sling;
cross-bow, arbalist.
Զանձն թշնամեաց քոց պարսաքարեսցես ի մէջ պարսատկաց։ Որ գնէ քար ի պարսատիկս, նման է առն՝ որ դնէ պատիւ անզգամի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 29։) (Առակ. ՟Ի՟Զ. 8։)
Եւ ոչ իբր պարսատկաց քարմի արժանաւոր՝ ի շինուածոյ ամբարտակին խլել ոք զօրեսցէ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ՊԱՐՍԱՏԻԿ ասի եւ Մեծ եւ ահագին քարընկէց ընդունարան բաբանի.
Քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային։ Վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին. (Լաստ. ՟Ծ՟Զ։)
Persian religion.
Անուն գենի, եւ մատենի գենին պարսկաց, եւ կրթելոց ի նոյն.
Ուսեալ էր ... եւ զպարսկագենն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մեցարեաց զմոգսն պարսկագեն, եւ չինեաց նոցա տեղի. (Պտմ. վր.։ 1)
cf. Պարսկային.
περσικός persicus. Սեպհական ազգին պարսից. պարսկային. որ ասի եւ ՊԱՐՍԻԿ.
Ի պարսկական սովորութենէն անդէն վաղվաղակի ի բաց դարձեալ գարշեցեալ հրաժարեցոյց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սրտի մտօք կալեալ էր զպարսակական օրէնսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Օտարօքն զիւրսն խրատել կամէր ... եւ նախ ի պարսկական բարբառոյն զայն ինչ՝ զոր ի մարգարէիցն չկամէին ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Պարսկական զորօք։ զանդիտեալ պարսկական գունդն. (Խոր. ՟Գ. 6. 37։)
Ի պարսկականն հինից. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Ուսեալ զչար մոլութիւն յումեմնէ պարսկական բժշկէ. (Մագ. ՟Ա.։)
Հողմ սաստիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ընդ պարսկականս զնոցայն կեղծաւորէր. (Արծր. ՟Ա. 14։)
ՊԱՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. որ եւ ըստ այլ ձ. ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. Կա՛մ է Հնդկահաւ, եգիպտահաւ, եւ կամ Սիրամարգ.
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Persic;
Persian;
— հաւ, peacock;
— ծոց, the Persian Gulf.
cf. Պարսկական.
Նուաճեալ եւ հնազանդեալ էին համարձակելոյ պարսկային թագաւորութեան. (Կանոն.։)
Տեսին զբազմութիւն պարսկային զօրուն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
Զինչպիսի հնարիւք լուծանել կարասցուք զկապ սիրոյ պարսկայնոյն (կամ պարսայնոյն) եւ հայկազինն. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Persia-conquering.
περσολέτης persarum deperditor, victor. Կորուսիչ կամ յաղթօղ պարսից.
Զի՞ խռովեալ ես պարսկակորոյսդ եւ հնդկավանդ, որ կործանեցեր զյաղթութիւն զմարաց եւ զպարթեւաց. (Պտմ. աղեքս.։)
to imitate or become Persian, to adopt the Persian tongue tone or manners.
περσάζω persa efficior, persice loquor. Իբրու Պարսիկ լինել, որպէս պարսիկ բարբառել.
Գալիլեացիք էին պետրոս եւ անդրեաս. եւ անդէն վաղվաղակի պարսկային եւ պարթեւնային. (Կոչ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Պահանորդ.
cf. Պարեկապան. προφύλαξ excubitor.
Ելանիցեք արտաքոյ քաղաքիս, իբրեւ թէ իջանիցէք ի դաշտ անդր ի թեւ մի պարսկապանաց որդւոցն ասուր. (Յուդթ. ՟Ծ՟Դ. 2։)
Persia.
խաղացեալ կիւրոս ի պարսկաստանէ զօրօք բազմօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
in Persian;
Persian, the Persian tongue.
Քաջ իսկ գիտէր պարսկերէն. (Եղիշ. ՟Ը։)
battering engine, siege-train.
ἐλέπολις (μηχανή ) obsidionalis, machina, urbium vastatrix. Մեքենայ մարտնչելոյ ընդ պարսպի. ըստ յն. քաղաքառիկ.
Շուրջ զքաղաքաւն կացուցեալ պարսպամարտիկս, եւ զպատերազմին պատրաստութիւնս ... քանդել ուժգնակի ընդ այլսն համանգամայն եւ զսուրբ քաղաքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
cf. Պարսպաւոր.
Փակեալ պարսպաւ. պարսպաւոր.
Այն վայր ոչ էր պարսպափակ. (Ուռպ.։)
Որովք շրջապատել պարսպափակ ամրութեամբ պահպանիւր սուրբ եւ կաթողիկէ եկեղեցի. (Անան. եկեղ։)
Սա լիր արկեալ պարսպափակ առնէ զպարիսպն անւոյ. (Ասող. ՟Գ. 11։ 1)
mask, veil, cover.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ծածկոյթ, ծածկոց» Նեղոս. Z17, «բոյսի արմատը և բունի տակը ծած-կելու լցուածք (հողով, խիճով)» Վստկ. 53. «վրանի պատերը» Ղևոնդ իէ, էջ 127, «առա-գաստ, սենեակ» Գր. տղ. «երամ, գունդ. խումբ» Երզն. քեր. (այս նշանակութիւնը կասկածելի է). որից պարտակել «ծածկել, թաքցնել» Յայսմ. դեկ. 10. Գնձ. Ոսկիփ. ան-պարտակ «ցիրուցան» Վրդն. սղ. հր. էջ 268. պարտակիլ «տեղաւորուիլ, պարտկուիլ, սըղ-խմիլ» Վրդ. առ. 61. ապապարտակեալ Նա-նայ 3։
• + Պհլ. *partak «առագաստ, վրան, ծած-կոց» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հաստատում է պրս. օ [arabic word] parda (որից թրք. perde) «վարագոյր, ծածկոց» և պահլաւերէ, նից փոխառեալ ասոր. [syriac word] pardaqa «վը-րան» բառերով։-Հիւբշ. էջ 229։
• ՆՀԲ մեկնում է «ծածկոյթ, թումբ կոյտ, հողակոյտ, բլուր, բանակ, բա-նակետղ» և ըստ այսմ ստուգաբանում է պատրուակ, լծ. թրք. պայըր «բլուռ զառիվայր»։ Müller SWAW 38, 573-75, և 590 պրս. parda «վարագոյր»։
• ԳՒՌ.-Լհ, բարդագ «ծածուկ». բայական ձևով՝ Երև. պարտակէլ, Ախց. Կր. պարտը-կէլ, Տփ. պարտըկիլ, Ալշ. պարդըգել, Մրղ պառտրկէլ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. բարդըգէլ, Տիգ. բmրդըգէլ, Ղրբ. փրթա՛կէլ, փռտա՛կէլ «ծածկել, թաքցնել»։ Նոր բառեր են գող-պարտակ, անպարտկուան։
Տոհմ, պար ... երամ, պարտակ, գունդ. (Երզն. քեր.։)
Ու՞ր տեառն որդիքն ի բազմոցին, կամ տալիթայքն ի պարտակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՊԱՐՏԱԿ. ա. Որպէս Պարտական.
Որպէս պատրուակ. ծածկոյթ.
Կեղծաւոր կրօնաւոր՝ պատրակ է սատանայի, ընդ իւրեաւ ունելով զսատանայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Կամ Թումբ, կոյտ, հողակոյտ. բլուր. (լծ. թ. պայըր ) եւ Բանակ. բանակեաղ. ... կամ Խումբ զօրաց. կամ ակումբ պարու. եւ կամ առագաստ (որ հայի ի ՟Ա նշ).
(Անձրեւն ողողիչ զտունկս) առնէ պարտակ զխիճի գետա՛փն տեղեացն. (Վստկ. ՟Կ՟Դ։)
Հասնէին մինչեւ ի դղեակաձեւ կազմած պարտակին, եւ ի վրանն մրուանայ. (Ղեւոնդ.։)
Գողն՝ որ միումն եւ սուղ տանց անշինութեան գտաւ պարտակ։ Ոչ այսմ եւեթ (վնասու) է պարտակ. (Պիտ.։ 1)
debtor;
indebted;
bond. responsible, obliged;
culpable, guilty;
due, fit, convenient;
— առնել, to cause to run into debt;
to oblige;
— լինել, to remain debtor, to run into debt;
to be obliged or subject;
ինքն եղիցի անձին իւրում —, his blood shall be on his own head.
ὁφειλέτης debitor. եւ բայիւ ὁφείλω debeo. Անկեալ ընդ պարտեօք, որպէս պարտապան.
Պարտական (կամ պարտապան) իսկ են նոցա։ Պարտական է զամենայն օրէնսն կատարել. (Հռ. ՟Ծ՟Է. 27։ Գաղ. ՟Է. 3։)
Պարտական եմք առ աստուած ի մէնջ զսէրն. (Բրս. հց. այսինքն պարտիմք։)
Աւանդառուք եւ պարտականք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Չէ ընդ վայր՝ ասեցեալն, բերան գոհացօղ՝ պարտական ունի զաստուած. (Խոսր.։)
Մաղթանաց հոգւոյ պարտականի ոչ անսայ. (Իգն.։)
Մահու պարտական լիցի։ Մի ոք լիցի ի միջի քում պարտական արեան։ Ինքն եղիցի անձին իւրում պարտական ... մեք լիցուք պարտականք։ Պարտական լիցի դատաստանի։ Պարտական եղիցի մարմնոյ եւ արեանն տեառն. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 11։ Օր. ՟Ծ՟Բ. 10։ Յես. ՟Բ. 19։ Մտթ. ՟Է. 21։ ՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Ա. 27։)
ՊԱՐՏԱԿԱՆ. յն. եւ լտ. ոճով. ὁφειλόμενος, -νη, -νον, προσῆκων, -ουσα, -ον debitus, -a, -um. որպէս Պարտ եղեալ ինչ. Պարտուպատշաճ. վայելչական
Սեղանազերծք են՝ զպարտական Աստուծոյ փառատրութիւնս յինքեանս յափշտակելով. (Բրս. հց.։)
Զպարտական գոհաբանութիւնդ ձեր մատուսջիք նմա։ Զպարտական ծառայութիւնն հատուսցեն. (Յհ. կթ.։)
Տացուք աւուրս զպարտական օրհնութիւնս արժանաւորապէս. (Սիսիան.։)
obligation.
Պարտական գոլն. պարտաւորութիւն. յանցաւորութիւն
Յաղագս զմեր պարտականութիւնս ազատելոյ՝ եգ զանձն. (Խոսր. իմա՛, զմեզ զպարտականքս։)
cf. Պատրուակեմ.
Որպէս ռմկ. պարտկել. որպէս թէ պատրուակել. թաքուցանել. ծածկել.
ընդ թզենաւ պարտակեցան, եւ տերեւով ծածկեցան։ Սպան զայրն, եւ ասէր ի միտս իւր, զի՞նչ արարից զմարմին սորա՝ զի պարտակեսցի. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Գ.։ եւ Հ. դեկտ. ՟Ժ.։)
Տերեւով սփածան, եւ պարտակեցան։ թուզ պատահեցաւ, որով ըսփածաւ, եւ պարտակեցաւ. (Գանձ.։)
Մեղօք մեռելոյն ո՛չ հոգին յարքայութեան հանգչի, եւ ոչ մարմինն ի հող գերեզմանին պարտակի. (Ոսկիփոր.։)
fellow-debtor.
Կցորդ պարտեաց կամ պարտաւորութեան.
Արտատրոհեաց ի կենաց դրախտէն զկողին պարտակից. (Նար. խչ.։)
note payable to order.
small garden.
κηπίδιον hortulus. Պարտէզ փոքրիկ.
Առեալ զմեզ յիւր պարտիզիկ մուծանէր. (Վրք. հց. ձ։)
Տարեալ դնէ ի գեղջն թորգան յիւր իսկ ի զբօսանաց պարտիզկանն։ Զոր տարեալ հանգուցանեն զմարմին նորա ի նմին աւանի ի նոյն պարտիզկան. (Յհ. կթ.։)
seeking pretexts.
Պարտակօղ. նենգաւոր. պարտուկիչ. պարտըկօղ
Լիրբք եւ պարտույք՝ յուրաստ լինելով (զյանցուածս)։ Գտեալ լինի պարտուկ եւ յըշտօղ. (Մծբ. ՟Ծ՟Ա։)
guard, shield.
Պարփակող. որ շուրջ փակէ. պաշտպան. հովանի.
Տէր օգնական է իմ եւ պարփակ, հանդերձ հրեշտակոքըք շրջաբանակ. (Գանձ.։)
refuge, recovery.
cf. ՊԱՐՓԱԿ. կամ Պարսպարան. տեղի եւ պարիսպ ամրութեան.
Պարփակարան անխորտակելի նորոյս սիրովնի. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
to envelop, to enclose, to encircle, to surround, to shut in;
to circumscribe, to comprehend;
— թագաւ, to crown, to gird the brows with a crown.
Հրեղէն սրովն պարփակեալ զճանապարհս ծառոյն կենաց. (Զքր. կթ.։)
περικλείω, κύκλῳ περιστεφάνω undique claudo, corona cingo σφίγγω stringo. Շուրջ փակել. պարունակել պատել. պարագրել. մէջը առնուլ.
Պատելով չսկիւթք եւ զսկիլեացիք՝ պարփակէ զտիեզերս։ Ոչ սակաւ շուրջ զբրետականօքն եւ զվրօք (այս ինքն զիբերիացւովք) պարփակեալ լինին կղզիք. (Արիստ. աշխ.։)
Շուրջ պարփակելով թակարդեօքն։ Շուրջ զարտաքնոյն կողմանէ պարփակեալ ունէր պարսպաձեւ կազմութեամբ ամրութիւն՝ ի խիտ եւ ի խոցոտող մացառուտ փչոց. (Պիտ.։)
պատերազմական զինուք պարփակեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Բանակք սերովբէից հրափայլ թեւօքն զարքունական աթոռն. (Խոր. վրդվռ.։)
Զնա սերովբէիցն պարփակէ հրեղէն սուրն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Բանակօք հրեշտակաց պարփակէ զնոսա. (Խոսր.։)
Պարփակեա՛ քո ձեռամբտ զառաստաղ տաճարիս։ Ի յամենուստ պարփակեա՛ կցորդութեամբ հրեշտակացդ. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Ձ՟Դ։)
պարփակեցաւ ամենազօրին Աստուծոյ օգնականութեամբն. (Վրք. հց. ձ։)
Որպէս թեւովք՝ խնայական պահպանութեամբ զպարունակօղն պարփակեցէր. (Նար. կուս.։)
Ոչ կշռի եւ ոչ պարփակի։ Ոչ տեղեաւ պարփակի (աստուած). (Յճխ. ՟Ղ։ Մագ. ՟Է։)
Զոր ոչ տանին երկինք եւ երկիր, ի գիրկս ծերունւոյն պարփակի. (Մեկն. ղկ.։)
Յանկարծակի պարփակեալ մառախուղով։ Անարեւ միգով յամենայն մասանց պարփակեալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ի խոր տխրութեան պարփակէր ոչ միայն զանձն նորա, այլեւ զամենայն համատոհմսն նախարարս ազգին իւրոյ. (Ղեւոնդ.։)
Պարփակեալ ունէր յինքեան զշաղկապ սիրոյն. (Փոտ. առ զքր. կթ.։)
Զասացեալսն ի քէն ի մտածութեան մերում պարփակեալ ունիմք. (Պղատ. տիմ.։)
Յիւր տաճարն հրաւիրէ, ի սուրբ սրբոցն պարփակէ. (Գանձ.։)
Եւ ոչ զուշ իմաստիցն ի նոյն պարփակեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ երկամբք վշտաց դժոխականաց զիս պարփակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Յաղթութեամբք՝ իշխանութեանս պարփակեցէք պարիսպ. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
ՊԱՐՓԱԿԵԼ ԹԱԳԱՒ. Թագ կապել, բոլորել զպսակ.
Թագաւն զգլուխն պարփակեալ պսակէ. (Նար. երգ.։)
Տարժամ մահուանէ պարփակել, ըզկապեալսն ի բանդից արձակել. (Գանձ.։)
Պարփակիլ. որպէս Շուրջ կալ.
(Ի յարութեան) հրեշտակք պարփակին զմարդկան աղագաւ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
surrounding.
Պարփակելն. պարագրութիւն.
Ծով՝ լայնանիստ եւ մեծատարած բոլորակութեամբն եւ պարփակութեամբն. (Խոսր.։)
Խզեսցես զերիզապնդեայ մահազդեստս պարփակութիւն դժոխազնեայ կապանացս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
circumscription.
Պարփակիլն. շուրջ փակիլն. յն. Պարասահմանութիւն. περιορισμός.
Ի վեր քան զտեղի եւ ընդ սահմանաւ պարփակումն է աստուածութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
cf. Բեկար.
• տե՛ս Բեկար։
shell-fish.
• ՆՀԲ և ՋԲ հասկանում են «ծովային մի խեցեմորթ»։ ՆՀԲ ստուգաբանում է «թերևս իբր պեղագոսեանք «ծովա-կանք» կամ պողիպոդք»։ Ուղիղ մեկնեց Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 115-6։
cf. Պենտեկոստէ.
ՊԵՆՏԱԿՈՍՏԷ ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ. որ գրի եւ ՊԵՆՏԱԿՈՍ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԵԱՅ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԷ. Բառ յն. բէնդագօստի՛. πεντηκοστή (ἠμέρα ) pentecoste, quinquagesima (dies). Յիսներորդ (օր). այն է Տօնն յիսուն աւուրբք զկնի զատկի, երբեմն հաշուեալ յելիցն յեգիպտոսէ, եւ ի նոր օրէնս՝ ի յարութենէն քրիստոսի. այն է Հոգեգալուստն.
Այժմ լինիմ յեփեսոս մինչեւ ցպենտակոստէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Զ. 8։)
Ի տօնի զատկին եւ պենտակոստէին. (Վրք. հց. ՟Իղ։ Յաւուր մեծի պենտակոստէին. Նար. ՟Հ՟Է։)
Զատիկն, պենտակոսն, տաղաւարահարքն. (Նախ. ղեւտ.։)
Կատարեցաւ տօն պենտակոստէիցն։ Փութայր՝ եթէ հնար ինչ իցէ նմա, զօրն պենտակոստէից երթալ յերուսաղէմ. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 32։ Գործ. ՟Ի. 12։)
ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ ասի երբեմն եւ միջոցն յինանց, կամ յիսուն աւուրքն աձնոքիկ ի զատկէ զգալուստ հոգւոյն սրբոյ.
Եւ ի կատարել աւուրցն պենտակոստէից. (Գծ. ՟Բ. 1։)
Ի լնուլ պենտակոստէիցն երեւացաւ հոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Յուրբաթէ չորեքտասներորդին մինչեւ ցմիւս կիւրակէ երկրորդ շաբաթու պենտակոստէին, որ լինին աւուրք տասն Ճ. (՟Բ.։)
Pentecost.
• , ի հլ. (որ և պենտակոստէ Եփր. յար. 61, պենտակոս, պենդակոստեայ, պենդակոստէ) «Հրէից Եգիպտոսից դուրս գալու յիսուներորդ օրը, յիսնօրեակ» Բ. մկ, ժբ. 32. «Հոգեգալուստ՝ որ Զատկից 50 օր յետոյ է գալիս» Ա. կոր. ժզ. 8. Գծ. ի. 12. Կոչ. 298. «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած 50 օրուայ միջոցը» Գծ. բ. 1. Սեբեր. Եփր. եփես. 147.-գրուած է պենտեկոստ Կանոն. 38, պենտէկոստէ Ոսկ. գծ. 44։
• = Յն. πεντηϰοστή «Հոգեգալուստ». բուն նշանակում է «յիսուներորդ», սրանից են փոխառեալ նաև լտ. pentecoste, ֆրանս. pentecóte, թրք. [arabic word] pinqust (Будa-говь, Cpaв. cлов. 1, 320)։-Հիւբշ. 372։
• Հներից մեկնում են Ոսկ. գծ. 44 «Պենտէկոստէն ըստ յունաց յիսներեակ ասի».-Տաթև. ձմ. ճխէ. «Ասորիք և յոյնք պենտէկոստ կոչեն, որ է հինդ ռասն»։ Աւելի ընդարձակ՝ անդ, էջ ճծե։ «Պենտակոստն ի յասորոց լեզուն հինղ-երորդ թարդմանի, որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին Իսրայէլի... և ոմանք զայն ասեն թէ պենտն հինգ լսի և կոստն դը-լուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նո-ցա զբոլոր ամն... այլ որ ստուգիր թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պենտաւն յիսուն լսի և կոստն յիսներեակ»։ Նորե-րից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
cf. Պերիպատիկեան.
• «հեմական (փիլիսո. փայ)» Եւս. քր. որ և պերիպատիկեան Եզն, էջ 204։
• = Յն, περιπατητιϰός, որից և լտ. peripa-teticus «ճեմական». յառաջանում է περιπατὲω «ման գալ, ճեմել» բայից։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՊԵՐԻՊԱՏԵՏԻԿԵԱՆ կամ ՊԵՐԻՊԱՏԻԿԵԱՆ. Բառ յն. բէրիբադիդիգօ՛ս. περιπατητικός peripateticus. Այս անուն էր արիստոտելի եւ հետեւողաց կամ դասու աշակերտութեան նորա.
Արիստաբուղոս հրէայ՝ պերիպատետիկեան փիղիսոփոս ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պիւթագորեանքն եւ պերիսպատիկեանքն՝ միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։ Եւ ոչ որպէս պերիպատիկեանքն ասեն եւ այլն. (Եզնիկ.։)
peripatetic.
ՊԵՐԻՊԱՏԵՏԻԿԵԱՆ կամ ՊԵՐԻՊԱՏԻԿԵԱՆ. Բառ յն. բէրիբադիդիգօ՛ս. περιπατητικός peripateticus. Այս անուն էր արիստոտելի եւ հետեւողաց կամ դասու աշակերտութեան նորա.
Արիստաբուղոս հրէայ՝ պերիպատետիկեան փիղիսոփոս ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պիւթագորեանքն եւ պերիսպատիկեանքն՝ միութիւն եւ խնամակալութիւն ասեն։ Եւ ոչ որպէս պերիպատիկեանքն ասեն եւ այլն. (Եզնիկ.։)
splendidly crowned.
Ունող զպերճ եւ զփառաւոր պսակ.
Պերճապսակ կայսերս. (Թղթ. դաշ.։)
Տեսեալ զնոսա պերճապսակս թագաւորեալս ընդ քրիստոսի. (Լմբ. իմ.։)
pine;
lighted pine-branch, fire-stick, firebrand.
ՊԵՒԿԷ որ գրի եւ ՊԷԿԷ, ՊԷԿԻՒՌԻՍ. Բառ յն. բեւգի, πεύκη որ է Սոճի, սօս, թեղոշ, սարդ. մարխ. եւ Ոստ սոճւոյ կամ մարխ լուցեալ.
Ուղղելով պեւկեաւ զձին, եւ ցուցանելով զճանապարհն. քանզի գիշեր էր խոր։ Ունէր ի ջեռին զառաջնորդն զպեւկէն. (Պտմ. աղեքս.։) (Ուստի առեալ՝ բոց, հուր, ջահ, պեւկէ. ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն, որ չէ ի դէպ)։
Եսայիս յայտնապէս եւ զփայտէն նշանակեաց՝ յորոց խաչն. մայրիւ ասէ. եւ պէկիւ, եւ պէկիւռիսաւ. (Ղեւոնդ.։)
nag, pony;
courser;
mounted on a courser.
• «սուրհանդակ, իշխանաւորի առաջից վազող ձիաւոր». մէկ անգամ ունի Բուզ. գ. 21. նոյնը յգ. պէշասպիք ձևով Սեբ. ժա. («Յայնժամ եկին հասին պէշասպիք հրովարտակօք»), որ Հիւբշ. 230 ուզում է ուղղել պէշասպիկք։
• = Պհլ. *pēšaspik «յառաջընթաց ձիաւոր». կազմուած pēš «յառաջ» և asp «ձի» բառե-րից։ Պհլ. բառը աւանդուած չէ, բայց հաս-տատւում է փոխառեալ ասոր. ❇ ncšaspig, աւելի լաւ ❇ pešaspig, յգ. [other alphabet] pešaspigān «յառաջ, ընթաց, praecursor» (Brockelm. Lex. syr. 295բ) ձևերով։-Հիւբշ. 230։
• ՆՀԲ դրում է պէչասպիկ և մեկնում է «ի պրս. բառիցս pača, piča «ձագ, մտրուկ» և asp «ձի», իբր փոքրիկ ձի, նժոյգ և հեծեալն ի նժոյգ»։ ՋԲ ունի «պէչասպիկ կամ պէշասպիկ, պրս. հե-ծեայն յերիվար քաջընթաց»։ Եւրոպա 1852, 123 «բառ առ բառ յառաջաձի... առջևէն ու շուտով ձիավարող սուրհան-դակ», իբր պրս. peš+asb։ ԱԲ մեկնում է «պզտի ձի, քալուկ ձի, քալուկ ձիու վրայ հեծնող» (երեքն էլ անճիշտ մեկ, նութիւն). Պատկ. Բուզ. 56, Սեբ. (հրտր. 1879), էջ 199 և Maтep. I (1882), էջ 12 պրս. pešasbi։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 762 ունի ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով, բայց առաջին մեկնիչն է Եւ-րոպա։ Տէրվ. Մասիս 1882 լունիս 24 և Լեռու 158 կրկնում է Եւրոպայի մեկնու-թիւնը։-Հիւնք. =ՆՀԲ։
spots on the human nails.
cf. Շռնչան.
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «մի տեսակ իշամեղու» Ել. իգ. 28. Իմ. ժբ. 8. «ԱՁ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 557). որից պիծակահար Շնորհ. առակ. պի-ծակխոտ Բժշ. ձիապիծակ Կեչառ. աղէքս. կայ նաև ռմկ. պիծեկ Անկ. գիրք նոր կտ. 169. (Քաջունի, հտ. Գ. էջ 207 ունի պուծեկ «դեղին վայրի մեղու», որ եթէ ճիշտ է, ուրե-մըն գաւառական ձև է)։
• Böttich Arica 67. 90 օսս. bune բա-ռի հետ։ Müller, Benieys Orient u. Occ. 3, 349 և SWAW 84 (1877), 229 օսս. bindze «ճանճ» բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 57 յն. σφῆς «պիծակ», σφίγγω «անդել, ճնշել», հյ. անձուկ ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. ❇ biz «մեղու»։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 ap-մասնիկով և -ga աճականով uei «ոլո-րել» աբմատից։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 356 պրս. biz, քրդ. vəzek «մոծակ» բա-ռերին ցեղակից։ Պատահական նմանու-
Ոչ մեղու եւ ոչ պիծակ ի կիթն չկարէ զինքն խայթել. (Վստկ. ՟Յ՟Դ. ուր անխտիր գրի եւ որպէս ռմկ. Պիծեկ, պիծեկի։)
σφήξ, σφηκία vespa, crabro. Ազդ իշամեղուի կամ ձիաստացի. պիծէկ.
Առաքեցից առաջի քո զպիծակ, եւ մերժեսցէ զամովը հացին յերեսաց քոց։ Արձակեցեր կարապետս զօրու քո զպիծակն. (Ել. ՟Ի՟Գ. 28։ Իմաստ. ՟Ծ՟Բ. 8։)
Եթէ ի տկարսն խիզախեցից, վատնիմ ի պիծակացն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Մեղու եւ ոչ պիծակ ի պիծակացն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ընդէր՞ զպիծական յարուցանես հակառակ հաւատոյս. (Առ որս. ՟Ա։)
pinnophylax;
prawn, shrimp.
spotted, speckled, motley, dapple;
cf. Բորոտ;
speckle, spot, mark;
ephelis;
small-pox.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խայտոյց, սև նշան, պէնկ» Վրդն. պտմ. Գաղիան. «խայտուցաւոր, պի-սակ ունեցող» ՍԳր. «բորոտ, քոսոտ» Եւս. քր. Վրք. հց. Բ. 363. որից պիսակութիւն «բորոտութիւն» Փիլ. Կանոն. Վստկ. պիսա-կուց Եփր. աւետ. 339. պիսակացեալ Ոսկ. յհ. ա. 1. խայտապիսակ. Եփր. աւետ. պի-սակաւոր (նոր բառ)։
• = Պհլ. pesak «բորոտ» բառից, որ դար-ձել է նախ *պէսակ և յետոյ բուն հայերէնի օրէնքով՝ պիսակ։ Սրա հետ նոյն են հպրս. (յոյն տառադարձութեամբ) πισάγας ,ό λεπρός*, զնդ. paesa-«բորոտ», պրս. [arabic word] es, [arabic word] pesi «բորոտութիւն», [arabic word] pēsa «խայտ ի սպիտակէ և ի սևոյ», [arabic word] pēsagī «բորո-տութիւն», [arabic word] besa «պիսակ, խայտուց»։ Առանոեո են փոխառեալ նաև ասոր [syriac word] paiskāyā «պիսակատր, խայտուցաւոր» cBrockelmann. Lex. syr. 271 ա), աֆղան. pēs «բոր, բորոտ», pesi «բորոտ», չաղաթ. [arabic word] pis «մի տեսակ անբուժելի բորոտու-թիւն», խոքանդ. [arabic word] pisah «բորոտ», [arabic word] pis «բորոտ», թրք. [arabic word] pis «աղտոտ, կեղ-տոտ», որից էլ ռմկ. փիս «կեղտոտ» և վրաց. ფისი փիսի «կղկղանք»։ Իրանեան ձևերը ծագում են հնխ. peik'-«մարմինը ցտելով կամ ներկելով նշաններ քաշել» արմատից, որի զանազան ժառանգները տե՛ս պէս բա-ռի տակ։ Այս ձևերից յիշենք օր. ռուս. nи-caть «գրել», nиcəмo «նամակ», որոնց հետ նշանակութեան աստիճանական զարգաց-մամբ նոյնանում են բոլորովին տարբեր իմաստներ (տե՛ս վերը)։-Հիւբշ. 230։
• ՀՀԲ պէս արմատից։ ԳԴ պրս. պիյսէ։ ՆՀԲ «լծ. պէսպէս, բիծ, ռմկ. պուտ պուտ, իսկ պրս. փիսէկի «պիսաևու-թիւն»։ Lag. Urgesch. 537 պրս. pesa։ -Pictet KZ 5, 343 պրս. pes, pesi, քրդ. pis, աանտ. pēçi, լտ. pisum «ոլոռ»։ Հիբշմ. ZDMG 38 (1884), էջ 427 հպրս. πισάγας, սանս. pēças ևե։ Տէրվ. Նախալ. 93 իբր բնիկ հայ հնխ. piç «ձե-ւել, պճնել» արմատից. հմմտ. սանս piç, peças, յն. ποιxίλος, գոթ. filufaihs, պրս. besa, հյ. պէս։ Karst, Յուշարձան, 424 ալթալ. bič, bis, bes «նշան, գիռ. զարդարել ևն», հյ. պէս, բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, սպի. փիծ, պիղծ բառերի հետ կցում է թրք. փիս ձևին։
σπίλος macula οὑλή (ռմկ. ուլ ) nota, cicatrix ἅλφι alphus. (լծ. պէ՛սպէ՛ս. եւ բիծ. եւ ռմկ. պու՛տ պուտ ). Նիշ. նշան. տրատ՝ կամ բնական, որպէս սպի. բիծ. քոս. պէնկ. իսկ պ. փիսէկի ՝ է պիսակութիւն՝ որպէս բորոտութիւն).
Ուղէ պիսակ։ Ալփոս, կամ ալփիս. պիսակ. (Գաղիան.։)
ՊԻՍԱԿ. ա. ῤαντός aspersus διάλευκος, ψαρός subalbus, cinerei coloris. մանաւանդ ποικίλος (որ է պէսպէս), varius, variegatus, discolor. Խայտ. ունօղն զխայտուց կամ կամ զպիսակ. նկարէն. պուտ-պուտը.
Ամենայն խայտախարիւն յօդետց եւ պիսակն յայծեաց եղիցին վարձք։ Ամենայն որ ոչ իցէ խայտ եւ պիսակ յայծեաց։ Զքարս կապոյաս եւ զպիսակս. (Ծն. ՟Լ. 32 = 35։)
Ձիք աշխէտք եւ պիսակք եւ սպիտակք։ Ձիք պէսպէս պիսակք։ Պիսակքն ելանէին ընդ երկիր հարաւոյ. (Զաք. ՟Ա. 8։ 3. 6։)
Ի ձի երաշխ արիւնագոյն իջեալ ... ի սպիտակափառն ... ՝ պարէ պիսակին պարառեալ հասանէ ի մեզ պատահ թադեոսեան (որ թուի եղն խայտաբղետ)։ Վարդանասարըն պիսակ, գիշերաբուն բոլղարաց՝ սպիտակափառըն գեստրաս. (Մագ. ՟Հ՟Գ. եւ ՟Հ՟Է։)
ՊԻՍԱԿ. λέπρα leprosus. որպէս Պիսակոս. բորոտ. քոսոտ.
Եբարձ զբորոտս, զորս պիսակ անուանեն. (Ոսկիփոր.։)
Էր ծերն տկար եւ պիսակ յոյժ. (Վրք. հց. ՟Է։)
Իսկ (Եւս. քր. ՟Ա.)
Անտոնիոս պիսակ հռոմայեցւոց թագաւորաց. Իմա զմականունն կարակաղղոս կամ կարակաղղա, որ պէսպէս ստուգաբանի.
cf. Պիսակ.
cf. Պիսակ.
Ճիւաղ ինչ՝ բիւրակերպ, եւ բիւրագոյն սպիտակացեալ (յն. մի բառ, պիսակ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
cf. Բորոտ.
Բորոտաց եւ պիսակատաց։ Գտցեն զառողջութիւն անձանց, եւ զքարատումն պիսակատաց. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Պիսակոտ, կամ ուրուկ. (Կանոն.։)
Աղքատաց տեղի, խոցաւոր ուրկի, եւ պիսակոտի. (Գանձ.։)
cf. Բորոտիմ.
Զնշանն (կայենի) ոմանք պիսակոտիլ ասեն, եւ այլք զդողդոջելն. (Վրդն. ծն.։)
կայէն պիսակոտեալ եւ դողդոջեալ. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Բորոտութիւն.
λέπρα lepra. Բորոտութիւն. բոր. ուրկութիւն. քոսոտութիւն. պ. փիյսէկի.
Օրէնք քահանայից են՝ մի ամենեւին ի մարմին բիծ ունել ... եւ ոչ գունոյ փոփոխելոյ ի պիսակութեան՝ արածս։ Ապա թէ պիսակութիւն ուրուք ելցէ ի մարմնի, արգելցեն. (Փիլ. քհ.։)
Բորոտութիւն, պիսակութիւն, եւ դիւահարութիւն։ Պիսակութիւն կամ այլ ինչ արատ՝ որ փոփոքելով իցէ։ Զամենայն պատահար չարեաց յառաջ բերէ. այսինքն զուրկութիւն, զպիսակութիւն։ Ապականեն զմարմինս մարդկան ուրկութեամբ, պիսակութեամբ, եւ այլ պէսպէս վիրօք. (Կանոն.։)
Գադութիւն, պիսակութիւն, բոր. (Վստկ.։)
cf. Բորոտութիւն.
Որ միանգամ սպիք նշանեալք (կամ նշանակեալք), եւ պիսակուց չարութեան իցեն ի մեզ. (Եփր. աւետար.։)
pistachio.
• «մի տեսակ պտուղ, ֆստրխ Խոր. աշխ. Հին բռ. բժշ. որից նոր գրակա-նում կազմուած են պիստակենի, պիստա-կագոյն, պիստակավանառ։ Խոր. աշխ. 608 (2 ձեռ. պիստակ). հնագոյն ձևն է պստակ որ գործածուած է հրտր. Սուքրեանի, էջ 3 և 1 ձաւնև անևումով համապատասխանում է պհլ. *pistak ձևին։
• = Պհլ. ենթադրեալ *pistak ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] pista «պիստակ». տարա-ծուած է շատ լեզուների մէջ. օր. յն. πιστάϰιον, նյն. βιστάϰιον, լտ. pistacium, ֆրանս. pistac-he, ռուս. фисташки, արաբ. [arabic word] fustuq, թրք. fəstəq>ռմկ. ֆըստըխ ևն, բոլորն էր նոյն նշանակութեամբ։ Արաբերէն ձևից յետ-նաբար փոխառեալ է փստուղ, որ տե՛ս ա-ռանձին։
ԲՈՒՍՏ կամ ՊԻՍՏ. բուսդէր, պիսդ, պուսսէդ, վիւսսէդ. Գոհար ծովային՝ իբր բոյս քարացեալ. (Բժշկարան.։)
Պիստ, մարճանին տակն։
յն. բիսթա՛գիօն. πιστάκιον pistacium. ... Կրկին ազգ պտղոյ. մին կանոնաձեւ բերք ծառոյ, որ նման է մայրեաց, եւ միւսն ողկուզաձեւ բերք այլոյ տնկոյ.
Աղձնիք ունի ... եւ գազպէն, եւ մեղր եւ մշտամիրգ, եւ պիստակ, եւ երկաթ, եւ նաւթ (տպ. զպիստակ նաւթ, եւ զերկաթ). (Խոր. աշխարհ.։)
Պիստակ. փստուղ, փստուխ. (Հին բռ.։)
pistachio-tree.
false, improper, abusive, adventitious, extrinsic;
degenerate, bastard;
note, letter, bill, card;
— ի պարտուց, innocent, guiltless, faultless.
• «թղթիկ, գրուած կամ գրելիք նա-մակ» Վրք. հց. Բ. 13 (նոր գրականում նշա-նակում է «étiquette, թղթի կտոր՝ որ աման։ ների կամ շիշերի վրայ են կպցնում՝ պա-րունակութիւնը նշանակելու համար»)։
• = Յն πιττάϰιον «տոմտակ, նւմակ, գրու-թիւն» (Boisacq 788, Sophocles 892. գոր-ծածական է թէ՛ բիւզանդական և թէ նոր յու-նարէնում)։-Բուն նշանակում է «շորով սպեղանի, cmplâtre» և ծագում է πίττα «ձիւթ» բառից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. pit-tarium «շոռով սպեղանի. 2. նամակ, տոմ-սակ. 3. պիտակ, étiquette», արաբ. ❇ bi'āqa «պիտակ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 871), թրք. [arabic word] pitaka, pataka «ապ-րանքների վրայ կպցնելու պիտակ»։ Պատա-հաբար նման են ու սրանց հետ կապ չունին չաղաթ. [arabic word] betik կամ petek «նամակ, անցագիր, վաւերագիր», թունգուզ. bitsik, bičəik «գրուածք», բուրեաթ. bič̌ik «գը-րուածք», ալթայ. pičik «գիր, գիրք», ուլ-ղուր. beček, bicik «գիր», որոնք ծագում են թթր. bit, bet արմատից. հմմտ. չաղաթ. bitmak «գրել, արձանագրել» եակուռ. bit «նշան», թունգուզ. bltšim «գրել» ևն (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 203, л 217 և Gustav Meyer, Turk. Stud. SWAW 1893, էջ 128)։ Թուրքականից են փոխառեալ պրս. ❇ batak «գիր, գրչութիւն, գրուածք», [arabic word] bitikči «գրագիր», Կազանի թթր. [arabic word] biti «հմայեակ», քրդ. betik, bitik «հմայեակ, նուսխայ», որից նաև հյ. գւռ. Վն. բիթիկ անել, ՆԲ. բթիկ անել, Երև. փիթիկ անէլ (Պռօշ. Սօս և Վարդիթ. ա տպ. էջ 29) «գիր անել հմայելով»։
• ՆՀԲ լծ. թրք. պիթի։ Հիւնք. պրս. պէ-թէք, յն. πιττάϰιον։ Աճառ. Արրտ. 1910, 269 մերժելով յունարէնը՝ դնում է թա-թարականից. բայց ճիշտ չէ, որովհետև այս դէպքում սպասելի էր առնուազն *պիթակ և ո՛չ թէ պիտակ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიტაკი պիտակի «աղերս. խնդիրք, прocьбa» (Ս. Գէորգի Վարուց մէջ գործածուած) ըստ Չուբինովի2 1020 հայե-րէնից է։ Նոյնպէս Մառ, Հայ-վրաց. յարա-բերութ. էջ 41 հայերէնից է դնում վրաց. պիտակի, բայց նշանակութիւնը դրուած չլի-նելով, յայտնի չէ թէ ա՛յս բառն է։
ՊԻՏԱԿ. մ. cf. պիտակաբար.
Նշաւակ խարդախութեամբ աղարտեալ, զհարազատ եւ զբուն՝ քան զպիտակն եւ զօտար անյաջողակ ցուցանելով։ Շնորդիքն զհարազատ որդւոցն կորչեալ հանեն կարդ, եւ զընտանի ազգն օտար եւ պիտակ ցուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՊԻՏԱԿ. καταχρηστικός abusivus, improprius. Ումպէտ. չարաչար կամ տարադէպ առեալ ի պետս ինչ. օտար ի բուն իսկութենէ. կեղծ սուտ. խարդախեալ. շինծու.
Զբուն աստուածն թողին, եւ ի պիակսն զառածան։ Մի համարեսցիս՝ թէ նա լոյս իմանալի եւ բուն է, եւ սա լոյս ինչ երեւելի եւ պիտակ. (Սեբեր. ՟Գ. եւ ՟Է։)
Մեր ամենայն անունպիտակ է, իսկ աստծոյն՝ ճշմարիտ. (Մխ. երեմ.։)
Ճշմարիտն ի վերայ պիտակ իրաց ոչ վկայէ, զի մի երբէք պիտակ լինիցի եւ վկայութիւն նորա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Որ իմաստասիրելն առանց պիտակ օտարութեան է գիտուն, եւ աննենգ եւ մաքուր բարեպաշտութեան վերակացու է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Պիտակն ի պարտուց. (Նար. խչ. իբր անպարտական։)
ՊԻՏԱԿ. ռամկական առմամբ, որպէս պիտանի.
Եւ որ ինչ պիտակ է թագաւորութեան. (Ոսկիփոր.։)
Իսկ (Սիր. ՟Ծ՟Գ. 7։)
Պիտակք, եւ մոլորեցոյց զքեզ . Թերեւս գրելի էր, պիտայ քո. զի ի յն. ասի, պէտս ունի քո։
Այն ձայն զքեզ ոչ խաբեաց եւ պիտակ որդի անուանեաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Պիտակ զանունն կրեմք. (Լմբ. պտրգ. ստեպ։)
Պիտակ (լծ. ընդ թ. պիթի ). Թերթ գրեալ, գրելի ի պետս ինչ թղթիկ. նամակ.
Դեռեւս երեւէր արմատ գրոյն ի վերայ պիտակին, որպէս թէ եփեալ մելանաւ էր գրեալ։ Պիտակքն այն եղեն գրեալ երկոցունց եղբարցն։ Գրեա զայն ի պիտակս յայս (որ զկնի նամակ կոչի)։ Հատեք զգոտի դորա. եւ արարեալ այնպէս, գտին զպիտակն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը։)
abusively, falsely, improperly;
catachrestically;
— վարիլ, to abuse, to use improperly.
καταχρηστικῶς, -κόν, ἑκ καταχρήσεως abusive, improprie. Իբրեւ պիտակ եւ օտար. յումպէտս. տիրապէս, այլ անյատկապէս եւ ըստ իմիք. անուամբ լոկով.
Ոչ իսկ տիրապէս սոքա օգնականք, այլ պիտակաբար ասին։ Չարչարելոյ անուն ասի եւ իսկապէս, ասի եւ պիտակաբար. իսկապէս՝ առ գորցսն չարութեան՝ որ է որդւոյն առանձինն. եւ պիտակաբարն՝ ի վերայ այլոցն, որոց ստածուածովք եւ մարմնովք լինին վնասք. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 4։)
Ոչ տիրապէս՝ այլ պիտակաբար անուանադրութեան հացին հասանել զքարն ասեմք. եւ ամենայն ինչ ըստ նմին բանի, որ ոչ ընդ բոլոր է՝ որ ինչ ասին, պիտակաբար ունի զկոչումն. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ են սոքա տիրապէս սուրբ, այլ պիտակաբար ասին. (Ի գիրս խոսր.։)
Ոչ պիտակաբար եւ երեւութաբար կրելոց եմ զայն ամենայն վասն աշխարհի փրկութեան, այլ ճշմարտութեամբ. (Նանայ.։)
Այլք (ազնուանք) աստուածոց՝ պիտակաբար են եւ ոչ ստուգապէս. (Շ. բարձր.։)
Միայն պիտակաբար քահանայ կոչեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
ՊԻՏԱԿԱԲԱՐ ՎԱՐԵԼ կամ ՎԱՐԻԼ. καταχράομαι abutor. Չարաչար վարել զիմն յումպէտս առնուլ ի կիր.
Երդնլով, աստուածոյն բազմանունութեամբ՝ պիտակաբար վարեցեալ անուամբ՝ աստ, ուր ոչ է արժան։ Զնուիրեալն ի պատճառս այսր՝ պիտակաբար վարել յամպարշտութիւն Փիլ. (՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ.։)
Զի մի ի մեծամեծ հրահանգսն պիտակաբար վարեցին. (Առ որս. ՟Ծ՟Բ։)
ՊԻՏԱԿԱԲԱՐ. ա. cf. Պիտակ.
Զիա՞րդ իցէ նոյն (ընդ) պիտակաբարին՝ տիրապէսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուածոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ, քանզի պիտակաբար իրք են այս (իբր զեղծումն չարաչար Վարումն). (Փիլ. իմաստն.։)
to degenerate, to fall away.
νοθέομαι adulteror, pro adulterino habeor. Պիտակ եւ անհարազատ գտանիլ, կամ երեւել.
Զի պատիւքն մի՛ պիտակասցին եւ օտարասցին, այլ կացցեն մնասցեն ի քահանայակսն կարգի հաստատուն պահեալք. (Փիլ. քհ.։)
Որով պիտակացեալ արտաքսեսցուք տարապականութեամբ գործովք փայտին։ Թէոդոր. (խչ.։)
catachresis;
պիտականունութեամբ, by name only, abusively.
պիտականուն, եւ կրելն զանուն պիտակ.
Ի մերում միջի թէպէտ եւ կոչեսցին տեարք պիտականունութեամբ կոչի. իսկ աստուածոյ բնութեամբ է տէրն անուն. (Ոսկ. ես.։)
abuse, impropriety;
bastardy;
catachresis.
νοθεία nothum esse, spuritas κατάχρησις abusus, iproprietas. Պիտակ գոլն. անհարազատութիւն. օտարութիւն. եւ Յումպէստ վարումն.
Չափ ճշմարիտն եւ արդարն ... իսկ չարացն չափ՝ պիտակութիւն է սուտանուն, լի ամենայն անկարգութեամբ եւ անչափութեամբ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 23։)
Ոչ թէ պիտակութեամբ ունիցի զհօրն զօրութիւն, այլ բնութեամբ հանգոյն նմին. (Սեբեր. ՟Ա։)
groping along, feeling about.
Խարխափելն. խարխափ. կուրօրէն շոշափումն ընդխավար.
to grope along, to feel ones way;
to fumble;
to shake, to rustle.
Խարխափիցես ի միջօրէի, որպէս խարխափիցէ կոյր իխաւարի. (Օրին. ՟Ի՟Ը. 29։)
(լծ. խարխել. խարխուլ, եւ խաւար, Ափ, կամ շօշափ) ψηλαφάω contrecto, palpo προσκόπτω offendo, impingo. Կուրօրէն շօշափելով եւ զննելով ի խաւարի շրջել, դանգաչել. երերիլ. գթել.
Շօշափեսցեն զորմս իբրեւ կոյրք, եւ իբրեւ զաչացու խարխափեսցեն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։)
Նման կուրացն մոլորելոց, որք խաւարն խարխափիցեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Ընդ խաւար խարխափել (գողոյն). (Ոսկ. եփես. ՟Բ. յն. βαδίζω , քայլել. գնալ։)
Այնպէս երկուցեալ, մինչեւ ի խարխափելոյ տերեւոյ փախիցէ. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Խարխալիմ.
ԽԱՐԽԵԼ ԽԱՐԽԻԼ ԽԱՐԽԼԵԼ. cf. ԽԱՐԽԱԼԵՄ. եւ ԽԱՐԽԱՐԵԼ. οἵχομαι. կր. abeo, pereo, dissipor.
Խարխի եւ հալի ի նմանութիւն սարդի ոստայնից. (Ոսկ. ես.։)
Ի նաւս խարխլեալս (կամ խարխալեալս) եւ փտեալս. (Վրք. ոսկ.։)
to bray.
Բայ ռմկ. իբր Խանչել, կամ Քորել զինքն. զռալ, կամ քերմըշտըկիլ.
Ամէն բան իշուն լաւ է, բաց ի խարխընճելոյն եւ ի փախչիլն. (Ոսկիփոր.։)
ruinous, falling, tottering to decay.
Խալխուլ շինունծ, կամ յարկ, կամ տաճար։ Խախուտ եւ խարխուլ։ Խարխուլեւ առանց հիման. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Իգն.։)
Որք զխարխուլ ժողովուրդն իբրեւ զորմն ծեփէին. (Նախ. եզեկ.։)
to burn.
Չարաչար խարշել. խարել. տոչորել. այրել. կիզուլ. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Զլեարդն հանին, եւ կայծիւք խարշատեցին. (ՃՃ.։)
Խիղճ յանցանաց զմարմինս իմ մաշէ, եւ զոսկերս իմ խարշատէ. (Մանդ. ՟Ա։)
Ի տուն նորա փայլատակունք տեղացին, եւ նա խարշատեալ սատակէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի տապոյ փորձութեան խարշատեալ չորացաւ, (իբր խորշակաւ) (Լմբ. սղ.։)
to burn, to scorch, to be parched, to wither;
— ի ծարաւոյ, to be parched with thirst;
— գորովով՝ գթով, to burn with love, with tenderness.
ԽԱՐՇԱՏԻԼ. Տոչորիլ ի ծարաւոյ. պապակիլ. պասքիլ.
Եւ Խորովիլ ի գորովոյ գթոյն. աղէ խարշիլ. աղէկիզիլ. աղէխորով լինել. մորմոքիլ.
Խարշատի գորով ծնողացն ի վերայ որդոցն։ Մայրենի գթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ մայրենիգթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ Ի սէր մեր գորովով խարշատեալն։ Խօսիմ խարշատեալ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Խարշափ.
ԽԱՐՇԱՓԵԼ եւ ԽԱՐՇԱՓՈՒՄՆ. cf. ԽԱՐՇԱՓ. ψόφησις sonitus, crepitus. իսկ ψοφοδεής ad sonos expavescens.
Ի խոտոյ խարշափելոյ երկնէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ ... ի խարշափմանէ սարսեալք եւ անարիք. (Մեկն. ղեւտ.։)
to rustle.
ԽԱՐՇԱՓԵԼ եւ ԽԱՐՇԱՓՈՒՄՆ. cf. ԽԱՐՇԱՓ. ψόφησις sonitus, crepitus. իսկ ψοφοδεής ad sonos expavescens.
Ի խոտոյ խարշափելոյ երկնէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ ... ի խարշափմանէ սարսեալք եւ անարիք. (Մեկն. ղեւտ.։)
rustling, murmuring.
ἡχοῦν, ἑπιηχῶν sonans, strepens. Որ խարշափէ կամ շարժմամբ հանէ զխարափ եւ զխօշիւն.
Որք պատէին խարշափուն բանջարով. (Յոբ. ՟Լ. 4. յն. աղիմայիւ) (աղուտ բանջարով) խարշափելով կամ վերահնչողիւ. այսինքն հողմաշարժ բանջարով։
Ուր Վանականն շփոթելով զխարշափունն ընդ բանջարոյ գրէ.
Զխարշափուննն այլք աղիմաւ թարգմանեցինք, եւ կէսք գերիսն. (քերէվիզ). եւ է սա բանջար աղեհամ, որ յուտելն լցուցանէ զտեղի հացի.
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
Առնեմ խարշեալ ինչ, եւ ճաշակեմ։ Եւ նորա խարշեալ հատ։ (Վրք.հց. ՟Ե։ ՃՃ.։)
Կամ κατακαίω, συγκαίω exuro, comburo. Խարշատել. Այրել. տոչորել. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ). էրել.
Գնայցէ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ, եւ զոտս իւր խարշիցէ. (Առակ. ՟Զ. 28։)
Խարշեալք իբրեւ զփուչ յագարակի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 12։)
Խարշեցաւ փոր իմ ի լալոյ։ Գնշերի ոսկերք իմ խարշեցան. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Արեգակն խարշէր զամենայն ինչ տալով իւրով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յազգի ազգի ցաւս եւ ի տառապանս եւ ի տարակուսանս խարշիմք։ Որպէս ի սովոյխարշին եւ ապականինոգիքն. (որպես լծ. ընդ Հաշիլ). (Ի գիրս խոսր.։)
misfortune, calamity, disaster.
(ի Խարելոյ, կամ ի Քարուական). δυσημερία infelicitas. Թշուառութիւն. Չուառութիւն. աղէտք. վնաս. յն. չարօրութիւն. գէշ օրերու հանդիպելն.
Զայլոց վիշտս շահավաճառ համարի այնպիսին (վաշխառուն), եւ բերս բարութեանց զընկերին խարուանս գործէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
cauterization.
Ի ձեռն հրացեալ երկաթոյն խարման. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ կարօտանաս սպեղանեաց, ոչ հատման, ոչ խարման. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
to fix, to establish, to found;
— զնաւն, to cast anchor;
— զյոյս իւր յիմն, to fix or anchor ones hopes on.
Հաստատել իբրեւ ի վերայ խարսխի կամ որպէս զ խարիսխ. անշարժ հաստատել. առկայացուցանել. կացուցանել. ամրացուցանել. սահմանել. կր. ամրանալ.
Հանդերձ մեսրոպաւ, զոր թողեալ խարսխեաց յեկեղեցւոջն. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Թիւ երկոտասանից (լրտեսաց) խարսխեցաւ, զօրութիւն երկուցն կալաւ զտեղի. (Եղիշ. յես.։)
սիւն եւ նեցուկ նորին ամրոցի հաստատ պնդութեամբ դու խարսխեցար. (Նար. խչ.։)
stallion, entire horse or ass.
cf. ՀԱՐՍՏԻ. իբր մակդիր խոշոր իշոյ (որ է պրս. Խառ ).
Յասպաստանս էշս մեծամեծ՝ զոր կոչեն խարստիս, բուծանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
filed.
Կոփածոյք, կռածոյք՝ խարտածոյք. (Ագաթ.։)
cf. Խարտեաշ.
cf. ԽԱՐՏԵԱՇ. Բիբս խարտեշս՝ մեղմս, քաղցրահայեացս, ցածունս. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Խարտեաշ.
Առաւել ծաղկէր հեր գլխոյն սպիտակն քան զխարտէշն. (Փարպ.։)
Մանուկ խարտէշ գեղեցկագին. (Յիսուս որդի.։)
Յորժամ խարտէշ մաղձն աճէ, տեսանէ հուր. (Բրսղ. մրկ.։)
to file.
ῤινέω limo καταλέω commolo, contero ὁξύνω acuo. Խարտոցաւ քերել, մաշել՝ փշրել, կամ մանրել, կամ սրել.
Խարտոցովք խարտել, եւ կտրել. (Փարպ.։)
Երկաթ զերկաթ խարտէ (կամ սրէ). (Առակ. ՟Ի՟Է. 17։)
Մխեաց խարտեաց ընդ ամենայն մարդկութիւնս նետսչարին. (Կոչ. ՟Զ։)
Զնետնսատակիչ խարտեալ տանին ի սրտին. (Ճ. ՟Դ.։)
Ո՞ ոք այնպէս ամբարիշտ եւանօրէն կայցէ, եւ աստուածամարտ լեզուն խարտիցէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
fair-complexioned;
— վարսք, fair-hair, golden-hair.
Յիշեա՛ զխարտեշագեղ եւ զհոգենուագ մանուկն զդաւիթ. (Երզն. քեր.։)
Լայնաճակատ, խարտեշագեղ. (Աղթարք.։)
to become fair or flaxen.
ξανθίζομαι, ἑξανθίζω flavesco, floridis coloribus pingor. Խարտեաշ կամ շիկագոյն լինել.
file.
ῤινή lima. Գործի խարտելոյ. երկաթ ատամնաւոր՝ որ մաշէ զայլ երկաթ.
Որ զդանակն հատանէ, խարտոց է. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Խարտոցովք խարտել եւ կտրել։ Զորս ոչ կացին կտրել խարտոցովքն. (Փարպ.։)
bringing darkness, tenebrous.
Գիշերն խաւարաբեր եւ օրակուլ սփռէր ծեծկէր զաշխարհ. (Սիսիան.։)
Այս է խաւարաբեր ժամանակն հայցող. (Ասող. ՟Գ. 5։)
dark, murky, dim.
ԽԱՒԱՐԱԲՈՐԲ կամ ԽԱՒԱՐԱԲՈՐԲՈՔ. Որոյ բորբն կամ բորբոքն եւ նշոյլն ոչինչ ընդհատ է ի խաւարէ. Աղօտ. մտուերամած. մթագին.
Լուսին յետ արեգական զնսեմ գիշերոյ զարդարէ, եւ առաքեալքն յետ քրիստոսի զերկիր խաւարաբորբ ի ճաճանչ լուսոյ ձգեցին. (Սարկ. տոմար.։)
Ի կաթոյրեւ ի խաւարաբորբոք անիձեալ օձին դառնութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
walking in the darkness.
Որ գնայ ընդ խաւար, կամ ընդ մութն գիշերոյ.
Իգիշերի անկան յուղիս զառաջինն ընդ այլ խաւավարագնացն. (Սամ. երէց.։)
dark, gloomy, dismal, sad;
— լինել, to become darkened, or obscured;
— խափնուլ, to become blind.
Զգածեալ խաւարաւ. խաւարազգեաց. խաւարամած. խաւարեալ. խաւարային մթագտին. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Խաւարազգած նսեմութեամբ կուրացան։ Խաւարազգած մտօք. (Յհ. կթ.։)
Խաւարազգաց (կամ խաւարազգեաց) վարուքանօրէնութեան. (Մանդ. ՟Դ։)
Զինչ պիտոյ է մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խաւարազգած խափնուցուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
(Լոյսդ անեղական) ամփոխեցար ի խաւարազգած մարմինս. (Բենիկ.։)
ԽԱՒԱՐԱԶԳԱԾ ԼԻՆԵԼ. Զգածիլ խաւարաւ. մթագնիլ. ընկղմիլ ի խաւար.
Յորժմ աչքն կուրանային, եւ այլ եւս անդամքն խաւարազգած լինէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Պակասի ի նմանէ լոյս անմեղութեանն. խաւարազգած եղեալ՝ մերձ առ արեւմուտս նստի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Վէմք՝ պատառելով, օդ՝ խաւարազգածն լինելով. (Սկեւռ. յար.։)
clothed in darkness, surrounded with gloom, darkling.
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խաւարազգեաց.
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
ecliptic.
Յեկեղեցիսըն խաւարած՝ յայնժամ վառի լոյս կանթեղաց. (Շ. եդես.։)
chasing away darkness.
Հսկող հովիւ խաւարահալածք. (Շար.։)
Բարի եւ գեղեցիկ է լոյս խաւարահալած. (Վրդն. ծն.։)
surrounded with darkness, obscure, gloomy, dark.
Մածեալ կամ պատեալ խաւարաւ.
Ի նոցա խաւարամած տանջանացն. (Տօնակ.։)
Խաւարամած մեղք, կամխորհուրդ, կամ կուռք. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։ Լծ. կոչ.։)
tortuous & tenebrous.
Մոլար վասն խաւարին գոլոյ. թիւր առ մթութեանն. կամ Որ մոլորութեամբ տանի ի խաւար.
Յուղարկիլ ընդ խաւարամոլար ճանապարհն, ուր լալ աչաց, եւ կրճել ատամանց է. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խաւարագնաց.
Խաւարայած արեւելականքն՝ զրադաշտ եւ այլն. (Արծր. ՟Ա. 3։)
cf. Խաւարին.
σκοτινός tenebrosus, tenebricosus. որ եւ ԽԱՒԱՐԻՆ, ԽԱՒԱՐԱԿԱՆ. Մթին. նսեմ. ուր կայցէ խաւար եւ մթութիւն (իրօք կամ նմանութեամբ).
Ընդ խաւարային տեղիս եւ ի վիհս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Խաւարային մեղք, կամ խորհուրդք, ծնունդք, գնացք. (Յճխ. էժ։ Եղիշ. ՟Է։ Նար. ՟Լ՟Ը. ՟Ծ՟Ղ։)
Ի խաւարային ժամու (երեկոյիս) զխաւարային կերակուրս (մարմնաւորս) խաւարային մարմնոյս տացուք. (Եղիշ. միանձն.։)
Զխաւարարնյինսն կատարելով զծանակութիւնս. () այսինքն զմեղանչական կամ սատանայական Յհ. իմ. պաւլ.։
Խաւարային դրդչմամբ (կամ դրդջմամբ) եւ լկտի երգով. (Յհ. կթ.։)
Զխոտորնական հետոցն խաւարայնոց. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
cf. Խաւարիմ.
Արեգականն լոյս քօղարկեալ՝ խաւարանայր միջօրէին. (Շար.։)
Բնաւորեցաւ տակաւին խաւարանալ վեհն ի վատթարէն. (Նիւս. երգ.։)
loving obscurity or darkness.
φιλοσκότος tenebrarum amans. Սիրօղ խաւարի, կամ գիշերոյ, մեղաց, մոլորութեան, եւ գաղտնի գործոց չարութեան.
Խաւարասէր որդիքն արեւելից։ Խաւարասէր թշնամին կենաց մերոց. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Խաւարասէր խորհրդոց ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
Խաւարասէր կրօնիցդ, կամ աշխարհիս. (ՃՃ.։)
brought up in obscurity.
Խաւարասնունդ հարց մանկունք լուսոյ. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
immersed in obscurity, buried in darkness.
Սուզեալ եւ ընկղմեալ ի խաւար.
accustomed to darkness.
Սովորեալ կամ ընտեալ խաւարի.
Խաւարասովոր գործոց մարդկան անօրինաց. (Ագաթ.։)
kept in obscurity, hidden;
that keeps in obscurity (tomb), sombre, obscure, black, dark.
Ի խաւարի արգելեալ փակեալ. եւ Ուր իցէ արգելան խաւարին.
Տայր տանել զնա ի վիրապն, կարծելով՝ եթէ ի խաւարարգել կեանսն հնազանդեսցի. (ՃՃ.։)
cf. Խաւարին.
Հապա ոհմակք (կամ վոհմակք) խաւարեալք՝ սլացարուք զկնի արագոտն այծեման. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Խաւարեցուցանեմ;
cf. Խաւարիմ.
cf. ԽԱՒԱՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, եւ ԽԱՒԱՐԻԼ.
Խաւարեմ զարեգակն եւ զլուսին. (Ոսկիփոր.։)
Մէգ ծածկէ զճառագայթս արեգական, եւ զմիտս խաւարէ յոլով կերակուր. (Նեղոս.։)
Բարձրութիւն ստուերի երկրի ելանէ ծածկէ զլուսին, եւ յայն սակս պակասէ եւ խաւարէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Խաւարեաց զարեգակն, իսպառ կորուսանելով զամենայն ազգս դիւաց. (Պիտառ.։)
obscure, gloomy, dark.
Երկիր խաւարին եւ մթին։ Էր օրն խաւարին եւ մթին։ Եւ ո՛չ ի տեղւոջ խաւարին երկրի։ Խաւարին լերինք, կամ ճաանապարհք, կամ գանձք։ Ապա ակն քո չար է, ամենայն մարմինդ խաւարին եղիցի։ Չգուցէ մասն ինչ խաւարին։ Ահ խաւարին հասանէր ի վերայ նորա։ Խաւարին կապանօքն արկեալ ի տարտարոսն.եւ այլն։
Իմ որդին անուշահոտ եւ լուսաւոր է, եւ դու խաւարին եւ ժանդահոտ ես։ արար զխաւարինն թագաւոր. (Եզնիկ.։)
Մխեալ ի խորս խաւարին սգոյ. (Յհ. կթ.։)
the thirteenth letter of the alphahet, and the eighth of the consonants;
forty, fortieth.
տառ բաղաձայն՝ թաւ, եւ կրկնակ, անուանեալ խէ, ունակ զօրութեան կրկին տառիցս՝ գղ. կամ փղ. որպէս առ յոյնս χ խհի, կամ քհի, ասի բաղկացեալ յերկուց քմակից տառիցս, κκ գգ։
Առ եբրայեցիս եւ արաբացիս խէ կամ խը թանձր հնչի ի խորութենէ կոկորդին. այլ առ պարսիկս եւ թուրքս եւ ի հյ. փափկիկ, մինչեւ մերձենալ ի հ. վասն որոյ եւ ի լծորդ է նմին ի մեզ. զի գրի՝ հաղբք եւ խաղբք. հոյակապ եւ խոյակապ. խրասախ, եւ հրասախ, եւ այլն. որպէս եւ նահապետ՝ է նախապէտ, կամ նահանգապէտ։ Իսկ անունս Ռախաբ գրի եւ ռահաբ, եւ ռաքաբ կամ հռեքաբ։
Խ. Լինի լծորդ եւ ընդ ղ. զոր օրինակ սանդուխք, սանդուղք. բախտ, բաղդ. վախճան, վաղճան. եւ աղքատ՝ հնչի որպէս ախքատ (որպէս թէ աղխքատ)։
Խ. ՟խ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Քառասուն կամ քառասներորդ։
Խ. Ի խրատ մանկանց բարւոք ասի,
Խէն՝ խրատէ խաղալ ընդ սուրբ գրոց, ընդ անմիտն տղայոց։ Խէն խորհրդակից բարի եղեալ, մերժէ զխորհուրդ խորամանգեալ. (Շ. այբուբ.։)
fraud, deceit, cheat, roguery, imposture.
πτερνισμός supplantatio ἁπάτη deceptio, fraus. խաբք. խաբէութիւն. պատրանք. թաթելն. կարթելն.
Արար խաբանօք, զի կոտորեսցե զծառայս բահաղու։ Կործանեա խաբանօք շրթանց իմոց. (՟տ. թգ. ՟Ժ. 19։ Յուդթ. ՟Թ. 15։)
Առ ի խաբանս եւ ի կորուստ պարզամտացն լինել. (Պիտ.։)
Եւ արդ ի հակակայցն լինելութիւնք, իսկ ապա եւ խաբանքն. (Պերիարմ.։)
Խաբանօք փայտին ճաշակեցաք զմահ. (Շար.։)
Մի մօռանար զխաբանս կորստեան օձին. (Լծ. կոչ.) (տպ. զխաբունս)։
cf. Խաբեայ.
ԽԱԲԵԲԱՅ. որ եւ ԽԱԲԵԱՅ. ἑμπαίκτης illusor σοφιστής , σοφιστικός, ἑπιθέτης sophista, deceptor, impostor, versipellis. խաբօղ. պատրօղ. դաւադիր. կարթօղ. եւ Կեղծավոր. խաղ առնօղ, այպանօղ. եւ Իմաստակ.
Խաբեբայ է ասեն. զի՞նչ խօսիս այր դու. վասն պատառի միոջ հացի, եւ կապերտի միոջ ձորձոյ խաբեբա՞յ կոչես. (Ոսկ. եբր. ՟Ծ՟Ա։)
Խաբեբայք եւ պատրիչք. (Յհ. կթ.։)
Յոյժ խաբեբայ եւ կամ բազմազան ի ձեռնարկութիւնսն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Եւ ἁπατηλός deceptorius, fallax, fraudulentus. խաբէական. պատիր. կեղծ.
Ով խաբեբայ չարութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ընկալան զգիրն խաբեբայ ողոքանաց թագաւորին։ Զվասակայ խաբեբայ հայթայթանս պատրանացն։ Զխաբեբայ երդմունս։ Խաբեբայ հրամանացդ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ղ։)
Հեշտութիւն՝ մեծ խաբեբայ չարին (կամ չարաց). (Պղատ. տիմ.։)
deceit, imposition, cheat, imposture.
Գործ խաբեբայից. նենգութիւն. կեղծաւորութիւն.
Ի միտ առ, թէ որպէս խաբեբայութեամբ խօսէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 56։)
wicked monk.
Խաբեղայն, եւ ոչ աբեղայն։ Ուր է խաբեղայն մարինոս. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Ը.։ Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Բ.։)
to cheat, to deceive;
to defraud, to dupe, to trick, to gull, to inveigle, to insnare;
to plot, to hatch, to contrive;
to pervert, to seduce, to mislead;
to mock, to laugh, not to care, to trifle;
— ի խաղի, to cheat at play.
ἁπατάω, παραλογίζομαι, πτερνίζω decipio ἑμπαίζω, καταβραβεύω illudo. Խաբ գործել. պատրել, նենգել, դավաճանել. կարթել. ըստ յն. նաեւ խաղ առնել. ձաղել.
Այս երկիցս խաբեաց զիս։ Եթէ ոք զկոյս զոչ խօսեալ. Զաստուած խնդրեցի, եւ ոչ խաբեցայ։ Մի խաբիր լրութեամբ որովայնի։ Մի խաբեսցէ զձեզ եզեկիա։ Ետես հերովդես՝ թէ խաբեցավ (այսինքն ծաղր եղեւ) ի մոդուց անտի։ Մի ոք զձեզ խաբեսցէ (այսինքն ձազեսցէ իբրեւ յաղթօղ). եւ այլն։
Որ մերոյին բնութեանս կրիւք խաբեացն զմեզ, եւ խաբէ. (Յհ. կթ.։)
Զաղեքսանդրէ խաբէին դեւք (զմարդիկ), թէ կենդանի կայցէ. (Եզնիկ.։)
fraudulent;
deceitful, false, illusory, insidious, sophistical.
ԽԱԲԵՊԱՏԻՐ կամ ԽԱԲԷՊԱՏԻՐ. խաբէական եւ պատիր.
խորամանկեցան պաշարաւն, եւ խաբէպատիր զգեստիւն, եւ սուտ բանիւք. (Եփր. յես.։)
Դիտէր զարքայն դավիթ՝ թէ յորում վայրի անկցի՝ ի վերա նորա խաբեպատիր գեղովն իւրով. (Եփր. թագ.։)