son, child;
— աստուծոյ, Son of God, Only Son;
—ք լուսոյ, խաւարի, the children of light, of darkness;
հոգւոյ —, cf. Որդեգիր;
—ք բրտից, potters;
—ք որդւոց, nephews;
— ի հօրէ, from father to son, successively;
ըստ հօրն եւ —ն, like begets or produces like.
• (-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. portiyo-ձևից. սրա պարզական արմատն է per, por «ծնիլ, ձագ բերել», ինչպէս ցոյց է տալիս յատկապէս լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բե-րել». միւս ածանցները տե՛ս որթ «հորթ» բառի տակ, որ նոյն այս արմատից է ծա-գում։ Մեր որդի բառի հետ յատկապէս հա-մեմատելի են սանս. [other alphabet] prthuka-«ձագ» և «մանուկ, երախայ, տղայ», յն. πὄρτις «երինջ, ցլիկ» և «փոքր տղայ կամ փոքր աղջիկ», լտ. partus «զաւակ, ծնունդ ձագ»։ «Անասունի ձագ» կամ «մարդու որդի» գաղափարների նոյնութիւնը զարմանալի պէտք չէ երևի, որովհետև այսօր էլ գործած-ւում է մեր մէջ թրք. bala բառը միևնոյն ձե-տվ (մարդու կամ անասունի ձագ)։-Հմմտ. նաև տղայ, ուլ, յաւանակ բառերի նշանա. կութեանց զարգացումը։-Հիւբշ.
• ՀՀԲ (նոյնը նաև ՆՀԲ) «որ դիէ (զկա-թըն)»։ Klaproth, Asia pol. 105 կազի-կում. ers. E. Boré, JAs. 1841, 655 կարդալով vorti և դնելով v=b, են-վատ=պրս. bad, մեկնում է իբր զնդ puϑra, պրս. pusar «որդի»։ Windisch. 38 յն. πόρτις «հորթ, ձագուկ, տղեկ»։ Gosche 47, Böttich. Arica 64, 40, Jus-ti, Zendsp. 191, Պատկ. Изсльд. 27, նաև կասկածով Müller SWAW 35, 197 սանս. putra, հպրս. [other alphabet] puϑrah, պրս. [arabic word] pusar «որդի» ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 412 սանս. vrddha բա-ռի չեզոքը։ Müller SWAW 64, 456 զնդ. varəδa, պրս. gurd «աճումն»։-Lag. Arm Stud. § 1745 յիշում է պրս. [arabic word] rōd «որդի», հսլ. roditi «ծնիլ» ևն։ Boрp, Gram. comp. 2, 250 սանս. ardh, rdh, rudh «աճիլ», գոթ. lud «աճիլ», lauths «մարդ», հսլ. na-rodú «ժողո-վուրդ», հկելտ. rhodora «մի տեսակ բոյս»։ Bugge, Btrg. էջ 28 դնում է *gotrio-նախաձևից, որին է կցում լտ. uterus «արգանդ», գոթ. qiϑra «փոր. որովայն» (հմմտ. անգլ. child «տղայ» և գոթ. kilϑei «արգանդ»)։-Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. vareδa «հերոս» կամ fra-zainti, պհլ. frazand «որդի»։ Bugge IF 1, 452, ծան. 3 մերժում է իր նախորդ մեկնութիւնը։ Հիւնք. լտ. ortus «ծագեալ, սերեալ» բառից։ Վերջին անգամ Bugge, Lyk. stud. 1, 59 յն. ὄρϑός «ուղիղ», լիւկ. urtu «օրինական» բառերի և լիւկ. *Kρτιο ևն յատուկ անունների հետ։ Patrubány SA 1, 191 յն. ὄροϑύνω «յուզել, զուառ-ճաղնել», իբրև հնխ. ordh-ios «զուար-թացուցիչ» ձևից։ Հիւբշ. Pestschrift 70 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը, որ անկախաբար ունին նաև Meillet MSL 2 46 և աւելի ուշ Շէֆթէլոմից [ethiopian word] 99 21. Wiedemann BВ 27, 221 (առ Walde և Pokorny 1, 149) հնխ. erədh «աճիլ. մեծանալ» արմատի տակ, որից և լտ. arduus «բարձր», հիռլ. ard «բարձր,
• մեծ», ալբան. rit «աճիլ», հսլ. rasta, ռուս. pacmu «աճիլ, մեծնալ, բուսնիլ» ևն։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. ortio։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 46 մերժելով Bugge-ի վերջին մեկնութիւնը՝ ընդու-նում է Wiedemann-ի հետ հսլ. rodú «ծնունդ, ազգ», սանս. radhnóti «ա-ռաջ բերել», հհիւս. ráδa «խորհուրդ» տալ» ևն։ Karst, Յուշարձան 422 ալթայ. ur, չաղաթ. uruk, եաքութ. urutu «սե-րունդ, խնամեալ» ևն։ Պատահական նո-մանութիւն ունի չին. ❇ orh2-tse' «որդի»։
• ԳՒՌ.-Մշ. օրդ'ի, Սչ. օրդ'ի, վօրդ'ի, Ջղ. վորդ'ի, Ախց. Խրբ. Կր. Տիգ. օրթի, Ակն. օր-թի, վօրթի, օրթդի, Սլմ. վորթի, Երև. Շմ. վօրթի, Ննխ. օրթի, օշթի, Ռ. վօրթի, օրթթի, Պլ. օրթի, օրդդի, Վն. վորտի, Ագլ. վօ՜ռթի, Տփ. վո՛ւրթի, Մկ. տրտը՛, Ղրբ. վըէ՛րթի, Մրղ. վըիրթը՛։ Նոր բառեր են որդամեռ, որ-դետէր, վարպետորդի, տնորդօք «տնով-տե-ղով» (հմմտ. մհյ. տունորդօք Ուռհ. 315, 370)։
• ՓՈԽ.-Յոյն պատմիչներից Կոստանդին Պերփերոժէն կայսրը իր Պատմութեան մէջ երկու անգամ յիշում է հունգարացոց նախ-նական անունը՝ Zαβαρτοιάσφαλοι (կարդա՛ Սավարտիա՛սփալի)։ J. Türy հունգարացի գիտունը Századok թերթում (1897, էջ 317-403) աշխատում է ցոյց տալ թէ յոյն բառի առաջին մասն է հյ. Սևորդի, իսկ երկրորդը՝ յն. ἀσφαλεῖς «արի, ամուր»։ Ըստ նոյն հե-ղինակի՝ Սևորդիները Մաճառ ազգի նախնիոն են, հաստատուած էին Պարսկաստանում և երկար ժամանակ անկախ մնալուց յետոյ՝ Հայոց իշխանութեան հպատակեցան. 921-ին Կոստանդին կայսեր դէմ պատերազմի դուրս եկան (տե՛ս ՀԱ 1898, 88ա)։ Թօփչեան, Po-litische und Kirchengeschichte Arm. 1905, էջ 201 նոյն Սևորդիներին է կցում Կոստ. Պերփերոժէնի βερβότιοι ձևը (De Cerem. aulae Byzant. II, 48, 687) և արաբ պատմիչ Մասուդիի [arabic word] siyāvardī ձևը։ Ըստ Մասուդիի սրանք հայ էին և քաջ ժողովուրդ. նշանաւոր էր յատկապէս մի տեսակ պատե-з-րազմական կացին, որ իրենց անունով կոչ-ւում էր [arabic word] ︎ assāvardiyya։
side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.
• , ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ի մի կողմն մեկու-սացեալ. լծ. ռմկ. գոց և թրք. qəz «աղ-ջիկ»։ Մորթման ZDMG 26, 556 բևեռ. gistiai, 649 բևեռ. gis, թրք. qez «աղ-ջիկ»։ Հիւնք. թրք. qəz։ Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 234 հանում է gWou -qWi-s նախաձևից, «փոքրիկ հովւուհի» նշանակութեամբ, հմմտ. յն. Bουϰίων յատուկ անունը, βουϰόλος «հո-վիւ» և իռլ. buachaill, բրըտ. bugel «տղայ, մանչ»։ (Այս մեկնութիւնը ըն-դունում է Boisacq 1101)։ Karst, Յու-շարձան 423 թրք. qəz «աղջիկ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 211 պհլ. khūs-hak «կոյս»? բառից։
• ԳՒՌ.-Շմ. կույս, Զթ. Ննխ. Սեբ. գույս, Մրղ. կուիս, Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սւմ. Մշ. Տփ. կուս, Ռ. գուս, բոլորն էլ փո-խառեալ են գրականից և նշանակում են «միանձնուհի, կրօնաւորուհի». Տփ. կուս ու կօկօմ «կոյս, անարատ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კუსი կուսի, ყუსი ղ'ուսի «կոյս, միանձնուհի», ցუեების მონახαერი ղ'ուսեբիս մոնաստերի «կուսավանք»։-Pedersen KZ 40, 197-8 և Հայ. դր. լեզ. 187 հայերէնից փոխառեալ է ռնում օւմ oəz, եակուտ. kə s «աղջիկ, կոյս»։
• , ի-ա հլ. «կողմ» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. տիմ. և Եբր. որից յայսկոյս. յայնկոյս, յետ կոյս, յետս կոյս ՍԳր. կու-սակալ ՍԳր. կուսակալել Եւս. քր. կուսակա-լութիւն Ա. մակ. ժա. 28. աստուածակոյս ՍԳր. Ոսկ. մեկուսի ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ Եզն. Ոսկ. մեկուսանալ Սեբեր. (հմմտ. պրս. [arabic word] yak su šudan «ի բաց կալ», բառացի «մի կողմ լինել»), չորեքկուսի ՍԳր. քառակուսի Եպիփ. ծն. Յաւտ. երեք կուսի Սեբեր. ծովակոյս Ել. իզ. 22. Յես. ը. 11. հետաօռքրական նորագիւտ բառ է կու-սանկաւ (թերևս ուղղելի կուսանկատ) «ա-ւառու կուսակցական, կողմնապահութեւն անող» Բառ. երեմ. էջ 274.-նոր բառեր են կուսակալանիստ, կուսակից, կուսակցական կուսակցականութիւն, կուսակցութիւն, ան-կուսակցական ևն։
• ՆՀԲ լծ. կուշտ և պրս. kosa «ան-կիւն»։ Müller SWAW 66, 271 զնդ. *kaosa=kusra «անկիւն»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 9 պհլ. kusti «կողմ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 104 կէս և կից ձևերի հետ՝ երկու բառից։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Ncт. 215 ուզում է տեսնել պհլ. pātkos>հյ. պատգոս, kostak «երկիր» բառերի մէջ։ Մառ ЗВO xIx, 070 յաբեթական krs արմատից. հմմտ. վռազ. կերձոյ «կող, կողմ», տե՛ս նաև կէս, կործանել։ Karst. Յուշարձան 400 ասուր. kisū «կողմ», 408 սումեր. Նš «կողմ»։ Մարքվարտ (անձնական) պհլ. *kōs ձևից, որ գտնում է pat-kos բառի մէջ. հմմտ. հյ. պատգոսապան և սոգդ. qōš «կողմը»։ Շէֆթէլովից KZ 54(1927), 252 դնում է կէս (/2) բա-ռից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 102 իրան. *hausa-ձևից. հմմտ. սոգդ. qoš «կողմ», պհլ. kušt>հյ. կուշտ և kust--ak «գաւառ, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կուս, որից նեսկուս «ներսը» (հմմտ. ներս կոյս «մէջը» Ադամ. 136), Ղրբ. կիւս, միայն էսկիւս «այս կողմ», էնգիւս «յայնկոյս», մաշքիւս «մէջի կողմը» բառերի մէջ. Շմ. գիւս, Ղզլ. գուս «կողմը», որից մին գուս «մէկդի, մի կողմ», Տփ. պահուած է միայն «Ասծու կույս կուղմանէ իմ խօ-սում» ասացուածի մէջ։
throat, gullet, gorge;
wind-pipe, larynx.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ըմբանին կից մսուտ ա արկը, gosier, գերմ. Gurgel, կամ խըռ-չակ, larynx» (ըստ քննութեան Մ(էնէմի-շեան) ի, ՀԱ 1887, 41) ՍԳը. Վեցօր. 89. ը-րից կոկորդել «կոկորդից ձայն հանել» Նոնն. կոկորդալի Ոսկ. խչ. կոկորդալիր Լաստ. կոկորդախօս Խոր. կոկորդակիր «կոկորդա-յին, խառնաձայն (լեզու)» Ոսկ. բ. տիմ. 208 (չունի ՆՀԲ). կոկորդակոփ Մադ. թղ. 132, կոկորդային (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է կոր-ար-մատիզ, որ ձայնդարձն է՝ կեր «ուտել» արմատի. ծագում են հնխ. g*'er-, g'or-«կուլ տալ» արմատից. սրա վրայ ընդար-ձակ տես վերը՝ Կեր բառի տակ։ Յեղակից-ներից կոր ձևին ամէնից աւելի մօտիկ են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βορός «որկրամոլ», լտ. voro «կուլ տալ». մեր բա-ռին նման կրկնուած է յն. βε-βω-ϑω «ու-տել, լափել, ճարակել»։ Հնխ. նոյն առմա-տից են ծագում նաև կոկորդ բառին հոմա-նիշ հետևեալ ցեղակիցները. սանս. [other alphabet] gargara-, յն. βάραϑρον, լտ. gurgulio, հբգ. querka, հսլ. grulo, ռուս. горлo, սերբ. g'rlo, լեհ. gardlo, հպրուս. gurcle, լիթ. gerklē ևն, և t ատամնականի յաւելմամբ հսլ. gudtani, ռուս. гортань, ուկր. hor. tan՛ չեխ. hrtan «կոկորդ» (Walde 858, Boisacq 126, Berneker 369, 372, Pokorny 1, 683, Ernout-Meillet 419)։ Տե՛ս նաև հյ. որկոր։-Հիւբշ. 460։
• Srhroder Thesaur. 45 փոխառեալ ասոր. [other alphabet] ggr ձևից (?)։ Lag. Urgesch. 253 կցում է ասոր. ❇ gagarla բառին, որ փոխառեալ է դնում հնդև-րոպական մի լեզուից. (բայց կայ նաև եբր. [hebrew word] gargərot, երկուսն էլ «վիզ, կոկորդ»). յիշում է նաև հսլ. grutanu, իբր gar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1171 մերժելով այս՝ հայը դնում է *կորկորդ ձևից, ուստի և ո՛չ gar արմատից։ Տէրվ. Altarm. 9 և Նա-խալ. 13, 78 gar «կուլ տալ» արմա-տից՝ վերը յիշուած հոմանիշների հետ. նախաձայնի անկումով ձևացել է որ-ևոր. հայերէնից փոխառեալ է ասորին։ Նոյն, Երկրագունտ 1883, 170 մեկնում է կոկ-որդ, բայց շատ խնդրական է գտնում։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 35 վերի ձևով։ Հիւնք. կոկորդիլոս բառից։ Մառ
• ЗВo xIx, o155 հյ. կիրն բառի հետ (հմմտ. թրք. soγιz «կոկորդ և կիրճ»)՝ յաբեթական ղրջ արմատից. հմմա-վրաց. ղ'որղ'ի, գուր. ղորղա, լազ. ղիր-ղինտի, վրաց. ղրոնճի, իմեր. ղորղինդի. գուր. ղրոնտի, բոլորն էլ «կոկորդ». իսկ վրաց. ղարղանտո, գուր. իմեր. խարխա «որկոր»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. xogolai, բուրեաթ. xoloi, kole, քալմուք. xol, թունգուզ. kongolo «ևոկորդ»։
վայրի —, lettuce.
• , ի-ա հլ. «1000» ՍԳր. Ոսկ. որից հազարամեայ, հազարամեան Եւս. քեր. Եզն. հազարապատիկ Օր. ա. 11. հազարաւոր ՍԳր. Ոսկ. յհ, երեքհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. հինգհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. յոգնահազար Կղնկտ. բազմահազարք Գնձ. վեցհազարեան Ագաթ. վեցհազարեակ Ճառընտ. հազարա-մեակ, հազարհինգհարիւրամեակ, հազար-վեցհարիւրամեակ, երկհազարամեակ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
the young of any animal;
— թռչնոց, young of a bird, nestling, brood;
young sparrow;
— հաւու, chick, small chicken, pullet;
— կենդանեաց, young one, little one of animals, pup, whelp, cub;
cf. Կորիւն;
—ունք, the young or little ones, the progeny;
բբիւն —ուց, the chirping or twittering of nestlings;
—ու or —ի լեզու, cf. Ճնճղկի՞՞՞լեզու;
— մատն, little finger;
—ս հանել(հաւուց), to brood, to sit on eggs;
(անասնոց) to have young, to litter, to bring forth.
• , ու հլ. «հաւի, թռչունի կամ չոր-քոտանու ձագ» ՍԳր. «ճնճղուկ» Յոբ. խ. 24, Ղկ. ժբ. 6, 7 (յետնաբար կայ ձագունք Կլի-մաք.). միջին հյ. ձագ նշանակում է «թըռ-չուն», ինչպէս ունին Քուչ. 43, Միխ. աս. 29-31. այս արմատից ունինք ձագս հանել «թուխս նստիլ» ՍԳր. ձագախառն Ես. կ. 8 ձագասնոյց Պիտ. ձագասնիլ Փիլ. ձագարան Եպիփ. բարոյ. ձագացեալ Ոսկ. ես. նմա-նութեամբ փոքր բաների համար ասուած. ինչ. ձագ մատն «ճկոյթ» Ոսկիփ. (գրուած ձագ մատ Տաթև. ամ։ 475). կարասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. հաւձագ Մխ. բժշ. (Քաջունի Գ. էջ 147 ունի ձագուռ «վա-ռեակ»)։ Սրանից են նաև մի քանի բոյսերի անուններ. ինչ. ձագտխոտ կամ ձագխոտ (գրուած նաև ծագախոտ) «erysimum grae-cum Boiss. et Heldr.» (ըստ Տիրացուեան. Contributo § 149), ձագի դեղ «լտ. melis-sa», ձագի լեզու «լտ. lingua avīs» (տե՛ս ՀԲուս. § 1762-4)։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hāg2h-«ձագ. յատկապէս թռչունի ձագ» ձևից, որի միւս ժառանգներն են սոգդ. zāk «տղայ, սե-րունդ», պրս. *zak (որ աւանդուած չէ, բայց նրանից են արաբ. [arabic word] zaq «ձադ», ասոր. [arabic word] zagā «հաւի ձագ», վրաց. ზაკი զաքի «ձագ, յատկապէս գոմէշի ձագ» ըստ Չուբինով 515), ալբան. zok, zogu, zogne tթռչունի ձագ» (Pokorny 1, 531)։
• ՆՀԲ «իբր ծագ կամ ձուակ, ձուիկ կամ ձայնող ճա՛կ, ճի՛կ»։ Lag. Gesam. Abhd. 41 համեմատեց վերի պրս. և ասոր. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 54 և Նախալ. 100 զնդ. yavān, պրս. jivan, լտ. ǰuvenis ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. ծագ բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 185 դնում է իրանեանից փոխառութիւն։ Pedersen KZ 36, 338 իբր բնիկ հայ միացնում է ալբան. zog «թռչուն» բառին, առարկե-լով թէ իրանեան փոխառութիւն լինելու դէպքում ձ-ի տեղ սպասելի էր զ կամ ժ։ G. Meyer, Alb. Stud. III 18 և Wiede-mann BВ 27 (1902), 203 ալբան. zok zogne «թռչունի ձագ»։ Մառ. ИАН 1913 422 ասոր. zaqā և պրս. zag ձե-ւի հետ միասին յաբեթական արմատից. հմմտ. մինգր. սքուա, սվան. սգյահ «ռոռի»։ Թիրեաքեան, Արիահալ ոռ. 191 պհլ. zāk «ծնեալ» և հյ. ծագ «ծայր» բառերի հետ։ Sigurd Agrell, Zwei Beitráge zur slav. Lautgeschichte, էջ 28 լիթ. žagata և լեթթ. fchagata «կա-չաղակ» բառերի հետ, որ ընդունելով Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 100, աւելացնում է նաև լեթթ. schadsināt «շաղակրատել», schagstēt «հեծկլտալ». լիթ. žagséti «հեծկլտալ», žvageti «ճռնչել, աղմկել», օսս. zaγun «ասել. խօսել» ձևերը. բոլորը միասին դնելով հնխ. g'hagh-բնաձայն արմատից։ Մառ, лՓ. cбοр. 1, 63 ալբան. zog
• «վառեակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. ❇ zaγ «ագռաւ»։
• ԳՒՌ.-Աւշ. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. ձ'ագ՝, Ախց. Երև. Ջղ. ձ'աք, Տփ. ձաք, Ասլ. ձ'աք, ձ'ա*, Ոզմ. ձ'mք, Պլ. Ռ. ցաք, Ղրբ. Մկ. Վն. δmք', Սլմ. ծmկ', Տիգ. ցmք, Հճ. ձ'օգ՝, Զթ. ծօգ'՝, ձ'ոգ՝, Սվեդ. ձ'իւգ'.-բար-բառներում հարստացած է նորանոր նշանա-կութիւններով. այսպէս են «գոմէշի նորածին ձագ. 2. վառեակ. 3. ճնճղուկ. 4. թռչուն. 5. անութի տակ դրուած կարկատան. 6. փէշով վերարկու. 7. պարեգօտի քղանցքի օժանդակ մասը. 8. թռչնաձև մի ոգի»։ Նոր բառեր են ձագուկ (Ակն. ձ'աքուգ), ձագամայր, ձագա-տուն, ձագևար, ձագխեղդ, ձագնօց, ձագլէթ, ձագկորի, ձագտապակ, ձագսիւն, ձագոտիլ, ձագփաթաթ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ ձև է քրդ. [arabic word] tsak «գոմէշի ձագ», որ ունի Jus. ti, Dict. Kurde, էջ 100. (բայց ի՛նչպէս պէտք է կարդալ ts խումբը)։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայից է դնում ալբան. zok. zo-gou «թռչունի ձագ, թռչուն», որ ի զուր է։-Հայ գւռ. ձագ «հագուստի վրայ այս կամ այն մասը» բառից փոխառեալ է ըստ իս նաև կապադովկ. záka, որ Karolides, Γλ. συγжρ. 82 մեկնում է «ὄ ϰόλπος τοῦ ἐνδύματος» (հա-գուստի ծալք) և աւելի մանրամասն էջ 162 «ὸ ϰὸλπος ό σχηματι-ζὄμενος εἰς τά *Aσια-ιϰ3 ἐνδύματα ἀνωϑεν τῆς ζώνης περὶ τὸ στήϑος» (ասիական հագուստի վրայ, գօտուց վերև. կրծքի շուրջը շինուած ծալք)։ -Այս բառը Karolides հյ. ծոց և յն. οάϰος «խորգ, թա-ղիքի պէս կոշտ կտորեղէն» բառերին է կը-ցում, մասամբ առաջնորդուելով նրանից, որ յն. ϰόλπος նշանակում է «ծոց» և «հագուս-տի ծալք»։
hinge;
pivot;
— տփոց, hinges.
• (-նւոյ, -նեաց) «դռան երկաթէ կրունկները» (տճկ. րէզէ) Գ. թագ. զ. 33. Առակ. իզ. 14. նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3. Լմբ. առակ. գրուած է նաև ծխանի Լմբ. առակ. ծխղնի Տիմոթ. կուղ. էջ 75, ճխնի նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3 (մէկ ձե-ռագրի մէջ միայն), ծղին Բառ. երեմ. էջ 150. ճղան Տաթև. ամ. 389։-Այս բառից պէտք է լինի ծխողնիլ «դառնալ», որ մէկ անդամ գործածում է Մագ. գամագտ. Բ (ըստ նորայր, Բանաս. 1900, էջ 133). հմմտ. «Որ-պէս դուրք (որ) շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր». Առակ. իզ. 14 «Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է և ի ծղխնոջն». Էմբ. առակ. այսպէս են հասկա-նում նաև Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 150. ծըղխնիլ, ծղխնել «երևութանալ կամ շըր-ջապատիլ» (տե՛ս ՆՀԲ ծղխնի, որից Մէնե-վիշ. Գամագտ. 24)։
• ԳՒՌ.-Բլ. ճխան, Ալշ. Մկ. Մշ. Սլմ. ճը-խան, Հին Ջղ. ճլխան, Ոզմ. ջխան.-վերջին-ներիս հետ հմմտ. նորագիւտ Մնացորդաց ճխնի ձևը և Տաթևացւոյն ճղանը։
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞՝ սրա հետ վրաց. საძალნი սաձալնի «դռան փայտէ նիգ կամ սողնակ». (այս նշանակութեամբ է նաև մեր արդի գաւառականներից Խն. ճը-խան.)-վրացի բառը կարող է կազմուած լինել սա-ձալնի, բայց მალნი ձալնի ա-ռանձին նշանակում է «ուժ» և ո՛չ «ծխնի կամ սողնակ»։
span;
palm;
թզաւ յերկայնութիւն, a palm's length;
թանձրութիւն նորա թզաւ, four inches thick.
• , ի-ա հլ. «լիաբաց ձեռքի վրայ բոյթ մատի ծայրից մինչև ճկոյթի ծայրը եղած տարածութիւնը (մօտ 24 սանտիմետը) կամ բստ երկրաչափների՝ ուղուկ, չորս մատնա-չափ» ՍԳր. Կիւրղ. գնձ.-արդի լեզուի մէջ էլ ընդունուած է թիզ «բթամատից մինչև ճկոյ-թը» և քիլ «բթամատից մինչև ցուցամատը՝ որ է մօտ 18 սանտիմետը». (այսպէս է նաև Խտջ. որ պահում է յիշեալ երկու բառերն էլ)։ -Բայց Եզնիկի մէջ՝ էջ 214 կարդում ենք. «Ո՛չ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք», ո-րից երևում է որ թիզը քիլից փոքր (կամ հա-ւասա՞ր) է։ Սրան համապատասխան է գա-լիս Ղրբ. կէղ (=քիլ), որ նշանակում է «թիզ, բթամատից մինչև ճկոյթը»։-Թիզ բառից ու-նինք թզեան «մէկ թիզ երկարութեամբ» Կիւրղ. դտ. Ոսկ. հերոդ. թզաչափ Յալսմ. թզաչափաբար Անյ. պորփ. թզուկ «խիստ կարճահասակ, գաճաճ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 155, Խոր. աշխ. Վրք. հց. թզահասակ «թզուկ» ԱԲ. երեքթզեան Եւս. քր. իննթզեան Երզն. լս։
• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 87, յետոյ ԳԴ, համեմատում են պրս. [arabic word] dist «թիզ». (այս բառի նախաձե-ւը պիտի լինի կա՛մ զնդ. dišti «տասր մատնաչափ» և կամ պրս. [arabic word] dast «ձեռօ». երկուսն էլ անյարմար են ձաւ-նական տեսակէտով)։ Հիւնք. թուզ բա-ռից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 նկատելով որ զանազան լեզուների մէջ «թիզ, տարածել և կտաւ գործել» բառե-որ նոյն ծագումն ունին (հմմտ. գերմ. Spanne «թիզ», spinen «գործել», span-nen «լարել, տարածել», հսլ. pedī «թիզ», péna «լարել», լիթ. pinü «հիւ-սել»), ուստի հետևցնտւմ է, որ հյ. թիզ և թեզան նոյնարմատ են և ծագում են հնխ. teg'h-«լարել, տարածել» արմա-տից, որի գոյութիւնը սակայն այլուստ չի կարողանում հաստատել։ (Այս պարա-գային համեմատելի էր հնխ. tek «հիւ-սել», որի վրայ ընդարձակ տե՛ս թեքել,։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խտջ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սլ. Վն. Տիգ. Տփ. թիզ, Ոզմ. թէ՛զ, Զթ. թը'զ, զարմա-նալի ձև է Արբ. թիլ «բթամատից մինչև ցու-ցամատը», որ անշուշտ թիզ և քիլ բառերի խաչաձևման արդիւնքն է։ -Նոր բառեր են թզանոց, թզիկ «կարճ», թզել «թիզով չա-փել»։
cf. Յասմին.
• «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ է. լտ. jasminuni fruticans L» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 352) որ է ռուս. жac. минъ, ясминъ (տե՛ս Aнненковъ, էջ 180) Ագաթ. որ և յասմին Խոր. աշխ. յասմի Բժշ. -այս ծաղիկը պատկանում է Oleaceae ըն-տանիքին. նոյն ընտանիքին է պատկանում նաև syringa vulgaris L, որ է «եղրևանի, թրք. լէյլաք, ֆրանս. lilas, ռուս. cирeнь» (Տիրացուեան § 349, Aннeнковъ 346). ըն-տանիքի նոյնութեան պատճառով Պարսկաս-տանում yasaman, որ է «յասմիկ, жасминъ» ստացել է նաև «եղրևանի, lilas, ռուս. cм-peнь» նշանակութիւնը, որից էլ վրաց. իմեր. մինգր. iasamani «եղրևանի, cиpeнь» (Aн-нeнковъ 346), հայոց մօտ էլ բարբառներում եասաման «եղրևանի, cирeнь» (օր. Խոյում՝ ըստ Տիրացուեան § 349), որից և Կովկասի գրական հայերէնում սխալ անդրադարձու-թեամբ յասմիկ դարձել է «եղրևանի, lilas cирeнь»։ (Բոլորովին ուրիշ է յեսմիկ, որ է «ասորեակ, chamaelina silvestris Wallr» (Տիրացուեան § 159), տես հեսմուկ)։
• = Պհլ. *yāsmīk և yasmīn հոմանիշ ձևե-25-488 րից փոխառեալ. (առաջինը աւանդուած չէ, բայց անշուշտ գոյութիւն ունէր, ինչպէս ցոյց է տալիս հայերէնը. հմմտ. պրս. zamī և zamīn anguštari և angustarin կրկնակնե-որ)։ Բառիս իրանեան միւս ձևերն են պրս. [arabic word] yāsamī̄n, [arabic word] yāsmīn, բե-լուճ. yasmīn, աֆղան. yasmīn, vāsamīn «յասմիկ»։ Գտնւում է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] yasmā, յն. ἰάσμη, ἰάσμινον, լտ. jasme, jasminum, իտալ. gel-semino, ֆրանս. jasmin, ռուս. ясминъ, каcминъ. սպան. lazmin, azemin, նյն. γιασεμί, γιασουμί ևն (սրանք թրք. yasemi ձևի միջոցով)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud. § 1551 ևն։ ԳԻՌ.-Մկ. ասմին։
top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.
• . ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։
• = Բաբել. gaggadu, ասուր. [other alphabet] kakka-du «գլուխ, kopf, Haupt (Strassma-ier. Alphabetisches Verzeichniss der Assy-rlschen und Akkadischen Wörter, էջ 891 և Delitzsch. Assyrisches Handwörterbuch, էջ 592), երր. [hebrew word] qādqōd «գլխի մա-զածածկ մասը», սումեր. gaggud։ Հայերէ-նին աւելի յարմար է բաբել. gagadu ձևը. ռո հիշում է Muss-Arnolt, Ass. engl. Han-dwb. էջ 924ա։
• ԳԴ կցում է պրս. [arabic word] čakād բառին, որ այստեղ գործ չունի և որ մեր ճակատ բառն է։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 եբր. kodkod ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. ւեւքեատ և «յունական գաւառաբարբառ չաքաթի, նոյն նշանակութեամբ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902 309, յետոյ Jensen, ՀԱ, 1904, 275 և Karst Յուշարձան, էջ 399։-Schefte-lowitz, BВ 28, 306 սանս. kakud, ka-kuda «լեռան զագաթ, դլխաւոր, պետ», պրս. čakād «ճակատ» բառերին ցեղա-կից։ (Այս բոլորը, ինչպես և լտ. ca-cumen «կատար, գագաթ, ծայր», որ ըստ Fick, I*, էջ 19 և Walde, էջ 105 նոյն սանսկրիտ բառին է կցւում, պա-աահական նմանութիւն ունին)։ Patru-bány, ՀԱ, 1908, 26 զոգ «զիրկ» բառի հետ միացնելով՝ կցում է այն ձևերին, որ տալիս է Lidén իբրև գոզ բառին ցեղակից (այս ձևերը տե՛ս զոզ բառի տակ)։
• ԳՒՌ.-Սեբ. գ'ագ'աթ, Կր. գ'ագ'ադ՝, Ալշ, Մշ. գ'ագ'ատ, Զթ. գ'ագօթ, գ'ագոթ, Ոզմ. գ'.mգ'.mթ, Երև. գ'աքաթ, Մկ. Սլմ. Վն. կ.m-կ.mթ, Տիգ. քաքաթ, Շմ. կ.mկ.mտ, Ագլ. գե-*գմաթ. այս բոլորը նշանակում են «գագաթ». իսկ Ննխ. (գիւղերում) գ'ագ'ադ՝ «վէգի գլու-խը»։
dormer window, sky-light;
roof, house, family.
• . ո հլ. «տանիքի լուսամուտ, երդրք» Եզն. Ագաթ. Եղիշ., «տուն, տնւոր, տնեցիք» Ել. ժբ. 3. Ագաթ. Բուզ. դ. 55, որից՝ երդա-կից «տնկից» Ել. գ. 22, երդաշէն «տնա-ոար» Ոսկ. եփես., երդահամար «տների թիւր, ծխահաշիւ» Զենոբ., երդումարդ «տըն-ւոր» Յհ. կթ. 113. Վրդն. պտմ. Կանոն. եր-դաւոր «տնեցիք, տուն» ԱԲ։
• Pictet, 2, 244 իռլ. art «տուն»։ Էմին. Հայ հեթ. կրօնը, հայ թրգմ. Յոյս, 1875, 347 և Ист. Aсoxикa, 276 համե-մատում է անգլ. hearth «վառարան» բառի հետ. ար, եր արմատը գտնում է նաև երկինք, երկիր, այրել, արեգ, օր, ե-ռալ բառերի մէջ։ Հիւնք. (ինչպէս նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340) բրք. vu-*d «տեղ, վայր»։ Bugge, IF, 1, 443 սանս. grhá-, զնդ. geredha-բառերի հետ հա-մեմատելով՝ հայր դնում է *գերդ-նա-խաձևից։ Պատահական նմանութիւն բ.-նին գերմ. herd, հ. սաքս. hêrth, անդլ. hearth, հոլլ. haard «վառարան, տուն, երդ» և հյ. երտ «խանձող», որովհետև գերմանական բառերը ծագում են հնխ. qer-«վառել» արմատից (տե՛ս Waide 130, Kluge 215)։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի լտ. atrium «հռովմէական տան գլխաւոր սենեակը, որի կտրի մէջ, տեռում գտնւում էր երդիքը». համար-ւում է ater-«մուր» բառից ածանցուած
• (եթէ սակայն ետրուսկէրեն չէ), Ernout-Meillet. 80։
• ԳՒՌ.-Մշ. Հէրդ'իկ, Սեբ. τէրդ'իգ, Ախց. Կր. էրթիք, Ալշ. յէրտիկ, Ջղ. յերթիկ, Վն. էրտիս. Խոր. էրթիւ՝, Ս.մ. էրթիս. Սրո. էր-տիս, էրծիս, Տփ. է՛րթիկ, հիրթ, հի՛րթիկ. Ոզմ. հէրտէս, Երև. հէ՛ռթիկ, Գոր. հէրթ, Ղրբ. հիւրթ, Մկ. հիւրտիւս, բոլորն էլ ծառում են երդ, երդիք, հյց. երդիս ձևերից։ Նոր բառեր են՝ աներդիք, երդիբնակ, երդմուխ, երդիս-կալ, երդկակալ, երդկակոճ, երդկատակ.-շատ սղուած մի ձև է Ագլ. ըրբmնmկ «երդիքի ծակը», որ յառաջանում է երդիբնակ ձևից
twinkling of an eye, wink, twinkling, trice;
ի — ական, in a twinkling, in a trice, in a wink, in no time;
—ք, eye-lid.
• «ակնթարթ, աչք բանալ-գո-ցելու ժամանակը» Ագաթ. «արտևանունք» Յայսմ. դեկտ. 23 և ապր. 3 (Եւ թարթափք աչացն բուսան. Եւ թարթափք աչացն զլան-ջըսն ծածկեալ էր). այս երկրորդ նշանակու-թիւնը չունին բառարանները. -որից թար-թափել «աչքը բանալ-գոցել» Եփր. ծն. էջ 1. Ոսկ. յհ. ա. 37. «թափառիլ, պարապ պտտիլ, սլքտալ» Առակ. ժգ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 12. թար-թափիլ «մի որևէ բացատրութեան դժուար մանրամասնութիւնները չկարենալ ըմբռնել» Եփր. Գ. 26. թարթափանք «թափառումն» Ոսկ. Ա. թես. «մի որևէ բացատրութեան դը-ժուարըմբռնելի մանրամասնութիւնները» Եփր. Գ. 26. թարթափեցուցանել «պտտցնել, միտքը շփոթել, վարանիլ տալ» Եփր. Ա. տիմ. 243. Փարպ. թարթափումն «ակնթարթ» Նիւս. կազմ. Նար. լէ. էջ 100. «թափառիլը» Ճառ-ընտ. անթարթափ Նար. խչ. 377 ևն. երկու ի-մաստների միութեան համար հմմտ. յածիլ «պտտիլ, ման գալ, թափառիլ» և յածել զաչս «աչքը ման ածել». վերջի իմաստով կայ նաև թօթափել, որ տե՛ս։
• = Կրկնուած է պարզական թափ արմա-տից՝ որ «պտտիլ, յածիլ» նշանակութեամբ պահուած է թափ-առ-իլ բայի մէջ, իսկ «աչք բանալ-գոցել» նշանակութեամբ պահուած է թաւթափել կրկնականի մէջ=փխ. *թափթա-փել պարզ յարադրութեամբ. հմմտ. խառ-խափ, սարսափ, շարշափ. կարկափ, գար-զափ։-Աճ.
• ՆՀԲ թարթել բայից? Տէրվ. Նախալ 53, 84 սանս. trap, յն. τρεπω «ի բաց դառնալ» լտ. trepit, trep-idus, trep-ida-re «ճեպել, աճապարել», հսլ. trep-ati «դողալ» ձևերի հետ՝ հնխ. tarp, trap «դառնալ, յուզիլ, թափառիլ» արմա-տես։-Հիւնք. թօթափել բառից։
• ԳՒՌ.-Մկ. Մրղ. Ողմ. թարթափ, Սլմ. թառթափ, Դվ. թէրթէփ «թարթիչ». այս ի-մաստի համար հմմտ. նաև Զքր. սարկ. Բ. 50 «Փետել զմօրուսն և զմռուղսն, զթարթա-փրսն և զունսն»։-Իսկ Շմ. թmրթmփիլ նշա-նակում է «թփրտալ, թափահարել»։
exempt, frauk, free;
safe, sure;
deliverance, safety;
— առնել, cf. Զերծանեմ;
— կալ, լինել;
to be secure from, sheltered from, exempt from;
— կացուցանել, to shelter, to secure, to screen;
to exempt, to free, to dispense from.
• «ազատ, ապահով անվտանց» Խոր. գ. 20, 67. Մեսր. եր., «ազատութիւն, արձակում» Յհ. կթ., որից՝ զերծանիլ «ազա-տիլ, պրծնիլ, ձեռքից փախչիլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 8, զերծանել «փրկել, ազատել» Միք. գ. 2. Ոսկ. եփես. Կոչ. Եզն., զերծուլ ՍԳր., զերծուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 9, զեր-ծուցիչ Ոսկ. մ. բ. 25. Եզն. Կիւրղ. ծն. մոր-թազերծ Եզն., արագազերծ Ոսկ. ա. տիմ., դիազերծ Բ. մակ. ը. 27, դիւրազերծ Պիտ., անզերծանելի Պիտ. Արծր., մեհենազերծ «մեհեան կողոպտող» Փիլ., սեղանազերծ «սեղան կողոպտող» Բ. մակ. դ. 42 ևն.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է զ մասնի-կով՝ *երծ արմատից, որ հայերէնի մէջ պարզ ձևով գործածուած չէ. հմմտ. սանս. [other alphabet] srǰ, [other alphabet] sarǰ «արձակել, ազատել, ձեռքից բաց թողնել, նետել, դուրս գցել, թափել» զնդ. harəz «արձակել, թողնել», պհլ. hirz, պրս. [arabic word] hištan «արձակել». բոլորի արմատն է հնխ. serg', srg'. իրանեաններից փոխառութեամբ նոյն արմատից ունինք նաև հյ. արձակ և ապա-հարզան բառերը, որ տես առանձին։-Հիւբշ. 446։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Lag. IIroesch. 381՝ համեմատելով սանս. sr) և զնդ. uz-harez ձեւերի հետ։ Մորթ-ման, ZDMG, 26, էջ 517 բևեռ. is-zari համարում է «զոհ զերծանելոյ», այսին-քըն «հաշտութեան»։ Տէրվ. Լեզու, 1887, 18 զգերծուլ կամ զքերծուլ ձևից է հա-նում։ Հիւնք. գերծուլ բայից։ Տե՛ս նաև արձակել բառի տակ։ Pokorny, 2, 508 դնում է հնխ. selg'-, որի ժառանգներն է համարում սանս. srǰ-, զնդ. harəz «արձակել» ձևերից դուրս նաև հիռլ. selg «որս», մբգ. selken «կաթկթիլ», անգլսք. šolcen «ծոյլ, հեղգ» ևն։ Մերժում է հյ. զերծ բառի համեմատութիւնը։-Եթէ արմատը դրուի selg-, բնականաբար կարելի չէ այլ ևս կցել հյ. զերծ (ր-ի պատճառաւ՝ փոխանակ ղ)։ Բայց ի՞նչ կապ կայ «արձակել» և «որս» կամ «ծոյլ» բառերի միջև։ Պէտք է բաժանել կելտական և գերմանական խմբերը ա-րիականից, որ միանալով հայերէնի
• ԳՒՌ.-Ունինք միայն զերծնուլ Հմշ. «պատրաստ լինել, պատրաստութիւնները տեսնել վերջացնել»։
calamus odoratus, sweet-scented flag.
• «ցորենի ծղօտը». այս նորագիւտ, բայց նախնական իմաստը գտնում եմ Եղիշ. հրց. 65 (Ի նոյն հատ որ սերմանի՝ կան զօ. րութեամբ տակքն և բոյսքն, շաւառն և քիստ և այլն). որից յետոյ՝ «մի տեսակ եղէգ» Գա-ղիան. (իսկ Ստեփ. լեհ. մեկնում է «խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի»). փխբ. «եռա-ժըշտական փող» ՀԲուս. § 646 կամ «աղևոր մի նուագարան» ՀՀԲ (այս է որ Առաք. լծ, սահմ. 615 գրուած է լաւառն). «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 512). «տաղաւար, եղէգներով շինուած բնակարան» Վանակ. (ըստ ՀԲուս. անդ)։ Բառս նշանա-կում էր նաև «սլաք, նետ, տէգ» և այս նշա-նակութեամբ տարբեր գրչութիւններ են ներ-կայացնում՝ ջուառն Արծր. բ. 3 (հրտր. Պատկ. էջ 87) և շառաւն «նետ» Սեբ. 38 (ձեռ. շաւառունս). որից շաւառեղէգն «եղէգ-նախունկ, խնկեղէգն, calamus aromaticus» Գլլգիյն.։
• ՆՀԲ շուառն բառի տակ յիշում է պրս. suvār «ձիաւոր»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. շավառ «արտի մէջ թափուած ցորենի չոր տերևներ». Մշ. Վն. շավեռ, Մկ. շավառ «քեամանչա», որ և լաւեղ Ապ., շա-ւերք Բլ. իսկ շաւեռ-մաւեռ Վն. «նուագարանի թելերի ձայնը»։
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմատե-լով պրս. ճավիյտ, ճավիտան բառերի հետ։ ՆՀԲ յաւէտ «աւելի» լծ. արար. է՛վվէլա «նախ», թրք. էվէթ «այո՛», յա-ւիտեան՝ լծ. արաբ. abad, յն. ἀίων, լտ. aevum, aeternum, saeculum, եբր. այօ-լամ, էօլամ, լիյօլամ, թրք. էպէտիլիք տայըմլըգ, տէվրի զէման»։ Եւրոպո 1849, 200 հպրս. եաւատ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Arica 83, 389, Lag. Urgesch. 183, Muller SWAW 41. 8 և 43, 299, Justi, Zendsp. էջ 244։-Տէրվ. Altarm. 52 և Նախալ. 100 հնխ. vu yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատի տակ է դնում յաւէտ, յաւէժ, յաւիտեան՝ ուրիշ բազմաթիվ բառերի հետ։
excrement;
— բերել or գալ ընդ բերանն, — ընդ բերան գալ, iliac passion, twisting of the intestines, volvulus;
cf. Վերադարձութիւն.
• «ադբ, կղկղանք», որից փին բերել կամ փին գալ ընդ բերանն «մի տեսակ զարհուրելի հիւանդութիւն, երբ աղիքները շրջուելով՝ կղկղանքը բերանից է դուրս գա-լիս. լտ. ileus, miserere» (բուն նշ. «Ողոր-մեա ինձ» ըստ Սղ. ծ. 1 «Ողորմեա ինձ, Աստուած, ըստ մեծի ողորմութեան քում») Գաղիան. շանփին «շան քաք» Ոսկիփ. Վստկ. 77, որ և շնփին՝ ըստ ՆՀԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pino-կամ spino-և կամ sphino-ձևից, որին միանում է նաև յն. πίνος «կեղտ (մորթի կամ շորի վրայ), յետնաբար՝ մետաղի ժանգ», πινόω «կեղ, տոտել», πινάω «կեղտոտիլ», πινϰρός, πινόεις «եեղտոտ»։ (Յոյն բառի համար առա-ջարկուած են զանազան համեմատութիւններ, որոնցից յիշելու արժանի են սանս. phéna-«փրփուր, կեղտ, անմաքրութիւն», օսս. fīn-k'ä, հսլ. peny, սերբ. péna, spjéma, ռուս. neнa, լիթ. spáine, հին պրուս. sрoaуno, որոնք բոլոր նշանակում են «փրփուր»։ Նոյն խմբի դէմ արևմտեան լեզուները ներկայաց-նում են n-ի փոխարէն m. ինչ. լտ. snuma «փրփուր», pumex «փրփրանման մի քար, չեչաքար», հբգ. feim, հանգլ. fám, ինչպէս և սոգդ. pym'kh «փրփուր»։ Այս համեմա-տութիւնը սակայն չի ընդունուած. տե՛ս Boisacq 693, Pokorny 2, 681 և 683. իսկ Ernout-Meillet 927 յայտնապէս ասում է թէ spuma խումբը անծանօթ է յունարէնի և հայերէնի)։
• Տէրվ. Altarm. 7 սանս. phena «փրը-փուր», հսլ. péna, յն. πίνος «կեդտ», σπῖλος «կեղտ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Bugge, Btrg. 20 յն. πινος, բո-հեմ. špina, լտ. fimus «աղբ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յն. πίνος բառի հետ է կցում նաև Müller SWAW 136 (1897), էջ 32։ Պատահական նմանու-թիսն ունին Ատրպ. թրք. [arabic word] peyīn (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 326), քրղ. pein, ուտ. փեին «անասունի, մանասանդ ձիու աղբ», վրաց. უηნე փունե «կըղ-կըղանք», որ Չուբինով պրս. է համա-րում։
• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. Հճ. Ք. փին «կատուի կամ շան աղբ», որից Ախց. շնփին, Պլ. շամփին «շան աղբ», ինչպէս նաև փնել Զթ. Խրբ. Չն. «կղկղել» (շան, իշու, մարդու)։
• (-նւոյ, -նեաց) «դռան երկաթէ կրունկները» (տճկ. րէզէ) Գ. թագ. զ. 33. Առակ. իզ. 14. նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3. Լմբ. առակ. գրուած է նաև ծխանի Լմբ. առակ. ծխղնի Տիմոթ. կուղ. էջ 75, ճխնի նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3 (մէկ ձե-ռագրի մէջ միայն), ծղին Բառ. երեմ. էջ 150. ճղան Տաթև. ամ. 389։-Այս բառից պէտք է լինի ծխողնիլ «դառնալ», որ մէկ անդամ գործածում է Մագ. գամագտ. Բ (ըստ նորայր, Բանաս. 1900, էջ 133). հմմտ. «Որ-պէս դուրք (որ) շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր». Առակ. իզ. 14 «Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է և ի ծղխնոջն». Էմբ. առակ. այսպէս են հասկա-նում նաև Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 150. ծըղխնիլ, ծղխնել «երևութանալ կամ շըր-ջապատիլ» (տե՛ս ՆՀԲ ծղխնի, որից Մէնե-վիշ. Գամագտ. 24)։
• ԳՒՌ.-Բլ. ճխան, Ալշ. Մկ. Մշ. Սլմ. ճը-խան, Հին Ջղ. ճլխան, Ոզմ. ջխան.-վերջին-ներիս հետ հմմտ. նորագիւտ Մնացորդաց ճխնի ձևը և Տաթևացւոյն ճղանը։
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞՝ սրա հետ վրաց. საძალნი սաձալնի «դռան փայտէ նիգ կամ սողնակ». (այս նշանակութեամբ է նաև մեր արդի գաւառականներից Խն. ճը-խան.)-վրացի բառը կարող է կազմուած լինել սա-ձալնի, բայց მალნი ձալնի ա-ռանձին նշանակում է «ուժ» և ո՛չ «ծխնի կամ սողնակ»։
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
• «թև». արմատս առանձին գործա-ծական է միայն արդի գաւառականների մէջ. այսպէս Ախց. փէռ «անիւի շառաւիղները», Ջղ. Վն. փառ, Բբ. փէռ «ջաղացքի անիւի թեւերը, որոնց զարնուելով ջուրը՝ անիւը պտտւում է. ֆր. aube»։ Բայց սրա հին գոր-ծածութեան ապացոյց է խեչափառ «խեցգե-տին» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 37. Մխ. բժ. 43, 55, Վստկ. 74, Սանահն. (բուն նշանակում t «խէչից՝ կողքից թևեր ունեցող»)։
• = Պրս. ❇ par և մանաւանդ [arabic word] parr (որ արդի Պարսից մօտ հնչւում է pärr փmռռ) «թև, բազուկ, փետուր», որից և 7օ [arabic word] parai «անիւ աղօրւոյ, ջաղացքի անիւ». նոյն են քրդ. per, զազա pel «թև», հինն է պհլ. [arabic word] parr «փետուր», որ է զնդ. pa-rəa-, սանս. parná-=լիթ. sparnas «փե-տուր, թև» (Horn § 293, Nyberg, Hilfsbuch 1I 171). Նոյն է ուտ. p'ar «ջաղացքի անիւ»։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 128 պրս. par «ջաղացքի անիւի թևերը», ինչպէս գիտէ նաև Будaговъ 1, 313 և ինչպէս ունին մեր գաւառականները։-Աճ.
• «զգեստ, շապիկ» Վրդն. դան. (Զբա-դէն զգեցեալ, որ է փառս, քահանայական զգեստու ձև), «տղընկեր, ընկերք, տղու շապիկ, նորածնի հետ արգանդից դուրս ե-կած աղտեղութիւնը» Ոսկիփ. «ձուի միջի մաշկը» Յայսմ. մրտ. 18. գտնւում է նաև գաւառականների մէջ՝ «թաղանթ, բարակ մաշկ, աչքի վրայ պատած լուսն, վէրքի ե-րեսի խաւը, քացախի մարը, հալած իւղի ե-րեսի փրփուրը, սարդի ոստայն» նշանակու-թեամբ։
• = Խալդեան փոխառութիւն է. հմմտ. վրաց. თარაა փարվա «ծածկել, պահել, պահպանել, պաշտպանել», უარული փարուլի «ծածկել», საუარებელი սափարեբելի «ծածկոց», აუარე-ბა ափարեբա «ծածկել, ցանկ քաշել, քօղար-կել, գաղmնի պահել», აუარვა ափարվա «ծածևեւ. պահել, ապաստան տալ», დათარ-ნა դափարնա «ծածկոց»։ Թէ հայերէնի և թէ վրացերէնի այսքան զանազանեալ նշա-նակութիւնները չեն թոյլ տալիս կարծել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ միասին ենթադրում են մի երրորդ աղբիւր, որ խալ-դերէնը պէտք է լինի։-Աճ.
• փարիլ «փաթաթուիլ» բառով։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] bar «քօղ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] par «եզան յար-դարեալ կաշի»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. p'ar «թաղանթ, հեղուկ ուտե-լիքների երեսին բռնող շերտը»։
• -Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։
• = Պհլ. farr «փառք, շուք» բառից. հմմտ. պրս. [other alphabet] ︎ farr «փառաւորութիւն և շքեղ պերճութիւն. 2. լոյս», օ [arabic word] farra «պեր-ճութիւն և զարդարանք», [arabic word] farrahī «շքեղութիւն և փառաւորութիւն», թուրֆանի մանիք. պհլ. frh (farrah) «փառք, պերճու-թիւն», աւելի պահուած է յատուկ անուն-ների մէջ. ինչ. պհլ. Farr-Ohrmazd, Far-hbag, Nāpi-farnāi, հպրս. Vindafarnā (յն. տառադարձուած lνταφερνης), *Farna-bāzu-(յն. Փαρνάβαζος), *Tisa-farnā (յն. Τισσαϰεე-νηა), որոնցից հետևում է հպրս. farnah--այս բառը բնիկ չէ, այլ զնդ. [syriac word] ︎ xvar-anah-բառն է, որ հպրս-ր ռիտաևան ճա-նապարհով փոխ է առել և իր ձայնաևան օ-իէնքներին ենթարկելով դարձրել է farnah-lMeillet MSL 17, 108. այս մասին աւելի երկար տե՛ս Benveniste BSL հտ. 31, N 93, էջ 72-76). հպրս-ից անցել է պահլաւին և այստեղից էլ մեզ։-Հիւբշ. էջ 254։
• Tromler, Disputatio (1759?), էջ xxI7 (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. 2) փառք բառի հետ է կապում եգիպտ. Potiphar անունը և Փարաւոն։-ՀՀԲ փառ «մեղեդի» դնում է փառ «մաշկ» ձևի հե՞տ։-ՆՀԲ փառք՝ լծ. վարկ, յարգ։-Պրս. բառի հետ կցեց նախ Muller SWAW 42, 252 և յետոյ, Lag. Ges. Abhd. 149։-Lag. Beitr, baktr. Lex. 38, 71 հպրս. -φερν-, զնդ. parənaiīh, պրս. parr (farr)։ Այվառ-ևան, Սիօն 1872, 110 պրս. ֆէր։ Մորթ-ման ZDMG 26, 526 բևեռ. parni հո-մանիշի հետ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra հոմանիշի հետ։ Հիւնք. Պերոզ անունից։-Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, արև»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Վն. Ախց. Սվեդ. Տիգ. Սեբ. փառք, Ասլ. փառք, փառ*, Տփ. փարք, Մկ. փառք1. թրր-քախօս հայոց մէջ՝ փառք Ատն. «փառք», փառաբmնել օլմաք Ատն. «ուրախանալ», առօք փառօք էնկ. «առօք փառօք, ամենայն ևառաւորութեամբ» (Բիւր. 1898, 789).-նը-կատելի է Տփ. փարավուլ<փառաւր՝ ը-ր >-լ ձայնափոխութեամբ, որ վրացերէնի ռովորական տարանմանութեան երևոյթն է։
ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.
• «առաջ, հին, շատոնց. 2. շուտ, շուտով» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. «յաջորդ առաւօտ կանուխ» Ղկ. իդ. I. Գնձ. Վրդն. սղ. որից վաղագոյն ՍԳր. վաղահաս Ոսկ. և եփր. Բ.թես. վաղու ևս Մտթ. ժա-21. վաղուց, ի վաղուց, ընդ վաղուց ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. (յետնաբար կայ ի վաղեաց կեղծ-Շապհ. 73), վաղիւ «վաղը, յաջորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. այգ-ուց, կազմութեան համար տե՛ս Meillet BSL 21, 33), վաղնջուց ժղ. ը. 12. Փաոա. Եղիշ. Խոր. Պիտ. ի վաղնջենէ Ագաթ. վաղորդայն ՍԳր. վաղուեան Գծ. իգ 11. վաղ-վաղ Սղ. հր. 8. Ճխէ. 5. Բուզ. Կոչ վաղվաղել «շտապել» ՍԳր. վաղվաղակի ՍԳր. վաղվաղկոտ Սիր. ժդ. 4. Եւագր. վաղ-վաղուն Վեցօր. կանխավաղ Արծր. նախա-վաղ Պղատ. օրին. Նանայ. 402. Նոնն. մա-ղեմի=վաղի-ամի «շատ տարիների, վա-ղուցուայ, հին» Յայսմ. վաղաժամ, վաղա-ծանօթ (նոր բառեր) ևն։
• =Նոյն է վրաց. ხვალ խվալ, ხვალა խվալա, ხვალე խվալե «վաղը, էգուց», ხვალის ხვალ խվալիս խվալ «վաղուայ վաղը, վաղանդ». ինգ. խուվալ, խուալ «վաղը» բառերի հետ։ Սրանք վ-ից առաջ ունենալով նախաձայն խ չեն կարող փոխառեալ լինել հայերէնից։ Միւս կողմից հիմնական իմաստը (առաջ, շուտ) գտնուելով հայերէնի մէջ, չի կարող հայերէնը փոխառեալ լինել վրացականից։ Ուստի և ենթադրւում է մի երրորդ աղբիւր. որ ունէր xval ձևը՝ «առաջ, հին» նշանակու-թեամբ, որից փոխառեալ է նաև հայերէնը։ -Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յն. πάλαι, παλαιός, եբր. և արաբ. պալա, վալա, թրք. էվվէլ։ Տէրվ. Altarm. 51 վառ, գարուն ևն բառերի հետ=սանս. uš «վառիլ», ušas «արշա-ւաւտ». uš5 «րեշեր». ušry «առաւօտ» ևն։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. ušaim «արշա-լոյս»։ Հիւնք. յն. πάλαι? իսկ էջ 220 վա-ղել, վաղվաղել=լտ. vago «թափառիլ», յն. β.βάσω «ընթանալ»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 97 ևն վաղեմի բառի մէջ -եմի համառում է «մեծ» (մինչդեռ ամ «տա-րի» բառն է1) և կցում է հաթ. imia, im, mia, mii, mi, m', ma, m, emio բա-ռերի հետ։ Patrubány SA 1, 195 լտ. velox «արագ, ճարպիկ»։ Scheftelovitz BВ 29, 49 լտ. volare «թռչիլ»։ Վ'apas, ббтотнош. aбхаз. яз., էջ 28 համե-մատում է վրաց. მალი մալի և ափխ. älas «արագ, շուտ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Տփ. վաղ «կանուխ», Ալշ. Մշ. վաղ, Տփ. վաղ, վաղիր (այսպէս ըստ Աայեաթ-Նովայի, որ սակայն այժմ գործա-ծական չէ), Ասլ. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վաղը, Մկ. Վն. վmղ, Տիգ. վmղը, Մրղ. վmղm, Հճ. վօղը, Զթ. վօղը, վողը, Սվեդ. վիւղը «վաղը, վաղիւ, էգուց»։ Նոր բառեր են վաղօրօք, վաղնցէ, վաղնօքու, վաղուենկուց։
flax;
linen;
linen-cloth or cotton-cloth;
linen-garment;
linen.
• , ո հլ. (յետնաբար կայ կտաւուց Եանայ) «վուշի բոյսը. linum nodiflorum ι (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 320). 2. քթան, նոյն բոյսից գործած կտոր. 3. քթա-նից հագուստ. 4. մեռեալի պատան, սաւան 5. կտաւեղէն» ՍԳր. Եփր. ել. էջ 150. որից կտավագործ Ես. ժթ. 9. կտաւավաճառ Լա-բուբ. 32 (նորագիւտ բառ), կտաւեայ Ել. իր. 42. կտաւի ՍԳր. Եւս. պտմ. կտաւեղէն Փիլ. կտաւատ «կտաւի սերմը, կտաւահատ» Մխ. առակ. Բժշ. Վստկ. և հակառակ դիրքով՝ հատկտաւ Վրք. հց. Բ. 157. կտաւոտեալ «կտաւով պատած» Ճառընտ. կտաւոտեակ «կապերտ, ղենջակ, շոր» Կոչ. 202. Ոսկիփ. կտաւագործութիւն (նոր բառ)։
• = Ծագումն անյայտ է. հայերէնի հետ նմանութիւն ունեցող ձևերը մեզանից են փոխառեալ. այս իրողութեան հետ լաւ է պատշաճում այն հանգամանքը, որ կտաւի բոյսը գիտութեան մէջ համարւում է Կով-կասեան ծագումից. հաւանաբար իր օրրանն է Հայաստանը, որտեղից տարածուել է Եւրո-պա և Արևելք (տե՛ս Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 154 և 156)։ Այս իրողութեան վրայ հիմնուեով՝ կարելի՞ է արդեօք կտաւ բառը մեկնել իբրև զուտ հայերէն ածանց կուտ բառից. (այսպէս կոչուած իր պարու-նակած բազմաթիւ կուտերի պատճառով, ո-րոնք ծանօթ են կտաւատ անունով և որոն։ ռեռ աատռռաստում են կտայաձէթը)։ Նկատե-լի մի հանգամանք է որ այսօր էլ Նոր-Նա-խիջևանի բարբառում կտաւատը բացատրւում է հունդ բառով՝ որ հոմանիշ է կուտ բառին. ասում են սովորաբար հունդ ցանել «կտա-ւատ ցանել»։-Աճ.
• ՆՀԲ եբր. և յն. քէթէն, խիթօն «հան-դերձ կտաւի»։ Lag. Urgesch. 831 պրս. katān և եբր. kətōnet «շապիկ»։-Նոյն,
• Arm. stud. § 1193 արաբ. kattan, պրս. katan և թերևս խպտ. šento, որից ծագել է յն. σινδών։ -Հիւնք. կատու բառից։ Bugge IF 1, 453 դնում է պրս. katan հոմանիշից՝ համարելով թէ ն կարող է երբեմն դառնալ ւ, որին իբրև օրինաև ւիշում է առաւիր, աւարտ, գաւակ, ա-ւեր, աւար։ Müller WZKM 9, 83 փո-ևառեաւ է ասոր. qehtau=ն. ասոր. qe-tō բառից, որի վրայ տե՛ս տակր։ Scheftelowitz BВ 28, 313 սանս. ksauma «կտաւ» բառի հետ։ Kars։ Յուշարձ. 405 սումեր. kud «վուշ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կտավ, Ալշ. Մշ կդավ, Սչ. գդաւ, Ապ. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. գդավ, Տիգ. գդmվ, Ագլ. կտօվ, Հճ. գmղօվ. Զթ. գօդօվ, գօդով, Սվեդ. գդուվ.-նոր բա-ռեր են կտաւաձէթ, կտաւայրածք։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ (ըստ Հիւբշ. Arm. Gram. 308) ասոր. (յետին բառ) [other alphabet] qəttau «բամբակ» և ն. ասոր qeto «բամբակի բոյսը»։-Սակայն այս բա-ռը տարածուած է Առաջաւոր Ասիայից մին-չև Եւրոպայի արևմտեան ծայրը խօսուած բազմաթիւ լեզուների մէջ։-Ամէնից կա-նուխ ունինք ակկադ. kitū և սումեր. gada «կտաւ», որից n աճականով ասուր. kitinnū «կտաւ»՝ փոխառութեամբ տարածուած բո-լոր սեմական լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] kettānā «կտաւ», ❇ kutīnā «մտի վրայից հագած երկար շապիկ կամ վերարկու», ն. ասոր. k'itt'än «քթան», k'it'ā-nä «բամբակ», արամ. [hebrew word] kittana եբր. [hebrew word] kutonet «մարմնի վրայից հագած երկար կտաւէ շապիկ», եթովպ. [hebrew word] 2 kətān «վուշ, կտաւ», [other alphabet] Z kədan «շոր, հագուստ», արաբ. [arabic word] kattan (գւռ. kittān) «կտաւ, քթան», [arabic word] quln, qutun «բամբակ»։ Եբրայականից են ծագում հոմեր. յն. γιτών, լոն. [arabic word] «կտաւէ վերարկու» (Boisacq 1061)։ Արա-բերէնից են փոխառեալ մի կողմէց պրս. [arabic word] katān «վուշ» և միւս կողմից իտալ. cotone, ֆրանս. čoton, անգլ. cotton, հոլլ. katoen, մբգ. kottun, նբգ. kattun (Kluge 246), որից էլ լեհ. katun, չեխ. kartoun և ուրիշ սլասական ձևեր (Berneker 653)։ Ա-րաբ. [arabic word] qutni ձևից է փոխառեալ նոյն-պէս թրք. qutni «բամբակախառն մետաք-սեայ կտոր», որից էլ ռուս. кутня՛ (Berne-ker 653) և հյ. գւռ. լութնի, խութնի։ Պարս-կերենի միջոցով են ստացուած թրք. [arabic word] keten, քրդ. ketan, օսս. քաթան, վրաց. კა-თანი քաթանի, սերբ. c'etan և վերջապէս հալ. քթան (տե՛ս այս բառը)։ Եթէ Հայաս-տանո հայրենիքն է կտաւի, ուրեմն այս բո-լոր բառերը ծագում են Հայաստանից, այն է Հայաստանի բնիկ խալդիների լեզուիգ. ո-րից փոխառեալ է նախ ասուրերէնը և այս-տեղից էլ տարածուած ամէն կողմ։ (Schef-telowitz BВ 29, 71 հայերէնը դնում և խալդերէնից, իսկ ասուրականն էլ հայերէ-նից)։
cf. Այժմ.
• . նախդիր՝ որ կցւում է բառասկիզբը հայցական, պատմական և պարառական հո-չովները կազմելու ժամանակ, բայց մանա-ւանդ գործածւում է իբրև սաստկական և կամ զօրացուցիչ. հմմտ. զանցանել, զեղծա-նել, զաչացու «կոյր» (աչք բառից), զակա-նել «լաւ դիտել» (ակն բառից), զահի հարկանել, զահանդիլ, զարհուրիլ (հմմտ արհ, ահ, արհաւիր), զահոմիլ «պատշաճիլ» (հոմ ձևից), զաղփաղփուն, զանխուլ, զո-ռածիլ կամ զ-առ-ած-անել, զառամ (իբր զ-առ-ամ) «տարիքոտ, ծերացած, ցնդած», զառանցել, զառաջասուն, զառաջաւոր, զա-ռաջեայք, զառաջեաւ, զառաջել, զառաջինն. զառիվայր, զառիվեր, զառիթափ, զատանել, զատ (իբր զ-հատ-անել), զատչիլ, զատուցա-նել, զարամուր (<զյարամուր), զարգանալ, զարդ, զարդարել, զարդիս (արգ, արդ, յար» դարել, արդի), զ-արթնուլ, զարթմնի, զարթ-խում (արթուն), զարկ, զարկանել (զհարկա-նել), զարմանալ, զարմ, զարտուղի (արմ, արմանալ, արտուղի), զգածել (հագածել, առիգած), զգենուլ, զգեստ(ագանել, հտ-գուստ), զգետնել, զգլխել, զգնալ, զգալ, ըզ-գայուն, զգացում, անզգամ զգաստ, զգօն, զգացուցանել (գալ բայից. հմմտ. զ-եկ-ու-ցանել, զեկոյց, իրազեկ, իրազգած), զօդել, զօղուած, զփախչիլ, զտեղել, զետեղել, զար-գելուլ, զչարիլ, զուլամբիլ «վզի վրայ գլորիլ» (ուլն բառից), զեղծանել, զեղծ, զեղուլ (զ-հեղուլ), զեռալ, զեռուն, զինչ, զինչպէտ (հմմտ. ումպէտ), զիջանիլ, զլեռնայն, զկծել, զկնի (կինք), զհետ (հետ, յետ), զմէ՞ (ի*մ), ճմտաւ ածել, զճանապարհայն, զնստուցա-նել, զով, զովանալ (հով, հովանալ) ևն ևն։-Սրա հետ նոյնէ ս նախամասնիկը, որ զ-ի ստացած ձևն է՝ խուլ բաղաձայնների մօտ. հմմտ. սրափիլ, սքօղել, ստածել, սփռել ևն
• = Իր շատ ճոխ գործածութիւնից դատելով՝ պէտք է լինի բնիկ հայ։ Բայց որովհետև զ ձայնով սկսող հայերեն բառերը կա՛մ փո-խառութիւն են և կամ դեռ մեկնուած չեն, ուս-տի յայտնի չէ թէ ի՛նչ պիտի լինէր սրա հնխ. ձևը։ Սակայն որովհետև հնխ. g'h երկու ձայ-նաւորի միջև տալիս է հայերեն զ և բառի սկզբում տալիս է հյ. ձ, իսկ ձ դառնում է բաղաձայնի մօտ զ, ուստի կարելի է ենթա-զրել՝ որ զ ձևն էլ ծագել է հնխ. g'h-ից (այս-պէս դարձած նախ բաղաձայնով սկսող բա-ռերի մօտ և յետոյ ընդհանրացած)։ Այս մը-տածումով կարելի է մեր բառի հետ համե-մատութեան առնել հսլ. za մասնիկը, որի գործածութեան եղանակը մերին շատ է մօ-տենում. այսպէս՝ za n je= զ-ի. jetu ja za raka =կալաւ զձեռանէ նորա. za utra=զա-ռաւօտու.-հսլ. za սեռականով ցոյց է տալիտ ժամանաև և որրծողութեան պատճառը (տե՛ս Miklosich, Vergl. Gram. IV, էջ 527 ևն), հայցականով՝ գործողութեան տևողութիւնը (անդ, էջ 410 ևն), գործիականով՝ «ետևը» (հմմտ. հյ. զերիս աւուրս, զհետ, զկնի ևն)։ Թերևս սլաւական za բառին կցելու է նաև արևել. լիթ. azլ լեթթ. uz «վրայ», aiz ռետևը, պատճառաւ, յայնկոյս»։ Իսկ գոթ. ga-մասնիկը (ինչ. ga-laubǰan=գերմ. glau-ben «հաւատալ») սրանցից բաժանելով՝ կը-սում են սովորաբար լտ. com, cum, հիռլ. com, cum, con, կիմր. cyf, գալլ. com «ընդ, հետ» ձևերին. հնխ. kom (տե՛ս Walde, էջ 180)։
• Windisch. 40 գոթ. at, հբգ. az կամ գոթ. du, հբգ. zi, նբգ. zu, այն է սանս. adhi, ati, լատ. ad, բայց մանաւանդ պրս. az բացառականի մասնիկը, Lag. Urgesch. 72 զնդ. uz։ Այսպէս նաև Spiegel, Huzw. Gram. 94։ Justi սանս.
• sacā? Muller, SWAW, 44, 555 պհլ. ոռռ. -ghan մասնիկի հետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսած և վերի ձևով մեկնած է Meillet, MSL, 9, 52-55։ Հիւբշ. 446, կարելի, բայց ոչ ապահով է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև նշանա-կութեանց տարբերութիւններ, աւելի մեծ են, քան նոյնութիւնները, և երկրորդ՝ որ հյ. նախատառ զ ձայնի ծագումը անրս-տոյգ է ընդհանրապէս։ Աւելի մանրա-մասն խօսում է Հիւբշ. Armeniaca. IF 19, 457-480, թրգմ. ՀԱ, 1907, 183-? որ քննելով բոլոր զ-ով սկսող հայերէն ռառեռր. հաստատում է, որ սրանք կա՛մ փոխառութիւն են և կամ՝ եթէ փոխառու-թեամբ մեկնուած չեն, մթին են մնում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158-161 ձև-վացած է դնում ըստ նախդիրից՝ տ-ի անկումով և ս վերածուելով զ-իւ
• ԳՒՌ.-Առհասարակ կորած է. բայց մնում է դեռ Ալաշկերտի, Մուշի, Տիգրանակերտի, Սիւրիոյ և Սուչավայի բարբառներում՝ իբրև հայցականի մասնիկ. միւսները պահում են մի՛միայն մասնաւոր պարագաներում. ինչ-պէս՝ Պլ. ինքը զինքը, տեղնըզտեղօք, Ղրը. զիրաւ տալ «վերան փաթթ» ևն։
nourishment, food;
prey;
bait, decoy, allurement, lure;
— առնուլ, to take nourishment;
— արկանել, to bait, to lure, to allure, to decoy;
— լինել, to be food for, the prey of;
to allow, to let itself to be decoyed or allured;
— լինել սուսերի, to be put to the sword.
• , ո հլ. «կերակուր, ուտելիք» (մա-նաւանդ անասունների ուտելիք կամ ձկան խայծ) Ոսկ. յհ. ա. 1. Եփր. թգ. և ծն. Մծբ. Ագաթ. որից կերութիւն, աւելի ճիշտ այլոց-կերութիւն «ուրիշի ինչքը ուտելը» Բուզ. կե-րեցութիւն «որկրամոլութիւն» Եփր. հռ. 24 կերիչ ՍԳր. կերող Յհ. զ. 13. շատակեր Խոր մսակերութիւն Եւագր. Եզն. արմատակել Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Բուզ. կաթնկեր Եբր. և 13. կաթնակերագոյն Կոչ. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Ագաթ. գիշակեր Եզն. Վեցօր. մարդակեր Կոչ. ընդակեր Ստեփ. սևան. ընթրեկերք Դան ռ. 14. ժանգակեր Սիր. իթ. 13. Ագաթ. անկերակուր Եղիշ. գաղտակեր Ամբ. գ. 14 գայլակեր Ոսկ. լս. դալարակեր Փիլ. լիւս. երդմնակեր Մանդ. կերևուրաց «ապերախտ» Թղ. պրոկղ. ՀԱ 1921, 22, Գիրք թղ. էջ 6 գազանակեր Ճառընտ. կերղի «կաշառք» Պատմ. ժԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 399). այս արմատով են կազմւում նաև ուտեմ բայի պակասաւոր ժամանակները, ինչ. կերայ, կերի, կերայց, կերեալ ևն։-Տե՛ս նաև ըն-կեր։-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կուր «անասունների ուտելիք» Գ. մակ. ե. 18, Եզն. «ապրուստ, շահ» Կոչ. 116. որից կե-րակուր, ո հլ. ՍԳր. Եփր. ծն. կերակրել ՍԳր. կերակրիկ Ոսկ. մտթ. և յհ. Եփր. պհ. 175. կերակրիչ Օր. լբ. 18. Բար. դ. 8. Վեցօր. Եփր. ծն. կերակրչութիւն Եւս. պտմ. գա-զանակուր Ծն. խդ. 28. գետակուր Խոսը. զերեզմանակուր Սեբեր. դեղակուր Խոր. ծո-վակուր Ոսկ. մ. ա. 13. Պիտ. Ճառընտ սատանայակուր Ագաթ. վաճառակուր Սե-բեր. Ոսկ. մ. բ. 8, 24. Եփես. Եւս. քր. ջըր-հեղեղակուր Ոսկ. ես. 193 ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2er-արմատից, որի միւս ժառանգներն են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βοςός «որկրամոլ», βρῶuα «կերակուր», կրկնութեամբ βι-βρω-σϰω, βε-βρω-ϑω «ուտել, լափել, ճարակել», լտ. voro «կուլ տալ, լափել», vorus «ուտող» (ինչ. carnivorus «մսակեր»), հբգ. querka «կոկորդ», querdar «խայծ ձկան ևն», լիթ. geriu, gérti «խմել», gerklմ «կոկորդ», gur-klys «խածի», հսլ. žira, žrčti «կուլ տալ». grulo «կոկորդ», ռուս. гoрлo և լեհ. gardlo «կոկորդ», ալբան. ngrans «կերեալ», hε-ngra «կերաւ» ևն։ Այստեղ են պատկանում նաև հլ. կոկորդ և նրա ընկերները, որոնց վրայ տե՛ս կոկորդ բառի տակ։-Վերի առ-մատից տարբեր է հնխ. gel-«կուլ տալ», որ մի քանի լեզուների մէջ շփոթուած է վերո-յիշեալ g'er-արմատի հետ, այնպէս որ կա-րելի չէ որոշել թէ իրապէս ո՛ր արմատին ևն պատկանում. այսպէս են սանս. σiráti «կուլ է տալիս», gará «ըմպելիք», զնդ. gar «ևուլ տալ», հսլ. glutati «կուլ տալ», glutu «կոկորդ»։ Հայերէնը հարազատօրէն պահած է երկու արմատներն էլ մի քանի ձայնռառձ-ներով. այսպէս կեր, կուր, *կոր (կոկորդ բառի մէջ), կել, կուլ. տե՛ս և այս վերջինը (Walde 858, 356, Boisacq 127, Berneker 369, Trautmann 89-90, Pokorny 1, 682, Ernout-Meillet 1091)։-Հիւբշ. 452։
• ՆՀԲ լծ. կեր, կուր, խար, պրս. խօր, խար, խօրիշ։ Peterm. 25, Böttich. ZDMG 1850, 356, Arica 89, 445, Pic-tet 1, 216, Lag. Urgesch. 253, Boрp Gram. comp. III. 205, Տէրվ. Altarm. 9, Նախալ. 13, 78 սանս. gar, gara, gr ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Armen. 126 ետրուսկ. krankru բառի հետ։ Ca-nini, Et. etym. 238 յն. γράω «կրծել» բայի հետ։ Հիւնք. կեր դնում է յն. xεἰρω «ծախել, սպառել» բայից։ Karst, Յուշարձան 404, 405 սումեր. gar «ու-տելիք»=հյ. կեր, kur «ուտել»=հյ. ևուր։ Autran, Sumérien et ind. էջ 82 ռումեր. [arabic word] ︎ gar «փշրել, մանրել», որ դնելով [other alphabet] «բերան» բառի մէջ՝ դառնում է [other alphabet] kur «ուտել», ո-րից և հետևում է սումեր. gar «սնունդ. բւտելիք»։
• ԳՒՌ.-Բացի կերայ ևն բայաձևերից, ո-բոնք ամէն տեղ գործածական են, ունինք նաև կեր «ուտելիք» (յատկապէս ձիուն տը-րուած ուտելիքը) և կերակուր բառերը՝ հետե-ւեալ ձևերով.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կեր Ախց. Երև. Ղրբ. Շմ. կէր, Ննխ. Ռ. Սեբ. գէր. Ասլ. գէ՝ր, Տփ. կիր, Հճ. գէյ.-Ագլ. Տփ. կէ-րակուր, Սչ. գերագուր, Ննխ. Պլ. Ռ. գէրա-գուր, Տիգ. գէրmգուր, Մրղ. կէրակուռ, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. կիրակուր, Ակն. Սեբ. գիրա-գուր, Ասլ. գիրագիւր.-վերջաձայնի փոփո-խութեամբ ունինք Սլմ. կերակուլ, Ալշ. Մշ. կէրագուլ, Ոզմ. կէրակօլ, Մկ. կիրmկուլ. (սրանց մէջ լ ձայնը կարող է յառաջացած լինել տարանմանութեան օրէնքով՝ նախորդ ր-ի պատճառաւ, և կամ շփոթուելով կուլ արմատի հետ. վերջինը աւելի հաւանաևան է)։-Նոր բառեր են անկեր, կերուխում, կերկոխ, կերցաւ, կերմաշ, կերմէջնոցիկ, կերմունք, կերուածք, կերուկ, կերուցք, տը-կեր «քիչ ուտող»։
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
• , ի հլ. «առատ, բազում» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ա. Փարպ. Եղիշ. «ստէպ, յաճախ, շատ, խիստ» ժղ. ե. 11. Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. ե. 44. որից ընդ ըատ և ընդ սակաւ կամ ընդ շատ և ընդ փոքր «աւելի կամ պա-կաս, մօտաւորապէս» Եւս. պտմ. շատ է «բա-ւական է» ՍԳր. շատաւ «գոհանալով, գոհ լի-նելով» Խոսր. պտրգ. շատ անգամ Փարպ. փոքր ի շատէ ՍԳր. Եղիշ. շատանալ «բաւա-կանանալ» ՍԳր. «բաւել» Վրք. հց. «կարող լինել, ձեռնհաս գտնուիլ» Ոսկ. գծ. «շատա-նալ, բազմանալ» Յայսմ. շատիլ «բաւաևան համարել» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. Եւագր. շա-տախօս Մտթ. զ. 7. շատակեաց Ագաթ. շա-տատես «աչքը լաւ տեսնող» Եփր. համաբ. 182. շատխօսել Ոսկ. մ. ա. 9. շատխօսութիւն ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 19. ամենաշատ Ոսկ. ա. թես. ճարակաշատ Ոսկ. ես. արիւ-նաշատ Եփր. թգ. 417. մարդաշատ Բ. մկ. թ 14. Ոսկ. ա. տիմ. երիվարաչատ Սեբեր. 199. րնչաշատ Վեցօր. 85. շատօրաց «վաղուց, zա-տոնց» կեղծ-Շապհ. 39 (նորագիւտ բառ. տպ. շատորաց). ստացուածաշատութիւն Բուզ. խորհրդաշատ Վրդն. դան. խորանաշատ Կիր. պտմ. հրաշատ Վրդն. ծն. (շատ բառի հին գործածութեան վրայ տե՛ս Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64)։
• -Պհլ. *šāt=պրս. *šad «շատ, առատ» ձևի՞ց. բայց այսպիսի ձև չէ աւանդուած. պրս. ❇šād=պհլ. [other alphabet] ) sāt սովորա-բար նշանակում է «ուրախ», որից պրս. [arabic word] ︎ sadī=պհլ. [other alphabet] ︎ šatih «ու-րախութիւն» = զնդ. šāiti-= հպրս. šiyati-(Horn § 767), պրս.. [arabic word] sābāš «ու-րա՛խ լեր» (որից ռմկ. շաբաշ «բանթող»)։ Ենթադրւում է սակայն որ բառս ունեցել է նաև հնապէս «առատ» նշանակութիւնը, որից կազմուած է պրս. šadāb [arabic word] «յորդա-ջուր, շատաջուր»։-Հիւբշ. 212։
• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. šad «ջուր յորդ և բազում» ձևի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. sat, satis «բաւական», հյ, լիթ, կաթն, թրք. sud «կաթ», եբր. շատ, սատ «ստին», որպէս լտ. uber է «ստին» և «առատ», շատիլ՝ լծ. լտ. satior «յա-գիլ»։ Müiller SWAW 78, 425, 430 և 84 (1877), 229 նոյն է դնում զնդ. šāiti, հին պրս. šiyāti. վերջինս ըստ Müller-ի պէտք չէ թարգմանել «ուրախ», այլ հա. մաձայն հայերէնի «առատ»։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 1681։ Մորթման ZDMG 26, 541, 578 և 31. 413 բևեռ. šida, šadai «բազում, շատ»։ Հիւնք. շատ «բազում»=պրս. šad «ու-րախ», sad «հարիւր, բազում», յն. έϰατόν «հարիւր, բազում», οάττω «լնուլ, լը-ցուցանել», իսկ շատ «բաւական»=լտ. sat, satis.-Patrubány ՀԱ 1907, 305 հնխ. k'uo «ուռչիլ» արմատից, որի վրա տես աճել։ Էսգեթ, Արրտ. 1915, 785 արաբ. [arabic word] šadd «սաստկութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. շատ, Ալշ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. լադ, Ասլ, շադ, շա*, Տիգ. շmդ, Ագլ. շօտ, Զթ. շօդ, շոդ. Հճ. շօդ, Սվեդ. շիւդ, Մղ. շէտ։ Նոր բառեր են շատադատք, շատազրոյց, շատանոց, շա-տախաչ, շատածին, շատարար, շատարարել, շատկեկ, լատւր, շատոնց։
• «ուրախ» Կոստ. Երզն. 141. Զի է խնդման օր և շատի։
• = Պրս. [arabic word] š̌ād «ուրախ» բառից, որի վո-րայ ընդարձակ տես նախորդը և յաջորդը։
• Ուղիղ մեկնեց Պոտուրեան, Կոստ. երզն. 141։
• «ոառաք». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որ գտնւում է բազմաթիւ տեղ-անունների ծայրին. ինչ. Արտաշատ, Երուան-դաշատ, Զարիշատ, Շամշատ, Վասակաշատ, Վարդանաշատ ևն։
• = Պհլāt «ուրախ», որ պրս.❇ sad «ուրախ», հպրս. ( [other alphabet] siyāti-=զնդ. šāiti-(<հնխ. k2yē-ti) «հանգստութիւն, ուրախութիւն, երջան-կութիւն» բառն է։ (Սրանց հնդևրոպական ցե-ղակիցներն են լտ. quiēs «հանգստութիւն», tran-quillus «հանգիստ», ռուս. по-чить «հանռչեւ», գերմ. weilen «դադար առնել, մնալ մի տեղ», անգլ. while «ժամավաճառ լինել, ժամանակ, միջոց, մինչդեռ, երբ» ևն ևն. տե՛ս Berneker 166, Kluge 523, Walde 634 ևն)։ Այս բառը իրանեանների մէջ էլ ծա-ռայում էր տեղանուններ կազմելու. ինչ. saδ-sāpur, saδ-hurmuz քաղաքները։ Նոյն գործածութիւնն ունի նաև հոմանիշ rām «ու-րախ» բառը. ինչ. Rām-hormizd. Rām-arda-sīr հմմտ. նաև գերմ. Friedrichsruhe, Lud-wigslust ևն ձևերը, նոյն կազմութեամբ։-Հիւբշ. 211։
• Lae Gesam. Abhd. 46, 48, Beitr. bktr. Lex. 48, Sуmmic. 60 և Arm. Stud. § 280 և § 1680 համեմատում է սանս. kšatra, զնդ. xšaϑra, պրս. šahr «քա-ղաք» բառերի հետ, որին իբր ապացոյց է յիշում Արտաշատի արդի Արտաշար կոչումը։ Մորթման ZDMG 30, 428 Ար-տաշատի հին կոչումը համարում է բևեր. Ardiniasti, որից հետևցնում է թե շատ «քաղաք» բառի հին ձևն է asti=յն. ἀστ,
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
• ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի հլ., համարում են նոյն ընդ փաղարիկ, որ փոխառեալ է յունարէնից. իսկ ՆՀԲ ուզում է նաև հանել յն. φαλմς «փայուն» բառից։
• «կակուղ, փխրուն (հող)» Վստկ 150, 159, 169, 176։
• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
• ՆՀԲ նոյն ընդ բաղ, թրք. պիլէ «միա-սին», պաղ «կապ»։ Տէրվիշ. Altarm. 38 նոյն ընդ բաղ։-Հիւնք. նոյն ընդ բաղ և թրք. պաղ «կապ»։ Bugge IF 1 454 նոյն ընդ բաղ։
• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։
slip, slide;
scandal;
obstacle, stumbling;
fart;
—ս արձակել, to fart, to break wind;
գայթ ի գայթ, գայթ ի գայթի, hesitating, uncertain, inconstant;
irresolutely, remissly, in stumbling.
• «ոտքը գայթիլը՝ սահիլը, սխալուիլ կամ մոլորիլ, որոգայթ» Փիլ. ել. Վրդն. սղ. Երզն. մտթ. 310, որից գայթի ի գայթի «թոյլ, անհաստատ» Գ. մակ. բ. 16, գայթ ի գայթ Յհ. իմ. Երև. Կանոն. էջ 262, 264, գայթ «փորի քամի, փուքս» Վրդն. առ. 114, գայթիլ «սայթաքիլ, սահիլ իյնալ, սխալիլ, մոլորուիլ» Սիր. ժգ. 29, ժդ. 1, իա. 8, լդ. 20. Մծբ., գայթումն Փիլ., գայթոտ «սխալական» Կա-նոն. էջ 74. Լմբ. սղ. Սարգ. յկ. բ. էջ 23. «սա-հուն, լպրծուն» Առ որս. անգայթ «հաստա-տուն» Փարպ. Փիլ. իմաստ. դիւրագայր Խոսր. պտրգ. 11. Վրդն. ղևտ. Լմբ. սղ., գայ-թանք «սխալ, յանցանք. 2. գողութիւն» Կղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 66-67, Շահն. Ա. 185)=Կանոն. (սխալ է դնել «գումար. ինչք». տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 10, Բ. էջ 285)։ Այս արմատից է նաև որոգայթ, որի վրայ տե՛ս առանձին։-2. Դայթ ձևից յառաջացած է ըմև. ԳէԹ «վնաս, յանցանք», որ մի քանի անգամ գըտ-նում եմ գործածուած յետին գրականութեան մէջ, ինչ. «Մայրն՝ յորժամ գէթ առնէ մանու-կըն իւր, հարկանէ. այլ սիրտ նորա թախծի ընդ գանն» Տաթև. ձմ. հե. «Զի լաւ էր ինձ ընդ միոյ երեք տալ և ոչ թէ անկանել յայս-պիսի գեդ և յամօթ» Յայսմ. դեկտ. 10, «Եւ քէզ ասեմ, օ՛ձ խորագէտ, որ ուսուցեր զկինն տգէտ, թեպէտ յանցանք էր այդ և գէթ, բայց ո՛։ ի քէն, այլ ի չարէդ» Ադամ. էջ 93։ Սրա-նից կազմուած է գիթվոր «մեղապարտ, յան-ցաւոր». հմմտ. «Որպէս վախեցար դու ի ձայնէ փողոյն իմոյ՝ որ չես ինձ վնասակար, նոյնպէս և ես զարհուրիմ ի ձայնէ փողոյն՝ ոս կոչէ զիս ի դատաստան. զի գիթվոր եմ ԱԱստուծոյ, սևերես և պարտական». յետին մի գրուածք՝ հրտր. ЗВО, 11, 75. Որ դիթուոր լի-նի և սպանանեն... թագաւորք և իշխանք վասն այն են կացուցեալ, որ զգիթուորն հարցանեն և օրինացն Աստուծոյ վրէժխնդիր լինին» Տաթև. ամ. 35. «Գիթվորն մտեալ յե. կեղեցի՝ ազատ են». Տաթև. հարց. 392։-3. Գայթ արմատի ձայնդարձն է ԳԻԹ. (կամ գութ), առանձին անգործածական, որից ծա-գում են գթել «սահիլ, սայթաքիլ, ընկնիլ, մոլորիլ» Սգր., «սխալիլ (գողութիւն անել)» Վրք. հց. Բ. 337, գթել կամ գթեցուցանել «սայթաքեցնել, գայթակղեցնել, կործանել, մոլորեցնել» ի գիրս Խոսր. Վրք. հց. Յայսմ. նար. Լմբ. ատ., բազմագթելի «դիւրագայթ» Նար., անգթելի Փիլ. լին. Պիտ., դիւրագթե-լութիւն Ոսկ. յհ. ա. 2 (իսկ գթուցանել «թու-լացնել» ևն ձևերի վրայ տե՛ս կթոտ)։-4. Առաջին գայթ արմատը բարդելով գիլ (գլո-րիլ, գիղ, գել, գալար) բառի հետ ձևանում է-ԳԱՅԹԱԴՂԻԼ (կամ գայթակղիլ) «գլորիլ ընկնել, մոլորիլ, սխալիլ» ՍԳր., «փախչելով մի տեղ ապաստանիլ» Բուզ. Գ. ժը. Կիր. 126 (ըստ Հ. Գ. Այտնեանց, Բազմ. 1914, 257). ո-րից գայթագղութիւն ՍԳր., գայթագղանք Սե-բեր., գայթագղակից Եւագր., գայթագղեցու-ցանել ՍԳր., ղիւրագայթակղ Լմբ. սղ.։-Նիւ-թական «ոտքը սահիլ» իմաստը. գեղեցիկ կերպով ցոյց են տալիս հետևեալ վկայութիւն-ները՝ «Մի՛ ելաներ ի վերայ սառին ծովուդ, զի կօշիկ քո գայթագղեցուցանէ զքեզ» Եփր. թակղէր» Յայսմ. մրտ. 16։ Հմմտ. նաև Ոսկ. եփես. 770՝ «Ի վերայ ձեռաց առցեն զքեզ և մի՛ գայթակղեսցի զքարի ոտն քո», որի ղէմ Մտթ. դ. 6 ունինք՝ «Ի վերայ ձեռաց բարձցեն ղքեզ, զի մի երբեք հարցես զքարի զոտն քո», սրանից էլ դուրս է գալիս գայթակղիլ «ոտքը քարի զարևուիլ»։
• ՆՀԲ գայթել=գթել, գայթագղիլ<գայ-թելով գլիլ։ Հիւնք. երկուսն էլ խութ բա-ռից, իսկ գայթագղիլ <գայթիլ և կա-ղալ՝ Մէնէվիշեան, ՀԱ, 1890, 54 զալ-թագղիլ < գայթ և գլել (գլոր, գլան) բառերից։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բեկ, Յուշաո-ձան, 397 հյ. կատար բառի հետ՝ թերևս ն. գալլ. cedor «արբունքի մազ», ար-մօրիկ. кaezoureк «արբունքի հաստծ». ն. իռլ. caith, հ. բրըտ. caitoir «ար բունքի հասած», հիռլ. čatharac նոյն նշ.։ Մառ, ЗВО (անդ) գիթվոր հանում է պրս. [arabic word] gīd? «վախկոտ» բառից, որ նշանակութեամբ յարմար չէ։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 9 գայ-թանք նորագիւտ բառը մեկնում է «ինչք, հարստութիւն, գումար», որ սխալ է։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 5 սանս. vуáihate, vithura-, գոթ. wi0ön «դողդոջիլ, ցնցել» բառերին է կցում գթել, գթոտ, գթում։ Ղափանցեան Տե-քել բայից։
• ԳՒՌ.-Տփ. գէթ «վնաս, յանցանք, մեղք», գէթ անիլ «վնասել, մեղանչել», անգէթ «ան-վնաս»։
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
• (տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Klap-roth, Asia pol. 10l, որ կցում է լտ. domus և հսլ. domu ձևերին։ ՆՀԲ լծ. լտ. dómus, ի յն. δόμος, որ և տանիք։ Windisch. 12 «անշուշտ կապ ունի լտ. domus բառի հետ»։ Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 52, 21, Lag IIr. gesch. 910 վեդ. tuna(?)։ Müller SWAW 38, 571 և 594, որից էլ Justi, Zendsp. 155 զնդ. dāman, սնս. dhaman «արարած» ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 18 սանս. dhāman կամ dama, յն. δόμο? Pic-tet 2, 242 հիռլ. dunadh «տուն». dun «դղեակ», dunaim «փակել, շրջապա-տեւ»։ Տէրվ. Altarm. 20 տուն. սեռ տան<*տաւան <*տաման, իբր սանս. dama, յն. ὄόμος, լտ. domus։ Նոյն, Նախալ. 86, 99 տուն<*տոմն=յն. և լտ. ձևերը։ Մորթման ZDMG 26, 526 և 535 բևեռ. dani, dun «տուն»։ Նոյն, բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահ. էջ 48 բևեռ. danim
• = տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջո. Սլմ. Վն. Տփ. տուն, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դուն, Ագլ. տուն, տօն, Գոր. Ղրբ. տօն, Ակն. Ասլ. Պրտ. դիւն, Սվեդ. դօն, Անտ. դէ'օն.-Տանիք դարձել է Տիգ. դmնիք, դէնիր, սեռ. դէնդրի, Մրղ. տինիս, Վն. տանիս, Խրբ. դէնէր, սեռ. դէյրի, բց. դէյրէ, Հճ. դէնեյ, Զթ. դինեյ, դիներ։-Նոր բառեր են տունաւրիչ, տունքա-կիչ, տունդուրս, տունդրի, տունտնաքանդ, տունտնոմի. տունտունակ. տաներէց, տան-տուն, տաքտուն, տանցի, տնագլուխ, տնա-գործ, տնաթիսի, տնածակ, տնակոլ, տնո-հան, տնահատան, տնամէջ, տնավարի, տը-նատեղ, տնատէր, տնարար, տնաւեր, տնա-տրիլ, տնկից, տնմնայ, տնուրիկ։-Թրքա-խօս հայերից ունինք Ատն. տնանկ «աղքատ, տնանկ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტანუტერი տանուտերի «նոյն նշ». (տե՛ս Մառ, ИАН 1911, էջ 1299). ტანოტრობა տանոտրոբա (ուղղել տանու-տրոբա) «ժամանակ տանուտէրութեան», სატანტრო սատանտրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), Բուլանըխի մօտ Հասան-Կորանի քրդերն ունին տնշէնօ «տնաշէն» (ըստ Միրախորեան, Նկարագր. ուղևոր. Գ. 96).-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 199 օսմ. dam «տանիք» դնում է հյ. տուն բառին խնամի կորած մի ձևից (անհաւանական).-արդեօք հյ. գւռ. մի բարդ ձևի՞ց է փոխա-ռեալ արաբ. [arabic word] qītūn «գանձատուն, մառան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 690), որ արաբական արմատներով չի մեկնւում. հմմտ. հյ. գինետուն։
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• , ի հլ. «կոշտ, անհարթ, խորտու-բորտ, հաստ» Պղատ. Նիւս. Փիլ. Պիտ. «թանձր, կոպիտ, հաստ (զգեստ)» Ոսկ. Բ, կոր. «թաւ, կոշտ, հաստ (ձայն)» Սարգ. Սահմ. Պրպմ. 238. «խիստ ճգնական (կեանք)» Տաթև. ձմ. ժզ. «ցուրտ, սառն» Տիմոթ. էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82), որից խոշորա-գոյն Կորիւն. Ոսկ. Ագաթ. խոշորավար Իւա-գըր. խոշորեցուցանել Ոսկ. Ա. կոր. խոշո-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 3, Բ. կոր. ժդ. Վեցօր. 97. յետնաբար «սխալ», հմմտ. Վրդն. սղ. յռջ. (Ամն կրկին էր գրած, սրբեցին. զխոշո-րութիւն եօթանասունքն «Տարին երկու անռամ էր գրած, սխալը ուղղեցին»).-անխոշոր «որ կոպիտ չէ» ԱԲ. խոշորշի (մասնիկի համար հմմտ. լայնշի, բոլորշի) Փիլ. իմաստ. էջ 94 (նորագիւտ բառ).-խոշոր՝ գրուած է նաև խաշար Փիլ. Բրս. հց. Մագ. թղ. 204, խաշոր Տիմոթ. կուզ, էջ 32 (ճանապարհի անհար-թութեան համար ասուած)։-Գաւառական-ների և արդի գրական լեզուի մէջ խոշոր նշանակում է «մեծ, աւելի՝ կոպիտ կերպով մեծ»։ Բառիս հետ նոյն են խոժոռ (տե՛ս այս բառը առանձին), խշուր «փշրանք, մանրուք» ՀՀԲ. «փոքր, սակաւ, քիչ» Բառ. երեմ. էջ 142 և 146. «բոյսերի սէզ կամ ճիլ՝ որով փաթաթում են նոր պատուաստուած տուն-կերը» Վստկ. 130, 138 (երկուսն էլ գըծ. խշրով, որից էլ Վաստակոց գրոց հրատա-րակիչը՝ էջ 247 և ՀԲուս. § 998 դնում են ուղ. խշր! մինչդեռ խշուր ձևը գտնում ենք հենց գաւառականների մէջ). խշրել «փշրել, մանրել» ՀՀԲ. «կոխել, փշրել» Բառ. երեմ. էջ 146. թերևս նաև խեշերանք «բեկորներ» Յհ. իմ. պաւլ։
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• Հիւնք. խոշոր բառը հանում է խերևէջ քմանր փող» բառից։-Մառ, Hoвыи Bосток 1924, л 5, էջ 319 կցում է սվան-խոշա և վրաց. խոշոր(ի) բառերին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօշօր, Տիգ. խօշուր, Ակն. Հմշ. խօշէօր, Սեբ. խօշէր, Ասլ. խէօշօ՜՝ր, Զթ. խիւշիւյ, խիւշիւր, Հճ. խուշոյ, Տփ. խօժօր (տե՛ս և խոժոռ բա-ռի տակ). այս բոլորը նշանակում են «մեծ. խիստ մեծ» և այս իմաստով էլ ընդունուած է արդի գրական լեզուի մէջ. որի համեմատ էլ կազմուած է խոշորացոյց բառը։ Շատ ճետաքրքրական ձև է Ղրբ. խա՛շար «լայն ծակերով հիւսուած (շոր, քամիչ ևն)», որ ներկայացնում է հին հայերէնի խաշար գըր-չութիւնը։-Այս բառից կազմուած նոր ձևեր են խոշորիկ, խոշորկեկ, խոշրիլ, խոշրուկ, խոշրուկապուր, խոշորտանք, խսշրտուք, խոշրունք, խոշրունքոտ ևն։-Նոյն արմա-տին յարակից ձևեր են նաև՝ խշուր Երև. Լ Ղզ. Ղրբ. «ցախի՝ փայտի մանր կտորներ՝ որ կպչան են անում», Ղրբ. «պտուղ ուտե-լու ժամանակ՝ հաւաքուած կեղևները և կր-ճեպները», Ալշ. Մշ. «փշրանք», խշուր-մշուր, խշուր-փշուր «խռիւ, փայտի կտորտանք». խշուր-փշուր լինել Ղզ. «փշրուիլ», խշրել Ալշ. Մշ. «մանր ջարդել», Ղզ. «փշրել, ման-բել», Երև. «վատնել, փչացնել», խրշել Սվ «մանրել», խշրիլ Եւդ. «մանրւիլ, փշրուիլ», խշրուք Ալշ. Եւդ. Մղ. «մանրուք, կտոր-տանք», խշրտուիլ Վն. «փշրուիլ, փշուր փը-շուր լինել», խժռել Երև. Լ. Ղրբ. Տփ. «ջար-ղել, բրդել. 2. կրծել, ծամել. 3. վատնել, փճացնել», խժռանք Երև. «մեծ կտորներ (աղի ևն)»։
hem, border, list;
collar of a coat;
ephod.
• , ի-ա հլ. «հագուստի վիզը. հա-գուստի եզրերը՝ վզի, լանջքի և քղանցքների վրայ» Ել. իր. 32, լթ. 21. Սղ. ճլբ. 2, «ուսա-նոց, վակաս» Փիլ. ել. և Լծ. փիլ. որ և գրա-պտնակ «քահանայապետի վակասը» Փիլ. ել. յետնաբար ունինք գրապան «դրպան, ջէբ» Վրդ. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 110, Սամ. անեց. էջ 79, գրապանակ «ջէբ» Յայսմ. և վերջա-պէս գրպան «ջէբ» Բժշ.։ Արդի գրականում ընդունուած է միայն գրպան «ջէբ», որից շի-նուած են՝ գրպանակ, ծոցագրպան, գրպանել, գրպանահատ։-Ըստ իս նոյն բառն է նաև գրապանակ «հմայեակ, կախարդական գիր» Մտթ. իգ. 5, որի մասին տե՛ս մի քիչ ցած-ըըյմ։
• = Իրանեան փոխառոթիւն է. հմմտ. պհլ. grīvpān, պրս. [arabic word] girēbān կամ [arabic word] girēvān «հագուստի կամ շապիկի վիզը՝ որ-տեղից զլուխն են անցկացնում. փողպատ». աֆղան. girēvān, քրդ. grīvān «շապիկի վի-ղը». որոնք ծագում են զնդ. grīva-=սանս. grīva-, աֆղան. griva, grēva, պրս. ︎ gir! «վիզ. պարանոց, ծոժրակ» բառից, իբրև զնդ. *grīva-pāna «վիզը պահող, վըզ-պան» (Bartholomae, 530, Horn, § 913) «Օձիք» նշանակութիւնը այնուհետև դարձել է «գրպան», այսպէս՝ պրս. giribān «զգես-տի գրպան», փարս. giribān կամ kissai-karfa «գրպան բարի գործոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ǰayb «օձիք, զգեստի վիզ, որ և նմանա-թեամբ՝ գրպան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 99 և 100), թրք. ǰeb «գրպան» (փոխառեալ արաբերէնից)։ Նկատենք, որ հները մեր իմաստով գրպան չունէին և նրանց համար իբրև գրպան էր ծառայում գօտու ծալքը։ Իրանեան բառից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] jirrubān, ǰurrubān «շապիկի վիզը», [arabic word] ǰurrubān կամ [arabic word] ǰurbān «շապի-կի օձիք, սրի պատեան», [arabic word] ǰirab «պարկ, որևիցէ աման, ամորձեաց պարկ», [arabic word] fulubbān կամ [arabic word] ǰulbān «սուրի, դանակի, խարազանի ևն կաշէ պատեան կամ պարկ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 91, 95), լեհ. karman, խրվ. karmen, karmenac «մի տեսակ մուշտակ», ուկր. karman, karajman, ռաւս. карманъ «գրպան» (ուրիշ բացատրու-թիւն սրանց համար տե՛ս Berneker, 490) վօթյ. kormana, ֆինն. kormano, էստ. kar-man «գրպան»։-Հիւբշ. 132։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը Lag Gesam. Abhd. 202 (ուր սխալմամբ գըր-ւում է պրս. cliban-us), Arm. Stud. § 538 (ուր աւելանում է արաբ. բառը) և Հիւնք.։-Հիւբշման Arm. Gram. 132 գրապանակ «հմայեակ» բառը համա-րում է վերինից տարբեր և կազմուած գիր-+պան+ակ, իբր «պահպանութեան գիր»։ Այս դէպքում գրապանակ պիտի նշանակէր «գիր պահող, գրի պահա-պան» և ո՛չ թէ «պահապան գիր»։ Ըստ իս գրապանակ նոյն բառն է նախորդի հետ և աւելի լաւ է պա-հում արմատի (arīvā) «վիզ» նշա-նակութիւնը։ Գրապանակը այն բանն է, որ կախում էին վղից ի պահպանու-թիւն։ Աբեղեան, Հայոց լեզ. տեսութ. 286 գիրք+պան, իբր «գիրք պահելու տեղ»։
the second month of the ancient Armenian calendar.
• «հայկական տոմարի երկրորդ ա-միսը» Ագաթ. Եփր. ղևտ. էջ 225. համաբ. էջ 19. Արծր.։
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. վրաց. ორი որի, ჭერი հերի, մինգր. žiri, žuri, ինգ. or, oor, սվան. ori, heri, yervi, լազ. žur, žur, ǰur. բոլորն էլ նշանա-կում են «երկու», հոռի ամսանունը առնուած է իբր «երկրորդ ամիս», ինչպէս սահմի՝ եր-րորդ ամիս, կովկասեան «երեք» բառից։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հաոդ. 200 ստուգաբանում են հորել «թաղել» բայից. «Հոռի, զի հորեն երկ-րագործք և մշակք, զցորեան և զգինի ի շտեմարանս ժողովելով»։ Նոյնպէս է նաև Տաթև. ձմ. ա, որ մի քիչ յետոյ էլ ասում է. «Հոռի զխորհրդակցութիւն ա-սէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն և նկարեաց զամենայն»։ Երզն. տօնապ. (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 140) ասում է թէ այս ամիսը նախապէս կոչւում էր մատրան և Խոռէն անունով մէկի պատ-ճառով կոչուեցաւ Հոռի։ Վերի մեկնու-Ռիւնը տուաւ նախ Brosset, JAs. 1832, 528։-Պատկ. O названiяxъ древнихъ арpм. мъсяцевъ 1871, էջ 38 կցում է զնդ. xšaϑra vairyn «մետաղների պա-հապան ոգին», պրս. [arabic word] šahrē-var «է անուն հրեշտակի՛ միոջ, որ է վե-րակացու հանքաց և հրոյ. 2. է անուն չորրորդի աւուր իւրաքանչիւր արեգակ-նային ամսոյ», աղուան. oreli «10-րդ ամիսը»։ Վրացականի հետ են կապում
• նաև Բագմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի՝ Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անդ, էջ 339, Աճառ. անդ՝ էջ 394, Հիւնք. եα 313։-Ալիշան, Հին հաւ. 139 կցում է խոռ (Հայկի որդին), եգիպ. Հոր. Orus, յն. լտ. Հորա «դիցուհի գեղեցկութեան», գւռ. խորոտիկ և պրս. խոր «արև», իսկ էջ 338 պրս. խուրտատ ամսանունըչ Յա-կոբեան, Բանաս. 1900, 37 քաղդ. airu, եբր. iyyar, արաբ. ասոր. ayyar «երկ-րորդ լուսնային ամիսը», պրս. xōr «արև» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի չին.> orh4 «երկու»։
even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.
• , ի, ի-ա հլ. «կրկին, երկու, ջուխտ» Փիլ. Եղիշ. խաչել. «հաւասար. համեմատ նման, նոյնչափ» ՍԳր. «երկթաթ կշիռ» Ղևտ. ժթ. 35-36. «ամոլք, լուծք, կրկնակ» ՍԳը. «հաւասարապէս» Եզն. Ոսկ. ես. և Բ. կոր. սրից զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել» ՍԳր. Վեցօր. զուգանալ «միա-նալ» Կորիւն. զուգագոյն Ոսկ. ես. զուգական Կորիւն. Ոսկ. մտթ. և ես. զուգականութիւն Ոսկ. մտթ. Ագաթ. զուգան «լծակից» Կորիւն. զուգաց «միասին կողք կողքի, զոյգ զոյգ» Ոսկ. յհ. բ. 38, 39. զոյգք «գրքի կազմի վրայ կոճակ» Արձ. 1234 թ. (Վիմ. տար. [other alphabet] l. զուգութիւն Վեցօր. զուգօրութիւն «դիշերա-հաւասար» Փիլ. անզոյգ Ոսկ. Բ. կոր. Սեբեր. միազոյգ Եփր. Ա. կոր. 52. Ոսկ. յհ. բ. 10. անզուգական Ոսկ. ես. Ագաթ. համազոյգ Պիտ. հաննարազոյգ Գնձ. (տե՛ս և վայր զուկ)։-Նոր բառեր են՝ զուգահեռ (հաւասար հեռաւորութեամբ), զուգահեռական, զուգա-հեռակողմ, զուգահեռաբար, զուգադիպու-թիւն, զուգորդել, զուգորդութիւն, զուգաթի, երկզուգաթի, զուգաձի, զուգարան ևն։
• = Ասոր. ❇, zauga «զոյգ, կրկնակ, նման» բառից փոխառեալ (թէև ասոր. au> հյ. ոյ ձայնափոխութիւնը դժուարութիւն է յարուցանում). ն. ասոր. zōga «ղոյգ», -ասո-րի բառն էլ փոխառեալ է յն. ζεῦγος «լուծ զոյգ» բառից, որ ծագում է հնխ. yug'o-ձե-ւից. սրանից է նաև հյ. լուծ. այնպէս որ վեր-ջին հաշւով լուծ և զոյգ միևնույն բառերն են։ Ասորերէնից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zaui «զոյգ, ջուխտ, զուգակից. 2. այր. ամու-նին», [arabic word] ︎ zauja «կին, ամուսին», [arabic word] zauǰ va fard «զոյգ ու փարտ»։-Հիւբշ. 303։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. չփ. և կշռ. էջ 87 կցեց յն. ζυγός բա-ռին։ Այնուհետև ՆՀԲ լծ. յն. ζυγός, ζεύγος, լտ. ǰugum, պրս. (իմա՛ արաբ.) զէվճ, վրաց. զօդագ։ Peterm. 22, 33 յն. ζεῦγος, սանս. yuga։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. yuga։ Այսպէս նաև միւսները։ Lag. Arm. Stud. § 793 շեշ-տում է ասորի ձևը։ Տէրվ. Altarm. 53, 55. Նախալ. 100, 48 լուծ, ջոկ, սանս. yuga, լտ. ǰugum, զնդ. уայ, յն. ζεύγνυμι, ζογόν ևն ձևերի հետ՝ հնխ. yu, yug արմատից՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. յն. ζεῦլος, արաբ. զէվճ։ Karst, Յուշարձան 424 զ մասնիկով ոյգ բառից. հմմտ. թա-Ոար. ok «նման»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. զօգ՝, Զթ. զը'ք «ղոյգ, ջուխտ». -նոյնից են Ջղ. զուգ'վել, Ալշ. զուքվել, Սշ սուքվիլ, Պլ. սքվիլ, Սեբ. սքվիլ, Տփ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Ախց. զուքէլ, Տփ. զուքիլ «ղարդարել», Մշ. սուքել «շինել», Տփ. զուքս, Ղզ. զիքս «զարդարանք». (այսպէս նաև Երև. Ղրբ. Ննխ. զուքս «զարդարանք», Երև. Ղզ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Խրբ. Վն. սուքել «շինել, կառուցանել», և վերջապէս՝ զուքակ Սվ. «գողտրիկ, կոկիկ». սուքել «մոր-թուած հաւեղէնների փորոտիքը մաքրել»)։ Գաւառականների այս նոր նշանակութեանց հետ հմմտ. հին լեզւի մէջ՝ զուգել «յօդել, լար-մարել, յօրինել, ընդելուզանել», մհյ. զուգել «շինել, պատրաստել». (Թուրքն անհոգացեալ և առհասարակ կրակ էին վառեալ, սկսան աաուր ոուգել. Ուռհ. 157. Երբ զազնիւ ռու-գեալն (ձուկ) ուտէին. Վրք. հց. Բ. 306). մհյ. սալազոյգ «սալա զուգող, կողով շինող».-իսկ «շինել» և «զարդարել» իմաստների յա-րաբերութեան համար հմմտ. Ջղ. շինուիլ «պատրաստուիլ, զարդարուիլ, պճնուիլ»։
• ՓՈԽ -Վրաց. ზოვი զոգի «ոմն, մի ուրի-շը». (զօգ-ման զոգի թքուա դա զոգ-ման զոգի «ոմն այսպէս ասէր, ոմն այնպէս»), ზოვად զոգադ «միասին, ընդհանրապէս, ზოვი զո-գի «կէսը» Ղուկ. ժթ. 8. ზოვორე զոգորե «մի մասը, մի քիչ, մասամբ», საზოგადოսազոգա-դո «հասարակաց, ընդհանուր», საზოვადოობა ճազոգադոոբա «ընկերութիւն», թուշ. საზ-გადო սազոգադո «ընդհանրապէս, առհասա-րակ», քրդ. [arabic word] zok, zuq «զոյգ, ջուխտ»։
— ազգն, the female sex.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «էգ» ՍԳը. (յետնաբար գրուած նաև իգ Պղատ. օրին.), որից իգական Օրին. դ. 16. Ագաթ. Եզն. իգու-թիւն Բ. մկ. է. 21. Եզն. իգաբար Կիւրղ. թագ, իգասէր Գ. թգ. ժա. 1. Եզն. Ոսկ. մ. բ. 23. իգացեալ Ա. կոր. զ. 10. իգախառնութիւն Եւս. քր. որձևէգ Կոչ. ևն։
• Brosset JAs. 1832, 530 հյ. իգական ձևից է դնում վրաց. igacai, igracai, ig-rica «մարտ ամիսը», «որ շատ յարմար է, ասում է, նշանակութեան կողմից»։ Նոյն, JAs 1834, 245 ուղղելով նախորդը՝ մեկնում է «ծնունդ գառանց»։-Lag. Urgesch. 940 կցում է յն. γυναιϰ բառի -αιϰ-մասին։ Bugge, Etr. u. Arm. 34 ետր. sec, sex, šec, šex «աղջիկ» բառին է կցում և երկուսը միասին հանելով հնխ. séighi-ձևից, նոյն է դնում հիռլ. séie «կաթ» բառի հետ։-Հիւնք. այծ բառից։ Patrubány ՀԱ 1906, 344 հնխ. ei, oi «եր-թալ» արմատից՝ gh աճականով. հմմտ. յն. მίχομαι «կերթամ», βἰχνέω «կեր-թամ», լիթ. eigá «գնացք»։ Սագրզեան Հև 1909, 335 սումեր. rak «իգականի նշան, ծնիլ, ստեղծել»։ Petersson, Ar. ս Arm. Stud. 137 սանս. sévate «ոնա-կիլ, այցելել, ծառայել, վայելել ևն», ինչպէս և սանս. çevá-«սիրելի, արժա-նաւոր», լտ. civis «քաղաքացի», հբգ. hiwa, լեթթ. sèwa «կին» ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. էգ՝, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. էք, Ղրբ. Մկ. Սլմ. Վն. էք, Ոզմ. յէք՝, Ագլ. ագ՝.-նոր նշանակութեամբ են էգ հաց «մի տեսակ հաց՝ որ Նոր-տա-րուն են պատրաստում», էգ Վն. «գոմէշի մատակը»։
dear, high priced;
precious;
— է, it is dear;
փոքր մի —, rather dear;
— մարմնով, corpulent.
• ևամ ԹԱՆԳ «մեծագին, սուղ» Տա-Ռև. ձմ. ճը. ամ. 109, Ուռհ. (առ Ստ. Լեհ.︎ «ծանրաշարժ» Բռ. ստեփ. լեհ. որից թանկու-թիւն «թանկ լինելը» Շիր. հացաթանգութիւն Մխ. այրիվ. 84. թանգարան «գանձարան» Յհ. կթ.-նոր գրականում արևելեան բառ-բառը միայն գործածում է թանկ կամ թանգ «մեծարժէք», որից թանկանալ, թանկազնել, բանկութիւն, թանկարժէք, թանկնոց կամ թանկանոց, բայց արևմտեան բարբառն էլ ունի թանգարան, թանգարանապետ, թանգա-րանական (միշտ գրուած գ-ով, թէև թանևա-գին գրւում է կ-ով)։
• = Պհլ. [arabic word] tang «նեղ», մանիք. պհլ, [hebrew word] tang (Salemann ЗAH 8, 128), պրս. [arabic word] tang, քրդ. tenk, բելուճ. tank. աֆղան. tang, գնչ. tang, tank, հինդուստ. tung, բո-լորն էլ «նեղ» նշանակութեամբ։ Բայց այս նախնական նշանակութիւնը յետոյ ձևափո-խուելով դարձաւ նաև «քիչ, հացուագիւտ». որից էլ «թանկ». այսպիսի իմաստ են պաբ-զում պրս. tang-rēš «սակաւամօրուս, քարց», tang-dast «չքաւոր» (բառացի «սակաւաձե-ռըն»), tang-yab «հազուագիւտ, սակաւա-զիւտ», tang-sāl «երաշտ, չորային տարի» (գւռ. թանկութեան տարի), իսկ պրս. [arabic word] tangī «նեղութիւն, անձկութիւն» բառը «սով, թանկութիւն» իմաստով գործածում է Շահն թ. 21 [arabic word] ︎ [arabic word] hamān bud ki tangi būd andar ǰihān «ե եղաւ որ սով լինի աշխարհում». հմմտ. նաև հյ. սուղ «կարճ, նեղ» և գւռ. «թանկագին, մեծագին», սղել «գինը բարձրանալ, թան-կանալ»։-Պրս. բառի բուն ծագումը տե՛ս թանձր բառի տակ (Horn § 398)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։-Հինք. հյ. դանգ կամ պրս. թէնկ բառից. «կալցի
• ոք որպէս և կամի»։ Patrubány SA 1. 197 իթ. tenkù «բաւականանալ», SA 2, 13 պրս. teng։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. թանկ, Ալշ. Գոր. Երև. Մշ Մրղ. Ռ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Ռմ. Սլմ. Սչ. Տփ. թանգ, Մկ. Վն. թանգ՝, Ղրբ. թանգ՝, թmնգ՝, Ոզմ. թանգ՝, Հմշ. թօնգ, Ագլ. թունգ (որից բընգ'ա՛նիլ «թանկանալ»)։
theatre, play-house;
drama, play;
the audience, the spectators.
• , ր հլ. (-տեր, -տերց, -տերաց, -տերբ) «թատերախաղ կամ թատերասրահ» Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 1, բ. 58, 59, մ. և Եբր. 554. որ և թէատրոն Ոսկ. Եբր. 554 կամ թեատրոն «թատերասրահ» Գծ. ժթ. 29, 31 Եւս. պտմ. 589. «ըմբշամարտութեան սրահ» Բ. մակ դ. 9, 12. որից թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12. թատերախաղք Ոսկիփ. թատերասի-րութիւն Մանդ. թեատրասէր Մաքս. դիոն։ Կրկնակ ձևերից առաջինը՝ թատր, հայացած ժողովրդականացած ձևն է, իսկ երկրորդը՝ թէատրոն, զուտ ուսումնական փոխառու-թիւն է։ Արդի լեզուի մէջ ընդունած ձևն է թատրոն. բայց ածանցման ժամանակ առնւում է թատր ձևը. այսպէս նոր բառեր են՝ թատրերգութիւն, թատրերգակ, թատրեր. գու, թատերասրահ, թատերական, թատերա-գիր, թատերասէր. կայ միայն թատրոնա-կան՝ որ կազմուած է թատրոն ձևից, այն էլ գործածական է արևելեան գրականում, մինչ արևմտեանը գիտէ թատերական։ Առանձին ձև է ամփիթատրոն (տե՛ս այս բառը), որի հին թարգմանութիւնն է շուրջտեսանելիք Ուխտ. Ա. էջ 64։
• = Յն. ϑέατρον «թատրոն, թատերասրահ, ներկայացուած խաղը, հանդիսատեսների բազմութիւնը». ծագում է შέα «տեսիլ, երե-ւոյթ» բառից։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է բոլոր լեզուների մէջ. ինչ. լտ. theatrum, դերմ. Theater. ֆրանս. théátre, ռուս. тeaтръ, վրաց. თეატრი թեատրի, թրք. [arabic word] teyatro և յատկապէս ասոր. [other alphabet] tatra։ Հայերէնի ուսումնական թէատրոն ձևը յունարէնից, իսկ ժողովրդա-կան թատր ձևը ասորերէնից է և աւելի հին փոխառութիւն քան առաջինը։-Հիւբշ. 350։
• Ուռեռ մեկնեզ նախ ՆՀԲ, որ դնում է յունարէնից։ Ասորերէնի կապը երևան հանեզ Վարդանեան ՀԱ 1920, 329։
• ԳՒՌ.-Յառաջ եկած են կա՛մ գրական ճամբով և կամ նոր փոխառութեամբ թուրքե-ռէներ կամ ռուսերէնից. առանձնապէս հև-տաքրքրական ձևեր են Մրղ. տադրօն և Ասլ. թաղաղրան, թաղադրա։
cf. Այտ.
• . ի-ա հլ. «այտ» ի գիրս Խոսր. Տօ-նակ. Մարթին. Վստկ. 205։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ Ռ. (յգ. թըշ-ներ), Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. թուշ, Ոզմ. թօւշ, Գոր. Ղրբ. թօշ, Ասլ. Սլմ. թիւշ, Ագլ. թէշ.-այս բոլորը նշանակում են «այտ», միաւն Խրբ. Պլ. Սչ. «կզակի ծայրի կլորիկ միսը» և Տիգ. «այտը ներսի կողմից»։ Նոր բառեր են՝ թշակալ, թշել, թշան, թշնոց, թշիկ կամ թու-շիկ։-Գաւառականների մէջ թուշ (Երև. Լ Գնձ. Ղզ. Ղրբ. Շմ. Տփ.) նշանակում է նաև «դէմը, կողմը, ուղղակի, շեշտակի ևն» (տե՛ս իմ Գաւառ. բառ. էջ 379 ա)։ Բայց այս վեր-ջինը նախորդից բոլորովին տարբեր մի բառ է. ինչպէս որ Ղարաբաղի բարբառն էլ զա-նազանում է թօշ «թուշ, այտ» և թուշ «դէմը»։ Վերջինը թուրք-թաթարական փոխառութիւն է. հմմտ. թթր. [arabic word] tuš «կուրծք, առաջը, մօտը, դէմը, հանդէպ, կողմը», tusde «մօտր. դէմուդէմը», tuslamek «հանդիպիլ, դէմն ել-նել» (Будaговъ 1, 394)։-Աճ։
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
• (անհոլով» «ո՞վ, ո՞ր մարդը» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. ևն. ո՞վ ոք «ո՞ր մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. յո՞վ «դէպի ո՞ւր» Դատ. ժթ. 17. Երեմ. խ. 5. Զքր. Բ. 2. Յհ. ժգ. 36. Եբր. ժա. 8 (հմմտ. յո՞). ուրիշ ձևերով չի գործածւում։
• = Բնիկ հայ բառ. ո՞ բառի կրկնակն է. նախապէս ո՞ գործածւում էր բաղաձաւնև մօտ (ինչ. ո՞ կարէ). ձայնաւորի մօտ՝ ներ-դաշնակութեան համար յառաջացել է վ ձայ-նը և այսպէսով ձևացել է ով ձևը. (ինչ. ո՞վ իցէ). յետնաբար երկու ձևերը շփոթուելով իրար խառնուեցան, մինչև որ պարզական ո ձևը բոլորովին ջնջուեցաւ՝ տեղի տալով ով-ին. այսպէս արդի գրականում և բոյրդ բարբառներում։ Ղարաբաղի բարբառն է մի-այն՝ որ գրաբարի ամենահին օրէնքը պա-հում է դեռ՝ գործածելով ձայնաւորի մօտ հո՞ւվ, բաղաձայնի մօտ և անկախ՝ հո՞ւ. ինչ. հո՞ւվ ա, հո՞ւվ ասից, հո՞ւ քէզավ, հու վէր «ո՛վ որ», հո՞ւ «ո՞վ»։-Ո ձևը (բայց ոչ ան-կախաբար) պահուած է նաև Ննխ. գիւղերը՝ վօ՜ գինա «ո՞վ գիտնայ, չգիտեմ» դարձուա-ծի մէջ։ Ըստ այսմ ով բառի վ ձայնը իր հա-մազօրը չունի ցեղակից ձևերի մէջ, որոնց վրայ տե՛ս Ո։
• Riggs, Քերակ. 1856, էջ 61 ո'վ=անգլ. who։ Տէրվ. Altarm. 3 kva-ձևից (=լտ. qua) նախաձայնի յապաւումով և վ ձայ-նի յաւելումով։ Bopp, Gram. comp. 2, 384 դնում է ո=սանս. kaya ևն. վ հա-մարում է ուղղականի նշան, իբր զնդ. o, որ -a յանգող բառերի ուղղականի վերջաւորութիւնն է։ Բանասէր. Բազմ. 1897, 591 ո բառից վ մասնիկով։ Հիւբշ. 481 ո բառի հետ։ Bugge, Lуk. stud 2 49 լիւկ. uve։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet JAs. 1903 (2). sna. 1,
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. օվ, Հւր. Շմ. հօվ, Հճ. Վն. վով, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիռ. վօվ, Ասլ. վէօ՞վ, Ագլ. Սվեդ. ուվ, Զթ. իւվ Մկ. վէօվ, Գոր. Ղրբ. հուվ. Սլմ. Մրղ. վmվ, Ախց. Պրտ. վօվ, վէվ, Կր. Սեբ. վէվ, Հմշ. վօվ, վէօվ, Ակն. էօվ, վէօվ, վօվ, վէվ։
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
• , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։
• Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt
• = Ասորեստանի նշանաւոր մայրաքաղաք Kalak բառն է. այս քաղաքը շինուած էր
• ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. քաղաք (բայց Տփ. քախկումը, քախեր-ցի), Ասլ. քաղաք, քաղա*, Ալշ. Մշ. քաղակ, Մկ. Վն. ք'աղաք՝, Տիգ. քmղmք, Հճ. քաղօք, Զթ. քաղօք, քաղոք, Սվեդ. ք'mղիւք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი քալաքի «քաղաք», ჭალაკობა քալաքոբա «վաճառանոց», მოკა-ლაკე մոքալաքե «քաղաքացի», ჭალაკძეტი քալաքպետի «քադաքապետ», ნაკალაკევი նաքալաքեվի կամ ნაკალაჭარი նաքալաքարի «հին քաղաքի աւերակ», թուշ. Յςლიკ քալիք «քաղաք», მოკალკოვ մոքալքով «քաղաքացի», ռաս. k'alak', մինգր. ჭალაკი քալաքի, ափ-խազ. սվան. ինգ. քալաք «քաղաք» ևնւ
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
• ո, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տարր, բաղկացուցիչ մարմին» ՍԳր. Եզն, Ոսկ. մ. գ. 25. «իր, գոյք, ինչք» Փիլ. Վրք. հց. Լմբ. «առիթ, պատճառ, առարկայ» Երզն, մտթ. գրուած նիութ Վրդ. առ. 123. որից նիւ-թել «մանել, հիւսել» ՍԳր. «չար կամ բարի մի բան հնարել» ՍԳր. «հայթայթել, պատ-րաստել, կազմել» Առակ. ժե. 18. Ոսկ. յհ. ռ. 15. Իւս. ատմ. նիւթիչ Վեցօր. նիւթութիւն Կոչ. 151. հոգենիւթ Յհ. կթ. չարանիւթ Առակ ժբ. 20. բազմանիւթ Յոբ. ե. 15. լուսանիւթ նար. խաւարանիւթ Ճառընտ. կարծրանիւթ Անան. եկեղ. հողանիւթեայ Անյ. բարձը. հրանիւթ Կաղկանտ. հիւթանիւթ Կոչ. 50 Կիւրղ. ծն. նիւթապաշտական (նոր բառ).-սխալ գրուած մի ձև է նիւթծուն «թրծեալ (աղիւս)» Եւս. քր. Ա. 68՝ փոխանակ թրծուն (տե՛ս Վարդանեան, ՀԱ 1922, 652), բայց սա այլուր գոյութիւն ունեցող մի բառ էր (հմմտ. Գաբիկեան ՀԱ 1923, 378)։ նունդ առնել»), Սլմ. նիւթ «կերակրի համը, հիւթը», Ննխ. նիֆթ «գործի էութիւնը»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნივთი նիվթի «բան, նիւթ, իր, տարր», ნივთიერი նիվթիերի «նիւթական», სანივთო սանիվթո «նիւթական», ნივთება նիվթեբա «նիւթ», ნივთიერება նիվթիերեբտ «նիւթ», შენივთება շենիվթեբա «կազմել, յօ-րինել»։
• -Կազմուած է նի մասնիկով հիւթ բառից. հմմտ. հայիլ>նայիլ, յենուլ >նեցուկ,
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. նիվթի։ ՆՀԲ վրաց. նիվթի, հայ. հիւթ. լծ. յն. νήϑω, νέω, νηὲω, լտ. neo, nector Հիւնք. յն. νηϑω։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet MSL 11, 396։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 162 հիւթ մեկնում է ըստ Meil-let, բայց նիւթել բայը սրանից բաժանե-լով՝ կցում է հիւսել բային։
head-hand, veil.
• «բերանի կոզպատ, լաչակ» Ոսկ. ես. 292, որ և փադամ Գէ. ես. փանդամ (սեռ. փանդամի) Եղիշ. բ. էջ 40 (այլ ձ. փա-նամ, փադամ). Յայսմ. ապր. 24=Նոր վկ. էջ 193. Հին բռ.։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ padām «ըստ զրադաշտա-կան դենի՝ աղօթքի ժամանակ քիթն ու բերա-նը կապելու կողպատ, որով մարդուս անմա-քուր շունչը արգիլւում էր սուրբ կրակին դիպչելուց», փարս. panām, panōm, պրս. [arabic word] fadām «փադամ, որ է պարտակ ին։ զոր կալնուն կանայք զերեսօք իւրեանց»։ Պհլ. ձևը տալիս է հյ. փադամ. բայց նրա հետ կար անշուշտ նաև աւելի հին padān, ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս զնդ. [other alphabet] paitidāna-հոմանիշը և որից ձևացած է հյ. փադան։ Զնդ. մայր ձևը կազմուած է paiti-մասնիկով dā «դնել» արմատից և բուն նշ. «դէմը դրուած» (Bartholomae, Altir. Wort. 830)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև թալմ. [hebrew word] fadāmā, արաբ. [arabic word] faddām, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 529 մեկնում է «շորի կտոր, որ զրադաշտականները ջուր խմելու ժամանակ բերանին են կատում»։ Իրանեան ձևերի ձայնափոխութեանց վրայ տե՛ս Benveniste 33, BSL л 99, էջ 158։-Հիւբշ. էջ 254։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իրր պրս. fadām, ՆՀԲ լծ. պրս. ֆիթամ, թրք. ֆըթան։ Պրս. պհլ. և զնդ. ձևերի հետ են կցում Spiegel. Ubers. 2, 48, Huzw. Gram. 180, Litter. 413, Comm. 1, 335, Justi, Zendsp. 177, Lag. Beitr. bktr. Lex. 57, Symmicta 48, Տէրվ. Altarm. 77 են.
detached, disunited, dispersed, removed.
• «զատուած, հեռու, անջատ» Զքր. կթ. Լմբ. սղ. որից փարատել «հեռաց-նել, վերացնել, ցրուել» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Վեցօր. փարատեցուցանել Ես. լը. 14. Ագաթ. փարատումն Ոսկ. փիլիպ. մշտափարատ Նար յիշ.։
• = Ասոր. [arabic word] pərat «dissipavit, divul gavit (famam), ցրուել, տարածել (անունը), 2. discidit (suturam), կտրելով բաժանել (կարը)», ❇ pərātā «ճեղք» (Brokkel-mann, Lex. syr. 286 ա)։-Աճ.
• Bugge, Beitr. 20 և IF 1, 452 յն. ეποράς, սեռ. თποράδος «ցրուեալ», οπεtρω «ցանել, ցրուել» բառին ցեղակից. արմատը փար= σπειρ-իսկ -ատ =-«δ-մասնիկ է։ (Ընդունում է Brugmann, Grdr2. 1, 510, յիշում է Boisacq 894)։ Meillet MSL 8, 294 հմմտ. հյ. սփիւռ և սանս. sphuráti, parpharat, phaγati «արձակել, փայլատակել»։ Հիւբշ. 494 և IF Anz. 10, 49 յիշում և մերժում է երկուսն էլ։ Հիւնք. վարատել, վտարել ձևերից։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «կտրել, բաժանել»։ Վերջին անգամ Meillet BSL հտ. 31, л 93. էջ 51 հնխ. sper-, spher-արմատից, որի տակ են գնում նաև յն. σπεἰρω «ցանել», սանս. sphuráti «ոտքով խը-փել», նաև հյ. սփիռ, սփռել, սպառ-նալ։-Հնխ. spher-«ցրուել, ցանել» ար-մատի տակ է դնում նաև Pokorny 2, 670։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უარატიხი փարատինի «ցնցոտի, կտոր». օր. փարատինի քաղալդիսա «թղթի կտոր»։
• ԳՒՌ.-Ջո. Սլմ. Վն. փարատել, Ախց. Երև. Կր. Տփ. փարատէլ, Մշ. փարադել, Սեբ. փարադէլ, Խրբ. Շմ. փարադիլ, Մկ. փmրm-տիլ, Մրղ. փառատէլ, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «ցաւը, հիւանդութիւնը վանել հեռացնել».-Տիգ. փmրmդիլ «կորչիլ հե-ռանալ երթալ».-Նոր առումներ են փա-րատել Երև. Սլմ. Վն. որ և փարտել Ակն. Բիւթ. Բլ. Մշ. «թոնիրի մէջը շորով սրբել մաքրել», փարատել Գնձ. Լ. Ղրբ. Ննխ. Սլմ. «ծնունռիզ յետոյ տղացկանի տունը օրհնե-լը». որից փարատ. փարտիչ, փարտոց, փա-քատիկ, փարատիչ, ականփարատիկ «փուռը կամ թոնիրը մաքրելու շոր», փարատկել «թոնիրը սրբել». հին գործածութիւնը ունի Մաշտ. 321 (Կանոն փարատելոյ զտուն նո-րածին մանկանց)։-Ուրիշ բառեր են Պլ. Ռ. փառադէլ «պատառոտել», Ատն. փա-ռադէլ օլմաք «պատառոտուիլ, կտոր կտոր լինել», որոնք կազմուած են թրք. para-la-maq «պատառոտել» ձևի վրայից՝ հյ. փա-րատել բառի հետ խաչաձևմամբ։ Հնագոյն ռործածութիւնն ունի Բռ. ստեփ. լեհ. «Ջար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա» (տե՛ս և փորոտել)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. bardəǰ «թոնրի փար-տիչ» ըստ ՆՀԲ, Բ հտ. էջ 1067 գ. ըստ Ա, Պօղոսեանի (անձնական) Սեբաստիոյ թուրք գիւղերի մէջ perdič «փարտիչ»։-Կայ և ն. ասոր. p'aratt'a «քակել, պատառոտել», որ չգիտեմ թէ հայերէնից նոր փոխառու-թի՞ւն է թէ հին ասորի pərak ձևի շարունա-կութիւնը։
healthy;
active, agile, lively, brisk, sprightly;
swift, quick, diligent;
gay, merry, jocose, facetious;
pretty, pleasing, prepossessing;
fish;
reptile;
— առնել, —ս յօրինել, to reanimate, to revive, to comfort, to invigorate.
• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, առոյգ, ե-ռանդուն» ՍԳր. «ջրի և ցամաքի ամէն տե-սակ կենդանի», բայց մանաւանդ «ջրային կենդանի» Դան. գ. 79. Շար. Նար. Արծր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. եռալ և զեռուն). որից կայտառական «խայտա-ցող» Ոսկ. յհ. ա. 31. կայտառութիւն Կորիւն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է կայտիռ, ո-հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «ուրախութիւն, ու-րախութիւնից խաղալ ցատկռտելը» Ա-զաթ. Փիլ. յովն. Յհ. կթ. «ծովային կամ ցամաքային անասուն» Սեբեր. 74. Ճառընտ, որից կայտռալ «ուրախ ուրախ վազվռտել, եռալ զեռալ» Ագաթ. § 239 (ձեռ. տարբ. կտռային, կըտռային, կրկը-նագիրը ունի կտռային՝ ՀԱ 1913, 18) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 161 Ագաթանգեղո-սից փոխառեալ հատուածում ունի սրա տեղ կոտռային. հմմտ. նաև Սարգ. յկ. է, էջ 106 Իբրև զճճիս ի տղմի կապտռէի (առաջին տը-պագրութեան մէջ կայտռայի). կամ ա. պե-տըր. է. էջ 313 Զօրէն ճճեաց ի տղմի կաւտ-ռին (ա. տպ. կայտռան). որ և կայտռել Իմ. ժէ. 18. Ես. ծե. 12. կայտռեցուցանել Իսիւք կայտռական Փիլ. կայտռունակ Նար. խչ. 374. կայտռիկստակ (թերևս ուղղելի կայտ-ռիկատակ) «աքացի, ոտքով հարուած» Վրք. հց. Ա. 73 (ըստ ԳԲ սխալ գրչութիւն որպէս կայտռիք ստահակ ջորիներու. լաւագոյն ձե-ռագրում ունի «կայտռիքն ստահակ ջորւոզ» ընթերցուածը. տե՛ս Զարբ. թրգմ. էջ 286 ըստ Երևակ ամսագրի, 1858 Բ. էջ 43= Ա-թան. 604)։
• ՆՀԲ կայթել և խայտալ բառերից. կայտիռ՝ իբր կայթ+եռ։ Հիւնք. խածա-նել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 31 արմատակից է դնում կայծ բառի հետ։ Մառ ЗВО 16, 151, հյ. թրգմ. Մկըր-տութիւն Հայոց 1911, էջ 88 եռեւա-ռեալ է դնում վրաց. կոտվա «շարժիլ, զեռալ», կոտրիալի «թաւալիլ, գլորուիլ» ձևերից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն է դնում կայթել և խայտալ բառերի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հիռլ. cath, նգալլ. cad, cadol, հբրըտ. ca-talrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτίλος «շաղակրատ, թովիչ», սանս. kadt բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qatr «արագ գնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 84)։
wine;
զգինեօք անկանել, ընդ գինիս մտանել, ի գինւոջ լինել, to be merry with wine, to drink, to get drunk;
թափել զ—, սթափել ի գինւոյ, to sleep one's self sober;
զուարթացուցանել ի գինւոյ, to make tipsy, to fuddle;
պարզել զ—, to clear the wine.
• (-նւոյ, ւով, եաւ, ւոց, եաց, եօք) «գինի» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. Մծբ. ածանց-ման մէջ մտնում է սովորաբար գինե-ձևով. ինչ. գինեակ Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ., գինեզէն Գ. մակ. ե. 1, 5. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեհարիլ «հարբիլ» Ես. ժզ. 12, գինեմոլ Եզեկ. իգ. 41. Տիտ. բ. 3. Ոսկ. մ. բ. 23, գինեսէր Ա. տիմ. գ. 8, սակայն կայ նաև գին-ձևով. ինչ. գին-ըմպելիք Ոսկ. մ. բ. 23, գինըմպուք Ոսկ. մ. բ. 23, գինարբուք «խնջոյք» ՍԳր. գինաւէտ Ես. լզ. 17. նոր բառեր են՝ գինեպան, գինե-տուն, գինեգործ, գինեգործութիւն, գինեգոր-ծական, գինեվաճառութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. ծագում է նախաւոր գէ-նի ձևից, որի մայրն է հնխ. voinio-սրա հետ հմմտ. լն. οϊνος «գինի» (
• Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ Klaproth, Asia polygl. 106։ ՆՀԲ համեմատում է վրաց. ղվինո, յն. οἰνος, լտ. vinum ձևերի հետ։ Peterm 25 դը-նում է լտ. vinum, յն. οίνος, եբր. [hebrew word] уain և արաբ. vain։ -Windisch. 7 յոյն և լտ. ձևերի հետ։ Այսպէս նաև միւսները։ Տէրոյենց պատուելի, Երևակ, 1857, էջ 194-5 Ուայզմէն անգլիացի հեղինակի «Պատմութիւն գիտութեան լե-զուաց» գրքի թարգմանութեան մէջ, ուր ասուած է, թէ գինեգործութիւնը նախնա-պէս վերաբերում էր սեմականներին և սրանց ձեռքով արևելքից արևմուտք է տարածուած, աւելացնում է այս ծանօ-թութիւնը թէ «խաղողի մշակութիւնը ըստ Ս. Գրոց սկսած է Հայաստանի մէջ, յԱ-կոռի, Նոյի ձեռքով. նախալեզուեան բա-ռը գինին է. ասկէ փոխ առին հրեայց, և
• ասոնցմէ ալ տարածուեացաւ Եւրոպա»։ Lag. Arm. Stud. § 484 և էջ 170 չէ ըն-դունած յն. և լտ. բառերի համեմատու-թիւնը։ Դինի բառը կովկասեանների հետ են համեմատել Tomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254, Bugge, KZ, 32, 83, Jensen, Hitt. u. Armen. 100, 130, 210 և ZDMG, 48 (1894), էջ 465։ Վերջինը, ինչպէս և Meillet և ուրիշ-ներ, կովկասեան ձևերը համարում են հայերէնից փոխառեալ։ Հիւնք. յն. ϰαινός «նոր» բառից։ Գինի բառի վրայ մի զարմանալի կարծիք յայտնեց Յ. Արշէզ, ՀԱ, 1896, 267-270, որի համեմատ գի-նի բառը ծագում է գի ծառի անունից այս էլ ակկադերէն gi «եղևնի կամ ար-մաւենի և կամ որթ?» բառից. -նի՝ ծառ նշանակող -ենի մասնիկն է։ Գիհի ծա-ռից պատրաստում էին մի տեսակ օղի, որ յետոյ փոխանակուեց խաղողի գի-նիով. առաջինի անունը սակայն դրուեց ու պահուեց երկրորդի վրայ։ Այս յո-դուածի առթիւ մի երկար բանավէճ Յ. Արշէզի և Հ. Գ. Մէնէվիշեանի միջև՝ տե՛ս ՀԱ., 1896, 289-292. Բարմ. 1897 49-54 և 1899, 104 = ՀԱ, 1899, 83։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13 հայ բառը գտնում է Փոքր Ասիոյ Oινοανδα քաղաքի անուան մէջ։ Մառ, O полож. aбхaз. էջ 41 հլ. գինի, վրաց. ղվինի, ափխազ. aγ︎ ևն համարում է բնիկ յաբեթական բառ, որի մնացորդն է այգի, ուր այ տեղական մասնիկ է։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. Տփ. գինի, Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ինի, Ագլ. գ.ի՛նի, Ռ. Տիգ. քինի, Հմշ. Ղրբ. Շմ. կի-նի, Մրղ. Սլմ. Վն. կ'ինի, Զթ. գ'ինէ, Մկ. կ'ի. նը, Ոզմ. գ'էնէ։ Նոր բառեր են՝ գինազոխ, գինախում, գինակ, գինահոտ, գինաման, գի-նաջուր, գինարբ, գիներբուկ, գինուկ, գինով, գինովնալ ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ղվինի, ղվինո, ղւնո, մինգր. ղվինի, լազ. ղուինի, ղինի, ինգիլ. ղիւնէյ, սվան. գվինէյ, ղվինալ. հմմտ. նաև թուշ. վե, վէն, ուտ. ֆի (սեռ. ֆինէի), ափխազ. agr'y» բոլորն էլ «գինի»։
soot;
fuliginous, sooty, pitchy.
• , բառս գործածուած է մէկ անգամ Ես. ա. 18. «Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրև զձանձախարիթ, իբրև զձիւն սպիտակ արարից. և եթէ իցեն իբրև զորդան կարմիր, իբրև զասր սուրբ արարից». երկրորդ անգամ էլ ունի Մծբ. էջ 77. «Արիւն կարմրացաւ ի նոսա իբրև զձանձախարիթ»։ Առաջին վկա-յութիւնը Եփր. ղևտ. 222 դրուած է հետևեալ ձևով. «Թէ եղիցին մեղքն ձեր իբրև որդան կարմիր և եթէ եղիցին իբրև զձանձրախա-րիթ, իբրև զձիւն սպիտակ արարից» (այս-տեղ գրուած է ձանձրախարիթ, որ յիշում է նաև ԱԲ)։-Առաջին վկայութեան ակնարեու-թեամբ են հետևեալ հատուածները. «Եթե իցեն մեղքն իբրև զձանձախարիթ անլուանա-լի սևութեամբ՝ իբրև զձիւն սպիտակասցին, և եթէ իցեն արեամբ չափ որպէս զներկած 10-488 որդան ի գոյն կարմրութեան անելանելի՝ իբրև զասր սրբեսցին». Նար. խր. 491.-Գործք քո իցեն յառաջագոյն իբրև զձանձա-խարիթ, սրբեսցիս իբրև զասր սուրբ. Կոչ. 327.-Թէ իցեն մեղք մեր գարշելի իբրև զձանձախարիթ սևացեալ և իբրև զյորդան կարմիր արեամբ մածեալ, իբրև զձիւն և զասր սպիտակ առնիցէ. Տաթև. ձմ. կր։-Ս. Գրքի եբրայական բնագրի մէջ բառիս դէմ գտնում ենք [hebrew word] šānī, որ մեկնւում է «որդնաբեր կաղնու (quercus coccitera) տե-րևների վրայից հաւաքուած որդան կարմիր ներկը (coccus ilicis) և նրանով ներկուած կտոր». յոյն թարգմանութեան մէջ դրուած է φοινίϰεος «շառագոյն կարմիր», իսկ ա-ոաբն ունի «մուր կամ թանձրածուխ, ռմկ, իս, խուրում»։ Մեր հին մեկնիչները զանա-զան տեսակ են հասկացած այս բառը և զա-նազան իմաստներով գործածած.-այսպէս՝ Մագիստրոս հասկանում է «մութ սև ոռւն». հմմտ. Պղատ. տիմ. 143 «Կարմիրն ընդ սե-ւի և ընդ սպիտակի խառնեալ՝ (լինի) ծիրա-նի. և ձանձախարիթ՝ ընդ սոքօք խառնելով մանաւանդ բորբոքմամբ՝ շարախառնի սե-աւ». յոյնն ունի «ἐρυϑρὸν δέ δὸ μέλανι λευϰῷ τε ϰραϑὲν ἁλουργὸν ὄρφνινον δὲ, ὅταντούτοις μεμιγμένοις ϰαυϑεῖσί τε μᾶλλονσυγϰραϑῇ μέλαν» (Platonis opera, Paris 1883, հտ. II, էջ 231, տող 40), ուր ձանձախարիթ բառի համապատասխանն է ὄρφνινος «մութ գոյն» (մանաւանդ սևի, կարմրի և սպիտակի խառնուրդով՝ ըստ Bailly, էջ 1408ա)։ -Ուրիշ հեղինակներից ունինք «շառա-գոյն կարմիր» Ածաբ. յայտն., «արմա-ւի գոյն» Վանակ. յոբ., «այծի մազ» Անան. յովն. (իմա՛ Անան. թրգ. էջ 9), «ծուի մածեալ յառաստաղս» Գէ. ես. Լծ. կոչ. Տօ-նակ.-իսկ Հին բռ. գրում է ձանձախ «սա-կաւակարմիր», ձանձախարիթ «վատ կար-միր, կարմրագոյն». արդի գրականում ըն-դունուած է «մուր, ծխի սևութիւնը, տճկ. խուռում»։ Երկրորդ վկայութեան մէջ (Մծբ.) ասորի բնագիրն ունի՝
• = ասոր. [syriac word] zəxorīϑā «coccum, որդան կարմիր», որից փոխառեալ է՝ թարգ-մանութեան ժամանակ՝ հայ տառադարձու-թեամբ։ Ասորի բաքի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ Ս. Գրքի մէջ էլ բառս հեն ա-սորական թարգմանությունից է մնացած և նշանակում է «որդան կարմրի ներկը կամ գոյնը»։ Ասորի բառը ըստ Jensen՝ առնուած t բաբել. in zaxuritu «կարմիր գինի» ձևից։ Հալերէնի մէջ ասոր. zəxōrīϑā ձևի դէմ սպասւում էր *ձախարիթ. անստոյգ է մնում ձան-մասը։-Հիւբշ. IF 19, 478։
• ՆՀԲ եբր. սանի կամ շանի «կրկին ներկեալ, կրկնաթաթախ» և քաղդ. ա-սոր. ձախօրիթ, ծահարիթա «ներկ կար-միր» բառերից բարդուած։ Հիւնք. պրս. զիթար «մրուր ձիթոյ» և հյ. խանձ բա-ռերից, որով ձանձախարիթ նշանակում է բուն «այրեցած մրուր ձիթոյ»։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. IF 19, 477-8, Առռմ. ՀԱ 1907, 251։
confession;
promise;
ի — ածել, to cause to confess;
ի — գալ, to confess, to tell the truth;
— լինել, to confess one's sins.
• «խոստում, ուխտ» Վրդն. առ. էջ 94 (Չէ՛ պարտ զխոստն մոռանալ). ոճով աս-ւում է խոստ լինել «խօսք տալ, խոստանալ» Գոր. և շմ. 79. յետնաբար՝ ի խոստ ածել «խոստովանեցնել, մի բան խոստանալով ռառտնեօը ասել տալ» Մաղաք. աբ. 28. ի խոստ գալ «խոստովանիլ, յայտնել» Ուոհ. t︎ 320. Կոստ. երզն. 100. Մաղար. առ. 18 Վրդռն. առակ. որից խոստանալ «խօսք տալ» ՍԳր. Ագաթ. «խոստովանիլ» Սեբեր. «սպառ-նալ» Ագաթ. «հարս լինելու խօսք տալ» Մծբ. խոստումն Եսթ. դ. 7. Ագաթ. Սեբեր. ի խոս-տումն ածել «խոստովանեցնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40. խոստութիւն «խոստում, Տիմոթ. կուզ, էջ 237. աստուածախոստ Սհկ, կթ. արմաւ. խոստաբանութիւն Բուզ. Արծր. խոստուկ լինել «խոստովանիլ» Կղնկատ. խոստմնադրուժ, խոստմնազանց, խոստմնա-պահ, անխոստմնապահ (նոր բառեր). այս-տեղ է պատկանում նաև ոսկեդարեան գե-ղեցիկ բառս խոստաւոր «ուխտի նուէր», որ գործածուած է միայն նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 4 «Եթէ իցէ ոք յօժար խոստատրս բե-րել»։ Այս արմատի հետ նոյն է նաև խռսսո-վաճ, որ տե՛ս առանձին։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պհլ. xustūk xustavān, xvastūkik «խոստովա-նող», պազենդ. xustuheδ «խոստովանեալ է», xvastuī «խոստովանող», պրս. ❇ xust «խոստովանութիւն», [arabic word] xustu «խոստովանող», [arabic word] hastu կամ [arabic word] xastu «խոստովանութիւն, խոստովանող», [arabic word] xustuvān «խոստովանողք» (Horn § 485)։ Այս բոլորի պարզական արմատը դրւում է stu «գովել, օրհնա-բանել», որից a մասնիկով ունինք զնդ. aš-tav «օրհնաբանել. 2. հանդիսաւորապէս խոստանալ, 3. երդուել», āstavana «օրհնա-բանեալ, գովաբանեալ, խոստովանեալ», apa-մասնիկով՝ զնդ. apastav «խոստմնա-զանց՝ երդմնադրուժ լինել» (Bartholomae 1593-4), պհլ. āštuvān «հաստատուն, լիա-հաւատ», astuvanih «հաւատք», պրս. [arabic word] ustuvān «հաստատուն. 2. հա-ւատք»։ Նոյն արմատից xva-մասնիկով ձե-ւացած է xvast-, որից հյ. խոստ. սրանից -uk մասնիկով՝ պհլ. xvastūk, որից հյ. խոստուկ և պրս. xustu. և վերջապէս ana, an մասնիկով՝ զնդ. *xvastavana, պհլ. *xvastavān կամ *xvastuvān, պրս. xustu-van, որից հյ. խոստովան։ (Պարզ stu ար-մատի բնիկ հայ համապատասխանութեանո վրայ տե՛ս թովել)։-Հիւբշ. 161։
• Առաջին ուղիղ մեկնիչն է ԳԴ, որ հա-մեմատում է պրս. խիւսթու, խիւսթիւ-վան ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. խուստու, որպէս թէ խօսք տալն։ (Այսպէս են հաս-կացել նաև ոմանք գրականագէտներ. որոնք և գրում են ըստ այսմ խօստա-նալ՝ օ-ով)։ Spiegel, Comment. 1, 398
• պհլ. [arabic word] և պրս. xastū, xustū= հյ. խոստակ։ Նոյն, Huzw. Gram. 187 պհլ. xvastuk, պրս. xastu=հյ. խոստո-վանել։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 21 խոս-տովան=սանս. sva+stu, պրս. sutū-dan «գովել», հմմտ. պրս. xastū (մաս-նիկն համարելով vant)։ Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 72 սանս. çans, զնդ. sanh, հպրս. tha, հայ. խօսիլ, խօսք բառերի հետ՝ խոստանալ= հնխ. cas, çans արմատից,-Հիւնք. բոլորն էլ ու ղիղ պրս. ձևերից։
• ԳՒՌ-Ոոմ. Ջղ. Վն. խոստանալ, Կր. Ննխ Շմ Տե. խօստանալ, Սչ. խօսդ'անալ, Ախց. Մշ. խօստընալ, Հճ. խօսդանօլ, Զթ. խըսդա-նօլ, խսդանոլ։ Նոր բառեր են խոստ անել «խոստանալ», խոստիկ «վանքի կամ սուրբի ուխտ արած»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. խօստօվան «խոստովա-նանք», խոստօվանբէսուն «խոստով։ նեցնել», խօստօվանբաքսուն «խոստովա-նիլ»։
iron collar (of a pillory);
collar;
ring.
• , ո հլ. «օղակ» ՍԳը. որեռ անրա-պատ, անրափակեալ «անուրով պատած՝ փակած» Բենիկ. ծանրանուր Տօնակ. ան-րակ «վզի առաջի օղականման ոսկորները» Յոբ. լա. 22 (գրուած նաև անդրակ, ուր նր>նդր ձայնափոխութեան համար հմմա ծանր> ծանդը, մանը>մանդը ևն), կազ-մուած թարգմանաբար յն. ϰλείς բառից. որ նշանակում է «նիգ, սողնակ, կեռ, ձար-մանդ, վզի անրակ»։
• Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։
muzzle, snout;
hook.
• «մի տեսակ բոյս. խաշնդեղ. rheum ri-bes» Բժշ., գրուած նաև գափ, որից գաբծիլ կամ գամբծիլ «գաբ բոյսի ծիլը» Գաղիան. Բժշ.։
• Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. [arabic word] γaff «չորացած առւոյտի տերև», [arabic word] γāf «շատ համեղ պըտ-ղով մի տեսակ ծառ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 821)։
• ԳՒՌ.-Մշ. գ'աբ՝, Վն. կ'ապ, Մկ. կ'mփ «խաւարծիլ բոյսի արմատը կամ տակի տե-րևները, որոնք ուտելի չեն». -այս նոյն բա-ռըն ունին նաև Ակն. Զթ. «խաւարծիլ», Բլ. Սս. «խաւարծիլի տակի տերևը» (Ազգ. հանդ. Ե. 21). Բն. «ճիւղ, որի վրայ փաթաթւում են ողկոյզն ու ընձիւղները», Խրբ. «ստեպղին, գազար» (տե՛ս Ծաղիկ, 1903, Ջ 21, 22). Երև. «մի տեսակ բոյս» (Աղբիւր, 1888, էջ 332)։-Բոյսի ընդարձակ նկարագիրը տա-լիս է Յ. Ալլահվէրտեան (Ուլնիա կամ Զէյ-թուն, էջ 181-2) հետևեալ ձևով. «Նառաձև և առ առաւելն կանգնաչափ բարձրութեամբ ե-ռագոյն (կարմիր, կանաչ և սպիտակ) և հաս-տաբազուկ թթուահամ բոյս մը, մի կամ եր-կու մեծ, թանձր և բոլորշի տերևօք, որ Զէյ-թունի և շրջակայ Պէրութ անուն լեռն կը բուսնի ապրիլ ամսոյ վերջերն և մայիսի սկիզբն. սորա միայն բագուկներն կ'ուտուի կեղևելով։ Յոյժ յարգի է ընդ հովանեաւ քուոյ, բուսեալն, զոր «սmլ իրկին գօր» և՛անուա-նեն, այսինքն սալ (տափակ) քարերու շուքին տակ բուսնող»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. gap «գաբ բոյսը»։
• ԳԱԲ «կեռ, ճանկ». իբր միջին հյ. բառ ու-նի Նորայր, Բառ. ֆր. 327ա։ Նոյնը ունի Բառ. երեմ. էջ 59՝ մեկնելով «փայտեայ կեռ գործի ի գլուխ պարանոցի». դարձեալ նոյն է «կորակտուց երկաթ չուանի ջրհորոյ՝ յոր մուծանեն զդոյլն առ ի հանել ջուր». մհյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 770 ա։
• ԳՒՌ.-Պահուած է գափ ձևով՝ Երև. Ղրբ. կեփ Գնձ. Ղզ. Ղրբ. «չուանի ծայրն ագուց. ուած փայտէ ճանկաձև կեռ՝ բեռ կապելու համար»։ Ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. 243 «մէկ ծայրը սուր, միւսը տափակ բևեռ. patte-fiche»։
• . արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած է գաբեղէն «բադէն, վերար-կու». դամասկ.։
barley;
grain;
of barley.
• (-ւոյ, -եաւ կամ -ւով, -եաց) «գա-րի, արփա» ՍԳր. Եւս. քր., որից՝ գարեղէն «գարիէ շինուած» ՍԳր., գարեդիւթ «գարիի նաւելով հմայող» Մխ. Երեմ. Տօնակ., գարե-հատ «մէկ հատ գարիի ծանրութիւնը» Շիր. Երզն. քեր., գարեհաց Վրք. հց., գարեջուր Ճառընտ. Յայսմ. Մխ. բժշ., գարընկէց Կիւրղ. ղկ. Ոսկիփ., գարեջրանոց, գարեջրա-տուն (նոր բառեր)։
• = Ծագումն անստոյգ է, հնդերոպական լեզուների մէջ գտնում ենք յն. ϰρī, ϰριϑή, լտ. hordeum (գւռ. fordeum), հբգ. gersta. գերմ. Gerste «գարի», անգլսք. gratan, անգլ. groats «կորկոտ» (պհլ. ǰurtak «արմը-տիք» և պրս. [arabic word] zurd «մի տեսակ ոլոռ»), որոնք կարող են մէկ արմատից ծագած լի-նել։ Սրանցից յոյնը ծագում է հնխ. ghčrz-dā ձևից, գերմանականը՝ հնխ. gherzdā ձևից, լատինը՝ հնխ. ghrzd-ձևից (անգլե-րէնը՝ ghroidhn-). սրանց դէմ սպասելի էր հյ. *գարստի և հարց է, թէ կարո՞ղ էր այս ձևից էլ յառաջանալ զարի, ինչպես որ յունարէնի մէջ ϰρւϑή >*ϰριϑ ձևից յառաջա-ցել է ϰρί. (Walde, 969, Boisacq, 517, Horn, § 657 և Kluge, 176)։ Կայ նաև ալ-բան. driϑ «գարի», որ ըստ Jokl, I 30 202 հաստատում է նախաձևի ք'h նախաձալ-նը (տե՛ս Pokorny, 1, 611՝ որ հայերէնը համարում է ոչ-հնդևրոպական. հմմտ. վրազ. քերի, բայց հայերէնի ցեղակցութիւնը ըն-դունում է Meillet, Dict.-étym. lat. 438)։-Հիւբշ. 432։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. Հփ. և կշռ. 62 համեմատեց յն. ϰριϑή բառի հետ։ Klaproth, Asla polygl. 1823 էი 114 օսս. chor, վրաց. keri լտ. hordeum և էջ 101 գերմ. Gerste, օսս. chor բառերի հետ։ Pictet. 1, 270 օսս. chor, վրաց. քերի ձևերի հետ կցում է պրս. [arabic word] xwār «ուտելիք» բառին։ Kuhn, KZ, 11, 387 հանում է *ghars, ghvars արմատականից։ Հիւբշ. KZ, 23, 30 կցում է լտ. hordeum «գա-րի» բառին, իբր հնխ. ghardha ձևից։ Canini, Et. etym. 238 պրս. kar «բը-րինձ» և սանս. gäritra «գարի» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Լեզու. 1887. 119 հա-նում է նոյնպէս հնխ. ghardha ձևից, ուր «ր-ի քով dh ինկած է»։ ՀԲուս. § 430 յն. ϰρει։ Հիւնք. գերի բառիզ։-Bugge, KZ, 32, 5 ենթադրում է ghrid նախաձևը, որից վերջաձայնի անկումով յառաջանում է հյ. գարի, բայց կաս-կածում է նաև, որ մի գուցէ բառս կովկասեան լեզուներից փոխառեալ լի-նի։ (Կովկասեան լեզուների մէջ ունինք վրաց. մինկ. լազ. սվան. թերի, ինգ. քեր, ափխազ. ակեր, բոլ որն էլ «գարի» նշանակութեամբ և ձևով այնքան մօ-տիկ հայերէնին)։ Scheftelovitz, BВ, 29, 50 յոն. οῦλαί, ատտ. όλαί «գարիի ա-ղանձ» բառին ցեղակից։ Patrubány, SA, 2, 13. և ՀԱ, 1908, 187 սանս.
• vār «ջուր» բառի հետ՝ իբր «գարեջուր շինելու յատուկ բոյս»։ Մառ, Ocнов. таблиць, էջ 4, կցում է վերի կովկաս-եան ձևերին և արաբ. [arabic word] ša'īr և եբր. [hebrew word] sə'ōra «գարի» բառերին, սեմական արմատը դնում է škr, իսկ յաբեթական արմատը՝ akr, որից առա-ջանում են վրացական ու հայկական ձևերը։ Նոյն հեղինակը ՀԱ, 1921, 81 աւելացնում է և բասկ. gari «ցորեն»։ Dštir, Btrg. Alarod. 55, 110 բասկ, gari, ափխազ. aker, վրաց. քերի «գա-րի», ալբան. kaδ-«աչքի գարիկ» ևն։ Pictet, բ. տպ. Ա. 341 երկար խօսում է յն. ϰρὶ, կելտ. ceri համեմատութեան վրայ, իսկ Բ. էջ 410 զարօղի միազ-նում է ևեւտ. ceria, գալլ. cerevisia, յն. οϊνοσ ϰρίϑινος, «գարեջուր» բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Պլ. (հին լեզուով), Տփ. գարի. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. (գիւղերը), Սեբ. Սչ. գ'արի, Ռ. քարի, Հմշ. կարի, Զթ. գ'արը՛, գ'այը՛, Հճ. գ'այի, Շմ Սլմ. Վն. կ'mրի, Ղրբ. կ'm՛րի (Թաղոտ գիւղ՝ կ'եօ՛րէ), Մրղ. կ'mրի՛, Մկ. կ'mրը՛, Տիգ. քmրի, Ոզմ. գ'mրե՛, Ագլ. գե՛րի, Ջղ. գ'ո-րի։-Նոր բառեր են՝ գարետուն, գարիկ, գարուկ, գարուկեր, զարնագարի, զարենոց, գարեփշբուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է երևում արաբ. [arabic word] ja'ra «մի տեսակ գարի, որի հատիկները խոշոր և շատ սպիտակ են լի-նում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 799)։ Աւս բառը կարելի չէ որևէ արաբ արմատով մեկ-նել, կայ արաբ. ǰer արմատը, բայց սրա նշանակութիւնները (աղբ, կղկղանք, յետոյք ևն) բոլորովին անյարմար են նախորդին։
to come;
to arrive, to attain;
to behave, to demean one's self, to act;
to be inclined;
to apply ones self with ardour;
յառաջ —, to spring, to proceed, to emanate, to rise, to derive, to result;
— ի միտս, յինքն, to recover one's senses;
— ի լաւութիւն, to amend, to reform;
— ի յառութիւն, to grow worse;
ընդ արհամարհանս —, to be despised;
եկն ի վախճանել, he was near death;
— աւուրն, it is getting light;
ի — աւուրն, at the break of day, at dawn;
ի — երեկոյին, towards evening;
— ի վտանգ, to run into danger or peril;
— ի զարմացումն, to admire;
— ի հարցումն, to interrogate;
յերկիւղ — to fear;
— յոզորմութիւն, to have pity;
— ի զղջումն, to repent;
— յիմն, to undertake;
ի քնին —, to examine;
— ի կարծիս ուրուք, to consent;
յաղերս —, to grant, to become compassionate;
ընդ ձեռամբ —, to fall into the hands of;
— ընդ աղբ or ապաւառ, to stain, to soil one's self;
— ընդ ծուխ, ընդ փոշի, to be smoked;
to cover with dust;
— ընդ կուսական արգանդ, to be born of a virgin;
ընդ ուրուք կեանս —, to examine the life of some one;
— ըստ կամաց or ըստ բանի ուրուք, to listen, to give attention;
ըստ կարծեաց ուրուք —, to speak according to the opinion of some one;
սիրով — զմատնըչաւ, to love traitors;
— զայլ արամբ, to love another persons husband;
— զտամբ իւրով, to take care of one's own household;
զերկրաւ —, to turn, to travel round the world;
— զիւիք, to applicate one's self, to give one's self to;
գինւոյ — զտկամբ, to see double from wine;
զօրինօք —, to keep the laws;
զանառակութեամբ —, to be inclined to debauchery;
— զարբեցութեամբ, զընչիւգ —, to give one's self to drink, — to avarice;
զբանիւք —, to chatter, to tattle;
որքան — է քեզ, according to your strength;
որչափ իւր — էր, as much as he could;
— ի վերայ, to assail, to come upon;
to happen some misfortune.
• «բևեռ, մեխ, չիվի» Ոսկիփ., որից կազմուած են երկաթագամ Ագաթ. Խոր. Բ. 8z. Յհ. կաթ., պղնձագամ Վրդն. ծն., գամել «բևեռով պնդել, մեխել» ԱԲ։
• ՆՀԲ լծ. տճկ. գամա «փայտէ սեպ», չիվի «գամ», լտ. cuneus «գամ»։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ լինել ևն ձևերից հա-նում է երկաթագամ և սրանից էլ շի-նուած է դնում գամ «մեխ»։-Karst, Յուշարձան, 418 թրք. ❇ qama «սեպ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 112 պրս. ligām «սանձ» բառի կրճատ gām ձևիզ է դնում։
• Ռ. քամ, Զթ. գ'օմ, գ'ոմ, Ասլ. գ'օմ, գ'օմշի «գամ», իսկ Ննխ. Պլ. գամէլ, Ասլ. գ'ամել, Չթ. գ'ամիլ, Ռ. քամէլ «գամել»։
• ՓՈԽ.-Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։
• , ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎
• Առաջին անգամ Peterm. 25 համե-մատեց եբր. [hebrew word] qam «միասին, և, նաև» բառի հետ։ Lagarde, Arm. Stud. § 447 անիմաստ է գտնում այս մեկնութիւնը և հյ. գամ դնում է պրս. [arabic word] gām «քայլ»։ Պարսիկ բառը թէև ձևով համաձայն, բայց նշանակութեան կողմից չի յարմարում մեր բառին. այս-աէս նաև իրանեան միւս ձևերը, ինչ. պհլ. պազենդ. gām, զնդ. gāma-«քայլ, քայլաչափ» (Bartholomae, 522)։ Զուր տեղը Lagarde հյ. գամ բառը թարգ-մանում է «քայլ» և գամ քան զգամ մեկնում է «քայլ առ քայլ»։ Յայտնի է, որ հյ. բառը այսպիսի նշանակութիւն չունի։ Եւ զարմանալի է, որ Հիւբշ. 126 առանց երկբայութեան ընդունում է այս մեկնութիւնը, դնելով հյ. գամ՝ իբրև ի-րանեան փոխառութիւն։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ դնում է գոմ բառից, իսկ ռամ մի, գամ քան զգամ դնում է ան-գամ բառից։ Թիրեաքեան, Բանաս։ 1ՉՈՈ. 315 նոյն ընդ կամք և պրս. [arabic word] kam «իղձ, բաղձանք»։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 368 գամ համարում է ժամ բառի հետ նոյն և նախնական նշա-նակութիւնը դնում է «ժամ»։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gam «անգամ»։
• ԳՒՌ.-Տփխիսի բարբառը պահում է գամ «անգամ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ էս «ա-մօքը «այս անգամ», մէ գամ «մի անգամ», շատ գամ «շատ անգամ»։-ՆՀԲ հտ. Ա. 526 բ, Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 126, Մէնէ-վիշեան, Յուշարձան, 265 աշխարհաբարի կամաց «մեդմ» բառը հանում են գամ քան զգամ, գամաց ի գամս ձևերից. հմա. մի-ջին հյ. ի գամէ։ Բայց այս բանը չի կարող ուղիղ լինել, որովհետև ունինք Ակն. գամաց, Տփ. կամաց, Երև. Ջղ. կամանց ևն, որոնք սոյց են տալիս նախաւոր կ։ Եթէ բառը ծա-գած լինէր գամ բառից, սրանց տեղ պիտի ունենայինք Ակն. գ'ամաց, Տփ. գամաց, Երև Ջղ. գ'ամանց ևն, կամաց ծագում է կամք բառից. հմմտ. նոյն արմատից Ոզմ. կամով «կամաց», Ալշ. Ակն. Բզ. Մչ. Ննխ. Չրս. կամկար «կամաց, դանդաղ» (այսպէս ունի և Առաք. պտմ. 72, 84. հմմտ. նաև միջին հյ. կամկար. «Քարն որ զառիվայր գնայ՝ ի սկիզ-բըն կամկար է և որչափ մօտենայ ի ներքին կողմն, զօրանայ շարժումն»). կայ և միջին հյ. կամկէք կամ կամկէկ «կամացուկ» Վստկ. 54, 184 «Զտնկին դնելն աղուոր ի կամկեք արա, որ չճխմի» (տպ. համկէք, բայց էջ 248 ուղղուած կամկէք), «Յապիկած ամանս շըր-ջեա ի կամկեկ. Քաղցր, կամակ և գողտրիկ» Ուոմ. աղէքրս. 22։
• «վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։
• = Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,
• Նախ ՆՀԲ կցեց յն. βιϰία, լտ. vicia ձևերին։ Spiegel, Comm. 1, 477 կաս-կածով զնդ. vaēgaуyō։ Lag. Urgesch. 832 ըստ ՆՀԲ։ Հիւնք. պրս. ֆուք, իսկ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] fūg։ (Բայց այսպիսի մի բառ չու-նին ո՛չ ԳԴ և ո՛չ Բուրհան. կան միայն պրս. [arabic word] fūl և [arabic word] fina հոմանիշ ձևե-րը. ԳԴ ֆինէ և ֆուլ բառերի տակ յի-շում է նաև ֆիյկ (իմա՛ fig) «վիգն», որ սակայն չէ դրած ընդհանուր բառա-շարքում)։
• ԳՒՌ.-Սեբ. վիգ, Բբ. ֆիգ։
• ՓՈԽ.-Թորթումի թրք. գւռ. վիգն (ըստ Շիրակ 1905, 425), Սեբ. թրք. գւռ. fiy.-այս է թերևս վերոյիշեալ ֆիյկ ձևը։
• «չոր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 300։ Կարծում եմ թէ պէտք է կարդալ «վի-գըն. ոլոռ», մանաւանդ որ դրուած է վիթ-խարի բառից առաջ, իսկ վիգն բառը չէ յիշ-ուած։
ray, flash of light, beam;
—ս արձակել, to emit or throw out rays, to beam.
• (յետնաբար ի, ո հլ.) «արևի ճառա-ռայթ, նշոյլ, ցոլք» Բ. մկ. ա. 22. Ես. լր. 8, Ագաթ. Եզն. «լուսաւոր, փայլուն» Ոսկ. եբր. Վեցօր. 115. «տաք» Վստկ. 17. Սմբ. պտմ. 70. Տաթև. հարց. 211, որից շողալ «փայլիլ, զոլալ» Նաւ. գ. 3. Յոբ. թ. 23. Ոսկ. ես. Եփր. թգ. Ագաթ. Սեբեր. «լոյսի մէջ երևիլ» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. էջ 161, 179 (ՀԱ 1913, 135) «երևիլ» Ոսկ. փիլիպ. 412, Եփես. 868. շո-ղանալ «սաստիկ տաքանալ» Մանդ. Յայսմ շողացուցանել Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. Սե-բեր. Ոսկ. ես. շողաւոր Կորիւն. շողային «տաք» Աբր. կրետ. 66. շողսիրտ «տաքարիւն, կրքոտ, զայրացած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 35 շողհաց «մատաղի յատուկ մի տեսակ հաց» Սմբ. դատ. 60. շողկտացուցանել «հայելին արևի դէմ ցոլացնել» Վստկ. 73. շողրեցուցա-նել «մի քիչ տաքացնել» Վստկ. 215. կրկնու-թեամբ՝ շողշողիլ «փայլփլիլ» Նար. խչ. լող-շողենի «փայլուն» Նար. տաղ. նոր բառեր են՝ լուսաշող, ամպշող, շողշողուն ևն։ Այստեղ են պատկանում նաև նշող, նշոյլ ձևերը. ո-րոնց վրայ տե՛ս առանձին։
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 տճկ. շէօլէ «շող» (իմա՛ արաբ. [arabic word] su'lā «բոց, նշոյլ»)։ Canini, Et. etym. 182 սանս. çuč̌ «փայլիլ»։ Տէրվ. Մասիս. 1881 մայիս 5 ցոլանալ բառի հետ յն σγελλω, լտ. calere, calor։ Նոյն, Նախալ. 115 կասկածով սանս. cur, զնդ. xvarəta «փայլ», գերմ. Schwuel «գոլ» ձևերի հետ՝ հնխ. svar «վառիլ, այրիլ» ար-մատից։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» ռա-ռից։ Bugge IF 1, 441 սանս. sčandra-յետնաբար čandrá «փայլուն, լուսին» և հյ. շանթ ձևերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 հնխ. kelē արմատից՝ լտ. calere, ւեթ. šilaū «տաքանալ», հգերմ. lāo։ Գաբրիէլեան, ՀԱ 1909, 222 նոյն ընդ շոգ։ Karst, Յուշարձան 427. օսմ. yəl-də-rəm «փայլակ», yəl-tramaq «կայծա-կել», ույգուր. yola «ջահ, լոյս», չաղաթ. žili čili «տաք» բառերի հետ։ Peterssor LUA 1915, 3 և 1916, 47, Ar. u. Arm. Stud. 94, որից և Pokorny 1, 368 հնխ. k'eu-«փայլիլ, պայ ծառ» արմատի տակ հմմտ. հյ. շուք, շա iթ, սանս. çvah «վա-ղը», զնդ. surəm «առաւօտը կանուխ», սանս. çona-«կարմիր» և այլն։
bark;
peel;
rind;
husk;
shell;
outside.
• , ո հլ. «կճեպ» Ծն. լ. 37. երգ. ո 3. Իմ. ժգ. 11. Վեցօր. 97. որից կեղևել «կե-ղևը հանել» ՍԳր. կեղևանք Գծ. թ. 18. ան-կեղև Կոչ. կարծրակեղև Բժշ. միակեղև Վե-ցօր. 97. ողորկակեղև Վեցօր. 97։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ qəlāfā «գրքի թերթ» [arabic word] gəlaf «մորթը՝ կեղևը հանել», [syriac word] qəlā̄fəϑa «կեղևանք, կեղև, կճեպ, թեփ», ն. ասոր. kälp'ä «կեղև, կճեպ», käläpt'։ «ստկել, կեղևել»։ Ասորի բառը բնիկ սեմա-կան է. հմմտ. արաբ. [arabic word] qilf կամ [arabic word] qalā̄fat «կեղև» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 829), եբր. [hebrew word] qəluf, qelek «կեղև, կճեպ, թեփ», ասուր. qalapu «կլպել (օր. սոխը). 2. աւերել, կողոպտել» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 913բ) ևն։ (Սրանց հետ կապ չունի յն. ϰελυτος «պտուղի կեղև, ձկան թեփ, ձուի կճեպ, միջատի պատեան», որ հնդևրոպական է. տե՛ս Boisacq 432 բայց նաև BSL ❇ 81, էջ 104)։-Հիւբշ. 307։
• Klaproth, Asia polygl. 104 Սիբիրի թուրքական մի ցեղի լեզւով kagaš, մի ուրիշի՝ kagač։ ՆՀԲ կեղ բառի՞ց։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տւաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 1139։ Canini, Et. étym. 19 լիթ. skurá «կեղև», սանս. čarma «մորթ» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. ϰέλυφος և թրք. qələf «պատեան»։ Patru-bany ՀԱ 1906, 367 հնխ. glebh «շըր-ջապատել, խորացնել» արմատից. հմմտ. յն. βλέφαρον «արտևանունո» γλασω «խորացնել», լեթթ. glabat «պահպանել» ևն։ Նևտոն-խան, Բազ-մավէպ 1908, 163 արաբ. γllāf «պա-տեան»։ Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 50։ կեղ «վէրք» արմատից։ Karst, Յուշար-ձան 415 մոնգոլ. xalisun, բուրեաթ xalyaso, xalyahan, թունգուզ. kalya-sun «մորթ», ճապոն kara «կճեպ»։
• ԳՒՌ.-Ներկայանում է 12 ձևով, որոնք կարելի է դասաւորել հետևեալ ձևով. 1. Զթ. և Սվեդ. գիղիվ (<կեղև). 2. Սեբ. գէղէբ (<*կեղեբ). 3. Ակն. գէղօփ (<*կեղոփ). 4. Մկ. քէղվունք՝, Տիգ. քէվիխ՝ որ շրջուած է *քէխիվ ձևից (<քեղև). 5. Ալշ. քէղեբ (<*քեղեբ) 6. Բլ. Մշ. քէղեփ, Ոզմ. քեղէփ (<*քեղեփ). 7. Երև. կլէպ (<*կլեպ). 8. Շլ. քլէպ (<*քլեպ). 9. Ղրբ. քլէվ (<*քլև). io. Արբ. Եւդ. Երզ. քլէֆ (<*քլեֆ). 11. Սեբ. քէ-լէֆ (<*քելեֆ). 12. Տր. ղալաբ։-Այս բո-լորը կարելի է վերածել 4 խումբի.-1. կեղև, կեղեբ, կեղոփ. 2. քեղև, քեղեբ, քեղեփ. 3. կլեպ. 4. քլեպ, քլև, քլեֆ, քելեֆ, ղալաբ։ Երբեմն երկու ձևերն էլ գործածական են միևնոյն բարբառում, տարբեր առումներով. օր. Սեբ. գէղէբ «ընկուզի կամ ծառի կեղև», քէլէֆ «ձուի կեղև»։ Բայական ձևով ունինք ի մէջ այլոց՝ Ակն. գէղվիլ, Պրտ. գէղբէլ, Ասպլ. գէ՛ղբէլ, Սվ. գէբէղէլ (շրջուած *գեղե-բել ձևից), Ալշ. քէղբել, Մշ. քէղփել «կեղե-ւել, ստկել, կեղևը հանել»։ Նոր բառեր են կեղուել, կեղևուիլ, կեղեւահան, կեղվտուք, կլպել, անկլպել, կլպահան, կլպոտել։ Նկա-տելի է որ բառիս հոմանիշ խեճեպ ձևն էլ ներկայ բարբառների մէջ այսքան զանառան կերպարանքներ ստացել է և տարակոյս չը-կայ՝ որ խեճեպ և կեղև իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդած և իրար կերպարանա-փոխած են։ Այնուամենայնիւ կեղև և կլեպ այնպէս հեռու են իրարից և այնպէս ան-վերածելի, որ անհրաժեշտ է ընդունիլ թէ սրանք ասորի բառի զանազան տառադար-ձութիւններն են՝ տարբեր շրջաններում փո-խառեալ։-Կլեպ ձևի վկայութիւնն ունինք 1788 թուից, Կ. Սարաֆեան, Բանալի գի-տութ. Ս. Պետերբ. էջ 68։
• ՓՈԽ.-Ըստ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից է փոխառեալ ալբան. kê-lénh. որ նշանակում է «պատեան»։ (Սա-կայն ըստ իս պարզապէս թրք. qələf, ռմկ. խըլըֆ «պատեան» բառն է. հայերէնի մէջ կեղև կամ կլեպ՝ «պատեան» նշանակու-թեամբ գոյութիւն չունի)։-Հայերէն բառի հետ համեմատելի են սակայն լազ. ղլեպա «ընկոյզի կանաչ կեղև», վրաց. ղ'վլեփա «կեղևը հանել, ստկել, կլպել. 2. կողոպտել» (խիլիփա «футляръ для лука, աղեղի պատեան» թրք. qələf բառից է), որոնք հա-ւանաբար հայերէնի միջոցով անցած են Կրվկասեաններին։
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• (հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։
• ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում
• է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց
• է աւելացնում նաև ալբան. δe «եռ-կիր»։-Տէր, պարոն և աղա բառերի իբրև պատուանուն գործածելու մասին 1856. 305-8 և 1858 ապրիլ, Արշալ. արրտ. թ. 574, 579, Մեղու 1858, թ. 11, 1859 թ. 2, 1860 թ. 86, Բիւր. 1899, էջ 457։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
want of preparation;
unfurnished state.
without rampart, unwalled.
irreproachable;
irreproachably
cf. Անպարիսպ.
indefatigable.
without a crown.
infinite, unbounded;
interminable;
unlimited;
indefinite;
incomprehensible.
cf. Անսահման.
cf. Անսահման.
without limit;
indefinitely;
indeterminately.
leafless, dead.
to listen, to obey, to give ear to, to acquiesce, to yield, to consent, to submit;
չ-, to turn a deaf ear, to refuse consent, to disobey.
that is not slippery;
that does not stumble;
firm, sure;
infallible.
cf. Անսայթաք.
without bridle, without reins;
unbridled, unrestrained;
unruly, ungovernable.
unshaken, immovable, firm.
cf. Անսասան.
ungovernable, unruly, disobedient, obstinate, incorrigible.
cf. Անսաստ.
to disobey, to resist, to be refractory.
disobedience, contumacy, obstinacy.
without having a table for eating.
steril.
without seed;
unfruitful, barren.
cf. Անսերմն.
without love, — affection;
cold, unfeeling.
without nourishment.
who has neither lovers nor friends;
antipathetic.
want of love or affection;
antipathy.
cf. Անսիրելութիւն.
heartless.
without fault;
infallible, impeccable;
infallibly.
infallibility.
without salary, unpaid, unrewarded.
without beginning.
without beginning, that has existed from all eternity.
equally without beginning, coeternal.
uncreatedness, eternal existence.
without beginning, eternal;
baseless.
cf. Անսին.
unaccustomed;
unusual;
strange, extraordinary, new;
irregular.
to fast;
to be hungry.
hunger;
fasting state.
without mourning, without affliction.
real, true, certain.
impure, unclean;
unholy, profane.
infinite, interminable;
perpetual, durable;
inexhaustible.
that does not calumniate, that does not detract;
irreproachable, irreprehensible.
stupidly, irrationally, like a dumb animal.
innocent, irreproachable;
— առնել, to exculpate.
to fortify, to strengthen, to sustain, to harden, to fence, to establish, to secure, to repair, to reinforce, to restore, to corroborate;
to brighten up, to comfort, to embolden, to reanimate, to revive, to cheer up, to make revive;
— զձեռս or զբաղուկս ուրուք, to lend or bring help, to succour, to aid;
ի յազթութիւն — զոք, to render victorious, to give the victory.
as if;
almost;
for instance;
— անասնոց, like beasts;
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
the seventh letter of the alphabet and the third of the vowels;
seven, seventh;
It is sometimes changed for, or confounded with the letters ե and ա, for example : երէ, էրէ — երէկ, երեկ — բազէ, բազայ — Եւրոպէ, Եւրոպա;
It often enters into the composition of words, for example : ոսկէօզ;
prefixed to a missive letter signifies the Supreme Being.
Է, ի, Էն or Էնն, Էին, that exists, existence;
that is of itself, the Supreme Being, the Most High, God;
ես եմ որ Էն, I am that I am;
որ Էն առաքեաց զիս առ ձեզ, I am sent me unto you;
էք, the divine persons, the Trinity.
Էմ ից, being, existence, that exists;
creature, matter;
անդ է տեսանել, one saw there, one sees;
գեղով էիցս զուարճացեալ, intoxicated with the beauties of nature.
Է՜, eh! hey! oh! o! alas! է՜ Պետրէ, oh Peter !
desirable, to be wished for;
desirous, longing, greedy, thirsty, eager;
— or —ս առնել, to render desirable, to make valuable, interesting, to excite desire;
— լինել, to desire, to wish for, to aspire after, to covet, to long after, to be greedy of.
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
coronation;
հանդէս թագադրութեան, inauguration.
cf. Արքայանիստ.
cf. Արքայանիստ.
fainting fit, swoon, swimming in the head, giddiness;
nausea, disorder or rising in the stomach;
— զսրտիւն գալ, to turn the stomach, to disgust, to loathe, to be sick or ready to vomit.
to be buried;
— կենդանւոյն, to bury alive;
ի ցաւս թաղեալ, sunk in grief.
funeral, funereal;
— հանդէս, funeral, burial, funeral rites, procession or train.
soup, porridge, broth;
skimmed milk;
— ոսպնեայ, pottage of lentiles, lentile soup;
dish of pottage.
to wet, to bathe, to dip, to drench, to soak;
to moisten, to bedew, to water;
թանալ զանկողին իւր արտասուօք, to bathe one's pillow with tears;
արտասուօք թանալ զոտս ուրուք, to bathe the feet with one's tears;
թանալ զսուր ի պարանոց ուրուք, to cut the throat, to massacre;
թանալ յարիւնս բազմաց, to butcher, to slaughter, to shed much blood, to swim in blood;
թանալ ի գինի, to soak, to steep in wine;
գնացին առանց թանալոյ ի վերայ ծովուն, they passed the sea dry-shod.
to shun, to elude, to set one's self free, to steal, or to get away, to escape, to fly from, to avoid;
to be ashamed, to shuffle, to use chicanery;
-զելով խօսել, to speak with respect or reverence.
cf. Թանկ;
— առնել, to make dear;
— վաճառել, գնոյ տալ, to sell dear;
— գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy at a high price.
to thicken, to grow thick;
to grow hard;
to curdle, to coagulate, to clot;
to augment, to increase, to accumulate;
— ի մարմնի, to become incarnate;
թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանս, this people's heart is waxed gross;
թանձրանայր աղաղակն, the uproar increased;
the fear redoubled.
handkerchief;
towel;
թաշկինակ ռնգաց, քրտան, pocket -;
թաշկինակ պարանոցի, neckcloth, neckerchief;
թաշկինակ մետաքսեայ, silk -.
theatrical, scenic;
— նկարք, scenery, scene;
— բանասերծութիւն, dramatic poetry, the drama.
to translate;
to interpret, to explain;
— յանպատրաստից, to translate off hand, extemporally, fluently;
— բառ առ բառ, to translate literally, word for word.
to roll, to tumble;
to wallow, to plunge in, to penetrate;
յերկիր —, to roll on the earth;
ընդ մոխիր, յաճիւն —, to get covered with ashes, with dust;
ընդ տիղմ —, to roll in the mud, to wallow in the mire;
— ի փափկութիւնս մարմնոյ, to give one's self up to sensual pleasures, to abandon one's self to, to plunge into;
առաջի —, — անկանիլ, — առաջի ուրուք, to prostrate one's self at the feet of, to implore;
— առ ինչ, to give one's self up to, to incline to, to bend towards.
emptied;
— աստղ, falling star;
cf. Ասուպ;
cf. Աստղ;
— ուղեղ, hare-brained, empty-headed, giddy-pated, mad;
giddy-pate, light-witted person, blockhead, idiot, fool, madman.
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
to pour out to, spread, to flow, to throw down, to overturn;
to take refuge, to emigrate;
to be deprived of;
to get rid of, to free one's self from, to disentangle one's self, to flee, to save one's self by flight;
— ի վերայ, to fall on (the enemy);
to rush against;
to dash, to dart, to rush upon;
— յումեքէ ի բաց, to leave, to desert, to abandon;
— ի մտաց, ի խելաց, to grow foolish, to become mad, to lose one's mind;
թափել տրտմութեան յարտասուաց, to vent one's grief in tears;
թափել աման յամանէ, to be decanted, poured from one vessel to another;
թափել գինւոյ, to recover from intoxication;
թափել յերկնից յերկիր, to descend from heaven;
թափել հրոյ յերկաթոյ, to strike fire, to produce sparks;
— գունոյ, to lose colour, to fade;
թափել գբոց, to be dried up, exhausted;
ի բաց թափերուք յինէն, ե՛րթ թափեաց յինէն, be off ! get out ! go away ! ծունր կրկնեսցի թափեցելումն վասն մեր, let every knee bend before the incarnate Word.
light, frugal;
— սեղան, a light dinner.
to lighten, to disburden;
to relieve, to ease;
to relieve, to alleviate, to assuage, to lighten, to allay;
— զձեռն յումեքէ, to withdraw one's hand, to cease to afflict;
ապաշաւ թեթեւացուցանէ զյանցանս, repentance extenuates a fault.
conjecture;
proof, essay;
ի թեթուս մատչել, to conjecture;
to put to the proof, to test, to prove, to essay, to try.
to want, to be deficient, imperfect, defective;
to distrust, to doubt, to suspect;
— ի հաւատս, to deny the faith, to become a renegade;
— ի յուսոյն, to lose hope;
— ի պարտուց, to fail in one's duty.
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
to let ones self be taken, to be taken, surprised;
— յորոգայթ, to be caught in a trap;
to entangle one's self;
— ի շնութեան, to be taken in adultery;
— խաւարաւ, to be surrounded by darkness;
— յարատոյ մեղաց, to be contaminated, or stained by sin;
— բանիւ բերանոյ իւրոյ, to be surprised, or convinced in argument, to be confounded;
— ի պատրանս, to be deceived, caught, duped;
— մտաց, to wonder;
— աչօք, to be deceived by the eyes, to deceive one's self;
— ցաւով երկանց, to be in travail, to be surprised by the pains of childbirth;
ըմբռնեցան ծածուկք նորա, his secrets were discovered.
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
cf. Ընդաբոյս.
cf. Աղօտաբար;
near sighted;
hazy, obscure;
իբրեւ — իմն շունչ յըռնգունս ունէին, they were at the last gasp.
free;
large, ample, vast, spacious, great;
diffuse;
— ժամս, for a long time, or duration;
— ի նեղութիւնս, magnanimous, long-suffering, patient;
— կեանք, a dissolute life;
— է, it is lawful, permitted, it is not prohibited;
— կեալ, to live daintily;
— գնալ, to live dissolutely;
— առնել, to facilitate;
at length, lengthily;
diffusely;
dissolutely;
յ—ի, freely, at large;
յ—ի լինել, to be free, in liberty, at large;
to be unbound.
to extend, to widen, to spread, to dilate;
to be generous;
սիրտք մեր ընդարձակեալք... ընդարձակեցարուք եւ դուք, our heart is enlarged... be ye also enlarged;
ընդարձակեալ է, it is allowed or permitted, it is lawful.
to grow stupid, numb, to fall asleep;
to be benumbed, dulled;
— ի ցրտոյ, to be benumbed with cold, to be frozen, to become torpid;
— աչօք յիմն, to gaze at, to stare at;
— զբաղանօք, to preoccupy one's self, to plunge in, to engulf one's self;
զբաղմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց, he has benumhed the multitude of his bones.
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
contrary, opposite;
opposite extremes, adversity, disgrace, calamity;
— զօրութիւն, coercive power;
—ս դնել, to oppose, to contract.
to enchase, to fit into, to set, to mount, to enchase, to set in a bezel;
to string pearls, to interweave, to entwine, to braid, to form a tress;
ընդելուզեալ ակամբք՝ մարգարտով, adorned, set with jewels or pearls, ornamented with gold, or arabesqued;
ընդելուզեալ յոսկի, set in gold.
entrails, guts, bowels, intestine, tripe;
caecum, blind-gut;
զսուրս նոցա —բաց իւրեանց մատուցանել, to slay others with their own swords.
interval, space;
discontinued, intermittent;
loose;
different, separate;
less, lesser;
intermittent;
differently, otherwise;
nor more nor less;
ամք սակաւ ինչ — իբիւրուց, a little less than 10 000 years;
ի՞ւ իցեմք — ի նոցանէ, in what do we differ from them ? ոչ ինչ — է ի նմանէ, he differs not from him;
նուազ ինչ — ի փչմանէ լինել շնչոյն, to be almost at the last extremity, or last gasp;
չեն — յերազոց, they resemble dreams.
to fight, to smite, to knock, to strike, to thump at;
— ընդ միմեանս, to knock against each other;
to encounter each other;
— գլխոյն ընդ որմն, to knock one's head against a wall;
— ընդ ճանապարհ, to be on the way to ...;
— ի խղճէ մտաց, to have remorse.
to interrupt, to discontinue;
to divide into two parts;
to separate, to hinder;
to intermeddle;
— զխոսս ուրուք, to interrupt, to break in upon;
— զճանապարհն, to go half the way.
reception, taking, acceptance, admission, obtaining, acquisition;
cheer, feast, entertainment;
participle;
— փոխանադրոյ, acceptation of a letter of credit, of a bill of exchange;
— առնել ումեք, to welcome, to feast, to entertain;
— առնել օտարաց, to lodge strangers;
առնել — ցրտագին, to receive coldly, to give a cool reception;
— գոյր յարքունիս, ի դեսպանատան, there was a reception at court, at the embassy;
յ— լինել Աստուծոյ, to believe in God.
to receive, to take, to admit, to embrace, to accept, to make welcome;
to gather together;
to derive;
to impetrate, to obtain;
to suit, to agree;
to approve, to confess, to consent, to acknowledge;
ոչ —, to deny, to disavow, to disapprove;
— զոք յաւազանէ, to stand godfather, godmother to a child;
մեղս —, to fall into sin;
— մտաց աչօք, to conceive, to seize mentally;
պատուով — զոք, to receive with honour;
ոչ բարւոք — զոք, to give a bad reception;
— յինքետն, to learn by heart;
յաստուածս ընդկալաւ զնոսա, he has made of them his gods;
ի քէն ընդկալայ զկեանս, I owe you my life.
in vain, uselessly;
— հարկանել, to throw away, to abandon, to despise;
— յածիլ, to run here and there, to rove, to wander;
— խօսել, to talk in vain right or wrong, at random;
— պայթարումն, idle dispute.
trampling upon;
subjection;
project, purpose, design;
սպանանել ձիախրոխտ ընթադրութեամբ, to ride over and trample to death.