cf. Մտախորհ.
Ի գաղտնիս նորա մտախորհ լինիցի։ Յայսոսիկ ոչ մտախորհ եղիցի սիրտ։ Յամենայն իրի մտախո՛րհ լեր։ Մտախորհ լինիցի յօրէնս բարձրելոյն. (Սիրաք. ստէպ։)
to smoke, to blacken with soot, to soil, to dirty.
Մրել մրոտել, մրիլ մրոտիլ. ի մուր եւ ի ճենճերս թաթաւիլ. ճենճոտիլ, կեղտոտիլ, աղտոտիլ, սեւնալ.
Արդ ի ճենճերս զոհից եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
to blacken with smoke or soot.
Մրել մրոտել, մրիլ մրոտիլ. ի մուր եւ ի ճենճերս թաթաւիլ. ճենճոտիլ կեղտոտիլ, աղտոտիլ, սեւնալ.
Արդ ի ճենճերս զոհից եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մրճոտեալ աղտեղեալ գունով զազրութեան իբր զպաշտօնատար մեհենի։ Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
dirt, mud, mire, slime;
puddle, pool, fen, marsh, bog.
βόρβορος, πηλός, τεγάνη lutum, coenum ἔλος, λίμνη palus (paludis). Տիղմ. ցեխ. գայռ. շաղախ ջրախառն. սիկ. ճահիճ. եղտիւր. վայր աղտաղտին. ջրշիղջ թանձրահիւթ.
to stagnate, to be stagnant, to form a swamp or bog, to stand.
Տեղի՝ որ մօրացեալ է, եւ աղտաղտին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
moorish;
— հաւք, moor-fowl.
Որ սիրէ զմօր կան զտիղմ եւ զլիճ. աղմասէր. աղտեղասէր։
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Ոչինչ օգտին յետնում աւուրն։ Յաճախ կերակուրսն եւ յըմպելիսն տաղտկալ. (Լծ. ածաբ.։)
cf. Յագեցուցիչ.
προσκορής satietatem inducens, fastidium adferens. Յագեցուցիչ. յափրացուցիչ. տաղտկալի.
then, at that time, just then.
Յայնժամ Հերովդէս գաղտ կոչեաց զմոգսն։ Յայնժամ, իբրեւ ետես՝ թէ խաբեցաւ, բարկացաւ։ Յայնժամ կատարեցաւ ասացեալն։ Յորժամ տկարանամ, յայնժամ զօրանամ.եւ այլն։
evident, clear, manifest, plain, palpable, obvious;
evidently, obviously, plainly, clearly, manifestly;
cf. Յայտնութիւն;
— է, — իսկ է, it is evident, clear;
— իմն է, naturally, of course, certainly;
այս — է զի, it is certain that;
ապա — ուրեմն է, it is therefore clear that;
— or ի — գալ, to appear, to be manifested, made known, evident, to be discovered or disclosed;
— ածել, առնել, to declare, to make manifest, to display, to put or set forth, to show, to prove;
to signify, to name;
— առնել զընդունելութիւն, to acknowledge the receipt of.
Ոչ եղեւ ինչ գաղտնի, որ ոչ ի յայտ գայցէ. (Մրկ. ՟Դ. 22։)
Անտի յայտ եկաք, եւ աստի գաղտագողի արձակէ զմեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
speaking or spoken openly, manifestly;
— վկայութիւն, undeniable or decisive witness or testimony;
— խօսել, to speak openly, to speak out plainly.
Դարձեալ սկսայց զճառ պաղատանացս խոստովանօրէն զղջականաբար՝ զգաղտնածածուկն յայտնաբարբառ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
evident, clear, manifest, notorious, recognisable, obvious, explicit, apparent, palpable, visible;
cf. Յայտնապէս;
— է, it is clear, it is evident, that is of course;
— լինել, to be manifest, to appear;
— առնել, to manifest.
Դուք ինքնին իսկ վկայէք վասն յայտնեաց մերոց, եւ Աստուած վասն գաղտնեաց մերոց. (Եփր. ՟ա. թես.։)
accomplishing, fulfilling.
Զյոյզս մտաց խորհրդոցս գաղտնեաց իբր զգլխաւորեալ յանգաւորութիւն չարութեան գործոց խոստովանեալ. (Նար. ՟Թ։)
reprehension, reprimand, admonition, correction, reproach;
invective, scolding, chiding;
representation, exposition;
proof, demonstration, manifestation, statement;
ջուր յանդիմանութեան, bitter water;
the waters of bitterness.
Դատապարտք եղեն յանդիմանութեանց։ Յանդիմանութեանց իմոց ոչ անսայիք։ Արհամարհեցին զյանդիմանութիւնս իմ։ Եղեւ ի յանդիմանութիւն մտաց մերոց։ Ջուրն յանդիմանութեան (յայտնիչ գաղտնի յանցանաց).եւ այլն։
cf. Որչափոյք.
Ո՛չ այնչափ փառաւոր առնէին զնա ծիրանիքն, որչափ մեղացն աղտ ամաչեցուցանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Ոչ չարաչար ծանեար, այլ ուղղորդ փառաւորեցեր։ Յարաժամ տեսանել զտէր, եւ ուղղո՛րդ հայել, եւ ոչ իւիք աղտեղեօք տեսութեանցն գարշանալ. (Անթիպատր.։ Նիւս. երգ.։)
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
Մարգարիտն ո՞չ գաղտակուրն ծնեալ, ո՞չ իբրեւ ունջ (կամ ունչ) ձեւով յառաջ եկեալ երեւի. (Եպիփ. աւետար.։)
pus, matter, ichor, sanies, purulence;
rottenness;
stench, stink;
— առնուլ;
to effervesce, to swell, to become inflamed.
Ի ճենճե՞րս զոհից, եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
stinking, fetid;
շարաւ արիւն, corrupt blood;
cf. Շարաւահոտութիւն.
Զաղտ եւ զժանգ շարաւահոտ դիւացն, եւ զսնոտիագործ պաշտամանց. (Կորիւն.։ եւ Ագաթ.։)
corrupted, stinking.
Մի՛ մատուսցես ի վերայ խմորելոյն զարիւն զոհից քոց, զի աղտեղեալ են եւ շարաւոտեալ. (Եփր. ել.։)
cf. Շիկնիմ.
Կեղծաւորութիւն սրտի աղտեղի, որ ծանրանայ եւ շիկնէ, որպէս եւ մանկունք՝ որք գործեն զչար. (Կլիմաք.։)
to throw up, to vomit, to eruct or belch from much eating and drinking.
Գինւոյն նեխութիւնք ... զսիրտն տաղտկացուցանեն եւ նեղեն նողկալովն եւ շմալովն, եւ որովայնին փքալովն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to rub, to scour;
to impute, to ascribe, to attribute, to accuse of, to charge with;
— ընդ ափ, to rub out in the hand.
friction, rubbing.
Որպէս ոք պայծառ պատմուճան զիւրեաւ արկեալ՝ խնամ տանի, մի՛ գուցէ շփումն ինչ կամ աղտ հասանիցէ։ Պէսպէս շփումն սեւութեան ի նմա միացուցանեմք։ Այսպիսի շփմունք ի դիւրաց կեղծեաց լինին. (Ճ. ՟Գ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Ոխ;
revenge;
wrath, anger, indignation.
Պատճառս եդեալ զոխութիւն՝ որ ունէին ընդ ամենայն հեթանոսս։ Զոխութիւն խորհրդոցն գաղտնեաց. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 3։ ՟Դ. 1։)
to inundate, to cover with water;
to immerse, to plunge, to dive;
to rinse, to wash.
Ընդէ՞ր զուր ջանաս ջրով ողողել զլեղուդ, եւ զապականիչ եւ զվնասակար աղտն առեալ կրես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
cf. Ողողանամ.
Արտօսր ցաւագնական, որով ողողանի աղտեղութիւն տղմոյն մեղաց. (Սարկ. աղ.։)
cf. Շշնջիւն.
Շրշունջ գաղտնի դատարկ ոչ անցցէ. (Իմ. ՟Ա. 11։)
cf. Շոպշոպեմ.
Գաղտուկ շոպեսցեն գողանալով. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
to assume wrongfully, to usurp, to appropriate, to take forcible possession of, to ravish, to ascribe or impute to oneself.
Գողք գաղտաբար շորթեն. (Երզն. խրատ.։)
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
Պոռնիկ է, որ լրբութեամբ առաջի ամենայն տեսողաց մեղանչէ. իսկ շուն, որ զնոյն չարիս ի ծածուկ եւ գաղտագողի կատարէ. (Լմբ. ովս.։)
used, torn, old, worn out, threadbare, shabby, ragged, tattered;
— հանդերձ, torn, ragged or tattered coat, rags, tatters;
—ս զգենուլ, to be reduced to tatters.
Տարածանեն եւ զհանդերձս առաջի նորա ... ի բաց ընկենուն զհին՝ զաղտեղեալն եւ զպատառատուն, զի զգեցցին զնորն եւ զանապականն։ Տիկք փտեալք եւ պատառատունք. (Իգն.։)
responsible, answerable, accountable;
apologetical, exculpatory;
respondent;
apologist.
Խորհուրդ՝ խորհրդոց յանդիմանիչ լինի, եւ երեւմամբ գաղտնեացն՝ որպէս թէ պատասխանատու լինի. (Խոսր.։)
cf. Պատգամաւորութիւն.
Պատգամագնացութեամբ գաղտ խօսեցան ընդ իւրաքանչիւր ոք սիրելիս զօրացըն պարսից. (Փարպ.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
ՊԱՏԵԱՆ. θήκη, φλοιός, λέμμα cortex, cutis ὅστρακον testa. Արտաքին պնդագոյն կեղեւ պտղոց. փեճեկ. եւ Խեցի գաղտակրայից. եւ Որպիսի եւ իցէ աման. գապուգ, գապ.
Մարգարիտ կոչեցաւ, զի իբրեւ զմարգարիտ ի գաղտակրի՝ ի մէջ կուսական երկուց պատենից մարմնոյ եւ շնչոյ՝ առանց սերման եղեւ. (Ոսկ. զատիկ.։)
to be overcome and slain in battle.
Տաղտկացեալ ի նմանէ բազմութեան զօրացն՝ արարին լինել նմա պատերազմակուր ի վարբակայ. (Արծր. ՟Ա. 2։)
venerable, august;
respectful, bashful;
shameful;
— զանձն ցուցանել, to make oneself respected;
— գործել, ընծայեցուցանել, to render respectable, to cause to be respected.
Զպատկառելիսն խայտառակեսցի, զգաղտնիսն հրապարակեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
cf. Պատճեան.
Առաքեաց նմա թուղթ գաղտուկ, որ է պատճեանն (կամ որ ունէր պատճեան) օրինակ զայս. (Պտմ. աղեքս.։)
stole, long vest, garment, tunic, cassock;
գեղեցիկ —ք, fine clothes;
թխատեսակ —, dress coat;
— հանդարձից or փոխանակաւ, a suit of new clothes.
Արար նմա պատմուճան ծաղկեայ։ Որդւոցն ահարոնի արասցե՜ս պատմուճանս, եւ կամարս։ Զգեցոյց նոցա զպատմուճանսն, եւ ած ընդ մէջ նոցա զկամարսն։ Պատառեալ զպատմուճան իւր։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Իսկ զպատմուճանն՝ քանզի էր առանց կարանի, ասեն ցմիմեանս, մի՜ պատառեսցուք զայդ։ Երկիւղիւդ՝ ատել եւ զպատմուճանն՝ որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ։ Պատմուճանն ազնիւ որդւոյ իւրոյ երիցու։ Սրբեցարո՜ւք եւ փոխեցէ՜ք զպատմուճանս ձեր։ Ամենեցուն ետ կրկին պատմուճանս։ Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ.եւ այլն։
fattened, fat, plump;
cf. Պարարումն.
Ոչ ուրեք հանդերձս թողուին եւ ոչ զարդս ազգի ազգիս, եթէ ոչ իւրեանց աղտեղութեանցն առնէին պարար. (Ոսկ. ես.։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
Նուիրիիցեն ըստ ամենայն տրոց սրբութեանցն իւրեանց։ Ի պտղոյ տրոցն նորա յամենայն նուիրաց որդւոցն իսրայէլի։ Արասցե՛ս զտուրսն՝ զոր խոստացար բերանով քով։ Պատուական է քան զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Զտուրս զուարթառատս սիրէ աստուած. (այժմու յն. զզուարթ տուիչն)։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն. իսկ որ խնայէ ի տուրս, սասատիկ բարկութիւն յարուցանէ։ Մի՛ մոռանար զամենայն տուրս նորա. (յն. զհատուցումն)։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք։ Տրովք տնանկաց. եւ այլն։
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
Ի պարարտէ եւ յողորկագունէ եւ տտպէ՝ խոշոր եւ տղտաղտին. (անդ։)
sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Ցանկական մասն երիկամացն։ Որ յոգիսն հարեալ լինէին ի ցանկական օձէն։ Աչօք նայիմ ցանկականին, ի գեղ դիմաց իգականին։ Ի ցանկական աղտեղութիւնս։ Ոչ զցանկականն խրոխտականութիւն սանձեցի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Եղիշ. խաչել.։ Յիսուս որդի.։ Յճխ. ՟Բ։ Նար. ՟Ժ՟Թ։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Յանապատութենէ ի պատիւ վերաբերեաց։ Հալէ զմթերս աղտեղութեան, եւ յառաքինութիւնսն վերաբերէ։ Վերաբերեալ ի հեղգութենէ՝ յառաքինութեան վարս փութասցուք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Թ։)
superintendence, management, inspection, intendance, direction;
prefecture, government;
protection, assistance.
Վերակացութիւն յեսուայ։ Ծանրատաղտուկ վերակացութիւն պարսից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Վերասրբեմ.
Զայնս՝ որ տղայք առին, եւ զամենայն աղտեղացուցին, վերամաքրէ։ Ի ձեռն կաւոյ զաննիւթն վերամաքրեալ, եւ թեթեւացեալ. (Կլիմաք.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Զդրամն արքայական գտի, վերառեալ յաղտից տղմոյ. (Տաղ.։)