմկ. հայի ի տենդ եւ յամենայն խօթութիւնս տապացուցիչս.
Օգտելով եւ վնասելով՝ ամարանի ջերմամբ, եւ ցրտութեամբ ձմերանոյ։ Ցրտով եւ ջերմաւ զտունկս եւ զբոյսս ապականէ. (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
Ի հրոյ գերազանցութենէ մանաւանդ հիւանդացեալ մարմինն՝ շարունակ տապք եւ ջերութիւնք գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
behind, backward;
walking backwards;
— — չոգան, they fell back;
— ընդդէմ, backward;
in an opposite sense, in the contrary directions, against the grain, in a wrong sense or way, contrariwise;
contrary, against, opposite, inverse;
ձախողակի — ընդէմքն պատահեաց նմա, every thing went wrong with him;
fortune was against him;
— or — ընդդէմ դառնալ, to turn back, to retrace one's steps, to return, to go or come back;
կապել զձեռս —, to tie the hands behind one;
cf. Ձեռն;
— կալ, կասել, to cease, to stop;
to abandon, to leave;
— կացուցանել, to hinder, to deter, to divert from;
— հարկանել, to reject, to refuse, to confute, to disprove;
— ընկենուլ, to reject, to contemn, to despise;
— տանել, to abandon, to leave;
— ունել, to hinder, to impede, to divert from;
ձեռս —, with the hands tied behind.
Դառնալ յետս։ Յետս դարձուցանել։ Դարձոյց զիս յետս իմ։ Անկաւ հեղի յաթոռոյն յետս։ Եղեն յետս, եւ ո՛չ յառաջ.եւ այլն։
Ի հայրենի օրինացն յետս կալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ընկեցեալ յետս զմարմնական պատիւն՝ զհետ ընթանայր երկնաւորին. (Խոր. ՟Գ. 47։)
Յետս հարեալ վատթարիցէ զնա. (Եզնիկ.։)
Որպէս ամենայն հեզութեամբ յետս հարկանէր զամբաստանութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Որչափ ջանայ ոք հասու լինել (Աստուծոյ), այնչափ յետս հարկանի յանհետազօտելի բնութենէն Աստուծոյ. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զամենայն անարժանս յառաջ մատուցանէր, եւ զարժանաւորս յետս տանէր։ Զաշխարհն Աղձնեաց ըստ նմին օրինակի յետս կալաւ (այսինքն կասեցոյց). (Եղիշ. ՟Բ. ՟Դ։)
Գնացին յետս յետս, եւ ծածկեցին զմերկութիւն հօրն իւրեանց։ Յետս յետս չոգան, եւ զարկան զգետնի. (Ծն. ՟Թ. 23։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 6։)
Եկիր, եւ ամօթալից դարձար. գնացեր դու յետս ընդդէմ, եւ ամօթով. (Ճ. ՟Ժ.։)
Անհնազանդ եւ յետս ընդդէմ գնացիւք. (Յճխ. ՟Դ։)
Ձախողակի յետս ընդդէմքն պատահեաց նմա։ Մեք ըստ յետս ընդդէմ գնացից մերոց զձախողակի հատուցումն ընկալաք. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
long;
a long or great while or time;
— հիւանդանալ, to have a long illness.
μακράν longe, prolixe. Ընդ երկար. ընդ երկայն ժամանակ ձգեալ. երկնկեկ.
Խոստանամք չքահանայանալ եւ ոչ քեզ առ յերկարս ի վերայ աշխարհիս մերում։ Չկարացեալք հանդուրժել առ ի յերկարս։ Ոչ եւս առ ի յերկարսն հանդուրժել կարացեալ. (Փարպ.։)
supported by, propped against;
confided in or relied on;
կալ — առ դրանն, to stop at the door;
ընդ միմեանս հարեալ — գթովն խանդազատանաց, united by the bonds of mutual affection.
Յեցեալ. կից յարեալ. եւ Ապաւինեալ. ապաստան եղեալ. սերտ կապեալ. կռթընած.
Ընդ միմեանս հարեալ յեց յեց անբաւ գթովն խանդաղատանաց. (Փիլ. լին. ՟Դ. 52։)
monitor, admonisher;
prompter;
cf. Գրապանակ.
Բազում ինչ յիշեցուցիչ իրացն կազմէ Աստուած, զի մի՛ յորժամ սքանչելիքն անցանիցեն մոռանայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Եղիցին նոքա յիշեցուցիչք օրինացն՝ մտացն նոցա. (Եփր. ղեւտ.։)
ՅԻՇԵՑՈՒՑԻՉ. գ. Գրապանակ, յորում գրեալ էին օրէնք ի յիշեցուցանել.
(Օրինականք) որք ոչ կամին յիշել ինչ՝ յորոց եղեն եւ եդան, զի պահեալ լիցին, այլ զյիշեցուցիչն զարդու սակս կրեն լայնելովն եւ երկայնելով. (Իգն.։)
cf. Յիշոցնատու.
ՅԻՇՈՑԱՏՈՒ կամ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒ. Տուօղ զյիշոց. թշնամանադիր կամ հայհոյիչ ընկերին. ասի եւ ՊՂԾԱԳՈՐԾԱԽՕՍ, ԶԱԶՐԱԽՕՍ. իշոց տուօղ, յիշընցատու.
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
Յիշոցատուի։ Յիշոցնատուաց կամ յիշոցատուաց։ Ոչ յիշոցնատու։ Յիշոցնատուքն փակեն զդուռն ողորմութեանն Աստուծոյ. (Վրդն. եւ Երզն. խրատ.։)
Առաւել զգուշացարո՛ւք ի պիղծ եւ յանօրէն յիշոցնատուէն. զի որդնալից լիցի բերան յիշոցնատուին յաւուրն դատաստանի. (Կիր. խր.։)
Յիշոցնատու լինէին նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Յիսնամեան.
Ի քսանամենից մինչեւ ցյիսնեմեանս. (Նախ. թուոց.։)
conception, pregnancy, the being with young;
breeding;
տօն Յղութեան, Feast of the Conception;
անարատ —, Immaculate Conception.
σύλληψις, κύησις conceptio, conceptus, praegnatio. Յղանալն. յղի գոլն, եւ յղացեալ լինելն. տե՛ս եւ ՅՂԱՑՈՒԹԻՒՆ, ՅՂԱՑՈՒՄՆ. ծոցւորութիւն.
Լինէր ինձ մայրն իմ գերեզման, եւ արգանդ յղութեան յաւիտենից։ Յերկանց եւ յղութեանց։ Ետ նմա Տէր յղութիւն, եւ ծնաւ որդի. (Երեմ. ՟Ի. 17։ Ովս. ՟Թ. 13։ Հռութ. ՟Դ. 13։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
Յոլովացուցեալ ցանկութիւն՝ աւելորդ է, միանգամայն եւ վնասակար մարմնոյ եւ հոգւոյ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 48։)
Աճեցուցանէ զահն, յոլովէ զկասկածն։ Քանզի եցոյց զվնասն՝ եթէ մեծ է, յոլովէ ե՛ւս զհրամանն։ Անձանց շահս յոլովեմք. (Ոսկ. ես.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։ եւ փիլիպ. յորմէ եւ Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
ՅՈԼՈՎԵՄ, եցի. չ. ՅՈԼՈՎԻՄ եցայ. ձ. πλεονάζω, πλεονέκτω, προστίθημι, ὐπερβάλλω abundo, appono, supero եւ այլն. Յաճախել. բազմանալ. առաւելուլ կամ յաւելուլ. կր. իբր զօրանալ. յոլովանալ. հանապազորդել. ստէպ դեգերիլ.
Երկիւղ Տեառն քան զամենայն յոլովեաց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 14։)
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն. եւ յամելով ի պատժոցն կարծէ շահել ինչ յանցաւորն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
Ի պաշտաման դիցն յոլովելոյ։ Զցայգ եւ զցերեկ յոլովէին ի նոյն պաշտամունս (հոգեւորս)։ Յորժամ մոռանայցեմք զերկիւղն Աստուծոյ, եւ ի չարիսն յոլովիցեմք. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Հանդէսն յոլովի, եւ յամենայն կողմանց զճգնողաւն հոսին քրտունք։ Աճեն նմա (բարկութիւնք) յաշխարհական լիութենէս, եւ յոլովեն ի զօրութենէ աշխարհիս։ Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա աղքատութիւնն յոլովէր. (Իսիւք.։)
worse;
—ք զամենայն, worst.
Իսկ եթէ մասնական գոյ, յոռեգոյն գոյ քան զայլ արհեստ եւ զմակացութիւն. (Սահմ. ՟Ա։)
cf. Յորդագնաց.
Որ խաղացեալ հոսի յորդութեամբ. յորդագնաց. յորդեգնաց. յորդահոս. յորդաբուղխ.
Յորդախաղաց գետոցն հրեղինաց։ Յորդախաղաց հրոյն տոչորման։ Յորդախաղաց վտակաց ոգէ շնորհ վարդապետութեան։ Զյորդախաղաց վտակսն Յորդանանու. (Սարկ. աղ.։ Սկեւռ. աղ. եւ ի լմբ։ Ճշ.։)
appellation, name, denomination, title;
անուն —անաց, surname;
—անօք, by name only, nominally.
ՅՈՐՋՈՐՋ ՅՈՐՋՈՐՋԱՆՔ. προσαγόρευσις, ἑπίκλησις , ἑπώνυμον, ὁνομασία appellatio, nuncupatio, cognomen. (ի կրկնութենէ ձայնիս ոգումն, այսինքն ասութիւն, կամ կոչ) որ եւ ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ, ՍՏՈՐՈԳՈՒՄՆ. Կոչումն. անուանակոչութիւն. անուն. մականուն.
Դեմետրիոս, որոյ անուն յորջորջանաց էր պաշարիչ։ Որոյ անուն յորջորջանաց գեղեցիկ կոչէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
slowly, softly, easily, leisurely;
softly, gently, mildly;
— գնալ, to go fair and softly;
to walk gravely along.
Որպէս տիկին յուշիկ գընայ, պարան յետեւն ի քարշ կուգայ. (Շ. առակք.։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
Գերծցէ զամենայն զմազ իւր, եւ զգլուխս եւ զմօրուս, եւ զյօնս։ Յօնօք (կամ յօնիւք) ակնարկէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 9։ Ես. ՟Գ. 16։)
Վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց։ Ի տէրունեան օրինաց ի դպրոց երթալ՝ ի վայր արկցէ զյօնսն, ուսանելով զվնասս հպարտութեան. (Փիլ.։)
Ամբառնան զյօնն յանմտութենէն ... յօնաւ։ Վանեա՛ ինձ զճեմարանին զյօնն. (Ածաբ.։)
Հային յօնացն կերպարանս. (Սեբեր. ՟Զ։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
ἀρμόζω, εὑαρμόζω concinno κατεργάζω conficio, elaboro κατορθόω erigo, dirigo ἑπιτίθημι, συντίθημι appono, compono οἱκονομέω dispenso διαγράφω describo διατάσσω, κατατάσσω dispono, ordino եւ այլն. Օրինօք՝ ըստ օրինի՝ բարւոք օրինակաւ կազմել, առնել. յարդարել. յերիւրել. յարմարել. յօդել. կարգաւորել. ուղղել. տնօրինել. կարգել. յարադրել. յեղանակել. շարագրել. շարադրել. օրինած կերպով շինել, շտկել, շտկտել, բանիլ.
Որ յոչնչէ զամենայն յէութիւն յօրինեցեր։ Յօրինեսցեն անձանց պսակս. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ի։)
Զկեանս մեր բարեօք յօրինել։ Խրատս յօրինէ։ Համբերութեամբ զբանն յարժանիս յօրինեմ։ Որ ինչ կամքն Աստուծոյ են, առ ի փառս եւ ի պիտանացու յօրինի. (Իսիւք.։)
Բե՛ր այսուհետեւ զօրինակդ յօրինեսցուք առ նախատիպդ. (Ագաթ.։)
delay, hinderance, retardation;
adjournment, putting off, procrastination;
առանց —նաց, without delay, forthwith, immediately, instantly, at once.
ὐπημερία, ὐπέρθεσις ἁναβολή procrastinatio, dilatio, mora. Դանդաղանք. դանդաղութիւն. դեգերանք. յամումն. յամրութիւն. յերկարումն, որպէս յապա յայլ ժամանակ թողուլն. տնտնալն.
Ներէ մեզ եւ զյապաղանաց աւուրս (կամ զաւուրց յապաղանս). (Ածաբ. ի կիպր.։)
Զյապաղանաց ի բաց թողցես զդեգերանս. (Արծր. ՟Դ. 10։)
Առանց յապաղանաց. այսինքն անյապաղ. (Լաստ. ՟Ե. եւ ՟Ի՟Գ։)
cf. Նախագուշակ.
Յառաջագոյն գուշակօղ եւ գուշակողական. նախագուշակ. եւ Նախագուշակութիւն.
Մկրտէր զմանկունս, որ էր յառաջագուշակ իւրոյ քահանայապետութեանն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Ը.։)
cf. Նախադասեմ.
ՅԱՌԱՋԱԴԱՍԵԼ. Յառաջ դասել. նախադասել.
Նախ բանականն յառաջադասի որպէս վեհ քան զայլսն. (Գր. հր.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Արք կրօնաւորք եւ յառաջադէմք յաւետարանական սպասաւորութեանն։ Վառեալք՝ յառաջադէմք ելով։ Յառաջադէմ եղեալ՝ զաւագութեան թեկն ածէ. (Կորիւն.։ Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 10։)
Ծերունական հասակ ասէ իբրեւ զյոլովագոյնս առաքինութեամբ յառաջադէմս. (Կիւրղ. յովէլ.։)
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
Որ յառաջադէմն է ի նոցանէ՝ դիոտրեփէս. իմա՛, սիրօղ նախագահութեան. φιλοπρωτεύων primatum ambiens.
Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Երթայր յառաջադէմ, եւ մեծանայր։ Գամք զգամ իրք առնն յառաջադէմ աջողէին. (Իմ. ՟Ե. 11։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 1։)
cf. Նախահոգ.
Գործիք են տանջանաց, ո՛չ զի մարդատեացք իցեն թագաւորք, այլ յառաջահոգակք. (Շիր.։)
Յառաջահոգակ նախախնամութեամբն զբնաւ տնօրինէ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
cf. Նախագահ.
Նստեալն յառաջին բարձի եւ ի պատուի. նախագահ.
Ասէ ցնա, որ յառաջանիստն էր (ի մէջ դիւաց). (Վրք. հց. ձ։)
cf. Նախաստեղծ.
cf. Նախասարկաւագ.
Զնախավկայն եւ զյառաջսարկաւագն Ստեփանոս. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
Սրբոյն Ստեփաննոսի ե՛ւ յառաջսարկաւագի ե՛ւ նախավկայի. (Գանձ.։)
Տո՛ւր սմա զշնորհս Ստեփաննոսի առաքելոյ եւ զնախավկայի եւ զյառաջսարկաւագի. (Մաշտ. յն։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Յառեալ (կամ կարկառեալ) ընդ պատուհան։ Ընդ ճանապարհն որ հայէր ի գաբայէ յառեալ ի գայի։ Յառեալ՝ ի կատարեալ օրէնս ազատութեանն հայիցի. (Երգ. ՟Բ. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յկ. ՟Ա. 25։)
Ի ներքս յառեալ նայիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Իսկ (Սարգ. ի բանն յկ. ՟Ա. 25.) կարծելով նախդիր լինել զտառդ յ, ի բառն յառեալ, հարկաւորի մեկնել որպէս առեալ, եւ վրիպակաւ ասել.
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.
Գնայր Քրիստոս ի ի վերայ ծովու իբրեւ ի յատակի. (Իսիւք.։)
Ի յատակաց Յորդանանու. (Բրսղ. մրկ.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
παρά, παρ’, ἑπί, ἑφ’, συν, πρός penes, juxta, junctim, cum, ad եւ այլն. Առընթեր. կից. առ. կցորդ. յարեալ. յարմարեալ. դիպող. համաձայն. յանկաւոր. զոյգ. հետ զհետէ շարունակեալ. կցած, հետը, քովը, յարմար.
Յար առ բարին։ Յար ի նա. (Դիոն. ածայ.։)
Միանգամայն յար ի ժամանակն թուիցեմք զազատութեանն խառն ընդ ծառայութեան։ Յար առ նոսա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։)
Զգայուն, եւ յար են բանականաց. (Վրդն. ծն.։)
Եդ Ադամ անուանս յար ըստ բնութեան ամենայն կենդանեաց. (Կանոն.։)
Ոչ յանկարծակի մտանէ, եւ ոչ յար միանգամայն (այսինքն անդէն առ նմին), այլ նախ բազում ընդունելութիւն գործէ. (անդ. ՟Գ. 28։)
Յար եւ մերձաւոր վկայեն գրոց բնաւորական բնութիւնք մարդկան. (Լմբ. ովս.։)
ՅԱՐ. մ. Միշտ. հանապազ. անդադար. անընդհատ. ստէպ. իբր՝ յար ի միմեանս եւ շարունակեալ.
Յար աճեցեալ յօրանան. (Պիտ.։)
Ստացաւ աշակերտս, որ յար ընդ նմա շրջէին. ըստ յն. ոճոյ իմա՛ նաեւ, զոյգ ընդ նմա։
Անկեալ դնի խնամաբար յար ի չարիս ի մանկութենէ։ Յար հատուցանիցեմք։ Ոչ ի միում ժամանակի միայն, այլ յար հանապազորդաւ վարեցեալ քաջաբերութեամբ։ Յար պահել։ Զկերպարան զամենայնի ունել յինքեան երեւեցուցանիցէ յարն տեսլենէ. (Փիլ.։)
Ոչինչ է անպիտանագոյն, եթէ մարդ յա՛ր հանգստեամբ եւ խրախութեամբ փափկացեալ. (Ոսկ. գծ.։)
ՅԱՐ ԵՒԵԹ. մ. ՅԱՐ ԵՒ ՀԱՆԱՊԱԶ. Ստէպ ստէպ. անընդհատ. միշտ եւ հանապազ.
Չոգան ի Կափառանում, ուր յար եւեթ լինէին։ Առ ի յըմբերանել զհրէայսն, որք յար եւեթ զայն պատճառէին, եթէ հակառակ կամացն Աստուծոյ է. (Նանայ.։)
Յար եւ հանապազ լայր եւ ողբայր ընդդէմ Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Տէրունեան մարմնոյ եւ արեանն յար եւ հանապազ պատարագել (իլ). (Շ. բարձր.։)
ՅԱՐ. որ եւ ՅԱՐ ԵՒ ՅԱՐՄԱՐ ՅԱՐ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Ամենայնիւ յարմար. հանգոյն ամենեւին նման կամ ի դէպ.
Ջանան եւ հնարին յար ինչ եւ նման ասել (զԱստուծոյ). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մշտնջենաւորութիւն.
μονή, διαμονή persistentia, constantia. Մշտնջենաւորութիւն. անփոփոխ տեւողութիւն. հանապազորդութիւն. յարատեւութիւն. կալ մնալն.
Մշտնջենաւոր յարակայութիւն. (Եղիշ. մկրտ.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Դ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Ը։)
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
ὀρμάω impetum facio, irruo, appeto ἑκπηδάω, ἑξάλλομαι insilio ἑπιτρέχω, ἑπέρχομαι incurro, supervenio եւ այլն. Արձակիլ անձամբ կամ սաստկութեամբ. դիմել. ի վերայ վազել. խաղալ. խոյանալ. սրանալ. արշաւել. վրայ վազել, վրան կամ էտեւէն երթալ հասնիլ, նետուիլ.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
Յօրինագրին վերայ յարուցանել բամբասանս յանդգնի. (Բրս. գոհ.։)
ՅԱՐՈՒՑԱՆԵԼ. Կենդանացուցանել զմեռեալն. կանգնել ի գերեզմանէ.
Մի թէ մեռելո՞ց առնիցես սքանչելիս, կամ բժի՞շկք յարուցանիցեն։ Ես յարուցից զնա յաւուրն յետնում։ Զղազար կոչեաց եւեթ ի գերեզմանէն, եւ յարոյց զնա ի մեռելոց, եւ այլն։ Զիա՞րդ կարէ ասեն նման գոլ յարուցեալն ի մեռելոց՝ յարուցողին զնա ... Լուծէ՛ք զտաճարս զայս, եւ յերիս աւուրս յարուցից զսա. արդ յա՛յտ է որոց զգուշանանն, եթէ մարմնոյն յարուցելոյ՝ որդի ասի յարուցեալ ի մեռելոց. (Աթ. ՟Ա։)
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
եւ ն. ՅԱՒԵԼՈՒՄ. չ. եւ ն. πλεονάζω, περισσεύω abundo, excello. որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼՈՒԼ. էւելնալ.
Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս. (յն. զգիտութիւն, զցաւ)։ Առաւել եւս յաւելուին հաւատացեալքն ի Տէր։ Ամենայն որ յաւելուցուն քեզ, առնիցես ողորմութիւն։ Եւս քան զեւս յաւելուցուք ի նոյն. եւ այլն։
Որչափ ժամանակք անցանեն, նոյնչափ յաւելուն ցանկութիւնք առ ի նոսա. (Իսիւք.։)
solstice, tropics;
— ամառնային, summer solstice.
Եղանակք տարւոյ. արեւադարձք. որպէս յն. τροπή.
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Շարժումն ոչ միայն ըստ տեղական փոփոխման իմացեալ լինի, այլեւ յեղյեղմամբ եւ այլայլութեամբ։ Անշարժին (երկրի) զյեղյեղումն գործեաց։ Նիւթականն ամենայնիւ յեղյեղման եւ յայլայլութեան կայ. (Նիւս. կազմ.։)
Ջուրք ինքնասանձ եղեալ՝ ընդ կրուկն դառնային, եւ դէզադէզ յեղեղմամբ կուտակեալ. (Պրոկղ. յայտն.։)
ՅԵՂՅԵՂՈՒՄՆ. τροπή conversio. որ եւ ՅԵՂՈՒՄՆ. իբր Շրջան եղանակաց տարւոյ. եւ արեւադարձ.
Յեղյեղմունք արեգական զտարեւորսն յայտնի երեւեցուցին զժամանակս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
Արեգակն զյեղյեղմունս ժամանակաց գործէ՝ փոխելով յաստեղատունսն. (Պիտ.։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
Կենաց փայտ անուանեալ, յոր յենողացըն յուսացեալ. (Մագ. խչ.։)
Սէր յանարգութեան անդ իւրում յենու ի միտս իւր, եւ համբերէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Առ թշնամութեան մղեսցէ զնա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20. 22։)
Յետս մղեն զդեղն կենաց. (Ոսկիփոր.։)
Ամբոխն ամենայն ընթացաւ անդր, մինչեւ մղել զմիմեանս. (Ճ. ՟Գ.։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)