half-measure.
Երեք ոստք հասարակատեսք չափով. եւ չորրորդն ի նոսա կիսաչափ ըստ հասրակութեան երիցն. (Փարպ.։)
subdeacon.
ἠμιδιάκονος , մանաւանդ ὐποδιάκονος subdiaconus. որ եւ ԿԷՍ ՍԱՐԿԱՒԱԳ ասի. Ստորին սարկաւագ. երկրորդն սարկաւագի. ենթապաշտօնեայ.
lime;
calx.
ԿԻՐ. յեզականն՝ որպէս լծորդ ընդ հյ. իր. եւ ընդ յն. խրիա՛. χρεία usus. է Պետք, վար, այս ինքն վարումն. պիտանութիւն. գործականութիւն. գործ.
Եւ ըստ այսմ միշտ վարի առընթեր յաջորդ բայիցս։ ն. Ի ԿԻՐ ԱԾԵԼ.
Զզաքարիայ եւ զորդոյն իրս ի կիր արկանէ, եւ ոչ զքրիստոսին, վասն որոյ զբանն կանխեաց։ Ընդէ՞ր աստանօր զյովսէփ ի կիր արկանէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch).
the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.
ԿԻՐ. յեզականն՝ որպէս լծորդ ընդ հյ. իր. եւ ընդ յն. խրիա՛. χρεία usus. է Պետք, վար, այս ինքն վարումն. պիտանութիւն. գործականութիւն. գործ.
Եւ ըստ այսմ միշտ վարի առընթեր յաջորդ բայիցս։ ն. Ի ԿԻՐ ԱԾԵԼ.
Զզաքարիայ եւ զորդոյն իրս ի կիր արկանէ, եւ ոչ զքրիստոսին, վասն որոյ զբանն կանխեաց։ Ընդէ՞ր աստանօր զյովսէփ ի կիր արկանէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
sunday, the Lord's day.
Հաղորդեսցի կիւրակէէ ի կիւրակէն. (Կանոն.։)
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Պտրգ.։)
Համեղահամ դիւրամոքելի կրից կոկորդաց. (Նար. խչ։)
Սանձել զկիրս որովայնին. (Յս որդի։)
Յաստուածային վարքս ճգնեալ, եւ զանմարմնոց կիրս ընկալեալ. (Յիսուս որդի.։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Գազանն չորրորդ ա՛ռ կու՛լ զերկրորդն։ (Մծբ.։)
clime, climate.
Որպէս ասեն իմաստունք. ՟Ժ՟Դ կլիմ անբնակ է մարդկան։ Յոթերորդ կլիմն, որ է երկրորդ բաժին երկրի. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
excrements, evacuation, ordure;
scum;
waste, loss;
— հրահալեաց, scoria, dross, slag.
σηκύβαλον stercus, fimus. Աւելորդն բնութեան ի դուրս քամեալ ընդ երաստանն. աղբ. ապաւառ. անարգ եւ անպէտ, հին եւ փուտ իրք.
cf. Իգամոլ.
Չորրորդ հարուած շանաճանճն՝ շնաբարոյ կնամոլեացն. (Նախ. ել.։)
cf. Իգամոլ.
Չորրորդ հարուած շանաճանճն՝ շնաբարոյ կնամոլեացն. (Նախ. ել.։)
cf. Իգասէր.
Կնասիրացն սաստելով, զի զաւելորդ խառնակութիւնսն արգելցեն. (Փիլ. լին.։)
plectrum, ivory wand to play on a musical instrument with;
bow, fiddle-stick.
Որ յաղիսն կտնդոցին շարժումն որոշեալ երգեսցէ։ Որպես երաժշտական ոք զթուլացելովք աղեօք քնարին բախեալ զկտնտոցն (կամ զկտնգոցն)։ Որք զկտնդոց ածեն։ Գործարանք ձայնի բազումք, իսկ խօսիցն բերան, լեզուիցն եւ կոկորդիցն զկնանտւցի (կամ զկտնդոցի) օրինակ ունելով, եւ վերնատանն՝ հնչման. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
baptism;
spiritual affinity.
Իբրեւ վերստին երկրորդ կնքաւորութիւն (է կրօնաւորութիւն). (Մաշտ.։)
Կնքաւորութիւնն այս է. երկու մարդ կնքաւորք լինին. եւ լինի յերկու դեհն եղբայր, քոյր. եւ նոցա որդիք՝ թոռներն խնամիք լինին. (Երզն. խրատ.։)
weighing-machine.
Նոյն ընդ Կշիռ, եւ կշռորդ.
cf. Կոխ.
— առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
Սրբութիւնն կայր կոխան յորդւոցն այլազգեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 45։)
to wear mourning;
to deplore, to lament;
to be beaten, tormented;
to be agitated, to upheave, to undulate.
Հեծեալ կոծին ամենայն ջոկք անհաւատիցն։ Եւ րեական ազգըն կոծին, զի տեսանեն զոր խոցեցին. (Շար՜ Յիսուս որդի.։)
smooth, polished, glossy;
tidy, set in order
թէպէտ բազմամանուածոյ, սակայն հարթ եւ հորդ, եւ միանգամայն կուռ եւ կոկ էր ճանապարհս. (Ոսկ. գծ.։)
sloe;
bullace.
Որպէս արմատ յաջորդ բառին, է Սալոր վայրենի՝ ողորկ եւ բոլորակ. քիւքէմ։
of — years;
—եակ բոլոր, Dionysian or Victorian period, years.
Վերադիրն ինն է յառաջին լրմանն՝ ի մուտ հինգ հարիւրեակ բոլորդ զօրէն անւոյ անեզր բոլորեալ. (Տօմար.։)
thursday;
աւագ, մեծ —, holy -;
գէր —, shrove -.
ՀԻՆԳՇԱԲԱԹԻ կամ ՀԻՆԳՇԱԲԱԹ. ἠμέρα διός, πέμπτη dies Jovis, feria quinta Հինգերորդ օր շաբաթու, այսինքն եօթնեկի. հինգշաբթի.
of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.
Որ ինչ հայի ի միջոց հինգ աւուրց, կամ յօրն հինգերորդ.
Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր. յն. լոկ, օր հինգերորդ. (որ լինի հինգշաբաթին հրէից։)
material;
material-things, matter;
root.
Թողեալ զհիւթանիւթ մամոնային. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. ընդհ.։)
emaciating, extenuating.
Սա ներգործէ ուրախական, ի թաշծութեանցըն հիւծական. (Յիսուս որդի.։)
cf. Հիւպատոս.
Ի հիպատւոջն աւսոնիոսի եւ ղոբռիոսի։ Ի հիպատւոջն գրատիանոսի հինգերորդում, եւ յիւրում թէոդոսի յառաջնումն։ Ի հիպատոջն եւ այլն. (Սոկր.։)
consul;
փոխան —ի, vice-consul;
ի —տոջն, during the consulate of.
Ի հիպատւոջն աւսոնիոսի եւ ղոբռիոսի։ Ի հիպատւոջն գրատիանոսի հինգերորդում, եւ յիւրում թէոդոսի յառաջնումն։ Ի հիպատոջն եւ այլն. (Սոկր.։)
guest, visitor, stranger;
— անդնդոց, Jonah.
Օտար եղէ ես յեղբարց իմոց, եւ հիւր որդւոյ մօր իմոյ։ Հիւրոյն անցաւորի։ Զերախտաւոր հիւրս։ Հիւր ընդունել. եւ այլն։ Եւ նմանութեամբ, ասի յովնան ի փոր կիտին՝ Հիւր անդնդոց. յն. անդնդասուն. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 7։)
quality of a guest or stranger;
pilgrimage.
Որք քրիստոսի եղաք դաշնակիցք հիւրութեան նորա, հարսնազգեստեալ զմիտս մեր պահեսցուք. կա՛մ է մարդասիրութիւն հրաւիրելոյ նորա զմեզ ի հարսանիս, եւ կամ անարատութիւն հրաւիրելոցս իբրեւ օրիորդաց. (զի լծորդ է օրիորդ ընդ հիւրի, իբր յաւերժահարսն։)
misfortune, misery, adversity, wretchedness.
Յամենայն կողմանց յորդեալ հիքութեանցն վտանկք։ Որ ամենաթշուառ հիքութեանցն եղանի պատճառ։ Եղկելիք յոյժ, եւ լի հիքութեամբ։ Կենազրաւ հիքութեամբ (այսինքն ողորմ մահուամբ). (Պիտ.։)
well versed, skilful.
Որսորդք հմտավարժք. (Նար. առաք.։)
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
Հմտութիւն գիտութեանց, կամ արհեստի։ Նաւորդացն հմտութիւն։ Խելամուտ հմտութեամբ. (Պիտ.։)
antiquity.
Երրորդ կարգել զլեզու եւ զհնագիտութիւնս. (Երզն. քեր.։)
obedient;
— առնել, to cause to obey, to make oneself obeyed, cf. Հնազանդեցուցանեմ;
— լինել, to obey, to yield, to be obedient, docile, cf. Հնազանդիմ;
— առնել ընդ իւրեւ, to compel obedience, to reduce or bring to obedience.
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
Հնազանդութիւն որդւոյ հօր՝ զկամացն լրումն ասեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
teaching, informing, instructing, suggesting.
Որ ցուցանէ զհնարս ճարտարութեան. առաջնորդ, ուսուցիչ.
cf. Հնարաւորիմ.
Հնարաւորեաց բնութիւնս իմաստութեամբ (կենդանի մնալ ի յաջորդս). (Շ. ատ.։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
Հնարաւորեաց բնութիւնս իմաստութեամբ (կենդանի մնալ ի յաջորդս). (Շ. ատ.։)
cf. Հնարիմ.
Եւ հնարեալ՝ վայելուչ անօթ պիտանի կազմեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։) Բայց եւ սոքին մարթին բերիլ ի յաջորդ բայն։
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
ἑπίνοια, σόφισμα, πανουργία excogitatio, inventum (maxime) callidum, versutio. Հնարս իմանալն ի նենգել. եւ Խորամանկութիւն. եւ Ճարտարամտութիւն. հնարք. հանճար. վարպետորդիութիւն, վարպետութիւն, խելք.
five;
fifth;
the fifth part.
ՀՆԳԵԱԿ. գ. Հինգերորդ մասն.
cf. Հնգապատիկ.
Իբր Հինգ. եւ Հինգերորդ որպէս սեռականն բառիդ Հնգեակ.
Տեսանե՞ս զխորհուրդ այնր հնգեկի (այսինքն հնգերորդ աւուր)։ Այսմ հնգեկի աւուր հանդիպեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
fifteen;
fifteenth.
Կամ իբր Հնգետասաներորդ.
all the fifteen.
Սիբա, եւ հնգետասանեքին որդիք նորա ընդ նմա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 17։)
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Յորդագոյն հնչէր, քրիստոնեայ եմ. վազէր ընդ բանակն, կանչէր հնչէր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
guardian, trustee;
intendant, steward, agent, purveyor;
inspector, overseer, surveyor;
— լինել, to care, to take care of.
κηδεμών curator ἑπιμελής qui curam gerit, sollicitus, diligens. որ եւ ՀՈԳԱԲԱՐՁ. Յանձին բերօղ կամ ըստանձնօղ զհոգս այլոց. խնամատար. վերակացու. առաջնորդ. եւ Փոյթ. փութկոտ.
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
Ո՛րպիսի հոգաբարձութիւն ունի. եղբայր ասէ, եւ որդի աղեաց. (Ոսկ. փիլեմ.։)
attentive, careful, mindful, solicitous;
gloomy, anxious, uneasy, pensive, thoughtful, troubled, disquieted.
Որ հոգ ածէ. հոգացօղ. մանաւանդ Աւելորդ հոգովք վարանեալ. տատամսեալ.
cf. Հոգաբարձու.
Բարեկամ եւ հոգեբարձու։ Հայր որդւոց, եւ հոգեբարձու սննդեանն։ Թէ հոգեբարձու ես վախճանելոցն. (Ճ. ՟Գ.։ Ոսկ. ես.։ Մանդ. ՟Է։)
joyous, gay, jovial, jocund, jolly.
Զանպարագիր երրորդութեանն հոգէզուարճ բղխումն յինքն ճառագայթափայլեալ. (Յհ. կթ.։)
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
ՀՈԳԵԽԱՌՆ կամ ՀՈԳԷԽԱՌՆ. Հոգւով խառնեալ. հոգիընկալ. հաղորդ հոգւոյն կամ շնորհաց նորա, եւ մարգարէական. կամ Ոգեխառնեալ.