cf. Տմարդի.
Չմարդու (կամ չմարդոյ) գտաք առ շնորհակալիսն։ Չմարդու (լաւ եւս՝ այլ ձ. չմարդի) գոլով զոմանս յիշխանացն կապէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Ը։)
cf. Չմարթու, ընդ որում կարծի շփոթիլ։
cf. Չմարթուն.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
Կուսանքն անմիտք եւ չմարթուք։ Քանիօ՞ն չար են անմիտք եւ չմարթուք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Չմարդու, եւ ի բառն Մարթուն։
incapable, awkward, clumsy, bungling.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
Կուսանքն անմիտք եւ չմարթուք։ Քանիօ՞ն չար են անմիտք եւ չմարթուք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Չմարդու, եւ ի բառն Մարթուն։
incapacity.
Անմարդութիւն. գուցէ եւ Անբաւականութիւն. անճարակութիւն.
Խօսեցարո՛ւք զխաղաղութիւն ընդ այնոսիկ, որ վասն չմարթութեան նոցա արգելէք դուք ի նոցանէ զբան բերանոյ ձերոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Չմեղադրանք.
ՉՄԵՂԱԴՐԱՆՔ ՉՄԵՂԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Անմեղադրութիւն. ներողութիւն.
Չմեղադրանս յամենեցունց պահանջեմ. (Ճ. ՟Ը.։)
Չմեղադրութիւն խնդրէ բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
disunion, disagreement, variance.
Եւ ի մէջ եբրայեցւոց բազում ինչ չմիաբանութիւն կրի։ Ի ժամանակագրութեանն կարի իսկ չմիաբանութիւն գտանի ի մէջ երկոցունց կողմանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կարծեալն սակաւուք չմիաբանութիւնն ազատեցուցանէ յամենայն կարծեաց։ Մեղադիր լեալ չմիաբանութեան. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
free from guile, innocent.
Ոչ յանցուցեալ. ոչ մեղուցեալ, որպէս դնի ի յն.
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. ՟Ե. 14։)
unsuccessfulness, misadventure, misfortune.
Ձախողութիւն. վտանգ. արկածք. փորձանք.
Վասն այդորիկ եւ շարժմունք անդադարք. վասն այդորիկ եւ յաջողութիւնք անասնոց. (Մանդ. ՟Ի՟Ը։)
false resurrection.
Ոչ յարութիւն, կամ սուտ յարութիւն.
Զոր չէ պարտ յարութիւն համարել, այլ չյարութիւն. (Եզնիկ.։)
unhoped for;
hopeless, desperate.
Որպէս Այն՝ յոր չէ արժան յուսալ. ըստ յն. անհաւատարմագոյն.
Եւ արդ զի՛նչ չյուսալի քան զմամոնայն կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
uncharitableness, stinginess.
cf. Պաղատիտ.
nourishment composed of dried fruits, legumes or herbs, xerophagy;
vegetarianism;
rigorous abstinence.
ՉՈՐԱԿԵՐ ԼԻՆԵԼ. χηροφαγέω arida comedo, cibis siccioribus vescor. Չոր ուտելեօք կամ հացիւ եւեթ ապրիլ. հրաժարել ի պարարտ կերակրոց. չոր ուտել, չոր պաք բռնել.
Ոչ է պարտ զքառասնորդսն մեծի հինգշաբաթին լուծանել, այլ չորակեր լինել. (Կանոն.։)
Պարտ է ի սուրբ քառասներորդս աղուհացիցն շաբաթի եւ կիւրակէի չորակեր լինել, որպէս եւ յայլ աւուր. (Տօնակ.։)
Յայնմ աւուր սակաւ չորակեր լինել. (Մխ. դտ.։)
ξηροφαγία siccis vesci, tenuis victus. որ եւ ՉՈՐԱՃԱՇԱԿՈՒԹԻՒՆ. Չորակերն լինել. խիստ պահեցողութիւն. չոր պաք.
Նահանջեա՛ զսրտմտօղ բարսդ չորակերութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
dry, arid.
Ցամաքուտ. չորային.
Յայնմ կղզոջ ոչ գոյր արմատ դալարոյ, բայց միայն ապառաժ չորանուտ. (Մեսր. երէց.։)
drying, desiccation.
to dry, to dry up, to render dry;
to decay, to wither;
to drain, to lay dry.
Տալ չորանալ. ցամաքեցուցանել. եւ Գօսացուցանել. անպտուղ կացուցանել. չորցընել.
Արեգակն զգիջութիւն չորացուցանէ. (Իսիւք.։)
Զանպտուղն այսօր չորացուցեր զթզենին. (Շար.։)
Ոչ ելանէր եւ ոչ փախչէր (քրիստոս), թէպէտ եւ չորացուցանել կարէր զձեռս հարկանողացն. (Իսիւք.։)
Զամուլն (աննա) արար բազմածին, եւ չորացոյց զարգանդ փենանային. (Ոսկիփոր.։)
desiccative.
well pointed, sharp, cutting, piercing, trenchant;
— սուսեր, trenchant glave.
ὁξύς, ὁξύτατος, ἅποξυς acutus, acutissimus, acuminatus. Որոյ սայրն կամ բերանն է սու՛ր կամ սրեալ. հատու, բերանը կամ ճոթը բարակ՝ սուր՝ սրած.
Բայց զու տե՛ս զնոցա հանդէսն սայրասուր սրովն։ Չէ՛ բաւական սայրասուր սուսերն հատտնել զմեզ ի յուսոյ յարութեան կեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Իսկ մարդադէմըն գազանաց ըզսայրասուրըն քարշէին (զսուսեր). (Շ. եդես.։)
Զոր իբրեւ տեսանէ չարակնն, որպէս սայրասուր սրով հարկանի. (Գր. հր.։)
Ի կողահերձ սայրասուր սլաքէ ուժգին բախմանէ, որով զվէրն մեծ ընկալաւ ի խաչին։ Պակասեսցին զէնքն սայրասուրք. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Ղ՟Դ։)
Մայրն՝ ուր խոցեցաւ յայնժամ ի նախատանացն սայրասուր սլաքօք. (Լմբ. համբ.։)
Հրամայեաց սղոցք սայրասուրք եւ տապակս երկաթիս պատրաստել. (Ճ. ՟Ա.։)
the interior of the prow.
cf. Սանդուղք.
staircase, stairs, ladder;
երկբացիկ —, double ladder, trestles;
ծալածոյ —, folding ladder;
— չուանեայ, rope-ladder, foot-rope;
— հրդեհի, fire-ladder, fire-escape;
— պաշարման, scaling-ladder;
— շրջանակաւ, winding staircase;
ելանել ընդ —ղս, to go up stairs;
իջանել ի սանդղոց, to come down stairs;
ելանել ի վեր սանդղովք, to scale, to climb over, to escalade;
ելանել սանդղովք ի պարիսպս, to scale the walls.
ՍԱՆԴՈՒՂՔ եւ ՍԱՆԴՈՒԽՔ. κλίμαξ scala κλιμακτήρ gradus scalae. Գտանի գրեալ եւ ՍԱՆԴՈՒՂ, եւ որպէս ռմկ. ՍԱՆԴՈՒՂԴ, ՍԱՆԴՈՒԽՏ. (որպէս սանտրաձեւ ուղ կամ ուղի) Ելանելիք աստիճանաւ, եւ աստիճանք նորին.
Եւ ահա սանդուղք հաստատեալ յերկրի։ Բարձեալ բերէին սանդուղս եւ մանգղիոնս։ Ընդ եօթն սանդուխս ելանէին ի նա։ Եօթն սանդուխք ելանելիք նորա. (Ծն. ՟Ի՟Ը. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 30։ Եզեկ. խ. 22=37։)
Երեւացին նմա սանդուղք լուսեղէնք, որ կանգնեալ էր յերկրէ յերկինս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի վերնաշաւիղ բարձրաբերձ սրբահետ սանդուղ երկնչու. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Բարի հնազանդութիւն. եւ նա է սանդուղք արքայութեան երկնից։ Եդեալ սանդուխ՝ ելեալ բնակեցաւ անդ, եւ զսանդուխն առին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Երեւեցան նմա սանդուխք, եւ հրեշտակք՝ զի ելանէին եւ իջանէին. (Կիւրղ. ծն.։)
վերայ սանդղոց կանգնեալ կայր։ Եւ ընդ սանդուխտ։ Նեղ սանդուխտ յերկրէ յերկինս. եւ յերկուս կողմանս սանդխտոցն էին ցցեալ տանջանարանս. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը. եւ Հ=Յ. փետր. ՟Ի՟Է.։ նոյպէս եւ Տօնակ.։)
bridling, reining, curbing, repressing;
առանց սանձահարութեան, dissolutely, impetuously.
տեսութիւն առանց սանձահարութեան (յն. անսանձ ἁχαλίνωτος effrenis ) թուի թէ ի վախից մղիցէ։ իբրեւ զձիս յղփացեալս առանց սանձահարութեան. (Ածաբ. յայտն.։ Մագ. ՟Ա.։)
reining, checking, breaking in.
Յարմարիչ բանից, սանձարկու լեզուի. (Նար. ՟Ղ։)
cf. Սանձահարութիւն.
check, restraint, curb.
Սանձելն, իլն. սանձահարութիւն.
Ով հանդարտութիւն, պահոց հիմն, սանձումն լեզուի. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Շռէզ;
cf. Շրէզ;
—ք, combings.
• «մի տեսակ անծանօթ խոտ» Ամիրտ. ունի միայն ՀԲուս. § 2804. ըստ Շահրիմանեանի՝ նոյն ընդ սամանտրուկ, լտ. poligonatum, ըստ Կոյլաւ՝ Բառ. գերմ. 660՝ գերմ. Froschbisz բոյսը, որ ոստ Ан-нeнковъ-ի Բուսաբանական բառարանի, էջ 171 է «լտ. hydrocharis morsus ranae L». ըստ ՆՀԲ (յաւել. գւռ. բառից) խոնաւ, ծմակ ու քարքարոտ տեղեր աճող մի բոյս է, որ ձիւնը վերանալուց յետոյ է երևան գալիս. գիւղացիք խաշում, քամում և ուտում են. արմատը ալիւրի պէս փոշիացնելով՝ մածու-ցիկ նիւթ են պատրաստում։ Կենդանի է Գնձ. Նխ. «կռմզուկ» իմաստով։
hackling, hemp or flax dressing;
combing, carding.
very cold, icy, freezing.
Զմտաւ ածէր զբնուի աշխարհի, զի պարզ եւ սառնամանուտն էր, եւ զժամանակն՝ զի ձմերային էր. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Էարկ ի տարտարոսն սառնամանուտ։ Յամենայն հողմոյ չարութենէն, եւ յամենայն սառնամանուտ (կամ սառամանուտ) ձմերայնոյ։ Ախտք գէճք եւ հրայինք, սառնամանուտք արիւնակերպք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ. եւ յուդ. ՟Գ։ Մարաթ.։)
Ի վերայ հիւսիսային սառամանուտ չարութեան իւրոյ. (Գէ. ես.։)
water of crystallization.
cf. Սառնարան.
cf. Սառուցանեմ.
Տալ սառնանալ. սառուցանել.
Ցուրտ ասացի, որ է ագահութիւն եւ անգթութիւն. զի սոքա սառնացուցանե՛ս զանձինս զրկողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4.) (յն. ըստ իմաստից)։
nature of ice, iciness.
Բնութիւն սառին. գոլն որպէս սառն. սառնացրտութիւն. սառնամանիք.
Ոչ այրիլ հուրբ, ոչ ցրտանալ ի սառնութենէն. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Ոչ ասի երկաթ միայն, վասն զի ունի զսեւութիւն եւ զսառնութիւն. եւ ոչ հուր միայն, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Պաղիմ.
Պատեալ ես հանդերձիւ, եւ ոչ սառնուս. (Վանակ. յոբ.։)
Եւ կամ սառչիլ ի սառուցմանէ անօրէնութեան. (Մաշտ.։)
Կարաձմեռն, յորում բզնունեաց ծովն սառեաւ. (Սամ. երէց.։)
Հուրն շիջաւ, եւ կապարն սառեալ։ Ցրտացաւ եւ սառեալ ի սիրոյ աստուծոյ. (Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. երգ.։)
congelation;
կէտ սառման, freezing point.
Սառիլն. սառնուլն. պաղումն. պաղութիւն.
Բա՛րձ զսառումն սիրոյն, եւ զհրային ջերմութիւն ազուական ախտին. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
to freeze, to ice, to frost, to chill, to congeal, to coagulate;
—ցեալ, frozen;
— ծով, North sea or Frozen Ocean;
— գօտի, frigid zone.
πηγνύω, ψύχω, ψυχρίζω congelo, frigefacio. Տալ սառնուլ. սառնացուցանել. սառեցնել պաղեցնել
Ցրտանայ ի ձմերային, եւ սառուցանէ զամենայն գալարաբոյս խստոցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
to shake, to jog, to jolt, to stagger;
to move, to astonish;
to frighten, to terrify;
— զոտն ուրուք յերկրէ իւրմէ, to cause a person to emigrate.
Որ զտարերս սասանեցեր։ Որ սասանես զերկիր։ Զհիմունս սասանեաց զմահու. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Կ՟Գ։ Գանձ.։)
Շարժեալ սասանեաց զաղքեալ ամուրս դժոխոց. (Տաղ.։)
Ոչ եւս յաւելից սասանեցուցանել զոտն իսրայէլի յերկրէս. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Գ. 8։)
Զսիւն ճշմարտութեան սասանեցոյց. (Շ. թղթ.։)
Ի բաց սասանեցուցանել. Թօթափել. թօթվել.
Ի բաց սասանեցուցեալ զլուծ ծառայութեանն քրիստոսի. (Բրս. արբեց.։)
Որք զսիրոյն աստուծոյ լուծ յուսոց ի բաց սասանեցուցին. (Ներս. աբեղ.։)
moveable;
— դաշտ, the sea.
ՍԱՍԱՆՈՏ կամ ՍԱՍԱՆՈՒՏ. Սասանելի. երերուն. շարժուն.
cf. Սասանումն.
σάλος commotio, fluctuatio σεισμός terraemotus, concussio. Սասանիլա. տատանումն. երերումն. խռովութիւն. յոզք. յորձանք. եւ Շարժումն երկրի. գետնաշարժ.
Ոչ տայ յաւիտեան սասանութիւն արդարոյ։ Մի տար ի սասանութիւն (կամ սասնութեան) զոտն քո. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. ՟Ճ՟Ի։)
Եղիցին սասանութիւնք ի տեղիս տեղիս. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 7։)
shaking, staggering, tottering;
quailing, shudder, thrill, trembling;
earthquake.
Երկրի սասանմունք, եւ դղրդմունք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
great fragrance.
Սաստիկ բուրումն.
Սաստկաբուրումն անուշահոտ ծաղկանացն. (Փարպ.։)
struck brutally.
Սաստիկ հարուածեալ. կոշկոճեալ.
Սաստկահարուած անձինս, որ ամենայն զբօսանք չարին եկն ի վերայ իմ. (Բենիկ.։)
blowing violently.
to render intense, violent or strong, to strengthen, to augment, to increase;
— զպատերազմն, to foment, to exasperate warfare;
to turn the enemy's flank;
— զհրամանն արքունի, to enforce the king's command.
κραταιόω, στερόω roboro, fortifico, firmo. Տալ սաստկանալ. զօրացուցանել, պնդել. յաւելուլ յուժգնութիւն. սաստկացնել, ուժով ցնել, վրայ տալ.
Սաստկացո զպատերազմն ընդ քաղաքիդ։ Սաստկացուցին զպատերազմ առաւել ի վերայ նոցա։ Սաստկացուցանէր զճակատ մարտին ի վերայ նոցա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 25։ ՟Ա. Մակ. 35։ ՟Ժ. 50։)
Սաստկացուցանէր զհրամանն արքունի. (Եղիշ. ՟Զ։ 2)
intensity, vehemence, impetuosity, rage, violence;
rigour, rigidity, severity, rudeness;
grievousness, enormity, extremity.
κράτος, βίαιον, ἁποτομή fortitudo, robur, violentia, abscissio եւ այլն. Սաստիկն գոլ եւ հատու. ուժգնութիւն. ոյժ. բռնութիւն. խստութիւն. սաստ. եւ Առաւելութիւն.
Սաստկութիւն անզգամութեան։ Հոգւով սաստկութեամբ։ Տես զքաղցրութիւն եւ զսաստկութիւնն աստուծոյ. ի վերայ կոր ծանելոցն սաստկութիւն, եւ ի վերայ քո քաղցրութիւն աստուծոյ։ Զի մի յորժամ եկից, սաստկութեամբ վարեցայց.եւ այլն։
Բռնութիւն սաստկութեան հողմակոծ ալեացն։ Ծով սաստկութեամբ ալեացն սպառնալեօք։ Ի սաստկութենէ ծփանաց խորհրդոցն. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Ա. 25։)
Առաւել սաստկութեամբ գերազանցեալ ահեղագոյն թագաւորութիւնն աղեքսանդրի. (Պիտ.։)
Առաւել սաստկութիւն գանձուց զխորհուրդ մարմնոյ ծնանի. (Եփր. վաշխ.։)
extermination, extirpation, death, havoc, destruction;
ի — մատնիլ, to perish;
սատակմունս առնել, to make carnage;
կոտորել ի —, to destroy utterly, to exterminate.
Կանանց եւ մանկանց առ հասարակ սատակումն։ Հօտս եւ անգեայս զընտիրս սատակման։ Եւ զկանայս կոտորեսջիք ի սատակումն.եւ այլն։
Զհետ մտեալ զօրուն՝ ոչ սակաւ սատակմունս առնէր. (Արծր. ՟Ա. 5։)
enticed, allured by the devil.
Կերակուր եւ որս եղեալ սատանայի. իբր նոյն ընդ վ. (=ՍԱՏԱՆԱՅԱԿԻՐ)
Սատանայակուր եւ դիւամոլ ազգացն. (Ագաթ.։)
Սատանայակուր եւ դիւամոլ ազգ կախարդացն. (Կաղանկտ.։)
to cause to become devilish, diabolical.
Զքեզ ինքնին սատանայացուցանես, եւ ի սատանայէ ապրել աղաչես. (Մանդ. ՟Գ։)
devil's nature;
devilry;
malignity;
witchcraft, devilish trick.
բարք եւ գործք սատանայի. բանսարկութիւն. չարութիւն. սատանութիւն.
Սատանայութիւն ոչ էր, մինչ ոչ էր հակառակեալ չարն բարւոյն. (Յճխ. ՟Զ։)
Այնչափ յանդգնեալ սատանայութեան ոգւոյն. (Եզնիկ.։)
help, succour, assistance, cooperation;
fellowship, admission;
woollen-trade.
βοήθησις opitulatio եւ ope, per διά, δι’ (ի ձեռն). Ձեռնտուութիւն. օգնականութիւն. նպաստ. գործակցութիւն. եւ գործաւորութիւն. աշխատութիւն.
Աղօթք նոցա մեզ ի սատարութիւն հասցեն։ Ձեռնարկեալ զգաւառաւն հանդերձ միամիտ սատարութեամբ թագաւորին։ (Որ) առաւել եւս պայծառացուցանէր զվարդապետութեան սատարութիւն։ Խնդրեալ ի նմանէ օգնականութիւն սատարութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Ագաթ. Եղիշ. ՟Գ։)
Աշխատեալ է առանց այլոց սատարութեան. (Զենոբ.։)
Բազում ազգս ի սատարութիւն կալեալ (պատերազմի)։ Զազգս բարբարոսաց բազումս ի սատարութիւն կալեալ՝ յարձակեցաւ։ Ոչ զոք յօտար ազգաց գտեալ ի սատարութիւն. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 12. 50։)
Սատարութեամբ օդոյ վարեցեալ. (Պիտ.։)
Յոլովից սատարութեանց պէտս ունի ի վերայ յասոցիկ բանս. (Պրպմ.։)
Սատարութեամբ արդարութեանն ուղիղ կարգաւորէ զսիրոյն օրէնս. (Գր. հր.։)
Ընկալցիս զսակաւ սատարութիւնս. (Ասող. վերջաբ։)
Աւանդեցաք կանանց՝ իշխել ոստայնանկութեան, եւ սատարութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։ 1)
• «սակուր, տապար» Ճառընտ. Յայսմ. օգ. 26 (երկու ձևերն էլ միասին իբր տարբեր բառեր գործածում է Ճառընտ.=Վրք. և վկ. Բ. էջ 416. Առին ի ձեոս տապարս և սատիրս և սատուրս). ՀՀԲ ունի սատրել «սակուրով զարնել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 2. «Ընդ որ բարկացեալ թրածեծ առ-նէին զնա. և այնպէս սատրեցին զամենայն անդամս մարմնոյն»։
• = Արաբ. ❇ sātūr «սակուր, դահնայ, լայն կտրոց», որից և թրք. satər, ռմկ. սաթըռ «միս կտրելու տապար կամ լայն դա-նակ»։
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. սադըր, սադուր, որ է ըստ հյ. սակուր կամ սակր, լտ. secu-
• ris»։ Ուղիղ է Մառ, Վրդ. առ. հտ. I, էջ 218։
• ԳՒՌ.-Այս բառի՞ց են սատոր Ղրբ. «հաստ կոճղ՝ որ իբր յենարան են դնում և վրան փայտ կոտորում», սատուր սատուր անել Ղրբ. «կտոր կտոր անել, ջարդել, յօշոտել»։
ՍԱՏԻՐ կամ ՍԱՏՈՒՐ. Բառ ռմկ. սադըր, սադուր. որ է ըստ հյ. Սակուր կամ սակր. լտ. սէգու՛րիս.
Առին ի ձեռս տապարս եւ սատիրս եւ սատուրս. հերձուին զդուրս վանաց։ Դահիճն ուժգին հարեալ սատրով՝ եհատ զոտսն ի ծնկաց. (Ճ. ՟Ա.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Զ.։)
(ՍԱՏԻՐ 3) Իսկ Սատիր, որպէս յն. σάτυρος . է կապիկ խենէշ, ըստ առասպելաց՝ ընկեր արբշիռ չաստուծոյն դիոնիւսոսի. satyros, fauni. յորմէ յաջորդ բառդ (=ՍԱՏԻՐԻԿԱՆ)։
cf. Խազմագործ.
στασιαστής seditiosus. Կռուարար. խռովարար. խռովայոյզ. ապստամբ, եւ ապստամբողական.
Այնպէս կռուասէր եւ խազմարար էին ի մանկութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Զի այս իսկ եւ զնոսա որ խազմարարք էին՝ ի խոստովանութիւն ածէր. (Ոսկ. գծ.։)
Խռովութեան շիջուցի՞չ, եթե ընդ խազմարարս խռովիչ. (Մագ. ՟Դ։)
Եթե ոք բարս ունիցի խազմարար եւ խռովարար. (Բրս. հց.։)
to damage, to spoil;
to corrupt;
to ruin, to shatter;
to rumple, to crumple.
Տեսին զվարագուրաձիգսն խաթարեալս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38։)
Ի բռնամարտիկ ի կռուին ի շրջանակին առանց խաթարելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կագին, զմիմեանս ուտեն, զերեսս խաթարեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Նայել զյաւէտ խաթարեալ կերպարան բնութեանս. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Զուղիղ բանն խաթարեալ եղծին. (Երզն. մտթ.։)
blue-eyed.
γλαυκός glaucus, caesius, caeruleus. Ոյր են կապուտակ ականողիք. խաժաչք. կապուտաչութիւն.
Զխաժակնն մարդ գոյ մտածութեամբ սեաւակն իմանալ. իսկ զմարդ առանց բանականին անհնար է մարդ իմանալ. (Անյաղթ պորփ.։)
Զվարսն առիւծու ունէր, եւ աչքն՝ մինն խաժակն. աջն վայրաբեր եւ սեաւ, եւ ահեակն՝ խաժակն. (Պտմ. աղեքս.։)
man-cook.
Ոչ գոյր նոցա խախամոքք անուշարարք առանձինն, եւ ոչ հացարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
immoderate, derisive laughter.
Որ պայծառացեալ էր, եւ զարգարէր զմեզ բանիւ վարդապետութեամբ՝ զգեստն, խախանքն կողոպտեցին, զի բարիօք առ ձեզ հանդիպեցաք մերկք. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
chyle;
rennet;
curdled milk, curds.
Ի պանրէ հայոց զգուշանալ, զի մի գուցէ՝ ասէ, ի մատաղէ գառինն զատկի խախաց մերձեցեալ է ի նոսա. (Շ. թղթ.։)
նմանութեամբ ասի
to coagulate, to curdle.
πύτω, πύσσω coagulo Մակարդել որպէս զխախաց. մածուցանել. պնդել. խախցել.
first stomach, ventricle.
ἕνυστρον ventriculus. Պարկ որովայնի կամ ստամոքս գառանց եւ այլոց որոճօղ կենդանեաց, ուր մակարդի կացն կամ խախացն. խախցոց. խաղցոց.
Խախացոցն ելուստ բուսոյ որովայնին է. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Խախացոց, կամ խաղցոց. (Գաղիան. ըստ այլ եւ այլ գրչաց. որպէս եւ ի սուրբ գիրս։)
to remove, to displace, to dislodge;
to move, to change;
to shake, to cause to totter;
to ruin;
to refute, to confute;
to emigrate;
— զոսկերս, to dislocate, to disjoint, to put out of joint;
— բանիւք, to tease, to annoy, to torment with idle gossip.
σαθρόω putrefacio, corrumpo ἁνασκευάζω labefacto ἁνατρέπω , ἑντρέπω subverto, everto ἁκυρόω irritum reddo եւ այլն. Խախուտ կացուցանել. շարժլել. դրդուեցուցանել. խարխալել. խաթարել. լուծանել. քակտել. շարժել կամ հանել ի տեղւոջէն. վեր ի վայր առնել. ի դերեւ հանել.
Խախտեցին խորտակեցին զորդիսն իսրայէլի։ Խախտէք զիս բանիւք։ Խռովեցուցին զձեզ բանիւք՝ խախտել զանձինս ձեր։ Խախտեցաւ երկիր յերեսաց նորա։ Խախտեցան եւ գնացին։ Տառապեալդ եւ խախտեալդ։ Ժամանակ խախտողաց քոց։ Խախտեցար ի տեղւոջէ քումմէ։ Խախտիցեմ զքեզ գնալ ընդ մեզ։ Ոչ եւս խախտացից զժողովուրդ իմ լիսրայէլ յերկրէ՝ զոր ետու նոցա։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ ոչ կարեն խախտել.եւ այլն։
Բազում ինչ է՝ որ խախտէ զմիտս. (Ոսկ. ես.։)
Բայց ի շինուածոց մծբին քաղաքին, զի ի շարժմանէ խախտեալ քակեաց. (Խոր. ՟Բ. 33։ Խելք շրթանցն եզերաց) (նաւուն) խախտեալ ոստեաւ։ Կամուրջ խախտեցեալ. (Նար. ՟Ի՟Ե. 48։)
Զկուսութիւն մօրն ոչ խախտեաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ելոյծ զօրէնսն, եւ խախտեաց զկրօնսն։ Դարձեալ զմիւս բան առաքելոյ, զոր ուղիղ ասացեալ է, խախտեն. (Եզնիկ.։)
Խախտել զիմացուածս նոցա, կամ զնոսա, կամ զամենեսեան, կամ զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27. 29. 32։ ուր եւ 31. խախտելիք, իբր խախտօղք։)
to bite;
to chew, to gnaw, to tear in pieces;
to nettle, to sting, to snarl at, to revile;
— զմիմեանս, to bite one another.
Ի սուր եւ ի հուր դիմէին, եւ ի գազանաց խածանէին. (Եփր. պհ.։)
Խածանօղն, եւ ծակոտուածք իւր։ Ժանիք խածողք։ Ատամունք խածանողին։ Ի խածանօղ եւ յանմարմին գազանէն. (Նար. ՟Զ. ՟Կ՟Զ. ղ։ Շար.։)
Նմանութեամբ՝ Վնասել, զկծեցուցանել. սիրտը տաղել, խշխշցնել.
Համակէր միշտ ի չար խորհուրդս՝ խածանել չար թունովք իւրովք զթագաւորն գագիկ։ Իբրեւ զգազան չար ի խածանել զնա զարթուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Այն զայրացուցանէր զնոսա, եւ բաւական էր խածանել զյանդուգն բարս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
biting, pungent;
satirical, cynical;
— լեզու, tart tongue;
— բարք, mordacity, sharpness.
bite.
Խածատումն, եւ խածուած.
Համբերէին նոքա կեղոյ վիրացն, զոր ունէին, եւ զխածատածսն զգազանացսն. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
to bite, to nibble.
δάκνω mordeo Ստէպ եւ չարաչար խածանել. (իրօք կամ նմանութեամբ). խածխծել.
Ապա եթէ զմիմեանս խածատիցէք եւ ուտիցէք. (Գաղ. ՟Է. 15։)
Զբազուկդ խածատես. (Մաշկ.։)
Եթէ գազանացեալ խածատէ եւ ուտէ, դառնացեալ անարգէ, եւ հեգնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Բալում վիրաւորս ի նոցանէ խածատեալս, եւ ճարակ սրոյ տուեալ. (Յհ. կթ.։)
bird's crop, craw.
Ի միջօրեայ ժամանակի զխածեակնխ զոր ունի ի լանջսն, ձգեալ պրկէք առ ի հանգչել եւ թեթեւանալ առ ի յօդոյն ծանրութենէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
hard-hearted, rude, harsh.
Խակ կամ հում բարուք. տմարդի. եւ անագորոյն.
Զայս խակաբարոյ թագաւորին ծանուցեալ. (Վրք. հց. ձ։)
to gather unripe fruit.
Որ խակակիրթ (տպ. խակակութ) առնէ զայգի իւր, խաբի նա ի խաղող ուտելոյ. (Մծբ. ՟Ե։)
dish, viand, mess;
meat, cooked meat.
ἑδώδιμος esculentus, edulio, cibus (լծ. եւ լտ. գօ՛քուօ. գերմ. գօ՛խէն. այսինքն եփել). Կերակուր եփեալ. խորտիկ. համադամք հանդերձեալ ըստ արուեստի խոհակերաց. կեր կերակուր. թաամ. խօրտ. խօր.
Զմին ի դուռն արքունի կարգեալ, զմիւսն ի վերայ խահիցն։ Զխահիցն զանազանութիւն. (ի գիրս Խոսր.։)
to cook.
ԽԱՀԱԳՈՐԾԵՄ ἕψω, μαγερεύω coquo, coquito, coquinor. որ եւ ԽՈՀԱԿԵՐԵԼ. Եփել զկերակուր. խորտիկս յօրինել. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զայսպիսի խոհագործել կերակուր՝ արանց է բարեաց. (Սարկ. քհ.։)
Ըստ իմում զօրութեան խահագործեցից (կամ խոհագործեյիյ) զբանն. (Առ որս. ՟Դ։)
cf. Խահակեր.
μάγειρος coquus. որ գրի եւ ԽԱԽԱՄՈՔ. Ամոքիչխահից. խահարար. խոհակեր՝ հանդերձ խորակաց. կերակուր եփօղ. (լտ. գօ՛քուուս. գերմ. գօխ)
Աղ՝ խորտիկ. զորս խահամոքքն համեմեն զոպայիւ։ Կամակ եւ ախորժելի արարեալ զօրէն խահամոքի։ Խահամոքաց եւ կամ հացագործաց աւելագործութիւնք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
cf. Խահակեր.
Ո՞ւր խահարարքն՝ որք հոգային. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Սուսեր յաղագս խահարարաաց, կամ փայտահարաց. (Մագ. ՟Ե։)
kitchen;
աղախին ի —ի, kitchen-maid;
լուացաջուր —ի, dishwater.
to overdo, to cook too much, to burn, to spoil;
to corrupt, to ruin.
Լայնաբար՝ Այրել. կիզուլ. եղծանել. չորացուցանել. տոչորել. հիւծել.
Եգիտ զպարտէզն՝ զի խահրեալ եւ կիզեալ էր յերամակէ խոզիցն։ Ոչ եթող զիս աստուած՝ խահրել եւ գթել զքեզ։ Առաւել թարշամեալ եւ խահրեալ մարմնով քան զայն՝ որ ի շաբաթուն միանգամ ճաշակէր զոսպն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ խահրեալ եւ աւերեալ է (կերակուրն), բարւօք է հեղուլ արտաքս, զի մի՛ ճաշակեալ հիւանդասցին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Նման է համարձակութիւնն կիզողական խորշակի .. . որ եւ զպտուղս խարհէ զծառոց եւ զամենայն երկրի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ կամ նմանութեամբ որպէս Խանգարել.
Եթէ ոք կամիցի գործել զառաքինութիւն, թէպէտ եւ խահրիցէ ինչ ի նմանէ, մի՛ մեկնեսցի. (Վրք. հց. ՟Բ. ձձ։)
Նաեւ ինքն զեղջն ուսուսցէ մեզ զգործն, որք զօրացուցանեն զնա, եւ որք խահրեն եւ մերժեն. (Անդ. ՟Դ։)
player;
dancer;
game, play, toy, plaything;
trifle, trifling amusement, foolery;
gewgaw, bawble;
laughing-stock, butt;
— լինել, to become the laughing-stock of;
— առնել, to make game of;
— եղեւ բախտին, he was fortune's plaything, or the sport of fortune, fortune mocked him;
հողմոց եւ ալեաց —, at the mercy of winds and waves.
Նուագէին կանայք խաղալիկք։ Ձայն խաղալկաց։ Ընդ ժողովս խաղալկաց. (Ա. Թագ. ԺԸ. 8։ Երեմ. Լ. 19։ ԼԱ. 4։)
Մանկունքն եւ փոքունքն առ նուաստ իրս հպին, եւ յայլ բազում խաղալիկս, եւ այնպէս սթափեալ հրճուին. (Ոսկ. յհ. Բ. 25։)
Իբրեւ զչուան խաղալիկ է նոցա (օձն՝ թովչաց). (Եզնիկ.։)
Մանկանն խաղալիկս տան անօթս պատուականս. (Եփր. զղջ.։)
Առեալ ապողոնի (գուսանի) զփողսն եւ զխաղալիկսն՝ այրեաց. (Հ=Յ. դեկտ. ԺԶ.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
cf. խաաղալիկք ըստ բ. նշ. παίγνιον, grev, παιγνία, grev, lusus, ludicrum, crepundia. խաղկըլիք. օյունճագ.
Որպէս խաղալեօք զմանուկ՝ այսուիկ զմեզ խաբեալ. (Խոսր։)
Խաբմունք յիմարութեան, եւ խաղալիք տղայականք. (Նար. ԾԵ։)
Խաղ. խաղք. παιδιά ludus. օյուն
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
Զերիվարական խաղալիսն բացատրեսցուք. այժմու յն. παιδεία, կրթութիւն։ Կայ եւ ի Գաղիանոսի.
ἅρθρον, articulus. Յօդուածք անդամոց առ ի շարժիլ եւ խաղալ ըստ պիտելոյն. խաղերը. օյնագ.
Ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան։ Ամենայն մարմինն յօդիւք եւ խաղալեօք տարբերեալ. (Եփես. Դ. 16։ Կողոս. Բ. 19։)
Ոչ խաղալեաց շարժականութիւն. (Նար. ՀԵ։)
Լուծեալ յօդիցն եւ ի խաղալեացն. (ՃՃ.։)
leather-dresser, currier;
tanner.
βυρσεύς, σκιτεύς coriarius, cerdo, sutor. որ եւ ՃՈՆ, ԿՈՆ. Մորթէգործ. կաշեգործ. փոկագործ. որ հարթէ զմորթս ի մազից, եւ յօրինէ ազնիւ կաշի. եւս եւ կարուակ փոկեղինաց.
առ սիմոնի ումենմ խաղախորդի. (Գծ. ՟Ժ. 6. 32։)
ի բաց քերիցեն ի մորթոյն զգեղեցկութիւն, որպէս խաղախորդք զթանձրագոյն մորթոցն. (Առ որս. ՟Թ։) (Իսկ գործարանն խաղախորդաց կոչի ի գիրս Վաստակոց՝ կաշեգործնոց։)
childish, playful.
Մանուկ որ խաղայ. (զի՞ ըստ յն. արմատն բէս, ակնարկէ ի տղայ, եւ ի խաղ. )
Անխարդախ հասակ խաղակաց է. յորմէ եւ խաղակն նախկին անուանեցաւ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 188։)
playfellow, playmate.
συμπαιστής, συμπαίκτωρ collusor. Որ խաղայ ընդ այրում. ընկեր խաղուց եւ զուարճութեանց.
cf. Խաղաղ;
supplimentary vesper service;
certificate of poverty;
— Ովկիանոս, the Pacific Ocean;
— զոհ, peace-offering.
εἱρηνικός, εἱρηναῖος pacificus, pacatus. cf. ԽԱՂԱՂ. Անդորրական. հանդարտական. հանգստեան. հանդարտութեան. անխռովական. հանդարտ. հաշտ.
Տու՛ր նմա պատասխանի խաղաղական հեզութեամբ. (Սիր. ՟Դ. 8։)
Ի ձեռն առնուլ զպատերազմական եւ զխաղաղական վարս։ Խաղաղականաւն զամենայն երկիր գրաւեալ միահեծան կալիցէ։ Յարաժամ խաղաղականին պարապի կենաց։ Զխաղաղական բնակութիւն. (Պիտ.։)
Նստել ի խաղաղական խուցս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Խաղաղական անձամբ եկին ի քեբրոն թագաւորեցուցանել զդաւիթ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 38։)
Անթիւ պետութիւնս օրհնաբանողաց՝ համբոյրս, հեզս, երջանիկս, խաղաղականս. (Նար. ՟Լ՟Է։)
ԽԱՂԱՂԱԿԱՆ ա.գ. Ժամերգութիւն հանգստեան՝ որ յետ երեկոյան ժամուն յառաջ քան զԵկեսցէն.
ԽԱՂԱՂԱԿԱՆ կամ ԽԱՂԱՂԱԿԱՆՔ. ա.գ. Հաշտարար զոհ փրկութեան՝ վասն խաղաղութեան եւ առողջութեան.
յաղագս զոհի խաղաղականի, եւ կամ ի սակս պատերազմին շահուց (ըստ հեթանոսաց). (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
calm, placid, tranquil.
Ըստ նմանութեան խաղաղածաւալ ծովային ալեաց. (Ոսկ. համբ.։)
living in peace.
εἱρηνεύων in pace vivens. Որ կեայ ի խաղաղութեան. Խաղաղասէր.
Զքսուն եւ զերկխօսն առ հասարակ անիծանիջիք, զի խաղաղակեացս կորոյս. (Սիր. ՟Ի՟Ը. 15։)
peacefully assembled.
Եցոյց նմա զխաղաղակոյտ ոսկերաց բազմաց։ Մարգարէա՛ դու ի վերայ խաղաղակոյտ ոսկերացդ. (Մծբ. ՟Ը։)
Ժողովեալ զխաղաղակոյտս (կամ զխաղաղակոյտս) ոսկերացն, հրամայեաց փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել. (Ասող. ՟Գ. 42։)
peace-breaker, turbulent, unquiet, restless, seditious, rebellious.
Ամբոխիչ եւ վրդովիչ խաղաղութեան խռովարար.
to be appeased, tranquillized, to grow calm.
εἱρηνεύω in pace vivo, pacem ago, habeo ἠσυχίαν ἕχω, ἡρεμέω quiesco. Խաղաղիլ. հանդարտիլ. անդորրանալ. հանգչիլ. խաղաղութիւն գտանել կամ ունել. հաշտ եւ ընտել լինել.
Անդ խաղաղանայր գրաւորական ժողովուրդն ի պատուիրանազանցութենէ՝ քաւեալք ի ձեռն քահանայութեանն. (Մամբր. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
յապահովութեամբ խաղաղանալ՝ օրինակ իմն յանքոյթ նաւահանգստի. (Պիտ.։)
Խաղաղասցին խռովութիւնք. (Ժմ.։)
Ի խաղաղանալս իմում՝ ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
pacific, quiet.
εἱρηνοφύλαξ pacis custos, pacificator. Որ պահէ զխաղաղութիւն եւ զսէր.
Զխաղաղութիւն սիրելով, եւ իբրու արդարեւ ճշմարիտ խաղաղապահ է նա. (Փիլ. լին. ՟Գ. 8։)
fond of peace, that loves tranquillity, peaceable, peaceful.
φιλειρηναῖος. pacis amans. իբր Սիրօղ խաղաղութեան.
Ասեն խաղաղասէր գոլ զազգն ճենաց։ Են խաղաղասէր։ Խաղաղասիրի տեառն իմում թէոդոսի. (Խոր. Բ. 78։ Գ. 57։)
Խաղաղասէր շինութիւն, կամ մարդասիրութիւն, միտք, կեղծաւորութիւն. (Ագաթ։ Եղիշ։)
Խաղաղասէր կեանք, կամ հանգիստ, կամ մատուցումն. (Պիտ։)
mild, soft, gentle.
Ուր իցէ սիւք խաղաղ, կամ շնչումն օդոյ մեղմ եւ հանդարտ.
Եղեւ շնչումն խաղաղասիգ օդոյ, կամ շնչիւն խաղաղասիք օդոց. (Փարպ. Ճ. Բ։)
Շնորհեա՛ տէր գնացողաց ի ծովու խաղաղասիգ ալիսն վետս վետս քստմնել ծածանմամբ. (Վրդն. ծն։)
peace-making, pacifying, conciliating;
peace-maker, pacifier, reconciler.
Έιρηνοποιὸς, ἐιρηνιϰὸς. Pacificus. Որ առնէ զխաղաղութիւն. խաղաղացուցիչ. հաշտարար. եւ Տուօղ խաղաղութեան.
Գոն մնացուածք առն խաղաղարարի։ Երանի խաղաղարարաց. (Սղ. ԼԶ. 37։ Մաթ. Ե. 9։ Տես եւ Սղ. ՃԺԹ. 6։ Երեմ. ԼԸ. 2։ Յկ. Գ. 17։)
Խաղաղարարն երկրի, եւ առ երկնայինսն նմանութիւն. (Աթ. բ։)
Խաղաղարարին աստուածոյ աշակերտք. (Ոսկ. յհ. Բ. 36։)
Զառ յինքենէ՝ երկնաւորաց եւ երկրաւորաց խաղաղարարէն աւանդեալ նոցա զօրէն խաղաղութեան՝ տալ ամենեցուն. (Սկեւռ. յար։)
very calm, peaceful, tranquil, serene.
Խաղաղաւէտ կենդանութեամբ։ Ի պայման միաբանական եւ խաղաղաւէտ սիրոյ հաստատեցի նոցա. (Յհ. կթ։)
Զամն ողջոյն յըղձալի եւ ի խաղաղաւէտն անցուցանէր հանգիստ. (Կաղկանտ։)
to pacify, to appease, to calm, to allay, to assuage;
to conciliate, to reconcile, to accommodate, to adjust;
to hide, to conceal, to keep secret.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Ոչ խաղաղեցայ, ոչ հանդարտեցի։ Խաղաղեցաւ երկիրն, եւ ոչ գոյն ուստեք նմա պատերազմ։ Խաղաղեցաւ թագաւորութիւնն յովսափատու. (Յոբ. Գ. 26։ Բ. մն. ԺԴ. 6։ Ի. 30։)
Խաղացք ջուրցն ցածնուցուն, եւ խաղաղեալ խորն հանդարտիցէ. (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այնպէս խաղաղեալ կային ի քուն ամենեքեան. (Եղիշ. Ը։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. (Մանդ. Թ։)
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
to become calm, to be pacified, tranquillized;
to be reconciled;
խաղաղեաց, be quiet, be tranquil, compose yourself.
Խաղաղել զկռուեալսն։ Զախտս խաղաղել. (Խոսր։ Լմբ. ող։)
Ոչ խաղաղեցայ, ոչ հանդարտեցի։ Խաղաղեցաւ երկիրն, եւ ոչ գոյն ուստեք նմա պատերազմ։ Խաղաղեցաւ թագաւորութիւնն յովսափատու. (Յոբ. Գ. 26։ Բ. մն. ԺԴ. 6։ Ի. 30։)
Խաղացք ջուրցն ցածնուցուն, եւ խաղաղեալ խորն հանդարտիցէ. (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այնպէս խաղաղեալ կային ի քուն ամենեքեան. (Եղիշ. Ը։)
Որպէս Գաղելով գաղել. հետախաղաղ ծածկել. քօղարկել. անհետ առնել լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ. մեղմել. ցածուցանել.
Թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. (Մանդ. Թ։)
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
peacefully, calmly, quietly, softly, gently.
Ήσυχῆ. quiete, placide. Խաղաղ. խաղաղութեամբ. հանդարտիկ. հեզիկ. րահաթ, սուս փուս.
Հաշտութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառէին. (Եզնիկ։)
Ի գուն կային խաղաղիկ. (Եղիշ. Ը։)
to embrace affectionately, to caress, to fondle;
to embrace the knees, to supplicate with weeping;
օձատիպ խաղապատեալ, interwoven, interlaced, entwined like serpents.
ὁλοφύρομαι lamentor եւ այլն. Խաղալով իմն պատիլ եւ ցնդիլ յարտասուր. Փարիլ արտասուօք. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկողիկ գալով. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկ ողիկ գալով.
Գիրկս արկանէր խաղապատելով խնդութեամբ. իբր լալով առ խնդութեան. (Մեսր. երէց.։)
ամենայնիւհնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. զի զլալն եւ զհեկեկալն խափանեսցեն. թեպետեւ նոքազխաղապատեալ զերեսն այսր անդր դարձուցանեն. (Եփր. զղջ.։)
gargle, gargling;
— առնել, to gargle.
Ընկուզի շաբաթ օգտէ փողացաւի, երբ խաղաջ առնեն. (Բժշկարան.։)
playful, fond of amusements.
Սիրօղ որպիսի եւ է խաղուց. օյունապազ.
flowing, running, fluid;
cf. Խաղացք.
Որ խաղայ գնայ. շարժուն. հոսանուտ.
Լոյծ եւ խաղաց բնութիւն ջուրց. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Դ. ստէպ։)
Խաղաց գնացիւք վարդապետութեանն լնու բանն զծագս երկրի. (Սեբեր. ՟Ը։)
Իբրեւ տեսին զանհաւան խաղաց բնութիւնն. (Եփր. յես.։ գրի Խաղաց՝ եւ իբր խախաց։ Եփր. համաբ.։)
Յորժամ խաղացք ջուրցն ցածնուցուն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անշարժ կամ, ասեն, գնացք խաղացիցն (ջուրց ծովու). (Վեցօր. ՟Է. յորմէ եւ Շիր.։)
to deceive, to entrap, to draw into a snare, to inveigle;
to vex, to trouble.
ԽԱՂԲԱԿԵԼ. Ըմբռնել կամ պաշարել իբրեւ ի հաղբս. արկանել ի փորձանս եւ ի նեղութիւնս. վտանգել.
Յովհաննէս յորովայնին խայտալովն ոչ տրտմեցուցաներ, եւ լուրջ ընթանալովն ոչ խաբկանէր. (Ճ. ՟Գ.։)
snare, trap, ambush;
ընդ աղբ եւ ընդ խաղբ գալ, to be ill clothed, to be poorly or shabbily dressed.
Զերծցուք ի նորա խաղբիցն. (Յճխ. ՟Թ։)
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
τις, τι quis, quid, aliquis, -qua, -quod չէզոք նմասնական անուանս Ոմն, եզակի եւեթ եթէ հոլովականն եւ եթէ անհոլովն. ինչ. ինչ մի. մի. մի ինչ. իր ինչ. մէկ բան մը. իք մը.
Ահեղ իմն է տեղիս այս։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Եթէ վասն այլ իրիք խնդիր իցէ։ Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ։ Առանց իրիք յանցանաց։ Ի Նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ եւ ո՛չ իմիք։ Ազնուականի իմն (այսինքն իմիք իրի) ցանկացեալ են։ Բարկութեամբ իմն (այսինքն իւիք) հասեալ ի տեղի անդր։ Եւ ոչ միով իւիքհանգիստ գտաւ.եւ այլն։
Զնա եդ գլուխ ի վերայ ամենայն իրիք եկեղեցւոյ. յն. ի վերայ ամենայնի՝ եկեղեցւոջ. լտ. պի վերայ ամենայն եկեղեցւոյ։
Հուրն՝ ցօղ իմն է զովական. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Առանց իմիք աշխատութեան, կամ փառաց. (Յհ. կթ.։)
Նուազեալ յուխտէ իմմէ սակս յոքնակուռ ընթերցմանն։ Ի տեսւթենէ իմեմնէ դարձեալ լինիմ։ Ո՛չ ի թերութենէ իմեմնէ ի կատարելութիւն եկեալ. (Մագ.։ Սարգ.։ Վահր.։)
Լուեալ յումեքէ, եւ յիմեքէ։ Ի մորենւոյ, եւ ոչ յայլ իմեքէ։ Իբր ի պարարտութենէ իմեքէ։ (Եզնիկ.։ Կիւրղ. ել.։ Նար. ՟Գ։)
Իբր խթանաւ իմն՝ ընդոստուցեալ բանիւ։ Ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ։)
Իբր պսակաւ իմիք պաճուճեալ։ Իբրեւ տապարաւ իմիք հատին. (Նար. էթ։ Տօնակ. ստէպ։)
Պատկառեցէք ի վերայ իմիքի բանիւս իմով. յն. ի վերայ բանիս իմոյ։ ((ուր եւ ՟Խ՟Բ. 22. նոյնպէս անսովուր հոլով կայ, ումեքիւ)։)
ընտրեալ արս իմն երեսաւորս։ Որ գրեթէ մարգարէուհի իմն վասն մանկանն կին գտանէր. (Յհ. կթ.։)
ԻՄՆ. Թարմատար իբր ի զարդ, ի տալ ինչ զօրութիւն յարակից անուան եւ բայից, իբրու՝ Գրեթէ, գոգցես, եւ այլն.
Կամէին իմն, թէ փոխեսցուք զնա ի գործոյ անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 63։)
Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 18։)
Յաւէտ իմն խրոխտ խստութեամբ։ Նորընծայ իմն հիւրամեծարութեան ակնկալեալ սպասէր։ Ոչ կարօտանային մուրացիկ իմն առնելով յայլոց։ Լռիկ իմն ծածկեցաւ յամբոխին. (Յհ. կթ.)
Ստրջազաւ իմն, այլ ոչ կատարելապէս գայր ի ճշմարտութիւն. (Նանայ.։)
Շփոթի իմն թագաւորութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 34։)
Անդստին իմն գոգցես փութացեալ ճեպին. (Պիտ.։)
Մանրախոտ գալարի իմն իմն եւ այլեւայլ եւ ուրիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Ոչ գարշի զայնպիսի անուանս զինեքեամբ առնուլ վասն իրիք իրիք տեսչութեանց. (Եզնիկ.։) cf. ԻՒԻՔ, cf. ԻՒԻՔ, cf. ԻՒԻՔ.
in some manner.
Առ ինչ իմնապէս ունել թերեւս ճառեսցի ինչ առ այսոսիկ. (Արիստ. առինչ.։)
mine, my.
աստուածն բոլորից իմոյական կերպիւ հրաշագործեաց զփրկութիւն. (Զքր. կթ.։)
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյին համազուգիւ. (Պիտ.։)