covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
• տե՛ս Խալտ։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. Մրղ. խայտառակ. Վն, խախք-խայտառակ, Ննխ. խայտառագ, Զթ. խայդառոգ։
ἁσχημόνων, ἁσχημονοῦσα turpis, indecore se gerens παράδειγμα exemplar, -plum Առակելի կամ առակեալ՝ խաղ առնելով. առակ նշաւակի. ծանակ. ծաղածանակ. ամաչեցեալ մերկութեան առարկանաց. նշաւակեալ. այպն եղեալ. տձեւ. մերկ. խաղք ու խաւէր.
Արարից զքեզ խայտառակ. Խայտառակ աղիցին ընդ երեսս երկրի։ Եւ դու էիր մերկ եւ խայտառակ. նաւում. (՟Գ. 6։ Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 4։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 7.)
Սովալլուկ, մերկ եւ խայտառակ շրջեսցի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Մերկնցեալ յաստուածային շնորհէն՝ խայտառակ գտաք. (Իգն.։)
Մերկ խայտառակ եղեալ յիշխանութենէդ՝ նշաւակիս։ Հանդիսացան նորա հրապարակի խայտառակ մերկանալն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Մերկացուցանել, եւ խայտառակ ձաղանօք շրջեցուցանել. (Ճ. ՟Ա.։)
shamefully, ignominiously, disgracefully, infamously.
Խայտառակութեամբ. խայտառակ.
Զմեղս քո մի՛ փութասցիս ծածկել բանիւք, այլ խայտառակաբար յանդիմանութեամբ բժշկել. (Ոսկիփոր.։)
of ignominious death.
Խայտառակ մահուամբ. Խայտառակամահ խայտառակեցեր զանօրէն թշնամիսն. (Ագաթ.։)
cf. Խայտառակութիւն.
ἁσχημοσύνη deformitas, turpitudo, pudor ἁσχήμον indecorum, turpe ἁτιμία ignominia. Խայտառակութիւն. խայտառակելն, իլն, նշաւականք. անարգանք. ամօթ. եւ Ամօթալի ինչ. մերկութիւն երեւալ.
Զխայտառակութիւնս իւր ոչ ծածկեսցէ։ Զի մի՛ ի խայտառականս անկանիցիս. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 11։ ՟Լ. 19։)
Զխայտառականս ամօթոյիւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.։)
Յայտ առնելով զամօթ խայտառականաց նորա. (Բրս. թղթ.։)
Տեսանես զմարդ ի խայտառականս, եւ չհամարիցի՞ս զայն անձին ի քարուականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ընդէ՞ր խայտառականօք եւ անարգանօք սգոյ թշնամանէք զմարմինս հոգեկիրս. (Մանդ. ՟Է։)
Անաչառ խայտառականօք հրապարակաւ վերապատմեցից. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Մատնեցի զանձն իմ ի մահ, եւ ի խայտառականս գազանաց՝ հրոյ եւ սրոյ. (Ածազգ.)
Ազգի ազգի խայտառականս անցուցանէր ընդ նա. (Կոչ. ՟Զ։)
յամօթոյ Խայտառականացպղծութեան ապրեցուցեր զսառայ. Պահեա՛ յանարժան խայտառականացս. (Ագաթ.։)
Ազգի ազգի խայտառականս եւ սպանութիւնս միմեանց առնէին. (Խոսր.։)
Զբարեշուք կանանց խայտառականս զի՞նչ պիտոյ է մեզ եւ ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
δειγματίζω, παραδειγματίζω, παραδείκνυμι publicae ignominiae expono, trado, demonstro. Առակել՝ խաղ առնելով, կամ խայտալով. նշաւակել. ծանակել. մերկանալ զյետոյս կամ զծածուկս. յամօթ առնել հրապարակաւ. առակ նշաւակի կացուցանել. ճառիս՝ րէզիլ էթմէք. Տե՛ս (Ես. ՟Ի. 4։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 22. 39։ ՟Ի՟Գ. 2ր։ Կող. ՟Բ. 15։ Եբր. ՟Զ. 6։)
Խայտառակել զբնութիւն հասարակաց, կամ զխաբեութիւն, կամ զոք, կամ զպատկառելիս, զհաղբս, զմեքենայս, զվէրս. (Պիտ.։ Եզնիկ.։ Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Ե. ՟Զ. եւ այլն։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
Զկանայս նոցա խայտառակեսցեն. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 16։)
Չխայտառակիլ պղծութեամբ առիրեարս։ Մի՛ խայտառակել զիւրն թոռնիայ. (Նախ. ղեւտ.։)
cf. Խայտառակեմ.
Մերկացեալ խայտառակեցոյց զխորհուրդս փարիսեցւոյն. (Եփր. համաբ.։)
shame, opprobrium, disgrace, ignominy, infamy, turpitude, dishonour;
the private parts.
ἁσχημοσύνη turpitudo, pudor ἁχήμον indecorum. Խայտառակիլն. նշաւակութիւն. ծանակութիւն ծանականք. ամօթ եւ Ամօթալի ինչ. պղծութիւն առականք. խաղքութիւն.
Առակ խայտառակութեան յետնոց թողեալ։ Մահու խայտառակութեան դատեսցուք զնա։ Ծածկեցի զխայտառակութիւն քո։ Տեսիցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո. Տեսցեն զամենայն խայտառակութիւնս քո։ Խայտառակութիւ արար յիսրայէլի՝ մտանելով առ դուստրն յակոբայ։ Արուք ընդ արուծ զխայտառակութիւն գործէին. եւ այլն։
Հան զնախատինս պատկառանաց խայտառակութեանս. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Նորա մեքենայիցն եւ խորհրդոցն խայտառակութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Զայսպիսի նշաւակութիւնս պօղոս ոչ պոռնկութիւն, այլ՝ խայտառակութիւն անուանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to spot, to variegate.
ԽԱՅՏԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս Խայտ առնել. Խայտաբղէտ կացուցանել. καταποικίλλω variis inficio maculis.
Խայտացուցանէ զմարմինն, բորոտութիւննս եւ այլ պէսպէ ցաւս ծնանելով. (Պղատ. տիմ.։)
harlequin;
spotted red-shank.
speck, spot, mark.
tender, fond, loving, affectionate;
moving, melting, affecting, pathetic.
Կարի խանդաղատական. գորովալից. գորովանօք.
Խանդաղատագին ձայնիւյիշեցուցանէ զառաջին գործս. (Արշ.։)
Ոչ նհիւ եւ խանդաղատագին մաղթանօք կամք առաջի աստուծոյ. (Մանդ. ՟Դ։)
եւ ոչ որպէս պոռնիկն խանդաղատագին ողբաս. (Եփր. խոստ.։)
cf. Խանդաղատագին.
Ուր իցէ խանդաղատանք. գորովական. գորովաշարժ. թախանձագին.
Խոնարհեցուցանել ի բանս խանդաղատականս պաղատանաց. (Փարպ.։)
Խանդաղատական արտասուք. (Խոր. հռիփս.։)
Խանդաղատական ոգւով, կամ սիրով. (Արծր.։ Սարգ.։)
Բազմօք պաղատեցայ դրուակօք խանդաղատականօք. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Բանիւք եւ երդօք եւ խանդաղատական (յն. երկրաւոր յոյժ) յօդաւորութեամբ ի միասին տարածելով զլսողացն հոգիս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
tenderness, affection, emotion, compassion, pity;
ի խանդաղատանս ածել, to move, to affect;
to touch;
խանդաղատանօք, tenderly, affectionately.
Խանդիւ աղեաց, կամ աղեկէզ ըղձիւք ամօքումն եւ աղերս. արգահատանք. Գթարկութիւն. գորով. գութ. անձուկ եւ կարօտսիրոյ.
Ոմն նղնչէ, եւ ոմն աղաչի. ոմն խանդաղատի, եւ զոմն ի խանդաղատանս ածէ. (Մամբր.։)
Ի դատաստանի ոչ ծառայութեամբ վարիչ, եւ ոչ իգական խանդաղատանօք. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Եռանդասէր խանդաղատանօք հեղուլ զարտասուս շնորհալիցս։ Ողորմագին խանդաղատանօք կուսակցութեանց եւ համբուրիւք ողջունից. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Պիտ.։)
Աճեցուցեալ զտարփանս նոցա խանդաղատանօխ. (Լմբ. պտրգ.։)
Վասն առաջին իւրոց խանդաղատանացն՝ որ առ արայն գեղեցիկ. (Խոր. ՟Ա. 19։)
moving, affecting.
Ո՞ր անձուկ հոգւոց այսպէս խանդաղատելի եւ անբերելի. (Բրս. հց.։)
to move to compassion, to excite pity, to compel to tears.
ԽԱՆԴԱՂԱՏԵՄ որ եւ ասի ԽԱՆԴԱՂԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κηλέω lenio, demulceo dulcedine. Ի խանդաղատանս ածել. ի գութ շարժել.
Ձայնք պաղատանաց եւ վայից զանողորմսն խանդաղատեն. (Մանդ. ՟Բ։)
Բանիւք եւ արդեամբք երգելով իբրու վայելչապէս խանդաղատեցուցանեմք զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
to melt to tenderness, to be moved with compassion, to have pity;
to entreat, to beseech, to supplicate, to implore;
խանդաղատէր սիրտ նորա, he was deeply moved;
խանդաղատեցաւ զնովաւ, he took compassion on him;
— ընդ, to be moved to pity by.
Խանձիւ կամ տոչորմամբ աղեաց գթալ. ի գութ շարժիլ. խորովիլ. ճմլիլ սրտի. խնայել. աղեխարշիլ.
Խանդաղատեցաւ զնովաւ դուստրն փարաւոնի։ Յողորմ գութ խանդաղատեալ հարք եւ մարք. (Ել. ՟Բ. 6։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 27։)
Որով խանդաղատէին սիրտք նոցա ի բանից անտի նորա. (Իգն.։)
Եւ Ողորմագին պաղատիլ. աղերս արկանել. ի գութ շարժել. թախանձել.
Ոմն աղաչէ, եւ ոմն աղաչի. ոմն խանդաղատի, եւ զոմն ի խանդաղատանս ածէ. (Մամբր.։)
Աղքատն ի դուրս դուրս կառաչէ դեգերեալ, եւ խանդաղատի. (Մանդ. ՟Ը։)
Առ ջերմեռանդն սրտին սիրոյ կոչելով որպէս առանձնական. (Խոսր.։)
cf. Խանդաղատանք.
cf. ԽԱՆԴԱՂԱՏԱՆՔ. Ի մէջ կոծոյն բառբառէին գեղգեղեալ խանդաղատութեամբ. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Ամենայնիւ հնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. (Եփր. զղջ.։) (Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) տպ. զհաշտութիւն)։
Ի խանդաղատութիւն տեսանիցեն իջեալ զմանուկն. (անդ.) (իսկ տպ. ի հաշտհանդարտութիւն զիջեալ)։
cf. Խանդաղատանք.
to burn, to scorch, to singe.
Եւ ո մազ մի խանձատեցաւ. (Միխ. աս.։)
իբր. ձ. φλογίζω, συμφλογίζω inflammo Չարաչար խանձել, կիզուլ, տոչորել. փաղաղել. բոցակիզել. խանձողել, իլ. խանծել, էրել մրկել, իլ.
Կենդանւոյն խանձատեալս հրով սպանանէին։ հեր գլխոյ նոցա ոչ խանձատեցաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։ Դան. ՟Գ. 94։)
Ի փայլատականց կայծականցմեռանին անասունք եւ մարդիկ, եւ ոչ խանձատին. (Լմբ. իմ.։)
to be burnt.
swaddled;
— լինել, to be wrapped in swaddling clothes.
Պատեալ խանձարրովք կամ ի խանձարուրս.
Ի կուսէա սրբոյ խանձարրապատ յանբանից մսուր։ Այժմ խանձարրապատ արաւի ազգի մարդկան. (Զքր. կթ. ծն.։)
Խանձարրապատ ի նիւթականաց. (Գանձ.։)
ԽԱՆՁԱՐՐՊԱՏ ԼԻՆԻՄ ԽԱՆՁԱՐՐԱՊԱՏԻՄ. σπαργάνομαι fasciis obvolvor. Խանձարրովք պատիլ. խանձարրիլ.
Որ զմեղացն խզէ կապանս, խանձարրապատ աղանլ՝ եդար ի մսուր. (Բենիկ.։)
Զիարդ եւ տղայ երեւալ, կամ տղայացեալ խանձարրապատեցաւ. (Յհ. իմ. երեւ.։ գր. տղ. թղթ։ ՃՃ.։)
cf. Խանձրահամ.
ԽԱՆՁՐԱՀԱՄ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄԵԱԼ. ԽԱՆՁՐԱՀՈՏ, եւ ԽԱՆՁՐԱՀՈՏԵԱԼ. Որոյ առեալ է զհամ եւ հոտ խանձի, կամ այրեցածի. Խանծի համ կամ հոտ ունեցօղ, խնծմնծահոտ։ Վստկ. ուր գոյ եւ ԽԱՆՁՐԱՀԱՄՈՒԹԻՒՆ. ունելն զհամ խանձելոյ։
Խանձրահոտ մուրն եւ ծուխն այրեցածոյն. (Ագաթ.։)
Թէ ի մխէ եւ կամ ի ճրագէ խանձրահոտեալ լինի գինին. (Վստկ.։)
dishonest, lewd, lascivious.
αἱσχρός turpis, foedus. (որպէս Խանձեալ ի մեղս ամօթալիս) Գարշ. ամօթալի. խայտառակ.
Որպէս բոզքն չարատեսք, խանտք, եւ երեւոյթք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ե։)
envy.
cf. Խանդամ.
Որ ոչ նմանեցին աստուծոյ սիրոյն, որ ծագէ զարեգակն չարեաց եւ բարեաց, այլ խանտացան. (Յճխ. ՟Բ։)
Խանտացեալ ընդ իրսն. (ՃՃ.։)
Խանտայ ընդ թագաւորութիւնն քրիստոսի։ Եթէ խանտայցէ, բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. 7։ ՟Բ. 9. եւ 14։)
cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Խանդանք.
Խանտանք նախանձու ոչ եղիցի ինձ առ այլ կին։ Առ անկարծութիւն խանտանաց նախանձու. (Փիլ. իմաստն.։)
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Խաշնարած.
cf. ԽԱՇՆԱՐԱԾ. (զի եւ արօտն է ի բայէս արածեալ)
Անարդ համարեալ էր եգիպտացւոց ամենայն հովիւ խաշնարօտ խաշանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։) (մարթ է իմանալ եւ իբր Արօտական։)
Կամ Խաշն արօտական, հօտ ճարակօղ յարօտս.
Եւ նոքա ի ժողովրդենէ մերմէ եւ ի խաշնարօտէ մերոյն էին. (Յհ. կթ.։)
rich in flock.
Ունակ յաւէտ բազմութեան խաշանց
Մեծատուն ընչաշատ՝ խաշնաւէտ. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խաչազգեստք թագ ի գլուխ պարծին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Եւ խաչակիր (լտ. crucifer ) անուանեալ զօրք, որք կրէին զնշան խաչի ի վերայ զեստուց.
Ետ թողութիւն, եւ արար խաչազգեստս բազում քրիստոնէայս. (Մարթին.։) որք կոչին անդ եւ Խաչաբարձք։
hostility to the adoration of the Holy Cross.
Մարտ ընդդէմ խաչին քրիստոսի, կամ պաշտաման խաչի.
Ի պատկերամարտութենէ ի խաչամարտութիւն եւ ի քրիստոսամարտութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
worshipper of christ crucified, christian.
Պաշտօնեայ սրբոյ խաչին եւ խաչելեալ փրկչին. քրիստոնեայ.
Կամին զօրէնս խաչապաշտացն՝ խափանել։ Ամենայն ազգք խաչապաշտից. (Ուռհ.։)
Վասն ամէն ազգի՝ քրիստոնեայ զարմի, եւ խաչապաշտի. (Գանձ.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
ξύλον, σταυρός lignum sanctae crucis, crux. Փայտ խաչի. խաչ. մանաւանդ սուրբ խաչն յոր բեւեռեցաւ քրիստոս տէրն մեր.
Զմեր մեղս իւրով մարմնովն վերացոյց ի խաչափայտն. (՟Ա. Պետր. ՟Բ. 24։)
Փոխանակ աշտարակին ինքնին տէրն կանգնեաց զխաչափայտն. (Ագաթ.։)
Ադամային մարմնովն ընդ խաչափայտին բեւեռեալ. (Խոսր.։)
Մատուցեալ՝ առ զմի խաչափայտիցն, եւ եդ ի վերայ դստերն մեռելոյ իւրոյ. (ՃՃ.։)
Օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽԱՉԱՓԱՅՏ. Ըստ Բժշկարանի, Խոտ ինչ. որոյ սերմն եւ արմատն կարծի դեղ լուսնոտութեան. ֆուանիա, յօտ սալիպ, այը գուլազը, շաքայիք, որպէս peonia. այլ paeonia. παιωνία ասի ո՛ր եւ է բժշկական դեղ կամ դեղթափ. մանաւանդ Մատուտակ. պիյան քեօքիւ.
discovery of the Holy Cross.
Գիւտ խաչին քրիստոսի. եւ Տօն գիւտի նորին։ Տօնացոյց.։ Յայսմաւ.։ Եւս եւ Տեղի գիւտի խաչին ի գողգոթա.
Յափշտակեալ հոգւով յերուսաղէմ՝ չոգաւ ի խաչգիւտն. (Վրք. հց. ձ։)
to destroy, to crumble;
to gnaw, to bite.
ԽԱՌԱՏԵԼ. Խառելով հատանել. ոլորելով եւ չարչարելով քանցել. կրծել. ոլորելով քաշկռտելով փրցնել. կամ ծամծմել.
Իբրեւ զքար ինչ խառատեալ՝ ոչ կարաց կրկտել զնա (մահն զքրիստոս). (Ոսկ. գծ.։)
Զերիս աւուրս իբր խառատեալ, եղեւ աստուածախառն մարմինն յորովայն մահուն, եւ ոչինչ կարաց ստնատել նմա. (Տօնակ.։)
destruction, waste.
Խառատելն, իլն. խախտումն. քայքայումն.
Զխառատումն քարանց եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
spiral column.
house of illfame.
ԽԱՌՆԱԽՈՒՑ ԽՇՏԻԿ. καταγώγιον diversorium. Իջեւան. պանդոկի. տուն խառնակ սենեկաց եւ անկողնուց. իջեւան անարժան.
Բոզիցն խառնախուց խշտիկքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
siftings.
որ ինչ խառն եւ աւելորդ մնայ ի մաղն՝ յետ իջանելոյ մանր մասանց ի վայր.
Զպիտանացու հողն ի մանրախիճ աւազոյ անտիպարզեն, եւ զխառնամաղ կոչան ի բաց մաքրեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ.)
related indistinctly, confusedly, without method.
Խառն կամ յետ եւ առաջ պատմութեամբ, եւ զոյգ ընդ բացատրութեան այլոցիրաց.
Խառնապատում շարժեաց (կամ չարեաց՝ զբանն) վասն հարցողաց զաւերն երուսաղէմի. (Ագաթ.։)
cf. Խարազնազգեաց.
Թողեալ այնուհետեւ զպերճագոյն հանդերձսն, խարազնազգեստ եղեալ։ Արք կրօնաւորք խարազնազգեստք. (Խոր. ՟Գ. 31. 49։)
Աշակերտս, կամ ճգնաւորս խարազնազգեստս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
Խարազնազգեստ կուսանք կամ կանայք, կամ կրօնաւորք։ Սրբոց կուսանացն խարազնազգեստիցն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի. եւ այլն։)
Իսկ գ. Զգեստ խարազն, կամ մազեղէն. խարար, չուլ.
Առնոյր զմազեղէն զգեստ նորա զաղտեկեալ, եւ զգենոյր զայն ի մերկուց ի ծածուկ ... ոչ ումեք յայտարարեալ զխարազնազգեստն. (Աբր. մամիկ.։)
Պահոց, եւ հսկման աղօթից, եւ խարազնազգեստուց. (Արշ.։)
to burn.
Չարաչար խարշել. խարել. տոչորել. այրել. կիզուլ. խորովել. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Զյանդգնեալ երեսն խարշատէր. (Երզն. մտթ.։)
Զլեարդն հանին, եւ կայծիւք խարշատեցին. (ՃՃ.։)
Խիղճ յանցանաց զմարմինս իմ մաշէ, եւ զոսկերս իմ խարշատէ. (Մանդ. ՟Ա։)
Մի՛ խորովեր զխարշատեալս. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Ի տուն նորա փայլատակունք տեղացին, եւ նա խարշատեալ սատակէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի տապոյ փորձութեան խարշատեալ չորացաւ, (իբր խորշակաւ) (Լմբ. սղ.։)
to burn, to scorch, to be parched, to wither;
— ի ծարաւոյ, to be parched with thirst;
— գորովով՝ գթով, to burn with love, with tenderness.
Ի ծարաւոյ խարշատեալ տոչորէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Խարշատի գորով ծնողացն ի վերայ որդոցն։ Մայրենի գթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ մայրենիգթով խարշատեցաւ ի վերայ նորա։ Ի սէր մեր գորովով խարշատեալն։ Խօսիմ խարշատեալ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. վերափոխ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
stallion, entire horse or ass.
• տե՛ս Հարուստ։
Յասպաստանս էշս մեծամեծ՝ զոր կոչեն խարստիս, բուծանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
filing.
• , ի հլ. «խարտածի փշրտուք» Յհ. կթ. որից խարտել «խարտոցով մաշել, փըշ-րել». Ել. լբ. 20. Առակ. իէ. 17. Սեբեր. 97. Կոչ. 109. խարտածոյ «խարտելով շինուած» Ագաթ. խարտոց Փարպ. խարտուք «խար-տուած փոշին» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. էջ 459 (տպ. խարդուք)։
• = Ասոր. [arabic word] ϰraς «մէջից կտրել, ձևել, քերել, փորել», եբր. [hebrew word] heret «փայտ տաշելու դուր, փորագրելու գրիչ (քանդակա-զործի)», արաբ. ❇ xart «ճախարակով յղկել», [arabic word] xarrāς «խառատ, հիւսն»։-Աճ,
• Հիւնք. պրս. քեարտիւ «խարտոցեալ, մանրեալ իր»։ Justi, Dict. Kurde 148
• սրա հետ է միացնում քրդ. [arabic word] xare «ciselé, մկրատուած կտորտանք»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xurda «մանը» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] gəral «քանդակել»։ Petersson IF 43 (1925), 75 հնխ. khrd-արմատից. հմմտ. սանս. khard «կծել», որի պարզականն է kher-«քերել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. խարտել, Երև, խա՛րդէլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. խառտել, Գոր. խա՛ռտէլ, Սեբ. խառդէլ, Մկ. խառտիլ, Խրբ. խառդիլ, Տիգ. խmրդէլ, Ագլ. խա՛ռթիլ, Վն. խառտել, խառտոցել, Մրղ. խարտուից, խար-տուիցէլ, խարտուցէլ, Տփ. խարտուց, խար-տուքս, Ակն. խառդէօց։ Այստեղ են պատ-կանում նաև խարտ, խարտոց «յեսան, սրե-լու քար», խարտել «խօսքով վիրաւորել», խարտահարել «գեշ ակնարկով վիրաւորել, չարչարել», խարտ «մեղուի, կարիճի ևն խայթոց». -«սրել» իմաստի համար հմմտ. Եսագր. էջ 107 «Խարտեսցեն զայն և առա-ւել ևս սրբեսցեն» (ուր խարտել բայի համա-պատասխանն է յն. ἀϰόνωντες «սրել»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარტი խարտի «կացին սրելու յեսան»։
Արմատ Խարտելոյ իբր Խարտուած. խարտուք .... կամ Խարտոց.
Ոսկի մանր խարտիւ աղացեալ. (Յհ. կթ.։)
filings
filed.
Որ ինչ լինի խարտելով. գործ խարտոցի. խարտած, խարտոցած.
Կոփածոյք, կռածոյք՝ խարտածոյք. (Ագաթ.։)
patron of living.
fair, light, flaxen;
fallow.
• (սեռ. -տեշի) «շէկ, դեղնա-կարմիր» Ղևտ. ժգ. 36. Ա. թագ. ժէ. 42. Եւս. քր. Ոսկ. կող. (նոր գրականում համարւում է շագանակագոյնի և շէկի մէջտեղը). գրուած է նաև խարտեշ, խարտէշ, հարտեաշ (Եպիփ կիպր.). ածանցման մէջ երևում է խարտեշ-կամ խարտիշ-ձևով. հներից ունինք խար-տեշանալ Ղևտ. ժգ. 30, 32. խարտեշագեղ Երզն. քեր. խարտեշագոյն Զքր. կթ. Տօնակ. խարտեշամուրուս Յայսմ. խարտեշութիւն Դամասկ. բայց յետին ռմկ. խարտիշուկ Շնորհ. առակ. և արդի գրականում՝ խար-տիշագոյն, խարտիշագեղ ևն։
Պայծառն ընդ կարմրի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ խարտեաշ եղեւ. Շեկ ի խարտեշի եւ ի գոշի խառնմանէ լինի. դեղինն՝ սպիտակի ընդ խարտեշի խառնելով. (Պղատ. տիմ.։)
Վասն խարտեաշ մազոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 36։)
Պատանեակ խարտեաշ, եւ աչօք գեղեցիկ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 42։)
Խարտեաշ եւ կարմրայտ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Խարտեաշն (յայտ առնէ) զոսկետեսակն աստուածանմանութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
Լոյս խարտեաշ (ի լուսինն յարեգակնէ). (Պիսիդ.։)
Ի խարտեաշ մաղձոյ։ Զխարտեաշն մաղձ։ Սկսաւ մաղձոյ, կամ խարտեշի. (Նիւս. բն.։)
Զանազան որակութիւնս ունին՝ զսպիտակն եւ զխարտեաշն եւ զսեաւն. (Սահմ. ՟Ժ։)
cf. Խարտեաշ.
cf. ԽԱՐՏԵԱՇ. Բիբս խարտեշս՝ մեղմս, քաղցրահայեացս, ցածունս. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
file, row;
— քաղցրաւենեաց, cf. Շոպագ;
— մարգարտաց, pearl necklace.
Շար. տող. տողեալ ինչ. տիղի.
cf. Շեղջակուտեմ.
cf. ՇԵՂՋԱԿՈՒՏԵՄ. դիզել, ժողվել, շատցընել.
Կասեցին, եւ շեղջեցին (կամ կասեալ կուտեցին). (Ոսկիփոր.։)
Բացաւ գլխով շեղջել օրըստօրէ զհայհոյութեանն չարապէս մթերս. (Սարկ. հանգ.։)
Միաւորութիւնք (էից) ասին, ոչ զի ի միասին ի մի ինչ շեղջեալք, այլ զի աղբիւր եւ սկիզբն է նոցա աստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի շեղջեցելոցն արտասուաց (որպէս զջրշիղջ) դոյզն մի չափեալ. (Նար. կ.։)
to found, to build, to erect, to construct, to make;
վերստին —, to rebuild, to build up again or anew;
to renew, to restore;
to edify, to instruct, to set a good example.
οἱκοδομέω, ἑποικοδομέω, κτίζω եւ այլն aedifico, fabrico, condo եւ այլն. Շէն եւ տուն՝ տաղաւար եւ բնակարան կառուցանել. հիւսնել. կերեալ՝ կազմել զո՛ր եւ է իրս. հաստել. յօրինել. յարդարել. յարմարել. շէ՛ն եւ կանգուն պահել նորոգութեամբ զիրս, կամ բարի օրինակաւ զմարդիկ. բարեկարգել. բարեզարդարել. օգտել. օգնել. շինել, ընել, շտկել.
Շինեաց սեղան աստուծոյ։ Շինէր քաղաք։ Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Եթէ ոչ տէր շինէ զտուն, ի նանիր վաստակին շինօղք նորա։ Ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։ Զգերեզմանս նոցա շինէք։ Շինեաց տէր աստուած զկողն՝ զոր առ յադամայ՝ ի կին։ Աշխարհս ողորմութեամբ շինեսցի։ Շինեցից ազգէ յազգ զաթոռ քո.եւ այլն։
Գիտութիւն հպարտացուցանէ, այլ սէր շինէ։ Որ խօսի իլ լեզուս, զանձն իւր շինէ. եւ որ մարգարէանայ, զեկեղեցիլ շինէ։ Խիղճ մտաց նորա անդրէն շինիցի ուտել զզոհեալն. եւ այլն։
dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.
ἁορασία caecitas πληγή plaga. Շլանալն. շիլ գոլն. բլշակնութիւն. կուրութիւն. անտեսութիւն. պուշ՝ հաւկուր՝ կոյր ըլլալը.
Հարցէ զքեզ տէր յիմարութեամբ, եւ շլացութեամբ, եւ ապշութեամբ մտաց։ Հա՛ր զազգդ զայդ շլացութեամբ. եւ եհար զնոսա շլացութեամբ ըստ բանին եղիսէի։ Հարին շլացութեամբ իբրեւ զայնոսիկ՝ որ առ դուրս արդարոյն. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 18։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 16։)
Շլացութիւն աչացն (պօղոսի) զխաւար ոգւոցն բժշկեաց. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մերթ երեւի շփոթիլ ընդ Սլացութիւն, սլացումն, ի գիրս. (Պիտ. եւ Յհ. կթ.։)
to blind;
to blunt;
to dim, to dull, to deaden;
— զաչս, to dazzle the eyes;
բարեբաղդութիւն —նէ զմեծատունս, prosperity spoils the rich.
Որպէս փոշի կամ բիժ ինչ զակն շլացուցանէ, եւ փափկութիւն զմիտս. (Գէ. ես.։)
Կալով ի միջի նոցա՝ շլացոյց զաչս նոցա։ Շլացուցանէր զնա անճառ լուսովն։ Շլացոյց զնա արծաթսիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. Ոսկ. եփես. Ոսկ. մտթ.։)
Թանձրացուցանէին շլացուցանէին զաչս մտացն. (Ոսկ. ես. յն. լոկ, թանձր առնէին։)
Որ շլացուցանէ ի ճշմարիտ տեսութենէ։ Շլացուցանէր (փայլմամբն) զտեսողացն տեսանելիս։ Զպայծառութիւն աչաց շլացուցանէ ծուխ. (Յճխ. ՟Ի։ Լաստ. ՟Ժ։ Նեղոս.։)
Եթէ ոչ երեւի քեզ զօրութիւն գրոց, ընդէ՞ր շլացուցանես դու զաչս քո աշխատութեամբ ընթերցուածոց. (Եփր. համաբ.։)
Ահ խաւարի. քանզի շլացուցանէ զաչս եւ զմիտսն, զի յանկարծ հասանէ. (Մեկն. ծն.։)
Զլոյս մտացն շլացուցանեն. (Կլիմաք.։)
Զըստ պատկերին առեալ ունի. իսկ որ ըստ նմանութեանն՝ զայն վասն յանցաւորութեանն շլացոյց. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
to whizz, to hiss, to whistle;
to sound loud and shrill, to rush, whiz or whir through the air;
սուսերք չկահէին ընդ իրեարս շեշտակի, the swords crossed.
Ի խմբել մարտին ալանք շկահէին յաղեղանց ի վերայ մերոց. (Պտմ. ըստ լեհ.։)
Ձեռք զաղեղնն շկահեն (կամ զաղեղն նշկահեն), բաժանեալք առ պէտս գործոյն. վասն զի ձախն բուռն հարկանէ զաղեղանէն, իսկ աջն զլարն յինքն ձգէ. յն. μεταχειρίζομαι . ընդձեռել. (Նիւս. երգ.։)
Ձեռօք շկահելով հարցանէին զանունն. քանզի կապեալ էր զլսելութիւնն եւ զլելուին զգայութիւն քահանային. (Անթիպատր։)
cf. Շղթայատող.
Տախտակ դատաստանաց շղթայաձեւ օղակօք յեռեալ ի վակասն. (Լմբ. իմ.։)
Շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել ի դուրս այրին. (Խոր. ՟Գ. 45։)
cf. Շնորհակալ;
pleasure;
— մտօք, thankfully, gratefully.
Այս գործ՝ շնորհակալու ծառայիցն է, հանապազ գոհանալ զպարգեւատուէն։ Սերտ սիրով շնորհակալուք մերումտեառն լիցուք. (Խոսր.։)
Քանի՞ եւս հարց մերոց հոգեւորաց պարտիմք շնորհակալուք լինել տօնասիրութեամբ գթածաբար. (Երզն. լս.։)
cf. Շնորհատու.
Ընծայատուք շնորհապարգեւք կամաց անեղին. (Նար. առաք.։)
Յաւուրն շնորհապարգեւ սրբարար պենտեկոստէին. (Շիր. յայտն.։)
noise, tumult, rumour, clamour, uproar, row;
public rumour, report;
ի — համբաւոյն, at the news or report of;
—ն աղաղակի նոցա, their cries, shouts;
ի — ահեղ պատերազմի, at the terrible news of war;
at the dreadful preparations for war.
βόμβησις bombus, strepitus, rumor, sonus λαλιά loquela, locutio. Ձայն բազմութեան՝ իբր շռինչ, շռնչիւն. շչիւն. շշուկ. զրոյց. համբաւ. խուժան. ամբոխ. բռմբիւն. բզզանք եւ պար մեղուաց, եւ խօսք անյայտ.
Եթէ ոչ լուիցէք ձայնի իմում՝ եթէ ոչ շռինդդ մեծ եւ յոյժ դարձցի ի փոքրկութիւն ի մէջ ազգաց, ուր ցրուեցից զձեզ անդր։ Իբրեւ շռինդն իմն յանկարծուստ հարկանէր. (Բարուք. ՟Բ. 29։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։)
cf. Շռնիտ.
ՇՌՆԻՃ, ՇՌՆԻՏ. χέρνοβον malluvium, pelvis. Բառ յն. խէ՛ռնիվօն (ի խէ՛ռնիփս այսինքն ձեռնալուայ) այն է Կոնք. տաշտ. լական ի պէտս լուանալոյ զձեռս.
Ջահընկալքն ունիցին ի ձեռս զմոմեղընկալսն, եւ զկուժս դինւոյն, եւ զշռնիճսն ջրով։ առնու զշռնիտն եւ զքսիստինն (ռմկ) եւ զգաստառակն յուսն. (Մաշտ.։)
murmur, rustling of leaves;
ի — տերեւոյ զարհուրի, he trembles at the fall of a leaf.
ՇՐՇԻՒՆ կամ ՇՐՇՈՒՄՆ. συρισμός sibilus, stridor. Խօշիւն. խարշափ. սօսափիւն եւ շրջշրջումն տերեւոց. խշրտոց.
Ի շրշիւն տերեւոց զարհուրի ամբարտաւանն. (հինտ թրդ. խար շափ. տպ. շիշուն) (Վրք. հց. ՟Ե։)
turn, circumvolution, periphery;
revolution;
— աստեղական, զարտուղական, զուգընթացական, sidereal, anomalistical, synodical revolution;
— բեւեռային, circumpolar.
Երկնի շրջաբերութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Աշխարհի շրջաբերութիւնս բոլորատեսակ գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Շրջաբերութիւն երկնի, կամ աստեղաց, մոլորակաց. ժամանակի կամ ժամանակաց կամ ամանակաց, կամ կենցաղոյս. (Փիլ.։ Արիստ. աշխ.։ Նիւս. բն.։ Դիոն. ածայ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Գանձ.։)
Շրջաբերութիւն արեգական, կամ լուսոյ, կամ աստեղացն պարու. (Մագ.։)
Գտաւ անտարակուսելի օրինակ շլբ ամաց շրջաբերութեանն, որ ստուգիւ ցուցանէ զաւուրս չորեքտասան պասեքին. (Շիր. զատիկ.։)
զայնոսիկ՝ որ յերկինս են՝ տեսեալք շրջագայութիւնս մտաց (աստուծոյ), վայելեսցուք առ շրջաբերութիւնս այսոսիկ, որ առ մեզ են մտածութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ Շուրջ յածումն, յածելն. հետաքրքրութիւն.
Խաւարեցուցի ընդ վայրահայեաց շրջաբերութեամբ (զտեսանելիս եւ) զլսելիս իմ. (Եփր. խոստ.։)
Եւ իբր Հոլով կամ հոլովումն, ըստ քերականաց.
turn, gyre, turning, circuit, revolution, circumvolution, circulation, conversion;
course, cycle, period, circle, round;
turning, wheeling, winding;
sinuosity;
change, vicissitude;
— մեծ, period or cycle of five hundred and thirty-two years;
—ք ջուրց, whirlpool, vortex;
— զօրաց, evolution;
— առնուլ, to turn, to make or take a turn, to turn or whirl round and round, cf. Շրջաբերիմ, cf. Պտուտեմ;
to circulate, to revolve, to move;
to spin round upon one leg.
κάμπα flexura τροπή conversio διέξοδος diverticulum καταιγίς lapsus cum impetu, procella. Շրջաբերութիւն. դարձուած յինքն կոյս կամ ի նոյն վայր եւ ի ժամանակ. պտոյտ. ոլորք. յորձանք. խաղ գետոց. պտուտ.
Շրջան դարձի տեղւոյն ընդդէմ անկեանն. (Նեեմ. ՟Գ. 25։)
Գիտիցե՞ս զշրջանս երկնից (կամ զշրջանակս). (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 33։)
Ջուրք գնան ի նմա մանուածապատ շրջանօքն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Գնայ հողմ, եւ ի շրջանս իւր դառնայ հողմ։ Զաստեղաց շրջանս. (Ժղ. ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
Արեգակն ի ձեռն կառավարին իւրոյ ունի զփոփոխմունս շրջանին իւրոյ տարեւոր ժամանակին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խոստովանեցաւ ի վերին աթոռոյն շրջան նստելոցն՝ տէր ամենակալ. իմա՛ ի շրջանակն. շուրջը, բոլորտիքը։
Պարտ է պատրաստել եւ զքաղաքն բոլոր շրջանիս. (այս ինքն շուրջանակի) (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՇՐՋԱՆ ՄԵԾ՝ ըստ տումարագիտաց՝՝ է Հինգհարիւրեակ բոլորակ. ազգ ինչ դարու.
Ժողովեալ ամաց շրջաբերութեան լուսնին, եւ արեգական տարբերութիւն հհաւաքեալ՝ ժողովին. որ լինի մի շրջանն՝ հինգ հարիւր երեսուն երկու։ Արեգակն ի քսան եւ ութ ամին դարձաւ (ի նոյն կէտ ծագման), եւ լուսինն յիննեւտասն, որ լինի շրջան արեգական եւ լուսնի։ Ի յառաջին շրջանին ելն ադամայ ի դրախտէն. եւ յերկրորդ շրջանին ենովք փոխեցաւ ... ի հինգերորդ շրջանին բաժանումն լեզուացն ... Յեօթներորդ շրջանին ի ձեռն մովսէսի կոչէ զազատութիւնն ի վերայ իսրայէլի. եւ այլն. (Զ՝քր. կթ։ եւ Տօմար.։)
ՇՐՋԱՆ ԱՌՆՈՒԼ. Բոլորիլ. շուրջ պատել. երթալ եւ դառնալ շրջանաւ. պտուտկիլ. պտըտիլ, պտուտ ընել, ման գալ.
Իւղն օծութեան շրջան առեալ ի մէջ գետոյն՝ շուրջ զմարդկամբն խաղայր։ Շրջան առեալտ կոտորէր մինչեւ ի նոյն տեղին։ Շրջան առին յանապատին զքառասուն ամ։ Շրջան առեալ ընդ շամշուդէ եւ ընդ վրաց դաշտ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Զ. եւ թաղմ։ Ասող. ՟Գ. 25։)
Ոտիւքդ պարեա՛, եւ ի շրջան առնուլն քո զարմացո՛ զհերովդէս եւ զբազմական իւր. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Բնաւորեալլ է ծովու երբեմն շրջան առնուլ ալէկոծութեամբ, եւ զներքին աւազն յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
to overturn, to upset, to turn over, to capsize, to throw down;
to change, to transmute, to convert;
to turn aside, to pervert, to subvert;
ի բաց —, to avert, to turn away, to divert;
— զմիտս, ի մտաց ի խորհրդոց, to deter, to dissuade, to dehort, to discouncil;
ի փախուստ — զզօրս, to rout, to put to flight, to chase, to pursue hotly;
— զգոյն, to discolour;
— զբանն, to retract, to recant;
cf. Միտ.
στρέφω verto, verso μεταστρέφω, διαστρέφω , καταστρέφω, τρέπω converto, transverto, commuto ἁλλοιόω, ἁλλάσσω mutuo եւ այլն. Շուրջ տալ. դարձուցանել. փոխել. յեղաշրջել. այլայլել. շրջանակել. հոլովել. տապալել. ժուռ տալ, կործել, փոփոխել, դարձընել.
Շրջեցին զմիտսն յովասու։ Առեալ զթագաւորն մեկուսի՝ շրջեաց զմիտս նորա։ Զի մի՛ չարութիւն ինչ շրջեսցէ զիմաստութիւն նորա։ Ցանկութիւն շրջեաց զսիրտ քո։ Շրջեաց նմա աստուած սիրտ այլ։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Կամիցին շրջել զաւետարանն քրիստոսի.եւ այլն։
Փոփոխեաց զսիրտս նոցա, այսինքն թէ շրջիեաց. քանզի աստ փոխանակ շրջելոյն զփոփոխելն առնու. (Իսիւք.։)
Շրջեալ զայս բանս՝ այլ իմն պատճառ մուծ անեն. (Եզնիկ.։)
Շրջել եւ աւերել զհաստատուն խորհուրդս ծառայիցն աստուծոյ։ Իբրեւ զգոյն ի մարմնոյ չկարէ շրջել. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
Զօրէնս յեղափոխելով ի նորս շրջէր. (Երզն. մտթ.։)
Երես շրջել ի սատանայէ. (Ոսկիփոր.։)
Շրջեցաւ սիրտն փարաւոնի եւ ծառայից նորա ի վերայ ժողովրդեանն։ Գոյն երեսաց նորա կամ իմոց շրջեցաւ։ Զի մի՛ այլ ազգ ինչ իրք շրջեսցին վասն դանիէլի։ Հրամանի մարաց եւ պարսից ո՛չ է օրէն շրջել։ Որպէս դուրք շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր։ Յորում չիք փոփոխումն, եւ կամ շրջելտոյ ստուեր։ Զշրջանաց փոփոխումն, եւ զշրջել ժամանակաց։ Մինչեւ շրջեսցի օրն.եւ այլն։
Շրջեցան ջուրքն ի բնութիւն ձիթոյ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
Քանզի յոյժ տրտմեցոյց զնոսա սպառնալեացն տրտմականօք, շրջի մխիթարէ հեշտականացն աւետեօք. (Ոսկ. ես.։)
Լուաց նա ի փոշւոյ անտի, եւ շրջեցաւ լուաց զնա յանօրէնութենէ իւրմէ։ Աղաչէր, ապա շրջեցաւ, եւ ասէ, եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)
to take a walk, to walk, to march, to go;
to turn, to be changed, converted, transmuted;
to fall back, to be upset;
— ժամանակաց, changes, mutations or vicissitudes of time;
— ի մտաց, ի խորհրդոց, to alter or change one's mind, to change sides;
շրջեցաւ գոյն երեսաց նորա, his countenance altered;
cf. Օր.
περιπατέω, περιέρχομαι, διοδεύω , διαφέρομαι եւ այլն. ambulo, deambulo ἁκολουθέω sequor διατρίβω commoror եւ այլն. Շուրջ գալ, շրջագայիլ. քայլել. գնալ. զգնալ. ճեմել. յածիլ. թափառիլ. պատիլ. դեգերիլ. այց առնել. սողի. զեռալ. ժուռ գալ, պտըտիլ, փալել ասդին անդին.
Հոգի աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց։ Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Յառնիցէ այրն, եւ շրջիցի արտաքոյ ի ցպոյ։ Շրջել առ տամբ կանանցն։ Շրջի ի վերայ ծովու իբրեւ յատակի։ Ընդ մարդկան շրջեցաւ։ Շրջել զեղբարբք։ Ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցինզ ի ջուրս, եւ ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցի ի վերայ երկրի։ Որ շրջի անարատ յարդարութեան.եւ այլն։
touch, feeling, taction, handling, contact, grazing;
կէտ շօշափման, point of contact.
Ո՞ւր է շօշափութիւն ձեռաց ձերոց. ո՞ւր են ենթացք ոտից ձերոց. Ճ. Ը։
Ամենայն մարմին՝ շօշափման է զգայարան. մանաւանդ՝ ձեռաց ներքինն կոյս, եւ սոցա է յաւէտ ծայրք մտտանցն. Նիւս. բն։
Հեշտանամք՝ ըստ հոտոց յանուշահոտութիւն գոլորշեաց, եւ կամ որ կակղութեան եւ ջերմութեան եւ ողորկից եւս՝ ըստ շօշափման. Փիլ. իմաստն։
Մտանեն ընդ ռընդունս հոտոտմունք, եւ ընդ շօշափականն շօշափմունք. Վահր. յար։
cf. Ոլոր;
flexion of voice, accent;
tone — աւագ, mode major;
— կրտսեր, minor tune.
Նոյն ընդ Ոլոր. τόνος tenor, intensio. որպէս Ձկտումն. պրկումն. սաստկութիւն, կարկամութիւն.
Մանաւանդ՝ ըստ քերականաց եւ երաժշտաց՝ Ուժգնութիւն հնչման յելեւէջս ձայնի կամ յառոգանութեան. եւ գիծք նշանակք նորին.
Յաղագս ոլորակի։ Ոլորակ է բացագանչութիւն պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան, շեշտիւըն. թէ ըստ հարթութեան, բըթիւըն ( ՝ ). թէ ըստ պարբեկութեան, պարուկտւն (՜ ՞ )։ Առոգանութիւնք սեռականք են երեք, ոլորակ, ամանակ, հագագ։ Ոլորակք են երեք. շե՛շտ, բո՝ւթ, պարո՞յկ. (Թր. քեր.։)
Ոլորակն՝ մարդկայինս բարբառոյ է։ Ոլորակդ՝ այսինքն դոյն (իմա՛, դօ՛նօս. ըստ յն) ծնանի զշեշտ, զբութ, եւ զպարոյկ։ Ոլորակացն օրինակ եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
Պարտ էր նախ հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս՝ բառից եւ ոլորակաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
nursing rancour, wrathful, rabid, furious, cruel, relentless;
ill-natured, malevolent;
— թշնամի, a sworn enemy, a mortal, declared, implacable or inexorable enemy;
arch-enemy, the devil;
— պատերազմ, an obstinate, bloody battle.
ՈԽԵՐԻՄ ՈԽԵՐԻՄԱՑ ՈԽՈՐԻՄ. Ոխակալ եւ անհաշտ թշնամի. հակառակորդ. ոսոխ. եւ Յոխորտ. ժանտ. թշնամանական. եւ Ախոյեան. հասիմ. լտ. infestus, odiosus, adversarius.
Մախայ եւ ատէ, եւ ոխերիմ մտօք միշտ հայի. (Խոսր.։)
Մարտ ոխորիմ պատերազմողի (կամ պատերազմի). (Պիտ.։)
Ղիպիոս՝ հռոմայեցւոց ոխորիմ ընտրեցաւ (այսինքն դատեալ եղեւ)։ Ագոնիստաքն աթղեստայք կոչէին, այսինքն ոխորիմք. (իբր նահատակք, ախոյեանք) (Եւս. քր.։)
Լաւ համարէր զբազմաց օգուտ քան զնոցա ոխերիմսն. (Երզն. մտթ.։)
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
Ո՜հ, պաշարեաց տէր զերիս թագաւորս։ Վայեաց, եւ ասէ, ո՛հ տէր։ Աղաղակեաց եղիա, եւ ասէ, ո՛հ ինձ տէր. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 10։ ՟Զ. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Զո՛հ բառս ի վերայ այնպիսի իրացն առնումք, յոր ձկտիմք, եւ նա զերծանի ի մէնջ. եւ յոչ հասանելն՝ ո՛հ ասեմք ընդ տոյժն»։
Ո՜հ, քանի՞ դառն է պատմութիւնս. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Ո՛հ, չարաչար մանեցեր, եւ աւերեցեր։ Ո՛հ, քանի՞ պակասութիւն է մեզ եւ երկրի՝ մեկնիլն ի մէնջ սրբոյն մեծին անտոնի։ Զկնի խոզիցն ընթացաք. ո՛հ, եւ զխոզս արածեցաք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ո՛Հ. Ստէպ սեռական խնդրով ըստ յն. որ կարծի ի հյ. նաեւ տրական.
Ո՛հ անագորոյն մտացն։ Ո՜հ թշնամանացս։ Ո՜հ ամբարտաւանութեանս։ Ո՜հ կուրութեանն։ Ո՛հ անտեղոյս եւ ահագին յիմարութեանս։ Ո՜Հ ապախտաւորութեանն։ Ո՜հ անմտութեանն. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր. եւ այլն։)
Ո՛հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ լուսանալոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՛հ անպիտան եւ ցուրտ մխիթարութիւն. (Ճ. ՟Ե.։)
Ո՛հ ամօթոյ արժանի ստութիւնդ, եւ առասպելագոյն քան զամենայն ստութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Ո՛հ թէ. ո՛հն՝ փափաքանաց, որում ոչ հասանեմք, է տարացոյց. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛հ ո՛հ օր, զի մերձ է օր տեառն, զի հասեալ է վախճան ազգաց. (Եզեկ. ՟Լ. 2։)
Ո՛հ ո՛հ, արդարն մոլորեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ յորմէ եւ Սարգ. եւ այլք։)
Ծափէին, եւ երգելով ասէին, ո՛հ ո՛հ, պամբոյ ժպտեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
vertebra;
spinal marrow;
—յար տանց, beams, roof.
ՈՂՆԱՅԱՐ ՈՂՆԱՇԱՐ. ῤάχις spina dorsi որ եւ ՈՂՆ ասի. Յարակցութիւն եւ շարք ողին, այսինքն երկայնութիւն նորա ի ծոծրակէ զգաւակ, հանդերձ աղխաղխիւք. նմանութեամբ՝ Ողնափայտ յարակաց. հեծանաձգութիւն միջին.
Ոսկերքն հաստումն ամենայն մարմնոյն են, եւ մանաւանդ ողնայարն. (Նիւս. բն.։)
Որ ի գլխոյն ըստ պարանոցին եւ ողնաշարին ուղեղն է մածեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Եղեւ ուղեղն, եւ քարշեցաւ մինչեւ ցողնաշարն. եւ եղեն ի գլխոյն ի պարանոցն, եւ ընդ ողնաշարն ամենայն ջիլք բուսեալք աստի եւ անտի. (Ոսկիփոր.։)
Յինքնաքարշմամբ զողնայարս (կամ զյողնայարս) տանց նոցա ... խարխարեալ փլուցին. (Եփր. եւ Եղիշ. դտ.։)
cf. Շնչամուտ.
Ծակն՝ ընդ որ ելանէ շունչ, կամ մուտ եւ ել առնէ օդն.
Շնչահան ամբարանոցի. (Վստկ. ՟Լ՟Ը։)
whispering, whisper, murmur;
noise, rumour;
աղօտ —, a hollow or rumbling noise;
a secret rumour.
ՇՇՆՋԻՒՆ ՇՇՆՋՈՒՄՆ. θρόος, θροῦς rumor, sonus. Շշունջ, շշնջելն. հնչիւն, մրմունջ. փըսըլտոց, մրմռոց.
Աստուածայնոցն երգոց շրշընջմունք քաղցրահնչակն ձայնից. (Մաքս. եկեղ.) յն. մի բառ, μελίσματα , մեղեդիք։
pine, pine-tree, fir-tree;
պիստակ շոճւոյ, pine-cone;
—ք, —իք, pine-grove.
ՇՈՃ մանաւանդ ՇՈՃԻ. πιτή, πίτους abies, pinus. Սոճ. սոճի. ազգ նոճի եւ դիոյ՝ որպէս փստղենիլ ընտանի եւ վայրի. եւ որ ինչ է ի նմին ծառոյ. չամ, չամ աղաճը,
Պարտ եւ արժան էր ողբալ շոճոյն, վասն զի անկաւ մայրն։ Ոչ իսթմիական շոճի, ոչ նեմէական լախուր. (Ածաբ. կարկտ. եւ Ածաբ. կիպր.։)
Ո՛չ սօսի, եւ նոճի ոչ բազում, եւ շոճի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Մո՛ւտ ի բուրաստանդ, եւ յարմատոյ շոճի թփոյն առ վարդենեօքդ առցես հոտ. (Պտմ. վր.։ (Թուփ ասի թերեւս մատաղ տունկն շոճւոյ։))
Շոճի ծառ զտեւակութեան ունի զնշանաւ եւ զիմաստասիրութեան, յամարանի եւ ի ձմերայնի միշտ սաղարթացեալ. վասն որոյ եւ զժուժկալսն ի մրցմունսն առ ասպարիսօք՝ շոճի ուտովք պսակէին. (Նոննոս.։)
ՇՈՃՔ. Ըստ Հին բռ. որպէս փաղանուն գնի,
Նուազք, տաղք, գեղապարք, շոճք, նուագարան։
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
Է՞ր վասն ի շուրջ գայք, եւ ազգի ազգի հնարս խնդրէք. (Երզն. մտթ.։)
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
Գտանի եւ սեռ. խնդրով, որպէս Ի շրջանակն.
Ամենայն ցամաքն՝ որ է շուրջ կարմիր ծովուն. (Պղատ. տիմ.։)
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
ՇՈՒՐՋ կամ՝ Ի ՇՈՒՐՋ ԱԾԵԼ. περιάγω, -ομαι circumago, circumduco, -or. Շրջեցուցանել. եւ Հոլովել. շրջել. պտըտցընել.
Ի շուրջ էած սատանայ զտէրն յերուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր։ Ի մէջ քաղաքին ի շուրջ ածին. (Վրդն. աւետար.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Զ.։)
Այս ամենայն իբրու անիւ ի շուրջ ածեալ՝ լինիցի. (Պղատ. տիմ.։)
Հոգի իսկ է, որ շուրջն ածէ զմեօք զամենայն, եւ զերկնի շրջաբերութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
ՇՈՒՐՋ ԱՆՑԱՆԵԼ. περιπατέω obambulo. Շրջիլ. պատիլ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Շուրջ արկանէ զայն (զորոգայթն) զոտիւք իւրովք. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 6. (կամ պատեսցէ հաղբս զոտիւք իւրովք)։)
Շուրջ պատեսցէ կամար հաւատոյ զմէջս սրտի իմոյ. (Պտրգ.։)
Սուրս թշնամեաց շուրջ պատեալ է. (Երեմ. ՟Զ. 25։)
Շուրջ պատեալ զինեւ՝ շունք բազումք եղեն. (Ժմ.։)
ՇՈՒՋ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՊԱՏԵԼ. ըստ յն. περιέχω circumdo, complector. ըստ յն. Պարունակել, կամ պաշարել. տե՛ս (Սղ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Լ՟Թ. 9. 23։ ճժդ. 3։ Յոբ. ՟Լ. 18։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8։)
ՇՈՒՐՋ կամ Ի ՇՈՒՋ ԳԱԼ. περιπατέω obambulo ἑπανακυκλέω circumversor ἁνακυκλέομαι revolvor. Շրջիլ. պատիլ. ի խնդիր լինել. յածիլ. դեգերիլ. հիռ գալ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Շուրջ գայ, եւ խնդրէ կլանել զոր եթուքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հրեղէն երկիր՝ այլայլիլ, եւ ո՛չ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոչ հոլովելով ընթանան, այլ պտուտաբար շուրջ գալով, որպէս թէ շուրջ զմեօք երեւեսցին գալ եւ այնպէս թուեսցին՝ թէ շուրջ գայցեն։ Արբելոց նմանեցաք անզգայից, որ զիւրեանց ախասն հաստատնոցս վարկանին, եւ շուրջ գալ թուի նոցա աշխարհ. (Շիր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Որպէս յանկողնի շուրջ տայր անձինն զերկու պահս։ Ոչ կարէր անձինն շուրջ տալ. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ա. Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
իսկ դեւն շուրջ ետ ճրագին, եւ խորտակեաց զճրագակալն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Զաստեղացդ՝ զոր կոշեն բեւեռ երկնի, որ ի տեղն տան շուրջ. եւ ոչ ծագին յելից, եւ գան ի մուտս. (Շիր.։)
Էր պատկեր մի ի փողոցին կանգնեալ, եւ ի շուրջն կամացուցակ. (Վանակ. հց.։)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Թագեաւ ի նոցանէ. գային ի շուրջ, եւ ոչ գտանէին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, խնդրէին, եւ ոչ գտանէին)։)
Jupiter's, belonging to Jupiter;
— դիք, Jupiter, Jove, Bacchus;
— տօն, feasts in honour of Castor and Pollux;
— հուր, sacred fire of the Persians;
fire-worship, Persian sect;
— քաղաք, Diospolis.
Որմզդական դիցն ողոմպիացւոց։ Յորմզդական տօնին. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 2։ ՟Ժ՟Ա. 21. 38.) յն. ողոմպիական դիոսի. կորնթեան դիոսի (այս ինքն ամսոյն մարտի, եւ ապրիլի, որ եւ քսանթիկոս ասի)։
Որմզդական դից, կամ դիցն տօնի». իբր դիոնիսի կամ բաքոսի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 33։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔ. Քաղաք յանուն դիոսի արամազդայ. որ ըստ յն. դիոսպօլիս.
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՀՈՒՐ, կամ ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ, է Կրակապաշտութիւն պարսից, կամ կրակն պաշտեալ՝ որպէս մասն արեգական, կամ յորմզդէ ումեմնէ թագաւորէ սահմանեալ, որ եւ վռամական կոչի. եւ կամ որպէս Շանթ արամազդայ.
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
λιπαίνω, πιαίνω pinguefacio, impinguo σιτίζω sagino τρέφω nutrio, alo եւ այլն. պարարտացուցանել առատ դարմանօք. գիրացուցանել. բուծանել իբրու պարենիւք կամ ճարակօք. գրգել (իրօք կամ նմանութեամբ). բտել, գիրցնել.
Զընտիր ընտիր հաւուց պարարելոց։ Զուարակք պարարեալք (յն. ճարպացեալք) են ամենեքեան. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 23։ Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 18։)
Նորօք պարարեաց զբաժին իւր, եւ կերակուր իւր ընտիր. (Ամբ. ՟Ա. 16։)
Պատարագ արդարոյ պարարէ զսեղան. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 8։)
Պարարեցաք զանձինս մեր ի զանազան խորտիկս. (Եղիշ. միանձն.։)
Պարարեա՛ զսիրտս իմ արմամբ հոգւոյդ սրբոյ. (Եփր. աղ.։)
(Հրեշտակք) պարարեալք ի վերուստ իմանալվոյն, եւ պարարեն զնուաստագոյն իմացողս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հող պարարեալ՝ բուսուցանէ զցացկեալսն. այսպէս եւ մարմին պարապեալ՝ զախտս չար ցանկութեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.)
Պարարեա զանձն քո գրովք սրբովք, զի պատրաստեաց քեզ տէր սեղան հոգեւոր. (Կոչ. ՟Ա։)
Արբուցանել եւ պարարել զշայեկան երկիրն բանիւն կենաց։ Յուշլիցի քեզ աստուածեղեն խրատն՝ որով զքեզ պարարեցի. (Յճխ. ՟Ծ՟Ա։ Ագաթ.։)
Երկինք ազգի զարդուցն պաճուճանօք պարարէ զաչս մեր եւ զուարթացուցանէ։ Մի պարարեր զակնդ շրջածութեամբ։ Հերս վասն գեղեցկութեան մի պարարեր. (Ոսկ. ես.։ Հ. դեկտ. ՟Լ. Վրք. հց. ձ։)
Յագուրդ ի կերակրոց՝ զխորհուրդսն պարարէ։ Մշակին պարարին խելք իւր իհոտ անդաստանացն իւոց. (Եւագր. ՟Ծ։ Մամբր.։)
Ախտքն ժամանակօքն պարարեալ՝ հզօրագոյն եղեւ. (Իսիւք.։)
Զաւելաստացու ագահութեան պարարեսցեն բաղձանս. (Պիտ.։)
Առ ի տեսողացն գովութէանն պարարեսցի. (Լմբ. պտրգ.։)
Գարին հասեալ պարարեալ էր, եւ կտաւն ընտացեալ էր. (Եփր. ել.։)
rabbi, master, doctor, instructor;
—նեաց պետ, chief-rabbi.
Րաբունի, որ թարգմանի վարդապետ. (Յհ. ՟Ի. 16. (ա՛յլ ձ. րաբունի. ա՛յլ, ռաբբի)։)
ՐԱԲՈՒՆԻ ῤαββουνί rabboni διδάσκαλος magister, doctor. գրի եւ ՐԱԲԲՈՒՆԻ. (եբր. րապունի կամ ռապպօնի ). Ռաբբի իմ. վարդապետ իմ. պետ եւ տէր. տե՛ս եւ ՐԱԲՈՒՆ.
Րաբունւոյդ բարւոյ։ Րաբունւոյն ի քեզ բնակեալ։ Րաբունեացն պետ, եւ ձիր իմաստից՝ տէր յիսուս քրիստոս. (Ժմ.։ Մագ. խլ։ Նար. գանձ խաչի.։ Րաբունին էից ի քէն ծնանի. Գանձ.։)
Րաբունեացն հարաշալեաց՝ եկա՛յք եւ մեք հետեւեսցուք. (Շար.)
Րաբունիս զնոսա կալցուք. մանաւանդ եթէ նոքօք զքրիստոս աստուած մեր. (Սիսիան.։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Գիր բաղաձայն, կիսաձայն, կրկնակ, իբրու բաղկացեալ ի տառիցս դս, դձ, ձս. անուանեալ Ցո՛յ, կամ ցո՛. վասն որոյ ասի ի Հին քեր.
Ց. Չի՛ք յայլ լեզուս՝ բաց յոմանց. եւ ի վրացւոյն, յորում շատ են ձայնք ձայնի եւ ցոյի։
Ցոյն ցնծութիւն մեզ քարոզէ՝ զածուն ասէ՝ խոնարհամիտ, լե՛ր առ ընկերն եւ բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
Ց. Նախդիր տրականի. որպէս ի, յ, առ.
Ասաց տէր ցտէր իմ։ Հարցին զնա. զնոսա. ցՊետրոս. ցո՛ր. ցո՛ ոք։ Մինչեւ ցօրս ցայս։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցե՞րբ. եւ այլն։
Տէր ցտէր ասէ զայս. ո՛չ եթէ տէր ցծառայ, այլ տէրն ամենայնի ցորդի իւր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Ասէ ցմիտս (այսինքն ընդ միտս) իւր. սա եթէ մարգարէ ոք էր, ապա գիտէր. (Ոսկիփոր.։)
Ոչ եհաս նմա ցաւուրսն ցայնոսիկ ի մէջ ցեղին իսրայէլի ժառանգութիւն. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
Կասկածեմ ցառաւօտն. եւ հասեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն. (Փարպ.։)
Ց. Կազմէ զյոքնակի սեռական՝ փոխելով զուղղականին զտառն ք, ի ց.
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
καθίημι, καταστέλλω demitto, sedo, compono παύω , ἁναπαύω, καταπαύω quiescere facio πραΰνω mitigo ἑξιλάομαι expio, placo եւ այլն. Տալ ցածնուլ կամ ցածրանալ. ի վայր իջուցանել. զնստուանել. խոնարհել. ցածցընել, ինջեցնել, վար դնել.
Տէր զջրհեղեղս նստուցանէ եւ ցածուցանէ. (Սղ. ՟Ի՟Ը. 10։)
Ցածուցանել զաչս յայրատութեան. (Մանդ.։)
Մանաւանդ՝ Զիջուցանել. հանդարտեցուցանել. մեղմել. խաղաղել. դադարեցուցանել ի սաստկութենէ կամ իսպառ. անգործ առնել. եւ Հաշտ առնել. քաւել.
Զհակառակութիւնս ցածուցանէ (այլ. ձ. դադարեցուցանէ) լուռ լուռն։ Ցածոյց զսրտմտութիւն իմ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես։ Զձայն ալեաց նորա ցածուցանէ։ Ցածուցանես դու նմա զաւուրս չարութեան։ Ցածոյց տէր Աստուած իմ շուրջ զինեւ։ Ցածուցից զերեսս նորա պատարագօքդ։ Ելից առ Աստուած, զի ցածուցից վասն մեղաց ձերոց։ Սրտմտութիւն թագաւորի՝ հրեշտակ մահու, եւ այր իմաստուն ցածուցանէ զնա։ Հազիւ հազ ցածուցանէին զամբոխն։ Ապա թագաւորն զդառնութիւն գազանութեանն ցածուցանէր։ Կակղացաւ Շմաւոն, եւ ցածոյց զպատերազմն, եւ այլն։
Զկատաղութիւն բռնաւորին ցածուսցէ։ Ոչ այնպէս կտրել անդամոցն, որպէս եւ մտացն սանձք՝ գիտեն ցածուցանել զալիս ցանկութեանն. (Ոսկ. մտթ.։)
Հեզութեամբն ցածուցանել զամենայն բարկութիւն։ Ցածո՛ զսրտմտութիւն հօր քո։ Քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ողոքէ եւ ցածուցանէ. (Յճխ.։ Ճ. ՟Բ.։ Եզնիկ.։)
Լքին զմարտն, եւ ցածուցին զպատերազմն։ Համոզեալ նոցա՝ ցածոյց զճակատ առ ճակատ վառեալ պատերազմն. (Արծր. ՟Դ. 4։)
Այլ ցածո՛ տէր, ներեա՛ տէր, քաւեա՛ տէր. (Ածաբ. կարկտ.) ընթերցի՛ր ըստ յն. ցածի՛ր։
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Ի չորից նիւթոց զերեւելիս եցոյց, խոնաւ եւ ցամաք, ցուրտ եւ ջերմ։ Զմարմինս կազմեաց ի ցամաքէ եւ ի խոնաւոյ, ի ջերմոյ եւ ի ցրտոյ։ Ընդդիմակաց է ցրտոյ։ Ընդդիմակաց է ցրտոյ ջերմ, եւ ցամաքի խոնաւք։ Զցամաքն եւ զանմասն ի տամկութենէ. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։ Եզնիկ.։ Գէ. ես.։)
Ցամաք ի դալարութենէ։ Յաստուածային ջրոյն ցամաք։ Եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստով. եւ Շ. եդես.։)
Ցամաք փայտ։ Ցամաք աղբիւր. (Անյաղթ բարձր.։ Կիւրղ. գանձ.։)
Ցամաք աչօք (այսինքն անարտօսր) տանջեցեալք ի մահ հայէին. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Աչք (մախտցողաց) ցամաքք եւ անպայծառք. (Բրս. մախ.։)
ՑԱՄԱՔ. գ. ἠ ξηρά, τὸ ξηρόν arida, aridum, terra, continens. Ցամաք երկիր, դիմաբաժանեալ ծովու, կամ գետոց, ցամաք երկիր, հող.
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
Յառաջեցին քան զնա ցամաքաւն. (Երզն. մտթ.։)
Ունի սարմատիտ զքեռսին (որ եւ քերսոն, գըրըմ ) ցամաք կղզի. ելլադա՝ զպեղոպոնիսոս ցամաք կղզի։ Երջանիկն արաբիա մտանէ ընդ մէջ խորշիցն կարմիր ծովուն որպէս ցամաք կղզի. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Ցայտեմ.
Ի փորուածոյ ձեռացն առուք իջեալ արեան, ցայթեալ ներկեաց զեղջիւրս սորա կարմրանման. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Ցօղեաց զցօղ բժշկութեան մեզ ի վերուստ, ցայթեալ արեամբն ի սուրբ կողէն կենդանացոյց. (Շ. տաղ.։)
Ցայթեսցի յիս յարենէդ այդ, որ հոսեցաւ յաստուածային կողիցդ. (Բենիկ.։)
Վարսք մանր անձրեւով ցայթեալ. այսինքն ցօղեալ ի ցայտմանէ անձրեւի. (Գանձ.։)
Ի մաքրող հրոյդ ցայթեցէ՛ք, կաթ ի յոգիս մեր արկէ՛ք. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։)
Ի ցայթել արեւուն սակաւ ինչ ամպ երեւի։ Ի ցայթել արեւուն, եւ ի մուտն. (Վստկ.։)
Զողորմութիւն ցայթեա՛ ի պասքեալ շնորհաց քոց հօտս. (Տաղ.։)
cf. Մշտաջան.
Մշտաջան. անդուլ. անդադար.
Ցանկաջան աղօթիւք եւ փառատրութեամբք վերին զուարթնոցն նմանիցէ. (Մանդ. ՟Ժ։)
passion, love, lust, sensuality, lechery, concupiscence;
զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել, to abandon one-self to voluptuousness.
φιληδονία voluptatis amor. Ցանկասէրն գոլ. սէր ցանկութեան. հեշտասիրութիւն. տռփանք.
Զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել։ Անասուն անմտութիւն եւ ցանկասիրութիւն։ Ցանկասիրութեանն անյաջողութիւն. (Արծր. ՟Ա. 1։ Վրդն. ել.։ Սկեւռ. աղ.։)
Կամ Ո՛ր եւ է ցանկութիւն. տարփումն.
Միանան ի պէսպէս ցանկասիրւթեան ցնորս, ի պոռնկութիւն, ի սպանութիւն, յամբարտաւանութիւն, յագահութիւն, ի փառասիրութիւն. (Նար. երգ.։)
Բազմածուփ ալեացն ներքսագյն շտեմարանեալ ցանկասիրութեան. (Արծր. ՟Դ. 4։)
Ցանգասիրութեամբ անհասիցն. (Մաշտ.։)
cf. Ցանկապատ.
Ցանկով փակեալ. ցանկապատ.
Ցանգափակ դրախտին խրամատիչ. (Ճ. ՟Ա.։)
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
Մեղուն իբր ի քաղաքի մօտ ապարանք ցանգով շուրջանակի մօտ առ միմեանս խիտ ցանգէ. (Փիլ. լիւս.։)
ՑԱՆԿԵՄ կամ ՑԱՆԳԵՄ. φράττω, -σσω sepio, munio. Ցանկապատել. ցանգով փակել. պարսպել. ամրացուցանել.
Ցանգեաց կիւրոս զտեղին։ Ցանկեաց ամրացոյց զտեղին՝ ուստի ել հուր. (Նախ. ՟բ. մակ.։ Գէ. ես.։)
Ցանգել զխրամատութիւնն ի ծառայատոհմ ազդաց անտի. (Ագաթ.։)
Ցանգեա՛ տէր, եւ ամրոցո՛ զամենայն խրամատութիւնս թշնամւոյն. (Եփր. աղ.։)
Զհամարս տանցն ցանկեսցես, զի մի՛ գողասցին ի հերետիկոսաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Հաւատոյ վահանաւ, եւ ասպարով շնորհացն, շնորհացն, եւ խաչին տիգաւն ցանգեալ՝ հակառակողացն անըմբռնելի եղեր. (Ժմ. յն.։)
Մտի ես ի դրախտն ցանկեալ։ Սուրն այն՝ որ ցանկեցաւ (եդեալ իբրու ցանկ) ի դրախտի անդ ի պատճառս եւայի, բարձաւ ի ձեռն Մարիամու. (Եփր. համաբ.։)
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
Իբրեւ զձկունս ծովու՝ ձգեաց զնա ցանցիւ իւրով։ Խունկս ծխեսցէ ցանցից իւրում։ Սփռեսցէ զցանցն իւր։ Որպէս ձկունք որսացեալք ցանցիւք չարեօք (յն. չարօք)։ Անկցին ի ցանցս նորա մեղաւորք։ Ցանց ձգեաց ոտից իոց։ Արկից զցանց իմ զնովաւ, եւ պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Ցանց ընկեցեալ է ի ծով, եւ ձկունքն ոչ ընտրին, մինչ ցանցն ելանէ։ Յերկիր թափեալ ցանցոյն։ Որ յայս ցանցիցս փրկէ զմեզ։ Մանես մե ցանցս, եւ արկանես շուրջ զոտիւք քովք. (Մծբ. ՟Է։ Խոր. ՟Բ. 82։ Լմբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
to lose one's temper, to put oneself in a passion, to fall or fly into a passion, to fire up, to be indignant, very cross, greatly incensed, violently enraged, angry, vexed, exasperated;
— տարապարտուց, to fire up at the least thing, to be easily provoked, put out.
θυμόομαι, ὁργίζομαι, ἁγανακτέω , πικραίνομαι iram concitor, irascor, indignor, exacerbor χολάω furo, insanio, bile mihi jecur accenditur. որ եւ ՑԱՍՉԻՄ. Սաստիւ՝ կամ սաստկութեամբ վառիլ ի վրէժխնդրութիւն. զայրանալ. սրտմտիլ. դժուարիլ. զչարիլ. զայրագնիլ. բարկանալ, սրդողիլ, նեղանալ.
Առ այս թագաւորդ ոչ ցասնոյր։ Մի՛ ցասնուր ինձ։ Ցասեաւ տէր ի վերայ ազգի նոցա։ Ցասեաւ վիշապն ընդ կնոջն։ Ընդ իս ցասուցեալ էք. եւ այլն։ Նա վասն զի ամենայնին տեղեակ էր, ոչ ցասնու։ Ոչ կամեցաւ Յիսուս տալ պատասխանի, մինչեւ ցասնուլ հերովդէի. (Իգն.։)
Տո՛ւր զսիրտդ ամենայն. եւ յորժամ ցասնու խորհուրդդ, դու ասա՛, չունիմ սիրտ՝ որ ցասնում. (Նեղոս.։)
Մարտիւրոսքն են ձեզ ցասուցեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Առ այն ցասի՛ր, ուր անարգի պատուիրանն Աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
θυμός ira praeceps, furor, iracundia ὁργή ira ἑπάχθεια molestia, offensa եւ այլն. Ցասնուլն. զայրոյթ. սրտմտութիւն. սաստիկ բարկութիւն ահարկու. սաստ եւ պատւհաս. բարկութիւն.
Մի՛ բարկասցի ցասումն քո յիս։ Եթէ ելցէ ցասումն արքայի։ Ոչ երկնչէր ի ցասմանէ թագաւորին։ Ի ցասմանէ առիւծու։ Հայեցեալ Յիսուսի զնոքօք լի ցասմամբ։ Եւ էր հերովդէս ցասմամբ ընդ տիւրացիս եւ ընդ սիդովնացիս։ Ցասմամբ մեծաւ։ Ո՛չ ցասմամբ յիշխանութեանս հպարտացեալ.եւ այլն։
Ցասումն՝ դժուարինն առ մխիթարութիւնս (այսինքն դժուարամոքելի). (Պղատ. տիմ.։)
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի։ Զի անցուսցէ ի մէնջ զցասումն պատուհասի յանցանաց մերոց։ Դարձո՛ զցասումն քո ի մէնջ։ Վասն որպիսի՛ ինչ իրաց նեղեն զմարդիկ ցասմունք ազգի։ Ընդէ՞ր զեղուն ի մեզ ցասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ. (Խոր. առ արծր.։ Ժմ.։ Շար.։ Մանդ.։)
painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
ἁλγηρός, ὁδυνηρός, κατόδυνος , λυπηρός dolorosus, dolore affectus, dolorificus, dolorem adferens. Ցաւօք լի (անձն, կամ իրն). որոյ կամ ուր ցաւն է բազում եւ սաստիկ. ցաւագնեալ. վշտագնեալ. վշտագին. տրամագին. նեղեալ, եւ Նեղիչ. տրտմագին. ցաւեցուցիչ. կսկծելի. դժուարին.
Անձն դորա ցաւագին է։ Ցաւագին անձամբ եկաց յաղօթս առ տէր։ Սակաւ եւ ցաւագին են կեանք մեր։ Տուաւ մեզ սիրտ ցաւագին։ Ածից զբժշկութիւն քո ի ցաւագին վիրաց քոց։ Ցաւագին հարուածովք յոյժ։ Գիշերք ցաւագինք (յն. ցաւոց) տուեալ են ինձ։ Անէծ զիս անէծս ցաւագինս. եւ այլն։
Ցաւագին հեծութեամբ։ Ցաւագին ողբովք։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին։ Բժշկութիւն ցաւագին ախտից տիրականն մարդոյ։ Յորժամ հնչէ փողն ահագին՝ ազդել յոսկերս իմ ցաւագին. (Յճխ.։ Շար. Մանդ.։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։)
ՑԱՒԱԳԻՆ. մ. Ցաւալի օրինակաւ. սաստիկ ցաւով.
Մեծաւ ոգով եւ ցաւագին արտասուելով։ Զամենայն գիշերս ցաւագին տրտմեցայ։ Հատած վէրք՝ ցաւագին կսկծեցուցանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
Զաչաց զըստ քնոյն զանգործութիւն ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն։ Եւ այս չարեաց սահման՝ անիրաւ վարք (իրաց), զոր ի վերայ բարւոյն՝ աստուծոյ տուեալ մեզ. որպէս եւ առ ի յաստուծոյ խնդրեալ առաքինութեան (սահման)՝ ի բարիոք կամակցութենէ ըստ պատուիրանին տեառն վարքն (նոցին իրաց). (Փիլ. իմաստն.։ Բրս. հց.։)
Անօթս ըստ արուեստից կազմեսցէ առ ի պէտս վարուց աշխարհիս. (Յճխ. ՟Դ։)
Իբրեւ զփորձութիւն են վարք մարդոյ ի վերայ երկրի։ Զվարս ձեր ի մէջ հեթանոսաց պարկեշտս ցուցանել. (Յոբ. ՟Է. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Բ. 12։)
Որպէս գիտութիւն այժմ մեծ է (յետ քրիստոսի), նոյնպէս եւ վարք այժմ մեծամեծք պահանջին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Անարատ վարուք։ Վարք սրբոյն, կամ սրբոց. (Շար.։ Ժմ.։ ՃՃ.։ Հ. ստէպ։)
Քրիստոս կանգնեաց մեզ իբրեւ զարձանս զվարսն իւր. (Իսիւք.։)
Զի՞նչ գործ է, եւ զի՞նչ են կեանքն նորա եւ վարք։ Գեղեցիկ վարովք վարեցան (յն. լաւ կեցին). (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Կատարեալ էր վարիւք իւրովք։ Սուրբ վարիւք հասանել յօթեւանս կենացն անմահից։ Ամենայն վարիւք եւ խաչազդեաց կրօնիւք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 1։ Յճխ. ՟Բ։ Մագ. ՟Խ՟Գ։)
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
ՎԱՒԵՐ, մանաւանդ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ. δεκτός acceptabilis κυριότερος dignior. (լծ. պ. պաւէր, հաւատ, հաւատալի. պաւէր գէրտէն, հաւատալ. եւ յն. վէվէօս. լտ. վալիտուս, հաստատուն. զօրեղ). Արժանահաւատ. ընդունելի. հաւատարիմ. հաւաստի. պատուական. տիրագոյն. ստոյգ.
Խոստովան եղեւ, զի վաւեր եղեւ նմա փորձն քան զլուր. (Եփր. թագ.։)
Վկայ վաւերական։ Ժամանակագրութիւն վաւերական։ Մատեան վաւերական։ Վաւերական վարկան։ Զի եւ տուն այս վաւերական է քան զայն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Յհ. կթ.։ Սամ. երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Թէեւ տոմսն այն գրեալ չլինիցի վաւերական. (Ոսկ. ես.։)
Ի յիշատակ վաւերական յոքնաթշուառ եւ թարմատար անձինս եղկելւոյ. (Սարգ. յիշատ.։)
ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ. գ. Մատանի՝ նշանակ իշխանութեան. որ եւ լինի կնիք հաստատութեան. մատնի. եիւզիւք. իսկ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ ՄԱՏԱՆԻ ասի կնիքն.
Զվաւերականն մեծագին ածեալ ի մատն։ Զվաւերականն իւրովի եդ ի մատն նորա. (Ուռպ.։ Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)
Ի բոլորեսին յայն թուղթսն վաւերական մատանին վասակայ եդեալ էր. (Եղիշ. ՟Է։)
noble, grand;
— տէր, my lord, your lordship.
Վեհազգի ոմն իշխան վարազփերոժ անուն յառանշահեկն տոհմէ. (Կաղանկտ.։)
Յիշելով զտնանկացեալ վեհազն (կամ զուն կամ զին) որդեակն իւրեանց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
Զոր եսայիաս կանխաւ վերագոչեաց։ Վերագոչեմք առ քեզ տէր. (Շար.։)
Փառատրողական երգաբանութեամբ հոգէզուարճ նուագարանօք վերագոչեսցու՛ք. (Թէոդոր. կուս.։)
Ամբակում վերագոչէ, աստուած ի հարաւոյ եկեսցէ. (Զքր. կթ.։)
Տէր եւ աստուած վերագոչեաց զնա. (Նանայ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
ὐπεραίρα extollo, effero, attollo եւ այլն. Բարձեալ բերել կամ կրել. վերացուցանել. ի վեր մատուցանել.
Զաստըւած բոլորովին՝ մարմնով ի քեզ վերամբարձեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Վերամբառնան զնա յերկինս՝ տեսանել զամենայն սուրբս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Զստորանկեալս յոտս քո վերամբարձցես ամենաթագաւորին աստուծոյ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (կամ որպէս գրի, վերամբարձեսցես. գուցէ իբր՝ տացես վերամբառնալ)։)
ՎԵՐԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ. չ. ὐπερέχω antecello, emineo, efferor. Վերանալ. բարձրանալ. գերազանցել. ամբարտաւանիլ.
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զի՞նչ երկին եւ աստեղք, ունիցի՞ս ինչ արդեօք ասել վերամբարձեալդ, որ զառ ոտսդ անգիտանաս։ Յոլովք զրկին ի ձէնջ, մանաւանդ թէ ամենեքին՝ որոց վերամբառնայք. (Առ որս. է. ՟Ը։)
Վերամբարձեալքն քան զկարիս կարօտութեան. ասմենայն ազատք. (Պիտ.։)
Որք բաւականք են տեսանել զվերամբարձեալսն, լուսովն, զամենայն ասեն զաշխարհս ուռճալրացեալ. (Նիւս. կազմ.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
ա.նխ.մ. ռմկ. վըրայ, վըրան. պ. ֆէրա, զիպէր. յն. իբէ՛ր, էբի՛, էբանօ, իբէրա՛նօ. լտ. սու՛բէր. Արմատն է Վեր, ի վեր. Որ ինչ ի վերոյ եդեալ իցէ ներքոյ եղելոյն. ըստանձնեալն. յարեալն կամ ընդ մէջ անկեալն՝ ընդ վերինն եւ ընդ ստորինն, ընդ արտաքինն եւ ընդ ներքինն.
Ըստ միմեանց վերայ գրոյ. ամենայն ըստ գրոյ ի վերայ միմեանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ կարէր այնպէս համարձակ խուզել զվերայս (զ՝ի վերայս). (Կիր. պտմ.։)
Փակեմ զդուռն ի վերայս. ամենայն յետ ի ներքս մտանելոյս. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Ոչ որպէս ի վերայ էակացն, այսպէս ունի եւ ի վերայց ոչ էակացն։ Եւ ի վերայց արտաքոյ ամանակաց՝ նոյն բան է. ամենայն ի վերայ այնց՝ որք են, եւ այլն. (Պերիարմ.։)
Ռահ արքունաճեմ՝ վերայ ծովու քայլ. (Նար. տաղ.։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. տե՛ս ի կարգի տառիդ Ի դնեմք եւ աստ քանի մի օրինակս ոճով.
Յաւելին ցաւս ի ցաւոց վերայ։ Ի պատուոյն վերայ եւ այլ եւս պարգեւս մեծամեծս ի նմանէ գտանէր. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Այնպիսի սիրեաց աստուած զաշխարհ, զի զորդի իւր միածին եդ ի վերայ նորա. (Ագաթ.։)
Ի յաւանին վարդգիսի՝ որ ի վերայ քասաղ գետոյ. (Խոր. ՟Բ. 16։)
Ի ՎԵՐԱՅ ԿԱԼ կամ ՀԱՍԱՆԵԼ. ἑπίσταμαι . Խելամուտ լինել. վերահասու լինել. ըստուգել. ի միտ առնուլ.
Այսպէս մարիամ ամենայնի ի վերայ կացեալ։ Կալ ստուգութեամբ ի վերայ յայտնութեան. (Իգն.։)
Այլ վասն յովսէփու՝ թէ ունէր զհոգին աստուծոյ յանձին, զայն եւ փարաւոն հաս ի վերայ. յն. ըմբռնեաց, կամ հասկացաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. ի ձայնէս Վեր, որպէս իվերին կողման կամ կողմն, ներգոյական եւ տրական նշանակութեամբ. որ եւ ի յ. ἑπί, ἑφ’ super, supra. Տե՛ս եւ ի տառն Վ. վրայ, վըրան, դեպ ի վրայ.
Եդ ի վերայ իսահակայ, կամ սեղանոյ. կամ վիմի, աւազոյ։ Ի վերայ հնացեալ ձորձոյ։ Ի վերայ երեսաց երկրի թագաւորել ի վերայ իսրայէլի, կամ յուդայ։ Ածել անձրեւ, կամ ծագել զարեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց, կամ ի վերայ երկրի։ Գալ առ քեզ ի վերայ ջրոցս։ Ետես թզենի մի ի վերայ ճանապարհին։ Ի վերայ իմ հասին։ Իբրեւ ի վերայ աւազակի ելիք։ Յարիցէ ի վերայ նորա։ Հեղից ի վերայ ամենայն մարմնոյ, եւ այլն։ կամ
Յոյր վերայ տեսանիցես։ Յորոց վերայ աշտարակն անկաւ։ Հասեալ էին յաստուծոյ իրաւանցն վերայ.եւ այլն։
Եւ ինքն ի ճշմարտութեան վերայ չէ եւ հասեալ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յիրեանց վերայ կուտակալ. (Պիտ.։)
Խրատել զմեզ եօթնապատիկ ի վերայ մեղացն ձերոց. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Կոչեցին զմանուկն վայքաբովթ՝ ի վերայ տապանակին աստուծոյ, եւ ի վերայ սկեսրայրին նորա, եւ ի վերայ առն իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 21։ Զանձն իմ իսկ եդից ի վերայ քո։ Մեռանիլ ի վերայ ազգին. եւ այլն։)
Ի ՎԵՐԱՅ. մ. Ունիս տեսնել առընթեր բազում բայից. զոր օրինակ, Ի վերայ ածել, բերել, դնել, եւ այլն։
Եղիցի այս նշան հաւաստի՝ ձեռին ի վերայ դրութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
ἁναβαίνω, ἁναλαμβάνομαι ascendo ὐπερυψόομαι revelor ἁφίσταμαι extollor, elevor ἁπαίρομαι discedo ἁφαιρέομαι auferor. Ի վեր եւ ի վերայ ելանել. ամբառնալ. համբառնալ. բարձրանալ. եւ Բարձրամտիլ. եւ Ի բաց բառնիլ. մեկնիլ. եւ այլն. վեր ելլել. եւ վերնալ.
Վերացաւ աստուած յաբրաամէ։ Վերանայր ամպն ի խորանէ անտի։ Վերացաւ սիւն ամպոյն յերեսաց նոցա։ Վերանայր յերկինս։ Այս յիսուս՝ որ վերացաւն ի ձէնջ յերկինս։ Ի վերանալ գազանացն յերկրէ՝ վերանային եւ անիւքն։ Գոռոզութիւն նոցա ի պարանոցէ ձերմէ վերասցի։ Գուցէ ոչ վերանայցէ ձեռն նորա ի ձէնջ։ Հոգի տեառն վերացաւ ի սաւուղայ։ Դու միայն վերացեալ հպարտացեալ կաս ի վերայ մեր.եւ այլն։
Արեգակն ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. (Եզնիկ.։)
Ի վերայ ամենայն բարձրացելոց եւ վերացելոց։ Նստեալ յաթոռ բարձրութեան եւ վերացելոյ. (Ես. ՟Բ. 12. 13։ ՟Զ. 1։) cf. ՎԵՐԱՆԱՄ։
ՎԵՐԱՑԵԱԼ ասի՝ առ մեօք ըստ փիլիսոփայից տեսակ վերառեալ մտօք յենթակայէ. զր աստուածութիւն, մարդկութիւն, քաղցրութիւն, սպիտակութիւն, արադրութիւն, եւ այլն. ἁποσπασθείς, -έν abstractus, um.
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
ՎԵՐԱՌԵՄ ՎԵՐԱՌՆՈՒՄ. ἁναλαμβάνω percipio եւ այլն. Ի վեր առնուլ. եւ Յինքն առնուլ. ընդունել. ստանալ.
Վերառեր զանկեալն ի գլորմանէ։ Վերառեաց զաստուածային գլուխն ի ծնրադրութենէն. (Շար. Ժող. շիրակ.։)
Խոնարհեալ ի մերս՝ վերառեր զմարմին։ Առօղ բանն օծանէ զվերառեալ մարդկութիւն իւր։ Զոր վերառեաց մասն ի մեր հողանիւթ բնութենէս իբրեւ զշիւղ ձիթենւոյ։ Անդին յիջանել բանին յարգանդ սուրբ կուսին՝ վերառեաց ի կուսական համբարանէն մասն. (Շար.։ Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. մկրտ.։ Ժող. շիրակ.։)
Զդրամն արքայական գտի, վերառեալ յաղտից տղմոյ. (Տաղ.։)
Վերառեալ վկայօրէն զմարգարիտն հաւատոյ։ Վերառեալ պսակեսցէ զքեզ։ Զքոյոցդ ախորժակաց կնդրկաց պտղոց վերառեալ ընդ քեզ. (Շար.։ Զքր. կթ. եկեղ.։ Նար. ՟Ի։)
Վերառեալ ցնծան երկինք։ Վերառեալ տօնեմք. (Շար.) իմա՛ խայտալ եռանդեամբ. որպէս լտ. exulto. եւ ռմկ. ճխալ։
to raise, to lift on high, to set up;
— մտօք, to abstract.
Բազմացաւ ջուրն, եւ վերացոյց զտապանն։ Վերացուցեալ զգաւազանն՝ եհար զջուր գետոյն։ Վերացոյց սաւուղ զգեղարդն ի վերայ յովնաթանու։ Ի վերացուցանել տեառն զեղիա շարժմամբ յերկինս։ Վերացոյց զպսակն ի գլխյ իմմէ։ Վերացուցանիցե՞ս զվիշապն կարթիւ։ Եթէ վերացուցի ձեռն ի վերայ որբոյն։ Որ վերացոյց աջով իւրով զմովսէս։ Հոգի տեառն վերացոյց զիս եւ բարձրացոյց.եւ այլն։
Կամիմ առագաստ վերացուցանել։ Ի մշտնջենաւոր երանութիւնսն վերացուսցուք զմիտս հանաղ։ Վերացուցանէ զգովութիւն սամարացւոցն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Յճխ. ՟Ի։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Զկրկնաբանութիւն ի բաց վերացուցանէր։ Վերացո՛ յինէն զխեղդ վտանկից։ Աղաչեաց զաստուած, զի վերացուսցէ զբարկութիւն անողորմ արքային. (Վրք. ոսկ.։ Նար. ՟Լ՟Է։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ա.։)
providential;
— տեսչութիւն, Divine Providence.
Եղեալն վերին խնամօք կամ տեսչութեամբն աստուծոյ. նախախնամական.
Վերնախնամ տեսչութեամբ. (Շար.։)