cf. Մարդատեաց.
Մարդատեաց՝ ըստ որում մարդատեցական.
Մարդատեցիկ բարոյք, կամ բարուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ Երզն. մտթ.։)
human race, human creature, man;
human, rational;
— բուրաստան, garden planted by man.
Մարդկեղէն տունկ. մարդ որպէս տունկ բուսեալ. եւ Մարդկեղէն. բանաւոր.
Մարդատունկս յաւուրս պահոց բերելով պտուղ կենաց. (Եփր. պհ.։)
Մարդատունկքն կարող են զիւրաքանչիւր կամս գունակ գունակ կերպարանացն շրջել. (Ագաթ.։)
Զայս ոչ ի տնկագործողէն մարդատունկս յինքն բերէ. (Խոսրովիկ.։)
Մարդատունկս առաքինութեան բողբոջեալս։ Զմարդատունկ բուրաստանս եւ զխաղս առաւել իմն զուարճացոյց. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։ ՟Բ։)
adulatory, deceitful.
Շողոքորթական. համոզական. հրապուրիչ.
Պահօք մարդելուզական ցանկութիւնքն հատանին. (Գեննանդ.։)
men, mankind, the human race, the world;
ամենայն —, all men;
որդիկ մարդկան, the children of men;
գրագէտ —, men of letters;
—ս յարդարել, to make men of.
cf. Մարդկօրէն.
ἁνθρωπικῶς, ἁνθρωπίνως humano modo, more;
humane, -nitus, -niter. որ եւ ՄԱՐԴԿԱՊԷՍ. Մարդկօրէ. մարդաբար. մարդապէս. իբրեւ զմարդ կամ զմարդիկի. մարդու պէս, մարդկանց պէս.
Մահու սիրելւոյն կրիւք՝ մարդկաբար արտասուէր. (Շ. տաղ.։)
Մարդկաբար խօսել (քրիստոսի), կամ քաղցնուլ, կամ համբերել, կամ բռնադատիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։ ՃՃ.։ Առ որս. ՟Բ։)
Մարդկաբար փութային։ Մի՛ նոքա մարդկաբար սատակեսցեն զնա։ Մարդկաբար ինչ ձայն հնչիցէ ընդ բերանն. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Գ։ Ոսկ. մտթ.։)
Ամենայնիւ բարգաւաճեցաւ (յակ. մծբ) տիրապէս քան թէ մարդկաբար. այսինքն աստուծով, քան մարդկային կարողութեամբ. (Նար. մծբ.։)
Կամ որպէս ա. իբր Մարդկային. ἁνθρώπινος humanus.
Ամենայն նորա են՝ ե՛ւ աստուածաբարքն, ե՛ւ մարդկաբարքն. (Պրպմ.։)
cf. Մարդախառն.
Վասն մարդկախառն աստուածութեան բանին հօր. (Եւագր. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Ը։ Այսպէս ընթեռնու եւ Լմբ. յեփր.։)
cf. Մարդկային.
Մի՛ զամենայն զմարդկական կարիսն ի միում շարի հարեալ՝ ընդ մի համարիցիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մարդկական է (միանգամայն) նորա աստուածագործութիւնն ամենայն՝ որ ի տնօրէնութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Թողեալ ի զարմանալեացն ցուցանել մեծ զաստուած՝ ի մարդկականացն զանձն առնէր ահագին. (Ոսկ. ես.։)
human;
belonging to man, manlike.
ἁνθρώπινος, ἁνθρωπικός humanus. Սեպհական մարդոյ կամ մարդկութեան. մարդկեղէն. մարդկական.
Յաղագս փառաց մարդկայնոյ։ Զմարդկային տկարութիւնս յանդիմանելով. (Խոր. ՟Բ. 89։ Շար.։)
Նոյն է մարմին մարդկային ունել քրիստոսի, եւ բնութիւն մարդկային. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զմարդկայինսն բանս աղքատութեան քրիստոսի։ Ո՛չ է մարդկայնոյս բնութեան բարին գոլ, այլ աստուծոյ միայն։ Առ զմարդկային աթոռն դաւթի զըստ մարմնոյ հօրն իւրոյ։ Երկուս կամս աստանօր ցուցանէ, է ին՝ որ մարդկային, որ է մարմնոյ, եւ է ինչ՝ որ աստուածային. քանզի մարդկայինն վասն տկարութեան մարմնոյն հրաժարէ ի չարչարանաց, իսկ աստուածայինն նորա յօժար է. (Աթ. ՟Ա։)
Ինքն բանն աստուած զմարդկայինն իւր մտաց ուղղէ զկամս, եւ ինքեան ազդմամբն զմարմնոյն իւրոյ շարժէր ներգործութիւնս եւ կիրս. (Խոսրովիկ.։)
cf. Մարդկօրէն.
Շնորհեաց ամենեցուն զմարդկապէսն մտաւորութիւն. (Ոսկ. լս.։)
Մարդկապէս մկրտիւր՝ ի ձեռն զոր զգեցաւ մարմնոյն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Գիտելով մարդկապէս ընդ մեզ զմերն, եւ աստուածապէս գեր ի վերոյ քա զմեզ. (Արշ.։)
Ոչ թողու զմեղս աստուածաբար, այլ ինքն (կամ յինքն) բառնայ մարդկապէս. (Իգն.։)
Լո՛ւր նմին իսկ մովսէսի յաղագս մարդկապէս երեւմանն (որդւոյն աստուծոյ). (Ղեւոնդ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Գունդխ գաբրիէլեան եւ միքայէլեան՝ մերձաւոր սպասաւորքն աստուածայայտնութեան որդւոյ, ի մարդկապէսն տնօրէնութիւն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Եւ զի ոչ իմանայք դուք զմարդկանն ի մարդկապէսն, գիտուն արարաւ ձեզ ի չմարդկապէսն (ի հարուածս). (Ագաթ.։)
human.
Յամենայն մարդկեղէն մեղաց։ Մարդկեղէն մարմնոցն։ Մարդկեղէն ուսմամբ։ Մարդկեղէն բնութեան։ Ամենայն մարդկեղէն ստեղծուածոյ. (Թու. ՟Է. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Բ. 13։ Յկ. ՟Գ. 7։ ՟Ա. Պետ. ՟Բ. 13։)
Լինին հոգեղէն փոխանակ մարմնաւորաց, եւ աստուածեղէնք փոխանակ մարդկեղինաց. (Եփր. եփես.։)
Փշրեաց զմայր մարդկեղէն անտառաց. (Յհ. կթ.։)
Մարդկեղէն իմն ախտացեալ էին յայն. (Ոսկ. մտթ.։)
Մարդկեղէն կեանք։ Կեանք մարդկեղէնք։ Շունչ մարդկեղէն։ Մարդկեղէն մտաց։ Զպարտիս մարդկեղէնս. (Իսիւք.։)
Առաքեալքն քաղցր լծովն յիսուսի եդին ակօս ի բնութիւնս՝ ի դաշտս մարդկեղէնս. (Համամ առակ.։)
humanity, human nature;
humanity, mankind;
multitude, many people.
ἁνθρωπότης humanitas. Մարդկային բնութիւն, եւ բնաւորութիւն, տկարութիւն, եւ այլն.
Ըստ մարդկութեան ասեմ. յն. ըստ մարդոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 8։ Գաղ. ՟Գ. 15։)
Որքան ինչ ասէ գիր, թէ ա՛ռ որդի, վասն մարդկութեան նորա ասէ, ո՛չ վասն աստուածութեանն։ Զմարդկութիւն նորա արար աստուածութիւն նորա տէր եւ օծեալ. (Աթ. ՟Ա։)
Զամենայն ըստ բնութեան մարդկութեանս մերոյ առնէ եւ կատարէ միածին որդին աստուծոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՄԱՐԴԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմութիւն կամ ազգ մարդկան. մարդիկ. բնակութիւն մարդկան.
Արդարն նոյ միայն գտաւ կատարեալ յազգի մարդկութեանս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի խաչին ձգեաց առ ինքն զամենայն մարդկութիւնս. (Սեբեր. ՟Գ։)
Զմիջոց հովտին մեծի լնու մարդկութեամբ, եւ պայծառ շինուածովք. իսկ շուրջ զմարդկութեամբն՝ ծաղկոցաց եւ հոտարանաց կազմութիւն. (Խոր. ՟Բ. 39։)
human;
humanly, as a man, according to human nature.
Թէ մարդկօրէն խօսի օձ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 32։)
Հրեշտակք առ աբրահամու եւ առ ղովտաւ մարդկօրէն իսկ դարմանեալ. (Ագաթ.։)
Մարդկօրէն ասել, ձեւացուցանել զբան, նկարել, ի ծնունդ գալ. (եւ այլն. Հռ. ՟Զ. 19։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։ Կիւրղ. գանձ.։ Խոսր.։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Իգն.։)
Մարդկօրէն է բանիս ձեւ. (Պրպմ. լ։)
Իւրացուցանէ զմարդկօրէնսն։ Կատարէր զմարդկօրէնն։ Ի մարդկօրէն տկարութենէ։ Ամենայն իրք մարդկօրէնք։ Թողուլ զիրս մարդկօրէնս։ Զմարդկօրինաց չունել ինչ փոյթ յանձին։ Զմարդկօրինացս մի՛ ինչ փոյթ յանձին կալցուք. (Պրպմ. ՟Ի՟Ե։ Ճ. ՟Գ.։ Դիոն. եկեղ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 10. 13. 18։)
Մարդկօրէնքս մեր ամենայն, եւ ասացեալքս ունայնասցին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խրատէ չախտանալ մարդկօրէնս ինչ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ցուցանելով յինքեան զմարդկօրէնսն՝ ոչ գիտել ասէ. (Պիտառ.։)
Եղեւ այր բարեպաշտ ոզիա, բայց յետոյ կրեաց ինչ մարդկօրէնս՝ ի բարեփառութենէն յաղթահարեալ. (Ոսկ. ես.։)
exercised, inured;
trained to war.
Մարտիկ, կամ մարզեալ զօրական.
Արձակեաց զմարզիկսն (կամ զմարտիկսն, կամ զմարձիկսն) յիւրաքանչիւր տեղիս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Իսկ (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ.)
Եկեալ մարզիկքն աւերեցն զսկիտէ. պարտի լինել մազիկք, որ եւ գրի մալինոնք, եւ մարկիզք. իբր անուն ազգի։
ingenious.
ἑπιστημονικός cui scientia inest, scientiae cujusque proprius. Հարկաւոր. հանճարաւոր. ճարտար. հայթհայթելի. գիտնական. մակացական.
Այն որ արուեստաւն ներգործէ, եւ այն՝ որ ընդունի զմարթական եւ զհանճարական զայս զներգործութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Ամենայն արուեստաւորք զրո ինչ ունին մարթական հանճար եւ արուեստ, ի հոգւոյն է. (Տօնակ.։)
hoe.
• . ի-ա հլ. «բրիչ, փայտատ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114 (Չողիւք և երկայնակոթ ինչ մարկեղօք մաքրել. ՀԱ 1897, 246բ և 1912, 636), Վրք. հց. բ. 477։
• Ուռեր մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ-Աևն. մարգղէլ «մանը մանը փորել բանջարեղէնի սերմը սերմանելու և հողի տակ անց կացնելու համար. սերմը հողով ծածկել»։
Ետու նոցա փայտատ, եւ մարկեղ, եւ քուրձ մի հաց. (Վրք. հց. ձ։)
Marcionites.
statue of wax.
bed and bedding.
• տե՛ս Մարկճակ։
pruriginous.
cf. Մարմարաշէն.
Մարմարիոնօք կռեալ՝ պատեալ. կճեայ.
Որմս մարմարակուռս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
cf. Մարմարահատ.
cf. Մարմնազգած.
Վասն մսապատ մարմնազգած լինելոյս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)
Եկեալ մերձեցաւ առ մեզ ըստ մարմնազգած մարմնապատն լինելոյ. (անդ. 19։)
Որ զմարմնով եւ զարեամբ արհամարհէր (դեւն), ի մարմնազգեաց մարդոյ (յանտոնէ) փախստեայ լեալ կործանէր. (Աթ. անտ.)
Ոչ հայր մարմնազգեաց, այլ՝ որդի. ո՛չ հոգին թանձրացեալ մարմնով, այլ միածինն ի հօրէ. (Կաղանկտ.։)
Ոչ ոք ի մարմնազգեստիցս եւ ի հոսանուտ բնութենէս։ Անհնար է մարմնազգեստի սրբութիւն ստանալ առանց մեծի ժուժկալութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի մարմնազգեստից ազանց՝ անմարմնոցն յաղթեալ ի փառս (սուրբ կոյս). (Տաղ.։)
Նա է աստուած մարմնազգեստ, իսկ մեք մարդիկ հոգեզգեստք։ Երկիր պագանել աստուծոյ մարմնազգեստի. (Աթ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ։)
Մարմնազգեցիկ խառնմամբ. (Անան. եկեղ։)
hiding, covering the corpse (tomb), or the body (hair).
Մակդիր գերեզմանի, որ է ծածկօղ զմարմին մեռեալ.
Վազելով շնչովն առ դժոխաբնակ մարդկան շուշան, եւ մարմնովն առ մարմնածածուկ ներքսագոյն դժոխս. (Նիւս. խոստով.։)
Ի տապանի ներծածկիլ մարմնով՝ ի մարմնածածուկ ներքնագոյն դժոխս. (Թէոդոր. խչ.։)
corporal, a fine linen-cloth on which the priest places the chalice at mass.
ՄԱՐՄՆԱԿԱԼ որ եւ ՄԱՐՄՆԱՊԵՏ. Սինդոն փոքր, կամ սուրբ կտաւ, որ դնի ի ներքոյ սկհւոյ եւ մաղզմայի՝ իբրու վերընկալ կամ պատանք մարմնոյն քրիստոսի. (Մաշտ. կիլիկ.։)
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
σωματικός corporalis, corporeus σαρκικός carnalis. Սեպհական մարմնոյ. մարմնային. մարմնաւոր.
Ի սուրբ կուսէն զծնունդն կրեաց մարմնական։ Փրկեաց մարմնականօքն զմարմնականսս։ Եթէ անմարմնապէս զմարմնականսն կարելի էր կրել քրիստոսի, ընդէ՞ր եւ մարմին զգեցաւ ի կուսէն։ Քրիստոս աստուած մեր, քրիստոս՝ ըստ մարմնական տնօրէնութեանն, որով փրկեցաք, եւ աստուած՝ ըստ արարչական տէրութեանն. (Պրպմ. ՟Է։ Թէոդոր. մայրագ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
Վասն մարմնոյն եւ մարմնականացն կրից։ Ախտք ի մարմնականէ եւ յանձնականէ շարժութենէ. (Աթ. ՟Բ. ՟Գ։)
Մարմնական պատերազմ, կամ կռիւ, կամ մարտք, սպառազինութիւնք, կենցաղ, վարք. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ե։ Խոսր.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի խորտակիլ մարմնական գործոց՝ պայծառանայ յաղթութիւն հոգւոյ. (Նախ. դտ.։)
Անռէ եւ մարմնական օրինակ. այսինքն նիւթական. (Մխ. երեմ.։)
ՄԱՐՄՆԱԿԱՆ. որպէս Մարմնասէր, կապեալն ի նիւթսն աշխարհի. երկրասէր.
Մարմնականքն ընդ երկիր միայն՝ զերկինս ոչ կարեն տեսանել. (Եղիշ. դտ.։)
Բարիս ոչ գործեցաք, զի մարմնական էաք. (Երզն. մտթ.։)
carnivorous.
σαρκοφάγος carne vescens, carnivorus. Կերօղ զմարմին. մսակեր. շաղղակեր, գիշակեր.
Բայց միայն ի յետնոցն ի մարմնակերացն. եւ այսոքիկ նոր մարմնակերքս կերակրին ի կենդանեաց՝ որք ի յերկրէ ճարակին. (Նիւս. բն.։)
Վայրենագոյն քան զգազանս մարմնակեր։ Զմնացեալ քան զգազանս մարմնակեր։ Զմնացեալ մարմինն՝ մարմնակեր թռչնոցն ընկենուլ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի շաղղակերութիւն շուայտէր իբրեւ առիւծ մարմնակեր. (Գէ. ես.։)
Որդանցն ազգ թիւնաւոր եւ մարմնակեր. (Մաշկ.։)
use of flesh for food.
σαρκοφαγία carnium esus. Մսակերութիւն. շաղղակերութիւն.
Առաջինքն ի մարմնակերութենէ հրաժարեցին. (Փիլ. լիւս.։)
մանք ի ձկանցն կազմեցան հառի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. բն.։)
of the same nature;
consanguineous;
fellow-man.
σύσσωμος concorporalis, ejusdem corporis. Կցորդ նոյն մարմնոյ. ունօղ զնոյն մարմին մարդկային.
Բան մարմնակից եւ հաղորդ մեզ։ Որ եղեր մարմնակ մեր՝ բայց ի մեղաց. (Արշ.։ Ճշ.։)
Յաղագս յերկնուստ իջանելոյ, եւ մարմնակից մարդկեղէն բնութեանս լինելոյ. (Մամբր.։)
Եղբայր է ձեր՝ եւ մարմնակից։ Միածինն մարմնակից եղեւ ադամայ. (Սկեւռ. ես.։ Տօնակ.։)
Որ մարմնակից եւ պատկերակից մեր եղեալ. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Գործակից, եւ ո՛չ մարմնակից ինքեան ունելով զհայր եւ զհոգին. (Ոսկիփոր.։)
ՄԱՐՄՆԱԿԻՑ. Կցորդ մարմնոյն քրիստոսի, եւ եկեղեցւոյ նորա աստ եւ յերկինս.
Լինել հեթանոսաց ժառանգակիցս եւ մարմնակիցս եւ հաղորդս աւետեացն. (Եփես. ՟Գ. 6։)
Արդարք մարմնակիցք տէրունական մարմնոյն։ Փեսայն քրիստոս ուրախ լիցի առ հարսինն, այս ինքն առ մարմնակից արդարսն. (Ագաթ.։)
Լինել հաղորդակիցս եւ մարմնակիցս եւ կցորդս անճառելեացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի կրկին նշանակութիւնսդ բերի ասել.
Մերձաւ ո՛ր իմ. վասն զի մարմնակից քրիստոսի եղաք. (Նար. երգ.։)
ՄԱՐՄՆԱԿԻՑ. որպէս Մարդ ազգակից մարդոյ.
Եթէ ի վերայ թռչնոց ասաց քեզ ողորմել, առ մարմնակիցսն քանի՞ եւս առաւել. (Եփր. օրին.։)
Փրկելով զմեզ յանմարմին դիւաց, եւ ի մարմնակից դաւողաց. (Խոսր.։)
Կամ Արենակից. ազգական.
Ի մարմնակցացն առնուլ կին որդւոյն. (Վրդն. ծն.։)
ՄԱՐՄՆԱԿԻՑ. որպէս Զուգակից. լծակից. մի մարմին.
Գովեսցի ի դրունս այր նորա.. ... եւ զիւր գլուխն եւ զմարմնակիցն զայրն գովեցէ՛ք ի դրունս քաղաքաց. (Լմբ. առակ.։)
gymnastics, athletics.
bodily exercise.
Զմարմնակրթութեամբն քամահեցին. զայն՝ որ յոգւոջն է՝ կազմեն զիւրեանց զառողջութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
anatomical.
incarnate.
Որ ինչ հայի ի մարմին առնուլ բանին. մարմնազգեցիկ.
Մարմնառիկ տնօրէնութիւն. (Խոսր.։ ՃՃ.։)
Անօթն ընտրութեան մարմնառիկ տիրացելոյ բանին. (Ոսկիփոր.։)
mandragora root.
materiality.
τὸ σωματοειδές . Մարմնատեսակն գոլ. նիւթականութիւն.
Շարունակելով եւ շարապնդելով զմարմնատեսակութիւն աշխարհիս. (Նիւս. բն.։)
corporeal, palpable, material;
of or belonging to the body, bodily;
carnal, fleshly, sensual, worldly.
Ընդ մարմնաւորական եւ ընդ հոգեւորական սեղանն։ Ի հոգեւորական շնորհս, եւ ի մարմնաւորական բարեգործութիւնս։ Ի ձեռն մարմնաւորականացն գան քեզ հոգեւորականքն. (Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց. ձ։)
Մարմնաւորական կարիք, կամ կիրք, կամ պատերազմ, կամ մարտիկք. (Կանոն.։ Նիւս. երգ.։ Ժմ.։ Նար. մծբ.։)
Եւ մի՛ ի մարմնաւորական սրբութիւնս ապաստան լինիցին. (Ոսկ. ես.։)
Մարմնաւորական խնամութիւն. (Կանոն.։)
Տեսցուք ասա, զի՛նչ կոչիցէ զմարմնաւորական գալուստն. (Ոսկ. ես.։)
corpuscle.
digestive.
of or belonging to war or battle, warlike;
warrior, combatant.
παλαιστρικός, -κή, -κόν cursorius, -a, -um. Որ ինչ անկ է մարտի եւ մրցանաց. ասպարիսական.
Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
Որք զքաղաքականսն վարժին, եւ զմարտականսն աշխատին. (Բրս. պհ.։)
Ունի զխոկումն մարտական եւ ընթացական մրցման. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
ՄԱՐՏԱԿԱՆ. φιλόνικος studiosus victoriae. Մարտիկ. մրցօղ. ըստ յն. յաղթասէր.
Ո՞ այլ ոք մարտական ուսոյց զայս հոգեւոր պատերազմս. (Լմբ. սղ.։)
Մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ է արութեան եւ ցասման, մարտական գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
war-car or chariot.
Կառք մարտի կամ պատերազմական.
Զօրըս բազումըս կազմեցին, եւ մարտակառս յօրինեցին. (Ներս. մոկ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
σύμμαχος pugnae seu belli socius, commilito, opitulator, confoederatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συμμάχομαι simul pugno. Պատերազմակից. նիզակակից. նահատակակից. ընկեր կամ ձեռնտու ի մարտի.
Զինեալք անցանիցէք յառաջագոյն քան զեղբարս ձեր, եւ լինիցիմք նոցա մարտակիցք. (Յես. ՟Ա. 14։)
Ոսոխ լինէր հրէիցն, եւ մարտակից քրիստոսի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ընդ մարտակիցսն իւրեանց մարտնչել. (Նոննոս.։)
Նիզակակիցք եւ մարտակիցք քաջ նահատակաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մարտակից զինուորական դասուն սուրբն ներսէս. (Շար.։)
Պարտեսցի առ յինէն մարտակցաւն իմով արեամբ յիսուսիւ քրիստոսիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարտակից նոցա չարչարանացն վշտակցութեամբ. (Սիսիան.։)
Աստուած լիցի՛ բանին (մերոյ) մարտակից։ Մարտակից էր ժուժկալութիւնն։ Ի յարձակմանէ զրկողացն մարտակից եղեալ իւրոցն մանկանց. (առ որս. ՟Ժ՟Գ։ Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
ՄԱՐՏԱԿԻՑ. որպէս Դիմամարտ. ոսոխ. դէմընդդէմ կռուօղ. (նոյն հոմաձայնութիւն է եւ ի յն) իբրու լտ. adversarius, oppositus եւ այլն.
Ոմանք մարտակիցք են ընդ իրեարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
Ինքնոգոր մարտակից նմին իսկ ինքեան։ Սպառազէնք այսական դժնեայ հնարաւորութեան բուռն մարտակցաց՝ պատկանեալ զինուք. (Նար. ՟Ծ՟Թ. ղ։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
συμμαχία societas in bello, auxilium, subsidium. Մարտակիցն լինել՝ ըստ ՟Ա նշ. գործակցութիւն ի մարտի. օգնականութիւն.
Մարտակցութեամբն քրիստոսի, կամ շնորհաց, կամ աղօթից ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։ Նիւս. ի սքանչ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ունիս ի քեզ ինքեան զմարտակցութիւն. յիշեցի զաստուած՝ ասէ, եւ ուրախ եղէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւնն եթէովպացւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Չունի նա պէտս մարտակցութեան նոցա. (Իգն.։)
Զհակառակացն մղէր մարտակցութիւն։ Մարտակցութիւն սրբոց վկայիցն ընդդէմ թշնամւոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի մի՛ յերկոցունց կողմանց ունիցիմք մարտակցութիւնս, տեսութեան եւ մտածութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Մեծագոյն քաղաքքն փոքրագունիցն յաղթեն մարտակցութեամբ (յն. մարտուցեալք). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
painting battle-scenes;
— պատկերահան, painter of battle-pieces.
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
μάχιμος pugnax, bellicosus μαχητής pugnator, bellator եւ παλαιστρικός cursor in palaestra ἁθλητής athleta. Մարտնչօղ. այր պատերազմական. զինուոր. եւ Նահատակ. ըմբիշ. մրցական յասպարիսի.
Մարտիկքն երթիցեն վառեալ։ Արանց մարտկաց։ Ի մարտիկ զօրէ (կամ զօրաց) անտի։ Զօրաւոր մարտկօք։ Եթէ մարտիկ ոք իցէ (ըստ ոմանց ի յն. ἁθλῆ τις , այսնիքն մարտիցէ ոք) եւ այլն։
Զօրէն մարտկի յաղթողի պանծայր խորխտմամբ. (Փիլ. լիւս.։)
Որ ինչ իւղն մարտիկ նահատակին է, նոյնպէս եւ այլն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ընդ որս մրցականք, եւ կամ մարտիկք. (Արիստ. որակ.։)
Ո՞վ ոք նահատակ ի մարտիկս մտեալ՝ թողուցու զոգորելն, եւ զբանս կատակութեան խօսիցի. (Ոսկ. եփես.։)
of martyr.
μαρτυρικός . Սեպհական մարտիրոսաց կամ մարտիրոսութեան. վկայարան.
Մարտիրոսական պսակ, կամ արիւն. (Շար.։ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Գ.։ Փարպ.։ Ժմ.։)
suffering a similar martyrdom separately or together.
Ի միասին կամ նոյնպէս մարտիրոսացեալ. վկայակից.
Հաղորդակից պաշտօնակցօքն ընտրելովք՝ ընդ անչափ մարտիւրոսակցացն իւր ջոկոց. (Հ. կիլիկ.։)
battery, bastion, bulwark;
tower;
ելեկտրական —, electric battery or machine;
վոլդայեան —, Voltaic battery, pile.
προμαχών propugnaculum. Ամրոց եւ աշտարակ մարտնչելոյ բուրգն մարտկաց
Պարիսպք քո եւ աշտարակք եւ մարտկոցքն քո յոսկւոյ սրբոյ. (Տոբ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ելէ՛ք ի մարտկոցս նորա, եւ կործանեցէ՛ք. (Երեմ. ՟Բ. 10։ եւ ՟Լ՟Գ. 5։ Եզեկ. ՟Դ. 2։)
Վանդակակապ մարտկոցս մենքենայիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. բրգունք փայտեղէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։) cf. ՄԱՀԱՐՁԱՆ։
sylvic.
Moorish, of the Moors, mauresque;
— նկար, mauresque, moorish style of painting;
arabesque;
— կաքաւ, morris, morris-dance.
drepanis, sandmartin or shore-bird.
• «մի տեսակ թռչուն, ֆրանս. martinet, որ է մի տեսակ երկայնաթև ծի-ծառ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 161. «Որպէս ծիծռանց և այլոց թռչնոց, որ անուանեաւ կոչին մաքալուկք, որք յօդոց զմանրամաղ իրս ինչ թռուցեալ բերեն զդարմանս իւրեանց պիտոյիցն»։
• Տէրվ. Altarm. 74 մագիւ եամ ման-գաղ բառից։ Իրօք որ բառս գործածուած է բնագրի δρεπανίς ձևի դէմ, որ ծա-գում է δρέπανον «մանգաղ» բառից։ ըստ այսմ արդեօք հայ բառն էլ պէտք է հասկանալ մանգաղո՛ւկ։
Անուն թռչնոյ. ըստ յն. տրէբանի՛ս. թ. դըռփանճըգ. այսինքն մանգաղուկ կամ մանգաղիկ. δρεπανίς drepanis, falcula, riparia.
Ծիծռանց, եւ այլոց թռչոց, որ անուանեալ կոչին մաքալուկք, որք յօդոցն զմանրամաղ իրս ինչ թռուցեալ բերեն զդարմանս իւրեանց պիտոյիցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Մաքուր;
purgative, cathartic, cleansing;
— դեղ, a purge;
— տեսեկ, nitre, saltpetre;
— աղանդաւոր, puritan.
καθάρειος mundus, nitidus, candidus. Մաքուր. սուրբ. սրբական. նուիրական.
Տապան իմն է մաքրական։ Ի մաքրական քո ծնելութիւնդ ապաւինեալ։ Պատարագ մաքրական, եւ նուիրումն ընտրական. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ձ. եւ Նար. մծբ.։)
Եւ καθαρτικός purgandi vim habens. Մաքրօղ. մաքրօղական.
Զօրութիւն իմն է մաքրական մեղացս՝ տեառն սփածանելին. (Նիւս. երգ.։)
Որպէս զրեկաթ՝ մաքրական հրով կազմեալ ի պէտս մարդկան. (Յճխ. ՟Թ։)
Դառնութիւն մաքրական դեղոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Իւղոյ եւ տղմի մաքրական սեռն՝ կոչեալն լուանալի. (Պղատ. տիմ.։ (որ բերի ի յաջորդ նշ։))
ՄԱՔՐԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿ. իբր Բորակ. որ եւ ԼՈՒԱՆԱԼԻ ասի. νίτρον nitrum.
Որպէս է զօրութիւն մաքրական տեսակացն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Դսրով.
ԴՍՐՈՎ կամ ԴՐՍՈՎ. Արմատ Դսրովելոյ կամ դրսովելոյ. Այպանք, եպերանք. նախատինք. պարսաւ. (ի հյ. դուրս. իբր մերժումն ի դուրս. եւ յն. տիասի՛րօ, ձգձգել. քաշքշել)
Ոչ զծերս դսրով առնելոյ վասն ասեմ զայս, այլ զլկտիս. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
Թուք յերեսս ընկալաւ, եւ բամբասեցաւ, եւ դսրով եղեւ. (Ոսկ. եբր. ՟Դ։)
statuary, sculpture.
Իբր Արձանագործութիւն. գործելն զարձանս կռոց.
Անտի հասեալ կարգէր ի փիւնիկեցիս գործ դրոշագործութեան. (Եզնիկ.։)
cf. Դրօշեալ.
Դարձեալ յերգ արկեալ հենգնէ զդրօշած կռոցն. (Ոսկ. ես.։)
sculpture, image, idol, statue;
— գիրք նուիրականք, hieroglyphics.
to sculpture, to make images.
γλύφω, κολάττω, ἑγκολάττω sculpo, scalpo, celo, rado, dolo (որպէս դրով յօշել. մանաւանդ նոյն ընդ պ. թէրալիյտէն. թ. թըրալ էթմէք ) Տաշելով եւ քերելով քանդակել, փորագրել, առաւել՝ զարձանս կռոց.
Զփայտն խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ՝ առեալ դրօշեաց մտադրութեամբ գործոյն իւրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։)
Դուռն երկրորդ շրջանակաւ, դրօշեալ ի նմա քերոբս եւ արմաւենիս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 35։)
Դրով գործեաց, եւ դրօշեաց զնա ... Եւ դրօշեաց ի նմանութիւն պատկերի. (Ես. ՟Խ՟Դ. 12. 13։)
Իւրաքանչիւր ոք իւրով արուեստիւ զնոյն դրօշէր. (Եզնիկ.։)
Նոցա ձեռագործքն յախտէ իմեքէ սկիզբն ընկալեալ դրօշեցան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՞ր դրօշող, ո՞ր նկարիչ կարիցէ ճարտարութեան մեղուաց նմանել. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Իսկ (Պտմ. աղեքս.)
Դրօշեալ գիրք նուիրականք աստուածայինք. յն. իմա՛ զդրոշմեալ նշանագիրս եւ զխորհրդաւոր պատկերս եգիպտական բրգանց. որպէս տառք սրբազնաքանդակք։
Եւ (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24.)
(Զնիւթ մետաքսի) ընդ կօշիկսն կարես, եւ զմորթսն այնու դրօշես. ի լս. դրոշմես. յն. գեղերեսել։
ԴՐՕՇԵԱԼ ելոյ. դրօշեալք, ելոց. ա.գ. γλυπτός, τὸ γλυπτόν sculptilis, sculptile, γλύμμα, ξοάνος sculptura Քանդակեալ պատկեր. արձան կռոց. Տե՛ս (Դատ. ՟ժե. 3. եւ 4։ Ես. ՟խե. 20։ Ել. ՟Լ՟Դ. 13։ Օր. ՟Է. 5։ Ղեւտ. ՟իզ. 1։ Դատ. ՟գ. 19. եւ 26։ ՟դ. թգ. ՟ժէ. 41։)
Բագինս կազմելով պատկերօք եւ դրօշելովք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
sculpture, image.
ἑγκολάπτον celatum, celatura Քանդակ. փորուած. եւ Քանդակումն. փորագրութիւն.
Զկամարսն եւ զկոզակս, եւ զդրօշուածս զամենայն։ Քերոբս եւ արմաւենիս եւ դրօշուածս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 18. 19։)
toad;
stellion (lizard).
Գորտ ընդ դօդօշի։ Դօդօշաց, որք կերակրին ի հողոյ. (Առ Ստեփ. լեհ.։)
cf. Եօթն.
ԵԱՒԹՆ կամ ԵԱՒԹՆԵՐԵԱԿ. cf. Եօթն, եւ Եօթներեակ։
ebon.
Գիր անուանեալ Եչ, ունակ զօրութեան կրկին ձայնաւորացս ի մի յարելոց սղելով, իէ՛. որպէս ձայնաւոր կիսաձայն, կամ երկբարբառ անկատար, յար եւ նման յ տառի անկելոյ ի մէջ բառի. եւ Օ ե տառի դաղմ. ըստ ձեւոյն եւ ըստ հնչման. նման է եւ արաբ. եէ՛. եւ լտ. j, որ ասի ի՛ երկայն, եւ ընդ բաղաձայնս գրի։ Սորին վասն առ նախնիս մեր անխտիր գրեալ տեսանեմք՝ լեալ, կամ լիեալ. եւ եթէ՝ ըստ յն. գրի էիթէ, եւ վերծանի ի՛թէ։
Իսկ յասել (Խոր. ՟Ա. 1.)
Փոխեցին զկենն առ եչ». իմա՛ ըստ յարմարութեան փափուկ տառիս յն. γ . զոր օրինակ ἄγιος որ է սուրբ, բացատրի յայլ լեզուս հնչմամբս՝ ա՛յիօս, ա՛ղիօս, ա՛կիօս, հա՛ճիօս. յորմէ եւ ἄγια σοφία , այա սօֆիա։ Որպէս եւ յայլազգականն գրեալ բառքդ էկէր, էկրի, կիւվէկիւ, առաւել հնչին էյէր, էյրի, կիւվէյի։
ե. Լծորդ է եւ ընդ է. որպէս երէ, էրէ. գեթ, գէթ. եթէ, եթե (որ նոյնպէս հնչի. ապա թէ ոչ՝ չի՛ք բառ յանգեալ ի ե) տէր, տեառն, տեարք։ Եւս եւ ընդ ա, ը, ի. զոր օրինակ ապարասան, ապերասան. դիեցիկ, դիացիկ. ենթ, ընդ. եթ, ըեթ, ըթ. իւղ, եւղ. աղբեւր, աղբիւր. մեւս, միւս. հարեւր, հարիւր. (որք միօրինակ հնչեն). շաւիղ, շաւեղ. պիղծ, պեղծ. նստիլ, նստել. եւ այլն։
ե. Ի տառադարձութեան դնի փոխանակ յն. --, եւ ո՛չ --, որ լինի է. իսկ յն. --, ի մեզ լինի ի։
ե. -ե. Իբրու նշանակ թուոյ, է Հինգ, կամ հինգերորդ։
Եչն, Երրեակ անձամբ թիւ կատարեալ, զերրորդութիւնըն ծանուցեալ։ Երկնաւորացըն տայ ցանկալ, ի յերկրայնոցս ի բաց դառնալ։ Եչն՝ Երդէ զայս միշտ յականջըս քո, տալ ըզհամար պարտուցըն քո. (Շ. այբուբ.։)
ԵԲԵՆԵԱՅ ԵԲԵՆՆԵԱՅ. ἑβενίνος, ἑβελίνος ebeneus Ոյր նիւթն է եբենոս. կազմեալ յեբենոս փայտէ.
Եբենեայ (կամ եբեննեայ) գաւազան ունելով ի ձեռինն. (Պտմ. աղեքս.։)
in hebrew, in the hebrew language.
ἑβραϊστί hebraice Եբրայեցւոց լեզուաւ, կամ գրով. հրէարէն
jew;
hebrew;
—ք, the Hebrews, the Jews.
Կամ իբր Եբրայական.
Եբրայեցի զի կոչեցաւ աբրահամ, զի յանցից անտի (այսինքն յայնկոյս, կամ էօթէ՝ պէրի ) գետոյն էր նա, կամ յեբերայ էր նա. (Եփր. ծն.։)
Եբրայեցի (տպ. հեբրայեցի) խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
egyptian alphabet, or life of the holy fathers of Egypt.
Եգիպտացւոց այբուբենն, դպրութիւն. գիրք ըստ կարգի այբեւբենից, որպէս վարք հարանց.
Զեգիպտայբն ընթեռնլով՝ ի նոցին տեղիս փափագէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
egyptian.
αἱγυπτίος, -ία egyptius, -ia Որ է յազգէ եւ յերկրէ եգիպտոսի.
Այր եգիպտացի։ Աղջիկ մի եգիպտացի։ Ասեն եգիպտացիքն։ Արքայ կամ երկիր եգիպտացւոց.եւ այլն։
Մերթ որպէս Եգիպտական. յեգիպտոս գործեալ, այսինքն բանած.
Եգիպտացի պաստառակալօք. (կամ) պաստառալիր եգիպտացւովք». յն. պաստառակալօք որ յեգիպտոսէ. (Առակ. ՟Է. 16։)
Եգիպտացի դիպակակիտուած. (Նար. խչ.։)
egyptian woman.
Ընդդէմ եգիպտուհւոյն պատերազմ։ Լռեալ գոյ եգիպտուհին։ Յիմանալի եգիպտուհւոյն փախեար. (Ոսկ. ի կոյսն. եւ Ոսկ. լս.։)
Եւ փրկեցեր յեգիպտուհւոյն՝ զհոգի մաքուր ողջախոհին. (Յիսուս որդի.։)
Վարք մարիամայ եգիպտուհւոյն։ Մեծ եգիպտուհին՝ կոչեալ մարիամ. (Վրք. հց. ձ։ Հ=Յ. ապր. ՟Ա.։ Հ. կիլիկ.։)
that has its origin in Eden, horn or produced in Eden.
ԵԴԵՄԱԲՈՒՂԽ կամ ԵԴԵՄԱԲՈՒԽ. Բղխեալն յեդեմայ, ի դրախտէն.
Աղբիւր եդեմաբուղխ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յեդեմաբուղխ աղբիւրէն. (Զքր. կթ.։ եւ Երզն. լս.։)
Գետքն եդեմաբուխք. (Տօնակ.։)
cf. Եդեմական.
composed of the flowers of Eden;
of choice flowers.
Հիւսեալ յեդեմ, այսինքն ի ծաղկանց դրախտին.
Եդեմեհիւս բրաբիոնաւ զարդարեսցուք. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
unanimous;
that speaks alone.
Միաբան. խօսքերնին մէկ.
Դասք երջանիկ դիտողացդ եզաբանից». այսինքն միաձայն եպիսկոպոսացդ. (Շար.։)
solely, only.
Եզակի. միակի. միապէս. ընդ միով բանիւ. միաբան. առանձինն.
Հոգին սուրբ յերկաքանչիւրոց եզաբար ընդ պատճառաւ». այսինքն յերկուց ելեալ իբրեւ ի միոյ սկզբնէ. (Քեր. քերթ. ։)
sole, only, even
Ի բնէ կամ ի բնութենէ մի. միակ. անբաժանելի.
of one voice only;
unanimous.
Բառ անստոյգ. որ կարէ նշանակել, Միաձայն, այսինքն ո՛չ երկբարբառ. եւս եւ Միաբան։
Իսկ գրեալն ի (Թր. քեր.)
Երկու ձայնորդքն, որոց երկրորդն նա՛յ է, իսկ առաջնորդն ըստ եզաձայն», պարտի գրիլ ըստ յն.
a cavalier, rider, horseman;
with a single horse;
small boat.
Մեկնակաձի. այր մի ձիաւոր. ըստ յն. ոճոյ՝ եւ Միակ ձի արձակ. եւ նմանութեամբ՝ Փոքրիկ նաւակ. χελής ռմկ. քէլէք. տե՛ս եւ ՅԱԾԵԶԱՁԻ, որ է նաւակ հինից.
Ներ գեղեցկաձիոջդ՝ ձիդ ... յածեղաձիոջդ՝ եզաձին. (Պերիարմ. ուր գրէ Անյաղթն.)
Յածեզաձի ասելով՝ նշանակեմք տեսակ իմն փոքու նաւի. եւ թէ զատուսցուք զմասնկունսն, եւ ասասցուք՝ եզաձի, նշանակեմք զոմն մեկնակաձի, որ ոչ երբէք կցորդութիւն ունի առ նաւ։
to assemble, to be united.
Միանալ. ժողովիլ. համախմբիլ. մեկտեղ գալ, ժողվիլ.
to terminate, to finish;
to confine.
ԵԶԵՐԱՆԱՄ ԵԶԵՐԵՄ ԵԶԵՐԻՄ. Յեզր ինչ բերիլ, յանգիլ, աւարտիլ. փակիլ. վերածիլ. ծար մը հասնիլ.
Յորում եզերեալ ընդոտնեցաւ թշնամին եկեղեցւոյ. (Նար. յիշ.։)
Ապա յաջող նաւարկութեամբ՝ ի տրապօլիս եզերեցին». այսինքն հասին ի ծովեզրն. (Ներս. մոկ.։)
Ամենայն իմաստասիրական ձայնք յայսոսիկ բարբառս եզերին. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ երկինս վերանայ՝ որ մեծ է քան զերկիր, եւ առ աստուած եզերի. (Վրդն. ծն.։)
Բազում խոնարհութեան կարօտի ... եւ եզերեցեալ լինի ծայրագոյն հեզութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Եզերանամ.
ԵԶԵՐԱՆԱՄ ԵԶԵՐԵՄ ԵԶԵՐԻՄ. Յեզր ինչ բերիլ, յանգիլ, աւարտիլ. փակիլ. վերածիլ. ծար մը հասնիլ.
Յորում եզերեալ ընդոտնեցաւ թշնամին եկեղեցւոյ. (Նար. յիշ.։)
Ապա յաջող նաւարկութեամբ՝ ի տրապօլիս եզերեցին». այսինքն հասին ի ծովեզրն. (Ներս. մոկ.։)
Ամենայն իմաստասիրական ձայնք յայսոսիկ բարբառս եզերին. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ երկինս վերանայ՝ որ մեծ է քան զերկիր, եւ առ աստուած եզերի. (Վրդն. ծն.։)
Բազում խոնարհութեան կարօտի ... եւ եզերեցեալ լինի ծայրագոյն հեզութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Եզերանամ.
ԵԶԵՐԱՆԱՄ ԵԶԵՐԵՄ ԵԶԵՐԻՄ. Յեզր ինչ բերիլ, յանգիլ, աւարտիլ. փակիլ. վերածիլ. ծար մը հասնիլ.
Յորում եզերեալ ընդոտնեցաւ թշնամին եկեղեցւոյ. (Նար. յիշ.։)
Ապա յաջող նաւարկութեամբ՝ ի տրապօլիս եզերեցին». այսինքն հասին ի ծովեզրն. (Ներս. մոկ.։)
Ամենայն իմաստասիրական ձայնք յայսոսիկ բարբառս եզերին. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ երկինս վերանայ՝ որ մեծ է քան զերկիր, եւ առ աստուած եզերի. (Վրդն. ծն.։)
Բազում խոնարհութեան կարօտի ... եւ եզերեցեալ լինի ծայրագոյն հեզութիւն. (Կլիմաք.։)
end, term.
Զմիջութիւն եւ զեզերումն. (Սարկ. լս.։)
bugloss, oxtongue.
βουγλώσσος buglossus, -a;
borrago, lingua bubula եւ plantago Գաղտիկուր. ջղախոտ. գառնալեզու. եզան լեզու. (Բժշկարան.։)
team, yoke.
Եզնալուծ յերերի՝ կին չար. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 10։)
a couple of oxen;
couple.
ԵԶՆԱՄՈԼ ԵԶՆԱՄՈԼԻ. Որպէս Ամոլք եզանց, ամոլակիցք, այսինքն վաստակակիցք. զորօրինակ պետրոս եւ պօղոս. յկ. մծբ, եւ մարուգէ.
Որ էր եզնամոլոյն ամոլք. (Տօնակ.։)
Երկու եզնամոլիցն լծեալ ի լուծ խաչին քրիստոսի։ Զոր աղաչեալ եզնամոլին սուրբն մարուգէ։ Երկու եզնամոլիցն, զսուրբ առաքեալսն ասեմ։ Երկու եզնամոլեացն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Եզնամոլ.
ԵԶՆԱՄՈԼ ԵԶՆԱՄՈԼԻ. Որպէս Ամոլք եզանց, ամոլակիցք, այսինքն վաստակակիցք. զորօրինակ պետրոս եւ պօղոս. յկ. մծբ, եւ մարուգէ.
Որ էր եզնամոլոյն ամոլք. (Տօնակ.։)
Երկու եզնամոլիցն լծեալ ի լուծ խաչին քրիստոսի։ Զոր աղաչեալ եզնամոլին սուրբն մարուգէ։ Երկու եզնամոլիցն, զսուրբ առաքեալսն ասեմ։ Երկու եզնամոլեացն. (Ճ. ՟Ա.։)
oxstall.
Եզանցն՝ որ վարիցեն, եզնանոցս շինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Հին բռ.։)
cf. Եզնանոց.
Եզանցն՝ որ վարիցեն, եզնանոցս շինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Հին բռ.։)
Bootes.
Եւ ո՛չ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեսցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
border, extremity, end;
limit;
term;
shore;
edge;
— ունել, յ— ելանել, to end, to terminate.
πέρας, ὅρος, χεῖλος, ἅκρον terminus, ora, labium, finis Ծայր. ծագ. աւարտ. սպառուած. ափն. շուրթն կամ ծնօտ իրաց. ծար.
Եզր գետոյ, կամ ծովու, ձորոյ, քաղաքի, երկրի։ Առ եզեր, յեզեր, առ եզերբ գետոյն։ Զեզերբ ձորոյն։ Ընդ եզր ծովուն։ Առ եզեր հեղեղատին. (ի սուրբ գիրս։)
Ի ծովուն եզեր՝ վարդապետեցեր. (Գանձ.։) Զեզերս բնակեալս ի ներքոյ երկնից. (Առակ. ՟Ը. 26։)
Յեզերէ երկրի մինչ ի միջոցս. (Մխ. երեմ.։)
Զամենայն երկիր եզերօք պատեալ ջուրբք. (Վրդն. ծն.։)
ԵԶՐ ասի եւ Զգեստու, փեղկի, շղթայի, մագաղաթի. եւ այլն.
Ճարմանդս կապուտակեայս առ եզերբ միոյ փեղկին ... Եւ առ եզերբ արտաքնոյ փեղկին. (Ել. ՟Ի՟Զ. 4։)
Յեզր մագաղաթին տեսանէի կարգ մի։ Գրեալ ի ստորին եզեր. (Փարպ.։)
Յորժամ սկիզբն (շղթային) ձգիցի ... միւսոյ եւս եզեր օղքն յառաջ խաղան. (Նիւս. կուս.։)
ԵԶՐ. Սահման եւ աւարտ ո՛ր եւ է իրաց. կատար. կատարումն.
Չի՛ք իսկ եզր հանճարոյ նորա. (Ոսկ. ես.։)
Եզր է այն, յոր լուծանի առաջարկութիւնն. որպէս ենթակայն եւ ստորոգեալն. եւ եզերքն լուծանին ի վանկս եւ ի գիրս. (Մխ. ապար.։)
Ապա եզր կալաւ ընդդէմ զգաստին նենգութիւն պագշոտութեան. (Նիւս. սքանչ.։)
Մասնականք անթիւք եւ անբաւք են, եւ ոչ կարեն յեզր ելանել. (Անյաղթ պորփ.։)
praetexta (a long white robe fringed with purple).
περιπόρφυρον praetexta purpurea Զգեստ ծիրանազարդ եզերօք կամ վերջաւորօք.
conclusive.
cf. Եզրակացուցիչ, հետեւեցուցիչ.
Տրամախոհութիւն՝ գտօղ առաջարկութեանց ... եւ հիւսօղ, եւ եզրացուցիչ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Եթերախաղաց.
cf. եթերական.
Տեսակք, որոց առ ինչ նուաստագունիցն յարացոյցք գոյացեալ, որպէս նիւթեղէնս հուր առ եթերային. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Եթերախաղաց.
Որ ընթանայ ընդ եթերս, ընդ օդս, ընդ երկինս.
Սրաթեւ արագընթաց աւազանի, շքեղացեալ սիրամարգ, եթերընթաց գնազիւք սաւառնացար ի յերկինս. (Տաղ վերափոխ. ի կոստանդեայ։)
Ethiopian.
Կամ իբր Եթէովպական. եթովպային. αἱθυοπικός aethyopicus
Յեթովպացի եւ բաբելովնացի բազմագանձ ականց. (Նար. խչ.։)
ԵԹԷՈՎՊԱՑԻ. αἱθίοψ, ἠ αἱθιόπισσα aethyops գրի եւ ԵԹՒՈՎՊԱՑԻ, այսինքն եթիովպացի, կամ եթովպացի. Բնակիչ երկրին՝ որ կոչի եթէովպիա. խափշիկ. հապէշ
Վասն կնոջն եթէովպացւոյ ... զի կին եթէովպացի առ. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ. 1։)
place through which one goes and enters.
Ելամուտ (կամ ելամուտք) քաղաքին՝ ընդ կողմ հիւսիսոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 30։)
act of going out and in;
expenditure and income;
vestige, foot-step, trace;
զ— երկրիս եկեալ էք տեսանել, to spy the nakedness of the land you are come.
Greek.
Զսկիւթացին եւ զելլենացին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ո՛վ սողոն, ելլենացիքդ դուք միշտ մանկունք էք (ըստ հնախօսութեան), զի ծեր ելլենացի ոչ գոյ լսել. (Պղատ. տիմ.։)
that which comes out of, which proceeds from.
ներկայ ընդունելութիւն Ելանելոյ. որ ելանէ. ելլօղ.
proceeding, emanation.
Աւետաբեր յարութեանն եղեալ՝ զանդրանկին ի մեռելոց զելողութիւնն քարոզեաց. (Ճ. ՟Թ.։)
shoot, sprout, production;
extraction;
— արմատոց, evolution.
Երկարաձիգ ելուզմունք բարունակացն ընդ գերակայ ծայրս ծառոցն շարամանեալ. (Պիտ.։)
being, existence.
Պատճառ է՝ ո՛չ ճշմարիտն բան՝ ելութեանն սոկրատայ, այլ ելութիւն սոկրատայ պատճառ եղեւ գոլոյ զճշմարիտն բան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
proceeding, emanation, birth, emission.
ἑξοδία, ἑκπόρευσις egresus, processio եւ այլն. Ելանելն՝ ըստ ամենայն նշանակութեան. Տե՛ս եւ ել, ելողութիւն, ելուստ.
Տեսանել ի խաչն զելումն փրկական արեանն. (Շ. բարձր.։)
Երկուս տեսանեմք զելումն յաշխարհէս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Հօր՝ ծնօղ գոլ, որդւոյ՝ ծնունդ, իսկ հոգւոյ՝ ելումն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Ելեւմուտք.
Զհետ ելումտիցն կաթուածով կենարար կողիդ գծագրեա՛. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
elevation, ascension;
act of going up;
gushing out;
issue, exit;
proceeding, emanation, birth, production;
end, term;
effect, event, success;
resort, resource;
the east, sun-rise;
disbursement, current expenses;
death, decease;
opening, aperture, market;
excrement;
— հնարից, means, expedient;
— ճանապարհի, the turning of the street;
— ի կենաց, յաշխարհէ, decease;
— ձախողակ, յաջողակ, disaster;
success;
—, Գիրք ելից, Exodus;
զելս իրացն գտանել՝ իմանալ՝ հնարել, to devise, to find means, to remedy;
յելս արեւու, առաւօտու, at sun-rise, at day-break, at dawn;
յելս գարնայնոյ, towards the end of spring;
ելս ի մտի դնել, to bethink one's self, to reflect, to exercise one's ingenuity, to find a means;
առ ելիւք սահմանաց նոցա, at their bounds, limits, confines;
յարեւմտից ի յելս արեւու, յելից մինչեւ ի մուտս, from east to West;
եկաց նա զհազար ամաց ելս, he lived a thousand years;
յելս պիտոյըցն է, he is in the privy;
ուղիղ —, right ascension.