care, solicitude.
Հոգացողութիւն. հոգաբարձութիւն. հոգ. փոյթ. խնամ.
Տուաւ շնորհ հոգողութեան (սրբոյն մեսրոպայ)։ Յայսպիսի մեծ հոգողութենէ։ Բազում հոգողութեամբ ուսուցանել տուեալ։ Ըստ իշխանաց հոգողութեան. (Փարպ.։)
Եւ այդ՝ յոյժ հոգողութեամբ. (Վրդն. լս.։)
open-winged.
ՀՈԼՔ. իբր Հոյլք։ Նանայ.։
Հոլանեալ թեւով. այսինքն թեւաբաց. թեւատարած. սաւառնեալ.
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
to open or extend the wings;
to cover with the wings.
ՀՈԼԱԹԵՒԵԼ. Բանալ եւ տարածել զթեւս. պատել իբր թեւովք. սփռել, սփռիլ.
Արեգակն ի հասարակահոլովն ժամանեալ ժամանակ՝ զմէջս երկնի եւ երկրի հոլաթեւէ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Սաւառնացեալ սերովբէն հոլաթեւէր ի վիմին. (Շ. տաղ.։)
Որպէս հողմ սաստիկ ի վերուստ հոլաթեւեալ ի վերնատունն կայր սրբոցն։ Եկն ի բարձանց իշխանութեամբ ապենիազն՝ հոլաթեւեալ աղաւնակերպ ի ձայն հնչման. (Տաղ.։)
bat, vampire.
Կարծի որպէս Թեւաւոր մուկն, այն է չղջիկան. սեկեմուկ.
Հոլամուկք, եւ սարիկք, եւ տարմահաւք. ուր ի յն. է լոկ մի բառ, ψήρ . որ է սարեակ. (Վեցօր. ՟Ը։)
to undress, to take off one's clothes, to bare, to strip;
to make known or evident, to reveal, to disclose.
Զկռապաշտիցն հոլանեցաք զյիմարութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
ՀՈԼԱՆԵՄ եւ ՀՈԼԱՆԻՄ. ἁποκαλύπτομαι revelo, retego me. Հոլանի առնել. լինել. բանալ զծածկոյթն, զքօղն, զպատրուակն. մերկել. մերկանալ ի վերարկուէ. cf. ՀՈԼՈՆԵՄ.
Հրաման տայր հոլանել զամենայն ազատ կանանին. (Ոսկիփոր.։)
Որ զառաջին կնոջն հոլանեաց զպատկառանս. (Արշ.։)
Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
Որ հոլանեցաւ ... զոր օրինակ հոլանիցի հոլանելով մի ոք ի կաքաւչաց ... Հոլանեցայց սոյնպէս եւս քան զեւս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 20=22։)
Թագաւորն հոլանեալ՝ առնոյր բահ ի ձեռն. (Ճ. ՟Բ. (որ ի Ճ. ՟Ա. գրի՝ հոլոնեալ։))
Ստութեան նորա հոլանիւր կեղծիք։ Որ յայտնապէս աստուստ բացափայլեալ բանիս հոլանիցին միտք. (Խոսրովիկ.։)
ՀՈԼԱՆԵԼ, կամ ՀՈԼՈՆԻԼ, իբր Հոլովիլ. կամ հոլովմամբ մերկիլ ի մորթոյ.
Ի յանիւսըն ապա ածեալ, սուրբըն տանջէր, հոլանելով սուրբ աղաւնին վիրաւորէր. (Լմբ. տաղ ի սուրբն գէորգ.։)
bare-headed, unveiled, uncovered;
naked, hare, undressed;
openly, manifestly, publicly;
— առնել, cf. Հոլանեմ;
— լինել, հոլանիմ, cf. Հոլանեմ.
ἁκατακάλυπτος, -ον non velatus, -a,-um. բայիւ ἁποκαλύπτω revelo. Անծածկոյթ. առանց քօղոյ, կամ վերարկուի. կիսամերկ. բաց. բացաւ գլխով.
Արժա՞ն է կնոջ մարդոյ հոլանի յաղօթս կալ առաջի աստուծոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Հրամայեցին հոլանի առնել զնա, քանզի սքողեալ էր. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 32։)
Առնեն հոլանի եւ գօտելոյծ։ Հոլանի եւ անգօտենի. (Մաշտ.։ Լմբ. եկեղ.։)
Բազմաց հոլանի սորայն երեւեսցի վատթարութիւն։ Որք ոչն կարէին հոլանի ի դէմս նորա հայել. (Պիտ.։)
Ներքին եւ արտաքին վրդովմունքն հոլանի առնէին զախշարհս. այսինքն մերկացուցանէին. (Արծր. ՟Գ. 13։)
to undress, uncover or strip oneself;
to unveil, to put off one's hat or veil, to stand bare-headed.
cf. Հոլանիմ.
apodyterium, dressing room, green room.
cf. Հոլոնեմ.
ՀՈԼԵԼ ՀՈԼՈՆԵԼ. Որպէս լծ. ընդ հյ. հոյլ, (որ գրի եւ ՀՈԼ) կամ յն. օ՛լօն այսինքն Բոլոր, է Ժողովել, բոլորել, իլ. մէկտեղել, մէկտեղիլ.
(Կենդանիք) հոլեալք եւ երամացեալք։ Իսկ այլք հոլեալք լրացուցանեն զհովիտմ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Քահանայքն հոլոնեալ՝ վաճառէին զաստուած. (Շար. որ մարթի ձգիլ եւ ի յաջորդ նշ։)
ՀՈԼՈՆԵԼ, ՀՈԼՈՆԻԼ. որպէս (եթէ չիցէ այնպէս գրելի, կամ Հոլովիլ)
Տեսանե՞ս զայս կին, զհերս հոլանեաց, եւ ոչ տերեւս թզենւոյ կտրեաց. (Ոսկ. ղկ.։)
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Ժղորեալ հոլոնեալ էին արքն եւ կանայքն, իբրեւ զճճիս կայտռեալ խլրտէին։ Թագաւորն պապ հոլոնեալ, եւ յարուցեալ ի գահոյիցն՝ յերկիր իջանէր. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեսր. երէց.։)
Կանայք կոտորելոցն լրբենի դիմօք հոլոնեալք, եւ ի բաց ընկեցեալք զձեւ կանացի. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Ապա թէ ժպրհի եւ գործով մեղանչել, ընդ սասանելոյն եւ հոլոնեցաւ՝ յերկիր կործանեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Գ։)
to bring or gather together, to assemble, to collect.
ՀՈԼԵԼ ՀՈԼՈՆԵԼ. Որպէս լծ. ընդ հյ. հոյլ, (որ գրի եւ ՀՈԼ) կամ յն. օ՛լօն այսինքն Բոլոր, է Ժողովել, բոլորել, իլ. մէկտեղել, մէկտեղիլ.
(Կենդանիք) հոլեալք եւ երամացեալք։ Իսկ այլք հոլեալք լրացուցանեն զհովիտմ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Քահանայքն հոլոնեալ՝ վաճառէին զաստուած. (Շար. որ մարթի ձգիլ եւ ի յաջորդ նշ։)
ՀՈԼՈՆԵԼ, ՀՈԼՈՆԻԼ. որպէս (եթէ չիցէ այնպէս գրելի, կամ Հոլովիլ)
Տեսանե՞ս զայս կին, զհերս հոլանեաց, եւ ոչ տերեւս թզենւոյ կտրեաց. (Ոսկ. ղկ.։)
Յընթրիսն հերովդի ... յանդգնեալ եւ հոլոնեալ՝ առաջի ամենեցուն հայցէր. (յն. զպատրուակն ընկեցեալ, բացաւ գլխով)։ Զկանայս պոռնիկս հոլոնեալս (յն. անպատկառս) տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Ժղորեալ հոլոնեալ էին արքն եւ կանայքն, իբրեւ զճճիս կայտռեալ խլրտէին։ Թագաւորն պապ հոլոնեալ, եւ յարուցեալ ի գահոյիցն՝ յերկիր իջանէր. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեսր. երէց.։)
Կանայք կոտորելոցն լրբենի դիմօք հոլոնեալք, եւ ի բաց ընկեցեալք զձեւ կանացի. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Ապա թէ ժպրհի եւ գործով մեղանչել, ընդ սասանելոյն եւ հոլոնեցաւ՝ յերկիր կործանեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Գ։)
to come together, to be gathered together.
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
• , ի հլ. «թաւալում, իր վրայ պր-տըտուելը, գլորում, շրջան» Դիոն. ածայ. Մագ. Նար. «գոյականների քերականական փոփոխութիւնները» Թր. և Երզն. քեր. որից հոլով գալ «գլորիլ» Եղիշ. դտ. 181. հոլովիլ «գլորուելով երթալ (անիւ, սայլ, քառ)» Ամովս. բ. 13. Դատ. է. 13 Իմ. ժէ. 18. հոլովել «դարձնել, փոփոխել» Նար. «հեգել» Փարպ. Խոր. հոլովեցուցանել Ամովս. բ. 13. Ոսկ. յհ. ա. 4. հոլովումն Խոր. Պիտ. Փարպ. եռահոլով Քեր. քերթ. բազմահոլով Թէոդ. ի կոյսն. Նար. անհոլով Պիտ. վերջահոլով, հո-լովակերտ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qkol-«շարժիլ, դառնալ, պտուտ գալ» արմատից. ցեղա-կիցներն են յն. πέλομαι «շարժիլ», ἔπλετο «դարձաւ», περιπλήμενος «դարձած», πάλιν «դարձեալ, յետս», πόλος «առանցք, լի-սեռն». ϰυϰλος «շրջան, անիւ», πολέυω «շար-ժիլ», πωλέομαι «յաճախել», τελέϑω «եմ, լինել», սանս. čarati «շարժիլ», čakrá-«անիւ», զնդ. čaraiti «դառնալ», čaxra «ճա-խարակ», հսլ. kolo, չեխ. kolo, ռուս. koleso «անիւ», հպրուս. kelan, հիսլ. hvel, hjol, անգսք. hwēol, hwēl «անիւ», անօլ. wheel «անիւ, դարձնել», լեթթ. du-celes «երկ-անիւ կառք», փռիւգ. kikλην «Սայլ կամ Մեծ Արջ համաստեղութիւնը» ևն։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. g'el-, g'ol-, g'l-արմատից (Po-korny 1, էջ 514-6, Trautmann 125, Boi-sacq 531, 533 և 743, Walde 178, Berneker 549)։ Հայերէնը ծագում է g'ol>հոլ ձայն-դարձից (-ով մասնիկով), իսկ g' el-ձևը ներկայացնում են յեղ, եղ, որոնց վլայ տե՛ս առանձին։ Պարզ արմատը պահում են գա-ւառականները։
• ՆՀԲ «ուորմամբ գլորումն, լծ. լատ. volvo»։ Տէրվ. Մասիս 1881, մայ. 5 և Նախալ. 106 յն. εἰλύω, լտ. volvo, գոթ. valvjan բառերի հետ՝ հնխ. varu, varv «թաւալիլ» արմատից. հմմտ. նաև գիլ, գլորել, գալարել, ոլորել, բոլորել (բ նախդիրով)։ Meillet MSL 10, 282 յն. ϰυλίω, ϰυλίνδω «գլորել» բառերի հետ։ Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Հիւնք. հիւլէ բառից։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 իրար է կցում ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով և կոր։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 86 համեմատե-լով հսլ. kolo «անիւ», լտ. colus «իլիկ»։ Այս մեկնութիւնը մերժելով՝ Lidén, Ar-men. Stud. էջ 131 կցում է հյ. իլ և ողն բառերին։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հոլ Ալշ. Երև. Մշ. «շռնչան կամ գնդախաղ», հոլոլ Ղրբ. «անիւ», Երև. մնկ. «սայլ», Գնձ. «թելի կոճ. 2. գլանաձև բարձ», հոլոլ տալ Ղրբ. «գլո-րել», հոլոլայ Տփ. մնկ. «սայլ, գլորուիլ». հոլոլվիլ Ղրբ. «գլորուիլ երթալ», հոլնդել Ալշ. Մշ. «հրել, դէն գցել», հոլովել (գրա-կանից փոխառեալ) Ծծկ. Ջն. Սեբ. «կամա-ցուկ գողանալ», հոլվել Բռ. «դարձնել (աչ-օր, գլուխը)»։ Այս բոլորը պատկանում են հոլ արմատին. առաջինները ներկայացնում են հոլ պարզ կամ հոլ-հոլ կրկնական ձևը. միայն վերջի երկուսը հոլով ձևից են։
κύλισις volutatio συνέλιξις conversio. Ոլորմամբ գլորումն. թաւալումն. բոլորումն. յեղյեղումն. փոփոխութիւն. շրջան. պտոյտք. գլորիլը, կլորիլը. գլորտըկիլը, պտուտ.
Որպէս զշրջագայ ինչ մշտնջենաւոր՝ վասն բարւոյ ի բարւոջ եւ ի բարի անմոլար հոլովիւք շուրջ ընթացեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Զիւրն ծագէ (զլոյս արեգակն) ի հոլովս ինքնաքարշ ուղեգնացութեամբ հսկայն այն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ոչնչից հոլովք (իբր զշրջանս հողմոց) Նար. (՟Խ՟Ը։)
ՀՈԼՈՎ. πτῶσις casus. Ըստ քերականաց, Փոփոտումն նոյն անուան ըստ յանգի եւ ըստ նախդրաց՝ եզակի եւ յոգնակի. ըստ յն. եւ լտ. ասի անկումն, կամ դիպուած.
Հոլովք անուան վեց (ըստ յն. հինգ). ուղղական, սեռական, եւ այլն։ Հոլովք, այս, այսր, այսմ ... այսք եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Հոլովք անկումն ասի։ Զիա՞րդ զուղղականն ի համար դասեաց հոլովիցն. (Երզն. քեր.։)
Հոլովս ուղղական՝ անկմամբ ուղիղ եկաց։ Հոլովք՝ թաւալմունք անուանց. (Նչ. քեր.։)
Հոլովիւ երբէք եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
rolling along or down.
Հոլովմամբ. թաւալմամբ. գլորտըկելով.
Ըստ նմանութեան վիմաց հոլովաբար ի վերայ անկեալ. (Յհ. կթ.։)
rolling, circular;
declinable.
πτωτικός casualis. Որ կարէ հոլովիլ, եւ հոլովեալ ըստ քերականաց. կամ յեղյեղլի. փոփոխական.
Անուն է մասն բանի հոլովական. նոյնպէս եւ յօդն ըստ յն. (Թր. քեր.։)
Հոլովական, այսինքն թաւալական. զի անուն ընդունակ է հոլովից. (Երզն. քեր.։)
Հոլովական, յեղյեղական. (Նչ. քեր.։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
կամ չ. κυλέω volvo καταρρίπτω dejicio, praecipito. եբր. կալալ կամ չ. πίπτω cado. Գլել, գլորել, թաւալել. շրջել. իրօք կամ նմանութեամբ. փոխել. յեղյեղել. բոլորել. կուտել. գլորտըկել, փոփոխել, պտըտցընել.
Որ հոլովես զտարերս իբր զանցաւորս. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Ստոյգ հոլովել զհեգենայ բառից հայկականաց. (Խոր. ՟Գ. 52։ Փարպ.։)
Ըստ նմանոյն հոլովէ, դաւիթ, դաւթի. (Երզն. քեր.։)
Հոլովի սայլ լի օրանաւ։ Նկանակ գարեղէն հոլովեալ ի բանակս մադիամու։ Վիմաց հոլովելոց. (Ամովս. ՟Բ. 13։ Դտ. ՟Է. 13։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Անկեալ յերկիր՝ հոլովէր այսր եւ անդր. (Փարպ.։)
Քար ինչ ի բարձուստ ուստեք հոլովեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Գազանք հոլովէին առ ոտս սրբոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհողմս արածէ. այսինքն որ սնոտի յաւիտենիս միայն զկնի հոլովեալք են. (Համամ առակ.։)
Ընդ այս շաւիղ հոլովեցաք։ Ի ճգնութիւն մարմնոյն ուրախ զկենացս հոլովի ընթացս։ Անիւ շրջանի ժամանակացս հոլովեալ էր։ Հոլովեալն ի վերայ ժամանակք եղանակաց տարւոյն. (Լմբ. ատ. Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ.։)
Յայնքան անմտութիւնս հոլովեցան։ Որ ի մեղս հոլովեալք էին հեշտասէքն. (Վրք. ոսկ.։)
Ի բաց հոլովեցաք ի յաւերժական կենացն. (Զքր. կթ.։)
Գումարեցան ի մի վայր, եւ պնդեցան կարգեցան մածեան հոլովեցան յինքեանս, եւ եղեն իբրեւ զմի այր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Առաջի նորա հոլովեսցին եթովպացիք. ըստ յն. ոճոյ իմա՛, անկցին. (Աթ. ՟Թ։)
Ծերն հոլովեալ է եւ զառանցեալ. իբր ռմկ. ընկած, ձգած. (Լմբ. ժղ.։)
Սուրբ բայ՝ կարճ է ի մերս բարբառ, եւ ոչ կարէ հոլովիլ, եւ ի միւսն յարակցիլ. (Ժող. հռոմկլ.։)
Անուն, ուստի հոլովեցան, եւ հոլովեալ ի նմանէ եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
cf. Հոլովեմ.
cf. ՀՈԼՈՎԵՄ. κυλέω (լծ. գլել) volvo (լծ. հոլովել)
Հոլովեցուցանեմ ի ներքոյ ձեր, զոր օրինակ հոլովի սայլ օրանաւ. (Ամովս. ՟Բ. 13։)
Վերամբարձ ունի զմարմնոյ կեանք, եւ միշտ հոլովեցուցանէ. (Շ. յկ. ՟Խ՟Բ։)
Հմտաբար հոլովեցուցանել յետս դարձութեամբ. (Տօմար.։)
Տեսանէ՞ք, ո՛րչափ հոլովեցոյց զբանս ճշմարտութեան. (Ոսկ. յհ. 4։)
Ի հոլովեցուցանելն (զբառ) պարտ է հոլովեցուցանել. դաւիթ, դաւթա՞յ, թէ դաւիթ, դաւթի. (Պիտ.։)
to roll, to wind, to turn;
to wallow;
to decline.
rolling, rotation, whirling;
movement, turn, vicissitude;
declension.
κύλισις volutatio, versatio. Հոլովելն, իլն. թաւալումն. գլորումն. շրջան. ընթացք. յեղյեղումն.
Անդադար հոլովմամբ գլորեալ՝ ոչ ուրեք լինել ոտնկռիւ. (Խոր. ՟Գ. 45։)
Արագախաղացն լինել հոլովմամբ. (Պիտ.։)
Զորոց գիտէր հոլովումն ի վատթար կողմն. (Փարպ.։)
Անիւ կոչէ զժամանակին հոլովումն. (Լմբ. ժղ.։)
Սայլիցն հոլովմամբ։ Ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ 2։)
Հոլովման աւուրց։ Ըստ հոլովման ընթացից ամանակաց։ Ի պարս կարգի բանիս հոլովման. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
ՀՈԼՈՎՈՒՄՆ. πτῶσις, ἕκκλισις casus, declinatio. Ըստ քերականաց, Պէսպիսութիւն հոլովից. եւ Հոլով. եւ Յարմարութիւն հիւսուածոյ բառի եւ բանի.
Հոլովմանցն անուանց, եւ բայից խոնարհմանց. (Երզն. քեր.։)
Զեւն յաւելումք վասն հոլովման բանին. (Ժող. հռոմկլ.։)
Հոլովումն յօդուածոյ բղխման երգաբանութեանս. (Նար. խչ.։)
dense, thick, compact, condensed;
full, quite full, abundant.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայ-ութեան) «ճիտ, կուռ, լիուլի, ոչ-անօսը» Ա-գաթ. Վեցօր. գ. էջ 60. Փիլ. Խոր. որից հո-ծիլ «պնդանալ, խտանալ, թանձրանալ» Վե-ցօր. 61. Ոսկ. եփես. 733. Փարպ. Խոր. հո-ծել «կտաւը գործելու ժամանակ գործիքով թելերը ամրացնել» Ոսկ. եփես. 806 (չունի ՆՀԲ). հոծագոյն Պիտ. Փիլ. Պղատ. հոծա-տեսակ Պիտառ. հոծութիւն Պղատ. Փիլ. հո-ծարար Վանակ. յոբ. բազմահոծ Պտմ. ա-ղէքս. յոգնահոծ Օրբել. հոծեալ «թանձր» (ինչ. հոծեալ բերան «թանձրալեզու») Յհ. կթ. Լմբ. սղ. հոծիչ «կտաւի թելերը ամրաց-նելու գործիք» Ոսկ. եփես. 806. գրուած ու-նինք նաև հոյծ Մագ. Ճառընտ. հոյծեալ Մագ. անհոյծ կամ անհոծ «կոշտ, կոպիտ. հասարակ» Մագ. թղ. 237. Երզն. քեր. խոծ Արծր. թանձրախոծ (իմա՛ թանձրահոծ) ԱԲ։
• Բագրատունի, Քերակ. զարգաց. էջ 651 լծ. հաստ։ Հիւնք. հոսիլ բայից։ Հիւբշ. 468 համեմատում է սանս. paǰ, ra-«թանձր, կարծր, պերճ, շքեղ, ուժեղ, փայլուն», յն. πηγός «ամուր, հաստա-տուն», πήγνυμι «ամրացնել», լտ. pango «ամրացնել» ձևերի հետ, որոնք ծագում են հնխ. pag', pak' արմատից. բայց այս համեմատութիւնը անապա-հով է գտնում։ Walde 552 հյ. հոծ կցում է այս արմատի e/o ձայնդարձին, որիզ հանում է նաև հիռլ. oc, կիմր. wng, wnge «մօտ, քովը», հիռլ. tinolaim «ժողովել, հաւաքել»։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. kat, kyt, kot «թանձր», իսկ 426 թթր. sok «նեղ, թանձը»։ Petersson KZ 47, 287 սանս. pi-bda-ná «ամուր, հաստատուն» բառի հետ, արմատը դնե-լով ped, pod, որից կրկնութեամբ սանս. pibda-, իսկ -so-մասնիկով հյ. հոծ. սրա հետ նոյն են նաև հյ. հաստ= գերմ. fest ևն։ Մերժում է Pokorny 2, 8 և 22։
• . արմատ առանձին անգործածաեան որից հոշական «կոչական» Սիւն. քեր. 202 Թր. քեր. 17, 62. Քերդ. քեր. 172, 176. Մագ. քեր. 247. «բացագանչական» Անյ. պերի-արմ. հոշել «կոչել» Բառ. երեմ. էջ 185, որից նաև ՓԲ։
• ՆՀԲ յուշ առնել ձևից է հանում։
Հոծ բազմամբոխ լիութեամբ. (Ագաթ.։)
πυκνός densus, spissus, et multus συνεχός continuus. Խիտ. կուռ. պատարուն. լի. յաճախ. անընդհատ. տխած կոխած, լեցուն.
Անգայան, եւ հոծն։ Հոծն վասն մանկանցն շարամօտն գոլ առ միմեանս, եւ անգայան վասն տարակացելոյն ի միմեանս. (Փիլ. լին.։)
Ճշմարիտ ասացուածովք հոծ եւ հիտ. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Հոծ եւ խիտ բազմութեամբ։ Ի հոծ եւ ի հիտ շտեմարանաց. (Պիտ.։)
Հոծ եւ խիտ յարամանական ձեւացեալ. (Մագ. ՟Ծ՟Գ։)
Բազում ինչ արդ ե՛ւ հոծս ե՛ւ փոքունս ասելով՝ թերեւս օրինադիր տարաձեւ երեւեսցի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Լիցին պահք հանգիստ ի խիտ եւ ի հոծ աշխատութեանցն. (Բրս. պհ.։)
to thicken, to condense;
հոծեալ բերան, thickened utterance.
to be condensed, to grow thick;
to fill, to be filled.
Խտանալ. կռիլ. սերտիլ. պնդիլ. թանձրանալ. ամրանալ. լի լինել. խճողիլ. յաճախել.
Հոծեալ եւ յարմարեալ որմունքն. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Հոտ ընդ հոտ հոծին. (Եղիշ. յես.։)
Զլերինս պարարտարօտս, զհոծեալս էրէովքն. (Փարպ.։)
Լնուն հոծին այնուհետեւ ամպք ձեամբք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Սիրով հոծեալս. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Հոծեալ պատերազմունք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զուխտս հոծեալս բանի. (Լմբ. պտրգ.) իբր լիապատար. եւ կամ ըստ յաջորդ նշ։
ՀՈԾԻԼ իբր Հոտիլ. կամ գարշ հոտ բուրել.
Մեղկեալ ... հոտ ընդ հոտ հոծին, բերան համբուրէ (կամ համբուրեն). (Եղիշ. յես.։)
ՀՈԾԵԱԼ ԲԵՐԱՆ կամ ԲԱՆ, իբր Հոտեալ, կամ հիւծեալ.
Ի կարգ սրբոցն բանից իմոյս հոծեալ բերանոյ բանիցս յեռեալ. (Խոսր.։)
Իշխեմ իմովս հոծեալ բերանով յիշել զսուրբդ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Արժանի է օրհնութեան եւ գոհութեան ոչ միայն ի մերս հոծեալ բերանոց, այլեւ յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց. (Լմբ. սղ.։)
Հոզեալ (կամ հողեալ) բանիւք իմովք , թերեւս գրելի էր, հոծեալ։
Նոյնպէս իմա՛ զասելն (Յհ. կթ.)
Համր եղիցի հովեալ բերանս։
cf. Հերհեր.
density, thickness, denseness.
πυκνότης densitas. Խտութիւն. սերտութիւն. լիութիւն. թանձրութիւն. պնդութիւն.
Ոսկւոյ ոստ վասն հոծութեանն կարծրագոյն ելով՝ սեւացեալ ադամանտ կոչի։ Հոծութեամբ քան զոսկի հոծագոյն գոլով՝ պղինծ եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
Հոծութեան, եւ անգայտութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Յանօսրութենէ, եւ ի հոծութենէ։ Զհոծութիւն եւ զխտութիւն օդոյն։ Հոծութեամբն ըմբռնեալ անխափան. (Փիլ.։)
October.
• (սեռ. -ի) «մարտից հաշ-ուած ութերորդ ամիսը» (ըստ լատինական տումարի) Եւս. քր. Երզն. մտթ. գրուած է նաև ոկտոբռ, սեռ. ոկտոբռի Սոկր. 196, ոկ-տոմբր Սոկր. 639, ոկտոմբրի Սոկր. 310, 670. նոր բառեր են հոկտեմբերեան, հոկ-տեմբերիկ։
• = Յն. ὄϰτώβριος, որ փոխառեալ է լտ. october հոմանիշից. բուն նշանակում է «ութերորդ ամիս» և կազմուած է լտ. octo «ութը» բառից. տարածուած է բոլոր եւրո-պական և այլ լեզուների մէջ. ինչ. գերմ. Ok-tober, ֆրանս. octobre, իտալ. ottobre, ռուս. вктябрь ևն. հայ բառը այսպէ՛ս է ձևափո-խուած, ազդեցութեամբ սեպտեմբեր, նոյեմ-բեր և դեկտեմբեր բառերի. հմմտ. վրաց. ოკტომბერი ոկտոմբերի՝ որ նոյն ամսա-նունների ազդեցութեամբ ստացել է աւելորո մ ձայնը։-Հիւբշ. 367։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ նաև գաւառականներում. ինչ. Ննխ. հօգդէմ-փէր, Պլ. հօքդէմփէր, Ղրբ. հօկտէմբէր ևն։
Ամիսն հռովմայեցւոց՝ ոգդօ՛պէր october ὁκτόβρος . այսինքն ութերորդ սկսեալ ի մարտէ.
Երկուց ամսոց անուանք փոխեցան. սեպտեմբերի՝ գերմանիկոս, եւ հոկտեմբերի՝ պարթենիկոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կատարեցաւ ի հոկտեմբերի ամսոյ ի ՟Ի՟Գ. (Երզն. մտթ.։)
earth, clay, dust;
ground, land, soil;
land, territory, dominions;
tomb;
նախնական, երկրորդական, երրորդական, անցողական, ողողական —ք, primitive or primordial, secondary, tertiary, transport, alluvial soil or rock;
— թափչի, fuller's earth;
—ի գլուխ լինել, — արկանել զգլխով, to throw dust or ashes on one's head;
ի — իջանել or ննջել, to be buried;
—ոյ եւ պատանաց չլինել արժանի, to be unworthy of burial, of funeral honours;
to be left unburied, without a tomb;
տալ —ոյ զմարմին, to inter, to bury, to entomb.
• , ո հլ. «հող, գետին», լայնառաս նաև «գերեզման, կալուած, արտ» ՍԳը. Բուս. Եզն. որից հողաբեր Ագաթ. ճողաբլուր Ես. իե. 2, հողագործ ՍԳր. հողաթաւալ Ա-գաթ. հողաթափ ՍԳր. հողախառն Բ. մկ. ղ. 41. հոոածին Իմ. է. 1. Երեմ. խթ. 33. հո-ղակալ Կոչ. հողամաղ «թռչունը» ՍԳր. «փո-շու շամանդաղ» Եզն. հողեղէն ՍԳր. Եզն թանձրահող Պիտ. փիլ. Շիր. անօսրահող Նոնն. 15. թեթևահող Փիլ. այլաբ. ևն։ Նոր բառեր են հողատէր, հողատիրութիւն, հողա-տիրական, հողազուրկ, սակաւահող, կաւա-հող, սևահող, աւազահող, հողաբաժանութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pol-ձևից. սրա մերձաւոր ցեղակիցն է հսլ. polje «դաշտ, արտ». բուն նշանակում է «բացավայր» և նոյն է հյ. հոլ. «բաց, մերկ» բառի հետ. աւելի ընդարձակ տե՛ս անդ։
• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] xōl «աւազ» բառից է դնում հյ. խօլ, որով անշուշտ ուզում է հասկանալ հող։ (Այս բառի հետ Մառ. Ocн. Taблицы, էջ 5 միացնում է ասոր. ❇ xāla «աւազ», մանդ. [hebrew word] hīllīa «փոշի» և վրաց. sila «աւազ», որոնց արմատը դնում է սեմ. qll
• բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. հիւլէ և χόος χῶμα «հող», սանս. կօ, արաբ. (եմա-պրս.) xak «հող»։ Peterm. 26, 38 լտ. solum։ Böttich. Arica 79, 312 սանս. oula, ռուս. polū, գերմ. Feld։ Lag. Ur-gesch. 801 հսլ. pole, անգսք. folde, fild։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 5 լտ. pulvis «փոշի» և սանս. purisa։ Karo-lides, Րλ. συγϰρ. 102 կպդվկ. χαίζι «դաշտ», յն. χαμαί, γαμελός, լտ. hu-mue.-Meillet MSL 8, 154 համեմա-տում է հսլ. polye և ռուս. полт «տախ-տակամած, յատակ» բառերի հետ։ Tho-maschek, Die alten Thrak. II, 18 լիթ. pilis «բերդ», piltas «լցեալ», յն. πόλιշ «քաղաք», թրակ. πόλτυν «փայ-տեայ տուն» բառերի հետ։ Հիւնք. հիւղէ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 61 չի ընդունում հսլ. polje և ռուս. полe, ինչ-պէս նաև լտ. pulvis և ամէնից աւելի յարմար է գտնում լտ. solum «յատակ, հիմք, երկիր, ոտքի տակը»։ (Սրա հետ միացւում են հիռլ. fol, գոթ. sulja, հբգ. sola, անգսք. solu «ոտքի տակը». հմմտ. նաև ֆրանս. sol, իտալ. suolo, սպան. suelo «հող, գետին». նախաձևն է հնխ. suol-, sul-ըստ Walde 723, որոնք սակայն չեն կարող տալ հյ. հող ձևը)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. hól «հոռ»։ Մառ. ИАН 1917, 330 ավար. xur «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Կր. Մշ. հող, Երև. Խրբ. Շմ. հօղ, Սչ. հօղ, ֆըղ, Ագլ. Տփ. հուղ, Ասլ. հէօ՛ղ, Զթ. հիւղ, Կր. Հճ. ֆող, Ախց. Երև. Ննխ. ֆօղ, Ակն. ֆէօղ, ֆէղ, Սեբ. ֆէղ, Գոր. վէղ, Ղրբ. վըէղ, Ջղ. Սլմ. Վն. խող (սեռ. Վն. խուղու), Պլ. Ռ. խօղ, Մկ. Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուղ, Մրղ. խուէղ, Սվեդ. խիւղ, Հմշ. խէօղ։ Նոր բառեր են անհող, հողաբան, հողագուղձ, հողածածկ, հողահամ, հողահանել, հողա-հարկ, հողահոտ, հողափարտակ, հողդար, հողդրամ, հողել, հողլաթ, հողկալ, հողշոր, հողկիկ, հողմաղ, հողշաղ, հողգլուխ, հողոտ. հողոտիլ, հողոց, հողսորիկ, հողսրիլ, հող-վար, հողվարք, հողվրդի (Հճ. հօղվէդի), հողտապան, հողք (որ և միջ. հյ. հողք «գե-րեզման» Սմբ. պտմ. 130)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Զիլէի հողլաթ (Յուշար-ձան էջ 327). մեր բառից (իբր հին փոխա-ռութիւն) կարող է լինել նաև քրդ. խօլ «հող, երկիր, գետին»։
ՀՈՂ. որպէս Գերեզման ընդ հողով.
(լծ. յն. հիւլէ. եւ խօ՛օս, խօ՛մա. սանս. կօ. արաբ. խաք ). χοῦς կամ χόος, χνοῦς, γῆ terra, pulvis ἕδαφος solum. Մին ի չորից տարերաց՝ թանձր եւ ծանր։ Ընդհանրապէս՝ Երկիր. ցամաք. եւ ի մասնաւորի՝ Գետին, եւ փոշի երկրի.
Ստեղծ տէր աստուած զմարդն հող յերկրէ։ Այլ հող առցեն, եւ ծեփեսցեն զտունն։ Արկին հող զգլխովք իւրեանց։ Հող ցանէր ի վերայ։ Լեսի զնոսա իբրեւ զհող երկրի։ Զհող ոտից քոց լիզեսցեն։ Ամենայն եղեւ ի հողոյ, եւ ամենայն դառնայ ի հող.եւ այլն։
Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի։ Ի հող իջանել, կամ ննջել։ Անուանք նոցա ի հողս իւրեանց։ Հողոյ եւ պատանոյ չլինել արժանի. (Յոբ.։ Սղ.։ ՟Բ. Մակ.։)
ՀՈՂ, իբր Կալուած. արտ. ստացուած գետնոյ.
Զհող եկեղեցւոյն, զոր տուեալ էր թագաւորին տրդատայ։ Յեօթն հողոյն զհինգն հատանէր յարքունիս, եւ միայն թողոյր երկու հողս եւ այլն. (Բուզ. ՟Ե. 31։ նոյնպէս եւ Ուռպ.։)
ՀՈՂ Ի ԳԼՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. γῆ կամ γῆν καταπάσσω terra կամ terram conspergo, aspergo. Հող արկանել զգլխով. հող՝ փոշի՝ մոխիր ցանել ի գլուխն.
Հող ի գլուխ լինէին։ Հող ի գլուխ քրձազգած լինէին։ Հող ի գլուխ լերո՛ւք. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 15։ Միք. ՟Ա. 10։)
Հող ի գլուխ լինէին։ Հողս արկեալ զվարսիւք։ Հող ի գլուխ տանէին. ի յն. դնի մոխիր կամ բուռ։
alluvion.
produced by the earth.
Որ ինչ է Բերք հողոյ. հողածին. հողեղէն.
Մարդ հողաբեր յաշխարհ գայցէ ըստ պատկերի աստուծոյ. (Ագաթ.։)
digging the earth.
cf. ԳԵՏՆԱԲԻՐ։ Իսկ ՀՈՂԱԲԻՐՔ. գ. Բրիչ. բահ. կամ Բրելն զհող.
Ի ծախս օդենեացն, ուստի զմաշկեղէն հանդերձիկն կազմեն, նովին եւ զհողաբիրսն հայթայթեն. (Եղիշ. երէց.։)
hank of earth, embankment, mound, dike, dam, mole, break-water;
causeway;
rampart, intrenchment;
—ս կանգնել, to intrench, to fortify with trenches.
χῶμα, πρόσχωμα agger, tumulus. Բլուր հողոյ. հող կուտեալ իբրեւ զբլուր, թումբ. եւ Աւերակ.
Եդիր զքաղաքս ի հողաբլուրս. (Ես. ՟Ի՟Ե. 2։)
Զտաճար պաշտաման նոցա աճիւնացուցեալ՝ հողաբլուր կացոյց. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
Եղիցին քաղաքք հողաբլուրք. (Մեսր. երէց.։)
Շինեաց զհողաբլուր բարձրաւանդակն յափն գետոյն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Հողաբլուր արարեալ ի վերայ սուրբ եկեղեցւոյն. (Ուռպ.։)
Աւերեցին եւ քանդեցին՝ հողաբըլուր թողին ըզնա. (Շ. եդես.։)
ridge, border, shelving-bed.
born of, or produced by the earth;
—ք, produce of the earth.
Բուսեալ ի հողոյ, եւ Բոյս հողոյ.
Ծառ անշնչական հողաբոյս. (Նար. մծբ.։)
Ջրոյն բնութիւն գոյ յոլովագոյն ի հողաբոյսս. (Եղիշ. ՟Բ։)
earth-coloured.
agriculturist, farmer, cultivator, husbandman, ploughman.
γεώργιος, γεωργός γῆς, ἁρότριος agricola, rusticus, arator. Որ գործէ զհող, զերկիր, զարտ. երկրագործ. մշակ. արդիւնարար. տե՛ս (Ծն. ՟Թ. 20։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 23։ Զաք. ՟Ժ՟Գ. 5։ Ղկ. ՟Ժ՟Է. 7։)
Շինօղք, եւ հողագործք։ Եզանց հողագործաց. (Յճխ. ՟Ե. եւ ՟Ի՟Գ։)
Զի՛նչ օրէնք հողագործացն են, այն օրէնք վարդապետացն են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Տե՛ս զհողագործաց արդիւնս, եւ զդատարկաց վիշտս. (Համամ առակ.։)
Մերթ՝ Հողագործական.
Հողագործ մշակութեան պարապեալ. (Յհ. կթ.։)
husbandry, agriculture, tillage.
γεώργιον, γεωργία agricolatio, agricultura. Արուեստ եւ գործ հողագործաց. երկրագործութիւն. մշակութիւն.
Մրուեցից ի քեզ զհողագործութն, եւ զհողագործութիւն իւր. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 23։)
Զի նորա ո՛չ գոյ հողագործութիւն (կամ երկրագործութիւն). (Առակ. ՟Զ. 7։)
Զհողագործութեանն հարկանել գործ. (Պտմ. աղեքս.։)
Որպէս հողագործութեան՝ սերմն եւ արօրն. (Գէ. ես.։)
Երկաթն ի գործ հողագործութեան պիտանացու է, այլ ի սպանութիւն կարի իսկ անպիտան. (Կիւրղ. ել.։)
Որ զերկիրս փոխանակ հողագործութեան արօրադրէք, եւ սերմանէք զբանն կենաց. (Մեկն. ղկ.։)
terrestrial globe, the globe.
living in the earth;
earthed.
Դարանեալ բունեալ ի ներքոյ հողոյ.
Եւ որ ներքոյ երկրի հողադարան սողնոց որջացելոց երկրիս. (Վրդն. ել.։)
burial-tax;
land-tax.
Դրամ տուեալ քահանայից վասն (օրհնութեան) հողոյ գերեզմանաց, որպէս եւ տէրութեան ի գն տեղւոյ շիրմաց.
Յաղագս դատաստանի անուանեալ հողադրամաց։ Հողադրամդ այժմ անուանեալ՝ ո՛չ է ի կանոնական հրամանաց։ Դրամդ հողոյ ի կապալաւոր քահանայից եղեւ՝ վաճառել զգերեզմանս. բայց քրիստովնեայք ըստ յուսոյ տան զդրամն հողոյ. (Մխ. դտ.։)
kneaded or formed of earth, earthly, terrestrial.
Ի հողոյ զանգեալ. հողանիւթ. հողեղէն.
Հողազանգուածն բնութեամբ մարտուցեալ։ Հողազանգուածն քանակութեան մսեղէն էութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Ի հողազանգուած բնութենէս մերմէ. (Տօնակ.։)
rolling on the earth, or in the dust;
mundane, worldly.
Որ ի հող թաւալի. եւ Երկրաքարշ.
Հողաթաւալ հողահեղձոյց սատակումն դիակոյտ բազմութեան. (Յհ. կթ.։)
Հողամաղ (թռչունն է) հողաթաւալք. (Վրդն. ել.։)
Ի հողաթաւալ մեղսաթաթաւ մարդկանէս. (Ագաթ.։)
Հողաթաւալ միտք, կամ հոգի եւ մարմին. (Տօնակ.։ Լծ. կոչ.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
σανδάλιον calceus, caleamentum, sandalium. Ագանելի ոտից ի կաշւոյ՝ ո՛ր եւ է ձեւով. մոյկ, սանդալ, տրեխ, կոշիկ. (որ թափէ կամ դափէ զհող ի կոխելն զերկիր, կամ ի բաց թափէ եւ պահէ զոտս ի հողոյ)
Հողաթափք իւրեանց հնացեալք եւ կարկատեալք. (Յես. ՟Թ. 5։)
Լո՛յծ զհողաթափս յոտից քոց։ Ագանել հողաթափս։ Ա՛րկ զհողաթափս յոտս քո. (Ես. ՟Ի. 2։ Մրկ. ՟Զ. 9։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Իջեալ եկաց հողաթափօքն ի վերայ հանդերձին. (Ճ. ՟Բ.։)
Սուրհանդակք հետեւակք՝ զանգապանօք ունին հողաթափս. (Մխ. դտ.։)
mixed with earth;
earthy.
Խառն ընդ հողոյ (կամ մոխրոյ, ըստ յն)
Կէսք զաւազն զխիճն հողախառն առ հասարակ յարձակելոցն ի վերայ յարձակէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 41։)
cf. Գետնախշտի;
— հանգիստ, resting place in earth, grave, sepulchre, tomb.
Ոյր կամ ուր խշտիքն՝ այսինքն անկողինն է հող. cf. ԳԵՏՆԱԽՇՏԻ.
Ամփոփեալ հաւաքեցին ի քարապատուար շիրմի հողախշտի հանգստի. (Նար. խչ.։)
cf. Հողածնեալ.
γηγένης terrigena. Ի հողոյ ծնեալ. ծնունդ երկրի. երկրածին. մարդ. ադամ. եւ Ամենայն կենդանի՝ մանաւանդ ցամաքային.
Ծնունդ հողածնի (կամ հողածին) նախաստեղծին. (Իմ. ՟Է. 1։)
Մի՛ նստցի ի նմա ծնունդ հողածնի. յն. մարդոյ. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 33։)
Տասներորդ է նոյ ի հողածնէն. այսինքն յադամայ. (Փիլ. լին.։)
Հողածին մարդ, կամ բնութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Շար.։ Յիսուս որդի.։ Նար. ՟Հ։)
Ազգ մարդկան տիրեմք հողածին կենդանեաց։ Զհողածին եւ զծովային տեսակս կենդանեաց։ Բնաւ հողածին կենդանեաց զարմս ծննդովքն եւ ձագուցն երամովք. (Պիտ.։)
earth-born.
Ասաց ստեղծիչն հողածնիցելոյն (ադամայ). (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անհիւթականն հողանիւթ գոլով, զի զհողածնեալքս հօրն ընծայեսցէ աստուածորդին. (Շար.։)
Ի տեսողէդ պարսաւիմ, եւ ի հողածնելոցս երանիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Զի՞նչ է մարդ, կամ որդի մարդոյ ... զի ոչ՝ հողածնելոցս զվայելս երկրի բաւական համարեցար, այլեւ զերկնիցդ փառս խոստացար. (Լմբ. սղ.։)
turf, peat.
land-holder.
Որ ունի զհող ինչ սեպհական. տէր գետնոյ. հողին տէրը.
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
earth-eating, feeding on earth.
Կերօղ զհող.
Օձ հողակեր (Ագաթ.։ Կանոն.։)
Ոչ միայն հողակերք, այլեւ հողահերձք. (Եղիշ. թաղմ.։)
made of earth, earthen.
cf. Հողաբլուր.
Կուտեսցէ հողակոյտս. (Ամբ. ՟Ա. 10։)
Իբրեւ զկարկառս եւ զհողակոյտս. (Գէ. ես.։)
Նստան առ նմա իբրեւ ի վերայ հողակուտի մեռելոց. (Իսիւք.։)
Հողակոյտ բլուրս, կամ բլրոյն. (Պիտ.։ Նար. խչ.։)
to listen, to obey, to give ear to, to acquiesce, to yield, to consent, to submit;
չ-, to turn a deaf ear, to refuse consent, to disobey.
ἁκούω, ὐπακούω, πείθομαι , πειθαρχέω. audio, obedio, pareo, obtempero. Հանդարտ ոգւովն ունկն դնել, կամ Յանձն առնուլ զլուեալ բանն հեզութեամբ եւ հլութեամբ. հնազանդիլ. հպատակիլ. լսել բանի. ունկնդիր լինել. մռել, մտիկ ընել. տինկլէմէք. իդաաթ էթմէք.. (տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Թ. 10։ Օր. ՟Ժ՟Ը. 14։ Դատ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 25։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 11։ Իմ. ՟Ը. 12։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 8։ ՟Լ՟Բ. 33։ ՟Լ՟Զ. 25։ ՟Լ՟Բ. 15։ Գծ. ՟Զ. 7։ Յայտ. ՟Ժ՟Թ. 10։)
Կամ որպէս προσέχω (յորմէ Պռօսխօմէն). Ուշ ունել. ունկն դնել զգուշութեամբ. attendo, obtempero. (Օր. ՟Ա. 45։ Առակ. ՟Ա. 25։ Յով. ՟Ի՟Է. 6։ Ես. ՟Լ՟Բ. 4։ Երեմ. ՟Է. 24։ ՟Ի՟Ե. 4։ Գծ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 7։ ՟Ժ՟Զ. 14. եւ այլն։)
Կամ որպէս πείθομαι. Հաւանիլ. ընդունել. յանձն առնուլ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 14։ ՟Ի՟Գ. 21։ ՟Ի՟Է. 11։ Յկ. ՟Գ. 3։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս ոճով ասի.
Որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն։ Արժանաւոր մեծաց վարձուց լինիցի, եթէ անսայցէ աստուծոյ. այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի. (Եզնիկ.)
Եթէ ասնայցես, աղերսեմ։ Քահանայապետին բարբառոյ անսաց. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Ա։)
Անսայ (այսինքն յանձն առնու) եւ զվարելն եւս ի հոգւոյն, եւ մարտ ապտերազմի տալ ընդ թշնամւոյն։ Բարութեանց պատճառք հաւանելեացն, զոր օրինակ չարեաց պատճառաք նոյն է չանսալեացն. այսինքն չանսացողաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13. 23։)
ἁνίημι. dimitto, remitto, indulgeo. Ներել. զիջանիլ. թոյլ առնել. թողացուցանել. տեղի տալ. թող տալ, աչք խփել. գօյ վէրմէք, մազուր պույուրմագ.
Ոչ եւս անսացից նոցա. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 6։)
Եթէ իցէ՞ լուիցեն, եւ անսայցեն. (Եզեկ. ՟Գ. 11։)
Որոց եւ ոչ ա ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն. (Գաղ. ՟Բ. 5։)
Երկայնմտութեամբ ներէ, թողու, անսայ. (Ագաթ.։)
Ընդ միշտ անսալոյն՝ ներող. (Նար. ՟Խ՟Թ։)
Սքանչացի՛ր ընդ քրիստոսի անսալ եւ ներելն. (Նանայ.։)
Հանդարտել. տանել. ժոյժ ունել. համբերել. սոպր էթմէք.
Միթէ մի՞շտ լռիցեմ, եւ անսայցեմ։ Ի վերայ ամենայնի այսորիկ անսաս տէր, ե՛ լռեցեր. (Ես. ՟Խ՟Բ. 14։ ՟Կ՟Դ. 12։)
Եւ ոչ բարբառոյ բանից ձեռոց անսացից. (Յոբ. ՟Զ. 26։)
Գութ մարդասիրին աստուծոյ ոչ անսաց միշտ յայսպիսի մնալ մեզ վտանգս. (Խոսր.։)
Թշնամանեմք զնա. իսկ նա անսայ, ոչ զայրանայ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Որ ընկերին անսասցէ՝ առնե զմեղս, եթէ պարտակա՞ն իցէ մեղացն ... Պիղատոս անսացեալ մատնչացն՝ մեղս ընդունէր. (Բրս. հց.։)
Մորենի դիւրայրեաց է, եւ վաղ անսայ հրոյ. (Կիւրղ. ել.։)
Երկայնամտել. յարատեւել. երկայնմտութեամբ սպասել. կալ մնալ. տիտիկ ընել, համբերել, սպասել, կենալ.
Ոչ անսացին խորհրդոց նորա. (Սղ. ՟Ճ՟Ե. 13։)
Ի լռել իմում անսասցեն ինձ. (Իմ. ՟Ը. 12։)
Անսացէ՛ք աստ այլ սակաւ աւուրս եւս. (Վրք. հց. ձ։)
Ոչ անսալ՝ ուր ժողովեալն են։ Բժշկութեան անսալ. (Բրս.։ հց։)
Անսային դիպող ժամանակի. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։)
Պսակն քո պատրաստեալ է. հրեշտակք անսան քեզ (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
Անսային գտանել ժամանակ դիպող. (Հ. կիլիկ.։)
Անսալ ունիմ, մինչեւ լցցի բեռամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Աճման մարմնոյն անսայ։ Անսայ եւ իսրայէլական ազգին, զի ինքնակամ դիմեսցեն. (Ագաթ.։)
Ի սեբաստացւոց քաղաքին անսայր՝ հաւաքել զնիւթ վարդապետութեան. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Համբերելով անսացեալ, մինչեւ ի մտանել հակառակորդացն. (Պիտ.։)
Ներէ, եւ անսայ ապաշխարութեան. (Խոսր.։)
Նոյնպէս իմա՛ եւ հյց. խնդրով.
Զայն անսայր։ Մնալով պետրոսի, նմա զայսոսիկ անսաց. այսինքն ընծայեաց կամ եթող նմա զպատիւ. (Նանայ.։)
Ինքն իսկ անսայր քահանայութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 5.) իմա՛, ակնկալեալ մնայր. յն. խորհէր կամ կամէր։
that is not slippery;
that does not stumble;
firm, sure;
infallible.
Ուր չիք սայթաքել. անգայթ. առանց գթելոյ, եւ առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, անխափան. անվրէպ. գայմազ. մուգարէէր.
Նահանջելոյս անսայթաք վերընթացութիւն. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Անսայթաք պողոտայ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յայնմ հետէ անսայթաք հարկեաց տրայիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 52։)
cf. Անսայթաք.
Անսայթաքելի ոտիցն հետովք։ Անսայթաքելի խօսողութիւն։ Անսայթաքելի քարոզչիս. (Նար. առաք. եւ Նար. ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. յիշ.։)
without bridle, without reins;
unbridled, unrestrained;
unruly, ungovernable.
Զրկեալ ի սանէ. անզաւակ. ուստի ԱՆՍԱՆ ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ՝ է Անզաւակել. ἁτεκνόω. liberis orbo.
Արտաքուստ անսան կացոյց զձեզ սուր. (Ածաբ. կարկտ.։)
ἁχάλινος. infrenis, effrenis. Ոյր չիք սանձ. անկապ. արձակ. անարգել. անդուռն. զապթսըզ, նամազպուդ.
Ի վերայ անսանձ բերանոց դուրս դնել. (Փիլ. իմաստն.։)
Զանսանձ լեզուսն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
unshaken, immovable, firm.
ἁσάλευτος. inconcussus, immotus. Որ ոչ սասանի. անյողդողդ. անշարժ. անդրդուելի. սարսըլմազ, մուգարրէր.
ἁσαλεύτως. constanter. Առանց սասանելոյ.
Անսասան մնացի յաստուածպաշտութիւն. (Վրդն. սղ.։)
cf. Անսասան.
Հաւատարիմ բանն, եւ անսասանելի՛ հոգւոյն օրէնք. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Շինեաց զկաթողիկէ սուրբ անսասանելի հաստատութեամբ. (Շ. իմ. եղանակ.։)
Անսասանելի հաստատութիւն, կամ ուղղութիւն։ Հիմամբ անսասանելեաւ։ Անսասանելի շաղկապք սիրոյ. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Հ՟Ե. Նար. առաք.։)
Անսասանելի եւ հաստատուն յուսոյն մերոյ. (Շար.։)
Կա՛ց դու անսասանելի ի քում հաստատութեանդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Հաստատեաց զաշխարհս ի հաւատս անսասանելի. (Շար. (որ լինի եւ մակդիր հաւատոց։))
ungovernable, unruly, disobedient, obstinate, incorrigible.
Իբր Անանսացօղ. հեստ յանսալոյ, կամ անամոքելի սաստիւ. անհանդարտ. անհնազանդ. ըմբոստ. խեռ. ստահակ, կամ անսանձ. ապարասան. զապթսըզ, իդաաթսըզ.
Անսաստ ալիք ծովու. յն. վայրենի. (Յուդ. 13։)
Սաստեալ գազանին իբր շան՝ ցածուցանէ յանսաստ գազանութենէն. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ զձի տրմուղ՝ անսաստ է (կամ անսաստէ). (ՃՃ.։)
cf. Անսաստ.
Արտաքոյ անյագ սահմանին հանէ զմեզ (բանս) յանսաստելի անդունդս արշաւանաց իւրոց. (Վեցօր. ՟Զ։)
to disobey, to resist, to be refractory.
παραβαίνω, παρακούω. transgredior, praevaricor, ngligo, non obtempero. Չանսալ. հեստել. ըմբոստանալ. ի բաց ոստնուլ կամ վազել. ստունգանել. միւդիւ օլմամագ.
Անսաստեցէք ելէք ի լեառն։ Անսաստեալ ելին ի գլուխ լերինն. (Օր. ՟Ա. 43։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 44։)
Անսաստել ումեք աստուծոյ՝ չար է. (Եզնիկ.։)
Անսաստեցաք ի բանիցն։ Միթէ անսաստեա՞ց քրիստոսի հրամանացն անօթն ընտիր. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։ եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Յանսաստել բանին (ի մտաց) առանց զգուշութեան կորուսաք զպատմութիւնն. (Վեցօր. ՟Ը։)
without having a table for eating.
Որոյ չիք սեղան կամ կերակուր պատրաստեալ.
Տեսանել զանսեղանն. զգունոյն դեղնութիւնն, զփաշերութիւնն. (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
steril.
ἅγονος. prole carens, sterilis. Ոյր չիք սերունդ կամ ծնունդ. անսերմն. անզաւակ. գըսըր.
(Սարրա) անպտուղ եւ անսեր եւ ամուլ ելով։ Անսեր եւ անծնունդ ի բարի թեւակոխութեանց։ Անսերք եւ անսերմանք յիմաստասիրութենէ։ Անբանիցն ոգիք աղբիւր մտաց ոչ ունելով՝ ի խորհրդոյ են անսերք. (Փիլ.։)
Մի՛ զայլ ընդ այլոյ փոխադրել անսեր եւ անքատակ բացատրութեամբ. (Երզն. քեր.։)
without seed;
unfruitful, barren.
ԱՆՍԵՐՄՆ որ եւ ԱՆՍԵՐՄ. ἅγονος. non generans, sterilis. Անսեր. անծնունդ.
Մի՛ եղիցի անսերմն (կամ անսերմ) եւ ամուլ յերկրի քում. (Ել. ՟Ի՟Գ. 26։)
Մի՛ եղիցի կին ամուլ, եւ այր անսերմն։ Զարս՝ որ անսերմն էին, աբրահամաւ քաջալերէր. (Եփր. ել. եւ Եփր. համաբ.։)
Զի որ անմարմին ոք է, նա եւ անսերմն է։ (Ջորիք) անսերմն եւ անծնունդք են. (Եզնիկ.։)
Իմաստունն՝ անսերմն է եւ անպտուղ ի յատկական սերմանէ, բազմաբեղուն ի սկզբնականէն (յիմաստութենէն աստուծոյ). (Փիլ. լին.։)
ἅσπαρτος. non satus, non seminatus. Ոչ սերմանեալ. ոչ ցանեալ. ուր չիցէ արկեալ սերմն. էքինմէմիշ.
Այգի անսերմն. (Խոսր.։)
Փութայ կակղել, եւ զանսերմանսն սերմանել. (Պիտ.։)
Եւ Որ ինչ լինի առանց սերման, կամ որոյ չիք սերմն.
Անսերմն յղութիւն, կամ ծնունդ. (Շար.։ Ծառ անսերմն. Վստկ. ՟Ծ՟Դ։)
Առանց սերմանելոյ.
Անսերմն, եւ առանց վարելոյ ամենայն ինչ բուսանէր. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
without love, — affection;
cold, unfeeling.
Ուր չիք սէր. անբաժ ի սիրոյ.
Բազումք են ցնորեալ, անսէր, ապուշ. (Կանոն.։)
Յիշատակէ զանանձուկ եւ զանսէր ժամանակն (գեհենին). (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
Ցուրտ հմութիւն անսէր եւ անհաղորդ եւ անգութ կենաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
without nourishment.
(իբր Անսուն). Անսնունդ, անաճ. անբարգաւաճ. հասըլսըզ.
Զորս ի դէպ է անսին խոստովանել զնոսա ծնունդս. (Յհ. իմ. ատ. ՟Է։)
who has neither lovers nor friends;
antipathetic.
Իբր Այն՝ ոյր չգուցէ սիրելի ոք կամ բարեկամ.
heartless.
ἁκάρδιος. vecors, excors. Որ չունի զսիրտ. վատասիրտ. եիւրէքսիզ, ճէսարէթսիզ.
without fault;
infallible, impeccable;
infallibly.
ԱՆՍԽԱԼ գրի եւ ԱՆՍՂԱԼ. ἁπλανής, ἁσφαλής. erroris expers, non erraticus, stabilis, firmus, securus, infallibilis. Ազատ ի սխալանաց. անմոլար. անվրէպ. ուղիղ. զգուշաւոր. ապահով. ստոյգ. աներկբայ. հաստատուն. անյողդողդ. խալատսըզ. եանզլըշսըզ, եանզըլմազ, սահիհ, սազ, էմին.
Արհեստ ըստ իւրում բանին անսխալ է. իսկ ըստ ենթակային թուի սխալական գոլ. իսկ մակացութիւն ե՛ւ ըստ իւրում բանին, ե՛ւ ըստ ենթակային անսխալ է. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Անսխալ վերաբերեալ բան։ Անսխալ կարծիք, կամ իրք, առաջնորդութիւն հաւատոյն, տնկագործութիւն. (Պիտ.։)
Հաստատուն եւ անսխալ կարգաւորութիւնք. (Փարպ.։)
Անսխալ հոգւով, կամ հանդիպմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Անսխալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Սիրտք անմտաց ոչ են անսխալք։ (Արմատ անսխալ յիմաստութենէ. Առակ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Իմ. ՟Գ. 15։)
Իրք արեաց աշխարհիս աջող լինի եւ անսխալ. (Փարպ.։)
Փութացայ անցանել ընդ կամուրջ անսխալ խոստման բանիս. (Արշ.։)
without beginning.
Է եւ գոյ անսկզբնաբար եւ մշտնջենաւորապէս. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անմայր ի հօրէ անսկզբնաբար։ Զանսկզբնաբար բղխումն. (Շար.։)
Անսկզբնաբար աստուածաբանել. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
without beginning, that has existed from all eternity.
Անսկզբնական զօրութիւն։ Սկիզբն անսկզբնականին գոյութեան. (Ագաթ.։)
Զանսկզբնականն՝ աստուածութեան օրինակ եդ. (Ոսկ. ես.։)
Անսկզբն բանն ծնեալ յանսկզբնական հօրէ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Անսկզբնական բանդ աստուած։ Անսկզբնական բանին հօր. (Ժմ.։ Շար.։)
Սկզբնաւորել անսկզբնական բանին հօր. (Սարկ. տոմ.։)
equally without beginning, coeternal.
συνάναρχος. una vel similiter principii expers. Զուգապէս անսկիզբն ի յաւիտենից. մշտնջենաւորակից.
Անսկզբնակից, եւ մշտնջենաւորակից. (Առ որս. ՟Գ։)
Ըստ աստուածութեանն անսկզբնակից էր ընդ հօր. (Լմբ. սղ.։)
(Հայր) սկիզբն անսկզբնակցացն, եւ պատճառ անքննաբար. (Ոսկիփոր.։)
Կէսք անսկզբնակից ընդ աստուծոյ կամեցան դնել։ Ոչ միայն երկու անսկզբնակիցք գտանին, այլ երեք. (Եզնիկ.։)
without beginning, eternal;
baseless.
ἅναρχος. principii expers, principio carens. Որոյ չիք սկիզբն ժամանակի եւ եղանութեան. անժամանակ, անեղ. որ էն յաւիտենից։ Որպէս ստորոգելի աստուծոյ կամ երից անձանց առ հասարակ.
Զիա՞րդ քննել կարիցեմք սզկբնաւորք զանսկզբանէն. (Ագաթ.։)
Ոչ ոք էր անսկզբանն, որ կոչէր զանուն նորա. (Յճխ. ՟Բ։)
Մի երրորդութիւն, անսկիզբն եւ անժամանակ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Հայր սկիզբն անսկզբանցն. յորմէ որդի ցուցանէ, եւ հոգի սուրբ ի նոցունց յէութենէ. (Վրք. սեղբ.։)
Զանսկիզբն բանդ անձնաւոր։ Տեառն անսկզբան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Ես թէ երկոքեան անսկզբունք, եւ քան զլինելութիւնն են վերագոյնք. (Բրս.։ չար։)
Զի մի՛ երկու իշխանութիւնս անսկզբունս կարծիցի. (Տօնակ.։)
Սկսանիքն ասի յանսկզբնէ ումեմնէ։ Ամենայն մարդ ժամանակօք արարեալ է, եւ անսկիզբն ինչ ոչ գոյ ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
որ եւ ասի ԱՆՍԿԶԲՆԱՒՈՐ. Որպէս յատկութիւն հօր, անծին, անեղագոյն. ոչ ծագեալ յայլմէ անձնէ. անպատճառ. ἅναρχος, ἁγέννητος. principii carens, ingenitus.
Խոստովանիմք զհօր յատկութիւն առանձնաւորութեանն՝ անծին եւ անսկիզբն. (Շ. թղթ.։)
Քեզ միայնոյ սկզբանդ եւ անսկզբանդ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ի հրէական փոքրաբանութիւնն անկանել, միայն անսկզբանն (հօր) զաստուածութիւնն գրել։ (Կամ ըստ արիոսի) Երիս անսկզբունս եւ անկարգս, եւ որպէս թէ իցէ ասել՝ հակառակ աստուածս։ Արդ՝ անսկիզբն է հայր, զի ո՛չ յայլմէ ումեքէ, եւ ոչ յինքենէ նմա գոլն է. եւ այլն։ Զմի եւ զնոյն գիտել զբնութիւն աստուածութեան՝ անսկզբանն, եւ ծնեցելոյ, եւ յառաջ եկելոյ. (Առ որս. ՟Ե. ՟Ժ՟Դ։)
Որդին որդի, եւ ոչ անսկիզբն, քանզի ի հօրէ. ապա եթէ ի ժամանակէ առցես զսկիզբն, ե՛ւ անսկիզբն. վասն զի արարիչ ժամանակաց. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զհօրէ ասեմք, թէ ոչ միայն անսկիզբն, այլ եւ եղեալ իսկ (այսինքն ծնեալ իսկ) յումեքէ չէ. բայց զորդի ասեմք, թէ անսկիզբն է, եւ ծնեալ ի հօրէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
Ոչ երեք անսկզբունք, քանզի հայր միայն է անսկիզբն՝ ոչ յումեքէ ծնեալ ... բայց ըստ ժամանակի անսկզբունք իբրեւ զհայր. (Սարկ. հանգ.։)
Անսկզբան հօր անկզբնակից է եւ որդին. (Լմբ. հանգ.։)
Առանց բանաւոր պատճառի. անհիմն. վայրապար.
Յանհիմն յանսկիզբն ի դողդոջուն խորհրդոց խօսելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եւ ո՛չ անսկիզբն ի ներսք ածեմք զլծակացն (օրինակ), որ արեամբ ողջակիզին պատարագեցաւ. (Միսայ. խչ.։)
infinite, interminable;
perpetual, durable;
inexhaustible.
ἁπέραντος, ἁτέρμων, ἁπειλήμενος , διαρκής, ἁδιάλειπτος. infinitus, termino carens, immensus, indeficiens. Ոյր չիք սպառումն կամ սպառուած. անհատ. անպակաս. անծախ. անանց. եւ անեզր. անվախճան. անկատարած. անհուն. անչափ. անսախման. անդադար. յաւիտենական. դիւքէնմէզ. հատսըզ. հիսապսըզ. նիհայէթսիզ. էպէտի.
Թիւ ամաց նորա անսպառ. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 26։)
Ողորմութիւնք տեառն անսպառ են. (Ողբ. ՟Գ. 22.) յն. ո՛չ պակասին, կամ ոչ սպառին։
Անսպառ ուրախութիւն։ (Ագաթ.։ Ժմ.։)
Անսպառ գետ, կամ բաժակ, շնորհ, խաղացմունք շնորհաց, բերումն, կեանք, կենդանութիւն. (Սարկ. տոմ.։ Նար.։ Խոր. ՟Ա. 1։ Պիտ.։ Խոսր.։ Եզնիկ.։)
Անսպառին եւ մնացականին միայն սկելով. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Յանսպառ յարքայութիւնն. (Ագաթ.։)
Յանսպառ յաւիտեանսն. (Կորիւն.։)
Յանսպառն թողուլ ամանակ. (Պիտ.։)
Յանսպառ ձմերական դժոխս, որ ոչ գոյ վախճան. (Զքր. կթ.։)
Յաւիտենականաւն կորնչիցիմք կորստեամբ, այսինքն անսպառաւն. (Խոսր.։)
Անսպառ ողբումն. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
Յանսպառ պատժապարտութեան. (Տօնակ.։)
Անսպառ թշնամութիւն։ Անսպառ աշխարհ. (Պտմ. աղեքս.։ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
Անսպառ է օգնութիւնն, որ մեզ պարգեւի ի նոցանէ (ի սուրբ գրոց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
Պնդագոյն արթնութեան, անսպառ պահոց. (Բրս. հայեաց.։)
Անսպա՛ռ լերուք յուրախութեան. (Եղիշ. ՟Ա. 9։)
without a prince, — chief, — governor, in anarchy;
vulgar, plebeian.
Անթագաւոր եւ անիշխան. (Լաստ. յիշ.։)
Անիշխանն (է) յառաջնորդ է զրկեալ. (Գե. Ես.։)
Ոյր չիք իշխան եւ տէր. անիշխան, ինքնատէր. որ է սեպհական Աստուծոյ.
Աստուած իշխէ ի վերայ բնաւից, ինքն անիշխան գոլով. (Գր. հր.։)
Իշխէ ամենայնին, եւ ոչ իշխի յումեքէ. զի բայց յԱստուծոյ ոչ ոք է անիշխան. (ՃՃ.։)
Եւ զրկեալն ի սեպհական իշխանէ իւրմէ. անտերունչ. անթագաւոր. անառաջնորդ, ստրուկ. անգլուխ. պաշսըզ, ռայէ.
Չիշխօղ. որ չունի իշխանութիւն ինչ. մերկեալ յիշխանութենէ. ո՛չ ազատ. ո՛չ ինքնիշխան, անզօր.
Այն՝ որ անիշխան եղեւ ընչիցն, լաւ էր նմա՝ թէ չէր զարգացեալ. (Լմբ. ժղ.։)
Դու Տէր ստորիցս եւ երկնից, եւ ես անիշխան շնչոյս եւ ոգւոյս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Մի՛ անիշխան առնել զմեզ ի մերում վիճակիս. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Զի անիշխան արասցէ զմեղացն՝ համարձակութիւն. (Եփր. աւետար.։)
not real, false;
accidental.
Ոչ իսկական կամ իրական եւ գոյացական, այլ՝ պատահական. պատահումն.
Բաժանման իսկիցն, եւ անիսկիցն ... ըստ էութեան եւ ըստ ինքեան, եւ կամ ըստ պատահման. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
bodiless, difformed.
Ոյր ոչ գոյ իրան՝ վասն անմարմին գոլոյն. անձեւ, անկերպարան.
Անմարմնոցն եւ անիրանանց ոգւոց ոչ ինչ ծանր ընդ ոտս անկեալ է եւ խափան եղեալ տեսանել եւ իմանալ զբնութեանն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 90. յորմէ Հին բռ.)
Անիրանունք. անմարմինք, կամ անզգայութիւնք։
Յայնմ նիւթոյ պարտ է կարծել (ասեն) զչարիս, որ անիրան եւ անկերպարան էր. (Եզնիկ.։)
unjust, iniquitous, wicked;
injurious, offensive;
perfidious, disloyal;
false, illegitimate;
tyrannical;
—, յանիրաւի, յ—ս, unjustly, iniquitously.
ἅδικος. injustus, iniquus. Հակառակն իրաւանց. օտար յիրաւանց արդարութեան. անարդար. անօրէն. սուտ. ոչ իրաւացի (անձն կամ իր). նեհագ. շերիսիզ. ատալէթսիզ.
Մի՛ հաւանիցիս ընդ անիրաւի՝ լինել վկայ անիրաւ։ Յառնէ անիրաւէ փրկեցեր զիս։ Յանիրաւէ փրկեսցէ զիս Տէր։ Զշրթունս անիրաւս մերժեա՛ ի քէն։ Լեզու անիրաւ։ Լեզու անիրաւի։ Ո՛չ է արդարոյ եւ ո՛չ մի ինչ անիրաւ։ Որ շշնջեն զանիրաւս։ Խորտակէի զկզակս անիրաւաց. եւ այլն։
Անիրաւիցն է յաջողեալ. (Լմբ.։)
Ստացուածոց ի բաց բառնալով, կամ անիրաւից մահուց ի վերայ եկելոց. (Փիլ.։)
Անիրաւ հրաման, կամ դատաստան. (Խոր.։) (Պիտ.։)
Սակս սրբոյ հայրապետին զանիրաւս խորհէր. (Յհ. կթ.։)
Անիրաւ է պարծել յիմաստս մարմնոյ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Բայց միայն առ արս մի՛ ինչ անիրաւ առնէք", այս ինքն անիրաւութիւն. (Փիլ. լին.։)
ԱՆԻՐԱՒ. ՅԱՆԻՐԱՒԻ ՅԱՆԻՐԱՒՍ Ընդդէմ իրաւանց. անիրաւութեամբ. եւ ի զուր. անպատճառ. ἁδίκως. injuste, inique. նէհագ եէրէ, նաֆիլէ.
Դատաւորքն բազում անգամ անիրա՛ւ դատապարտեն. (Լմբ. սղ.։)
Թէ բարւոք ինչ մտօք տանիցի ոք վշտաց յանիրաւի։ Մի՛ զոք դատեսցուք յանիրաւի. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 19։ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զի ցուցցէ՝ թէ յանիրաւս չարչարի. (Երզն. մտթ.։)
unjust;
unjustly.
Ոչ իրաւացի. անպատեհ. եւ ոչ իրաւամբք.
Անիրաւացի պատճառ։ Եւ ո՛չ այս է անիրաւացի։ Ո՛չ անիրաւացի է եւ ի մեր դէմս յեղաշրջել. (Լմբ. թղթ. եւ Սղ.։)
Ո՛չ անիրաւացի խորհեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
to offend, to sin against, to wrong, to injure, to abuse, to hurt.
ἁδικέω. injuriis afficio. Յանիրաւի զրկել, վնասել. յանցանել կամ մեղանչել ումեք. չարաչար եւ վնասակար լինել. զրկանք՝ յանցանք ընել, վնաս տալ. զարար՝ քէտէր վերմէք. զուլմ էթմէք.
Որք առնեն զչարն՝ զիւրեանց իսկ անձինս անիրաւեն եւ զրկեն մեծագոյնս։ Զհրէայսն ոչինչ անիրաւեցի, որպէս դու քաջ գիտես. (Ոսկ. յհ. եւ Գծ.։)
Անիրաւել զվարդապետն. (Դիոն.։)
Անիրաւեցաք նախ զանձինս, եւ յետ այնորիկ զօրէնս Աստուծոյ եւ զարդար խրատ նորին։ Որքան թշնամին զիս անիրաւէ։ Անիրաւեն զմարդիկ ի գայթակղութիւնս մեղաց։ Մի՛ անիրաւէք զերկիր (հարուածովք)։ Ոչ կարէ անիրաւել զարդար դատաստան իւր, եւ ընդ մեզ հաշտել։ Անիրաւեաց զԱստուած, եւ կամաւ յանցեաւ ընդ օրէնս նորա։ Յանիրաւողացն զերծանել. (Լմբ.։)
to be unjust, to be unrighteous;
to sin, to fail in duty.
Զրկիլ, վնասիլ. կրել զանիրաւս. զրկանք քաշել. զարար՝ զուլում չէքմէք.
Զրպարտեցան, եւ ներեցին. անիրաւեցան, եւ ոչ հատուցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
Եթէ անիրաւիմք եւս ի նոցանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
ԱՆԻՐԱՒԻՄ, եցայ. ἁνομέω. injuste ago. Անիրաւ եւ անօրէն գտանիլ. անօրինիլ. գործել զանպատեհս. ատալէթսիզլիք՝ ինսաֆսըզլըգ էթմէք.
Որ ի տարապարտուց անիրաւեցան յիս. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 78։)
Ոչինչ անիրաւիք հա՛րք սուրբք. (Լմբ. ատ.։)
Մեղաք, անօրինեցաք, անիրաւեցաք. (Դան. ՟Բ. 5.) (որպէս վնասել այլոց։)
incomplete, imperfect.
ἅπληστος, ἅπλητος. inexplebilis. Զոր ոչ լինի լնուլ. անյագ. որ չի լցուիր, չիկշտանար. տօլմազ. տօյմազ.
Անլիր է ծով. (Նախ. ժող.։)
Անլիր է մարդկան ազդ առ ասելն, եւ առ ի յայլոցս ասելոյն լսել. (Ածաբ. ժղ.։)
Անլիր եւ անյագ ցանկութեանն (առ Աստուած)։ Անլիր եւ անյագ առ առաքինութիւնսն վարին յարձակմամբք. (Փիլ. լին.։)
Ամենայն շուայտութեամբ եւ անլիր ագահութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
Քան զանյագսն, եւ զպղերգս, որ անլիրք, եւ ծոյլք են. (Լծ. ածաբ.։)
that never ceases to speak;
incessant;
incessantly.
Առանց լռելոյ. անլռելի ձայնիւ. անդադար. անընդհատ. ἁσιγήτως. incessanter.
Անլռաբար աղաղակել, կամ վերօրհնել. (Դիոն. եկեղ.։ Մաքս. նշ. եկեղ.։)
cf. Անլռաբար.
Արագապէս շարժմամբ շրջին անլռական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Անլռաբար.
ἁσίγητος. nonsilens, non tacens, incessabilis. Որ ոչ լռէ. անլուռ. անդադար.
Անլռելեօք բերանովք գոչել. (Դիոն. եկեղ.։)
Քեզ բարեբանութիւն անլռելի։ Գովեստս անճառս եւ անլռելիս. (Նար. ՟Ի. ՟Ծ՟Ա։)
Կամ զոր չէ արժան լռել.
Անձայն լռութեամբ փոխադրել կարծեցին զանլռելի իմաստութիւն Աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Զէակիցդ Հօր զՈրդի փառաւորեմք անլռելի. (Շար.։)
infallible;
sure.
Իբր անխաբելի. անպատրելի. չխաբուօղ. ալտանմազ.
Անխաբ մնալովն՝ անմեղ ցուցաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անմոլարք եւ անխաբ ի չարէն. (Խոսր.։)
իբր անառիկ. անքոյթ. էմին.
Ոչ կարէք աւերել դուք զանխաբ ամուրս իմ։ Ունէին զանխաբ տեղիս բազում լերանց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է։)
Ուր չիք խաբէութիւն եւ նենգութիւն. ոչ խաբօղ եւ ոչ խաբելի. պարզ. անպատրուակ. անվրէպ. անաչառ.
Որք առ վարդապետս յուսումն եկեսցեն, անխաբ միամտութեամբ տան զանձինս իւրեանց. (Կլիմաք.։)
Այս է ճշմարիտ եւ անխաբ լոյսն. (Խոսր.։)
Ոչ երկնչելով յանխաբ դատաստանացն։ Յանխաբ ատենին. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Զարհուրիմ յանխաբ եւ յանկաշառ ատենէն. (Երզն. խրատ.։)
ripe.
Ոչ խակ, եւ ոչ ստահակ. ընդել. խամ տէյիլ, ալըշըգ. ուսլու.
Անխակ քաղցրութեամբ բերել (ձիոյ) զվերելեակն. (Պիտ.։)
that loves not peace, turbulent.
Որ ոչն սիրէ զխաղաղութիւն. խռովասէր. անհանդարտ.
Նեղէր տագնապէր անխաղաղասէր կենօք. քանզի յոյժ սիրելի էր նմա խռովութիւն. (Եղիշ. ՟Ա։)
without movement, stationary;
indeclinable.
ἁκίνητος. immobiis. Որ ոչ խաղայ ի տեղւոջէն, կամ յառաջ. անշարժ. անփոփոխ. դէփրէնմէզ, գըմըլտանմազ. թէպտիլ օլմազ.
Անշունչք են, անխաղացք, անշարժք. (Ագաթ.։)
Անխաղացք ի տեղւոջէն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Կապումն անխաղաց անուոց նոցա կառացն ժամանէր. (Պիտ.։)
Տարրն անխաղաց սափորոյն եւ սրուակին արմատք եղեն գնայունք եւ աճունք. (Եփր. թագ.։)
Ամենայն աստեղք, անխաղացք, եւ շարժունք. (Փիլ. ել.։)
Բանն եւ կարծիքն անշարժք եւ անխաղացք կան մնան. (Արիստ. ստորոգ.։)
Անխաղաց յաւիտեանք, կամ մեծութիւն. (Քեր. քերթ.։ Կիւրղ. խչ.։)
Ըստ տումարագիտաց ասի.
Ըստ անխաղաց ամսոց, կամ հաշուի, կամ տոմարի. որ եւ անշարժ կոչին. (Տօմար.։)
Ըստ քերականաց՝ որպէս անհոլով եւ անխոնարհելի. ἅκλιτος.
to be economical;
to spare, to except;
to respect;
to preserve.
φείδομαι. parco. Խնայել. գթալ. արգահատել. զգուշանալ. պահել. ակն ածել. խղճալ. գըյնամագ. գըյմամագ. էսիրկէմէք. աճըմագ.
Անխայեսցէ նա յաղքատն եւ ի տնանկն։ Զարդարն ասեմ, այլ անխայեմ, գուցէ ոք համարիցի եւ այլն։ Քակեաց, եւ ոչ անխայեաց։ Խոհակերեցեր, եւ ոչ անխայեցեր։ Կոտորեցեր, եւ ոչ անխայեցեր։ Քա՛ւ լիցի անխայել ապաշաւել յանձն իմ։ Ոչ անխայեաց ի մահուանէ զանձինս նոցա. (Սղ. ՟Հ՟Ա. 13։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 6։ Ողբ ՟Բ. 17. 21։ ՟Գ. 43։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 5։ Սղ. ՟Հ՟Է. 50։)
Ոչ անխայեսցէ ակն ի վերայ այնոցիկ. (Յուդթ. ՟Բ. 6։)
Սոյնպէս եւ յայլ գիրս՝ երբեմն որպէս լեզ.
Ոչինչ անխայեաց թագաւորն ի մեծ պատիւ նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անխայեա՛ յիս ողորմութեամբ։ Զանխայելն ի կործանելիսն. (Նար.։)
Ոչ անխայեալ Աստուծոյ ի տաճարն, եւ ոչ ի ժողովուրդն։ Անխայեալ ի վերայ նոցա. (Լմբ. ատ. եւ Ովս.։)
Ոչինչ անխայեն յանհասանելեացն հասումն. (Շ. թղթ.։)
Եւ երբեմն որպէս ներգ.
Որում ոչ անխայեցեր զբժշկութեան ձեռնատուութիւն։ Մի՛ անխայեր զազատարարդ քո բան. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Որ զանձն ետ փոխանակ մեր, զթողութիւն մեղաց ոչ անխայէ խնդրողացս։ Ո՛չ անխայէ նոցա Աստուած զմարմնականս. (Լմբ. սղ.։)
Անխայեաց զանձն իւր յաշխատութենէ։ Անխայել զձեզ յերդմանէ, կամ զսիրտ ի ցանկութենէ։ Անխայեալ լիցին ի վնասուէ։ Անխայեալ լինէին յերթալոյ ի դատաստան. (Եփր. ել. եւ հռ. եւ Կոր. ստեպ։)
Ամենայն մարդ ի տուէ անխայեալ լինի ի գայթագղութենէ. (Լմբ. ովս.։)
Մերթ իբր անխնայել. ոչ խնայել.
Յանձն իւր անխայէր ի մեռանել. (Բուզ. ՟Ե. 20։)
unmixed, simple, pure.
ἁμιγής, ἅμικτος, ἅκρατος. immixtus. Ոչ խառնեալ. չունօղ զխառնուրդ. յստակ. պարզ. անապակ. սեռն. անբաժ. անմասն. զուտ, սատէ, սաֆի. (սեռ. խնդրով՝ ըստ յն. ոճոյ. եւ բցռ. ըստ հյ).
Անխառն տրտմութեան խնդութիւն։ Լոյս անխառն խաւարի։ Որ անխառն է ի չարութենէ եւ ի չարէ, կատարեալ բարիք են։ Անխառն ի տրտմութենէ յաւիտենական ստացեալ ունին խնդութիւն. (Փիլ.։)
Ոչինչ չար գոյ՝ անխառն գոլով ի բարւոյ. (Դիոն. ածայ.։)
Անխառն խնդութեան տրտմութեամբ։ Անխառն գովութեան տանի զպարսաւանս։ Ունայնացեալն եւ անխառն ի բարւոյն. (Պիտ.։)
Որ գործովն է, անխառն է խաբէութեան։ Անխառն ստորնայնոց իրացս։ Անխառն ամենայն վատթար կրից. (Սարգ.։)
Անխառնին յամենայն չարութեանց. (Նիւս. կազմ.։)
Պարզագունին եւ անխառնի։ Սեռին եւ անխառնի։ Անխառն եւ սուրբ։ Կերպարան ի սկզբնատպէ, կամ խառնուած յանխառնէն. (Փիլ.։)
Անխառն կերպարան սիրոյ։ Անխառն իբրեւ զօդ. (Նար.։)
Նախ քան զյաւիտեանս անխառն (այս ինքն առանց) մարմնոյ, եւ որքան ինչ մարմնոյն է. (Շ. թղթ.։)
Բնութեամբ անխառնիցն. (Նիւս. կուս.։)
իբր անխառնակելի. անշփոթ.
Զմեր հողեղէն բնութիւնս զգեցաւ, եւ խառնեաց յանխառն Աստուածութիւնն. (Ագաթ.։)
Եւ ապա խառնեցան անխառունքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
որպէս անբարեխառն. անժուժկալ. անարգել ցանկասէր.
Այսն պոռնկութեան ի մարմինս անխառնից. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
sincere, ingenuous;
loyal, faithful;
simple, unadulterated;
well disposed;
sincerely;
loyally, faithfully, with simplicity, innocently.
ἅδολος. doli expers, non adulteratus. Հեռի ի խարդախութենէ. ո՛չ խարդախօղ, եւ ոչ խարդախեալ. աննենգ. բարեմիտ. միամիտ. հարազատ. մաքուր. անարատ. հագըգէթլի. սատէ տիլ, տօզրու.
Անխարդախ մարդկան։ Ախարդախ շահավաճառութիւն։ Անխարդախ ընթացք. (Նար. ՟Գ։)
Ամենայն հոգեւոր խրատուց անխարդախ կալ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զի զիշխանութիւնն անխարդախ Փիլիպեայ պահիցէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անխարդախ արասցես (յերեսաց դիւաց) զքո շնորհեալ շունչ մարմնոյս։ Վերածեալ ի փառս՝ անխարդախ ծնունդս եւ անեղծ ժառանգս. (Նար. ՟Ժ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
Զի անվնաս զիւրեանցն եւ անխարդախ փորձեսցին անցուցանել ժամանակ. (Պիտ.։)
unruined, solid.
Ոչ խարխարեալ. ոչ խարխուլ. անխախուտ. հաստատուն, ամուր. գավի.
Ունի զամենայն կարողութիւն առնելոյ, եւ անխարխար պահելոյ. (Եզնիկ.։)
without base or foundation;
anchorless.
Որ չունի զխարիսխ, կամ չէ խարսխեալ ի վերայ հաստատուն գետնոյ. եւ ըստ այսմ նաւն ասի
not boiled, raw.
Ոչ խարշեալ. չխաշած, հում. հաշլանմամըշ.
clear, luminous, bright.
Ուր չգուցէ խաւար. միշտ լուսաւոր. անաղօտ.
Անխաւար լոյս. (Եղիշ. խաչել.։)
Զսա դիտեմք աստուծոյ բան, ճառագայթ անխաւար՝ անորակ լուսոյ. (Ղեւոնդ.։)
incessant, unintermitted, unceasing, continual;
unobstructed;
without opposition or intermission, constantly, incessantly, continually.
Անխափան ի դուռն եկեսցեն։ Անխափան առնել. (Փարպ.։)
ἁνεμπόδιστως, ἁκώλυτος. non impeditus. Ուր չկայցէ խափան ինչ կամ արգելք. անարգել. աջողակ. ենկելսիզ.
Անխափան գործովք կայր պնդակազմ։ Ճանապարհ անխափան։ Ուսուցանէր վասն Տեառն Յիսուսի Քրիստոսի անխափան ամենայն համարձակութեամբ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 29։ ՟Ժ՟Թ. 7։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 31։)
Երջանկութիւն՝ ներգործութիւն է անխափան ըստ բնութեանն ունակութեան. (Նիւս. բն.։)
Անխափան դիմեցումն. (Նար. ՟Գ։)
Անխափան լոյս. (Ագաթ.։)
Անխափան յապահովութիւն, կամ պարապումն, կամ կամակարութիւն. (Պիտ.։)
Պարզեն զկաւն, զի անխափան լիցի առ ամանոցն ստեղծանելոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Առանց իրիք խափանաց. անյապաղ. փութով. խնամով.
Անխափան մատուցանել։ Անխափան տացեն. կամ տաջիք նմա։ Անխափան ունել զպաշտօնն. (՟Ա. Եզր.։)
Անխափան պատրաստեալք։ Անխափան ամենեքեան խառնեսցին յայն գունդ. (Ագաթ.։)
Անխափան վաղվաղակի այրուձի գումարեցէ՛ք. (Եղիշ. ՟Ա։)
indivisible, infrangible.
Որ ոչ խզի. անքակտելի. անքակ. անլոյծ. եւ անվնասելի. ἅρρηκτος, ἁρραφής. indissolubilis, infractus. որ չիփրթիր՝ չիբաժնուիր. այրըլմազ՝ սեօքիւլմէզ. գըրըլմազ.
Անխզելի կապ, կամ հանգոյցք, լարք. (Նար.։)
Բնաւորականաւ իւիք եւ անխզելեաւ կապով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զայն պահեա՛ հաստատուն եւ անխզելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Անխզելի պահել զմիաբանութիւն եղբայրութեանն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Վասն զկապ սիրոյ զհրաշալւոյն անխզելի պահելոյ. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Անխզելի ունին զկարգ սիրոյ միաւորութեան. (Շ. մտթ.։)
Ի չարութենէ անխզելի մնալ։ Անխզելի զմիտս ի չարութենէն պահնակեալ. (Յհ. կթ.։)
Կամ յար եւ կից. սերտութեամբ. անվրէպ. անսխալ, եւ անսխալապէս. ἁραρότως. apte, firmiter.
Եւ Քրիստոս անխզելի՛ ապա զօրութիւն Աստուծոյ է։ Արդ անխզելի իմաստութիւն է Աստուածն Բան։ Անխզելի՛ ապա ի բարի խորհողացն խոստովանեալ է շարադրութիւն. (Աթ. ՟Զ։)
unsuspicious;
sincere.
Ուր չիք խէթ, այս ինքն խոչ եւ խութ. անխափան. եւ առանց խիթալոյ կամ խթելոյ սրտին. անխիղճ. անկասկած. անվեհեր. համարձակ. ἁκώλυτος, ἁκωλύτως, sine obice եւ ἁναλγήτως, sine dolore, impune.
Այնպէս դիւրեցաւ եւ հարթեցաւ, զի բազումք անխէթ եւ աներկեղ գնան ընդ այնպիսի ճանապարհ։ Զայլն ամենայն անխէթ ի վերայ դնիցէ (հաստատուն հիման՝) շինօղն։ Անխէթ եւ անկասկած դիմագրաւել։ Յետ այսչափ մեղաց անխէթ եւ անկասկած կամք։ Ամենեցուն դիւրեաց՝ անխիղճ անխէթ եւ անխափան զվարդապետութիւնն համարձակել. (Ոսկ. ես. եւ Մտթ. ՟Ա. 13. 17։ ՟Բ. 1։ եւ Չհ. ՟Ա. 7։)
Անխէթ հաւատով յաղթեցին խորամանկութեան նոցա. (Յհ. կթ.։)
Անխէթ՝ աստուածահրաման պատուիրանացն հնազանդել։ Եւ ձեզ անխէթ ի սոյն պարտ է յառնել վրէժխնդիր. (Ագաթ.։)
Զօրութեամբ անխէթ կոխեաց զառիւծն եւ զվիշապն. (Լծ. կոչ.։)
not scrupulous;
unexceptionable.
ԱՆԽԻՂՃ որ գրի՝ եւ ԱՆԽԵՂՃ Ուր չիք խիղճ ստգտանաց, կամ խիճ՝ որ տացէ գթել մտաց. անստգիւտ. անարատ. անկեղծ. ողջամիտ. ἁπρόσκοπος. inoffensus, ἁνυπόκριτος, non simulatus, ἁδιάκριτος, non dijudicatus եւ այլն. խղճմտանքը մաքուր.
Անխիղճ միտս ունել առ Աստուած։ Զանխիղճ հաւատսն։ Անխիղճ, առանց կեղծաւորութեան. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 76։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 5։ Յկ. ՟Գ. 7։)
Անխիղճ մտացն ուրախութեամբն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Անխիղճ եւ անպատճառ իցեն առ հեռաւորս եւ առ մերձաւորս. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Անխիղճ են յամենայն եկեղեցիս Աստուծոյ (չորք Աւետարանքն). (Եւս. պտմ.։)
Անխիղճ ձեռօք մերձեսցին ի մարմինն Քրիստոսի. (Կլիմաք.։)
Առանց ունելոյ զխիղճ. յն. բարի խղճիւ.
Մայր քո՝ որ ծնաւ մարմին անխիղճ։ Մարմին անխեղճ։ Անխիղճ էր մայրն անարատ. (Վրդն. երգ.։)
որպէս ոչ խղճելի. խղճմտանք չընելու.
Այնուհետեւ անխիղճ են իրքն. (Կանոն.։)
ԱՆԽԵՂՃ. Ոյր չիք խիղճ մտաց. որ ոչն խղճէ. արհամարհոտ. անզգոյշ. անգութ. խղճմտանք չունեցօղ. ինսաֆսըզ.
Կայէն սպան զեղբայրն անխեղճ եւ անողորմ սրտիւ. (Երզն. խր.։)
Անխոստովանութեանն անխղճի (ընդդէմ կարգել) խոստովանութիւն խղճիւ մտացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զաշակերտսն ցուցանէ անխիղճս եւ յիմարամիտս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Անխիղճ.
Որպէս անխիղճ էր մայրն անարատ, նոյնպէս անբիծք եւ անարատք ընկալցին զաստուածախառն մարմինն անխղճական. (Վրդն. երգ.։)
unprotected, forlorn, destitute.
Յետնեալ ի խնամոց. պէտ չունեցօղ. թէրք օլունմուշ.
Զորոց անփոյթ առնելով ստացողացն՝ թողուցուն անխնամս։ Իբրեւ զանհանգիստ անխնամս. (Պիտ.։)
Ի ծոյլ կամաց եւ յանխնամ խորհրդոց բուսանին փուշք վնասակարք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Եւ ոչ խնամօղ. անփոյթ. անողորմ. անխնայ. պէտ չընօղ. հաճաթսըզ. իհմալճը.
Մի՛ անխնամ՝ խոցելոցն վիրաւորաց լինիցիք. (Երզն. լս.։)
Բարս անխնամս եւ սպանողս ստացեալ ունէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի մի՛ կարծիցի անգութ եւ անխնամ եւ գազանամիտ էի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
ԱՆԽՆԱՄ, ԱՆԽՆԱՄՍ. Առանց խնամոց. առանց ընդունելոյ զխնամս.
Ի մէջ օտարաց կորեաւ, անսուգ՝ անխնամ. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։)
Ի հիւանդութեանն անտած եւ անխնամ անկեալ տատանին. (Պիտ.։)
Եւ զյուղիտա անխնամ տանջելով՝ չարչարէին զնա քերելով։ Որ քարաձիգ ի նա լինէին, եւ անխընա՛մըս քարկոծէին. (Գանձ.։)