evil-mindedness, ill-intention, malevolence, malignity;
cunning, wiliness, finesse.
κακόνοια mala mens, pravitas. Չարամիտն գոլ. չարախոհութիւն.
Զքրիստոսամարտիցն ի բաց դարձուցանելով չարամտութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայտ է թէ չարամտութեամբ գործես. (Մխ. առակ.։)
Արտաքսեաց զնա յիւրմէ տէրն իւր վասն չարամտութեան իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։
• = Պհլ. spandāramat կամ կրճատ [other alphabet] [arabic word] spandarmat «Երկրի դիք», փարսի bīm sipendārmed «հող, երկիր», պրս. ❇ sipandārmad ևամ si-pandārmud «Երկիր. 2. է անուն հրեշտակի միոջ, որ վերակացու է երկրի և ծառոց և անտառաց». (գործածւում է ծաև իբրև յա-տուկ անուն և սրանից են տառադարձուած ա-րամ. lspandarmē̄δ, արաբ. [arabic word] lsfan-dārmad)։ Զնդ. ❇ ❇ ︎ spənta. ārmaiti-բառն է, որ կազմուած է spənta-«սուրբ» (=ռուս. cвятьи «սուրբ» բառն է) և armaiti «իմաստութիւն» բա-ռերից. սրանով նշանակւում էր զրադաշ-տական կրօնի մէջ շատ յարգուած մի ոգի, Երկրի Ոգին, որ Արամազդի աղջիկը կամ հարսն էր և որի պահպանութեան տակ էր ռտնւում Երկիրը։ Դարձել է նաև ամսանուն, իբր համապատասխան յունիսի, որից փո-խառեալ է ասոր. [syriac word] spandarmad նոյն նշ.-Հիւբշ.։
• ՀՀԲ սպանդարամետ դնում է սպանդ ռառից։ ՆՀԲ սանդարամետ ի բառիցս սան կամ սանդ, դար, մէտ։ Lag. Ur-gesch. 1041 հյ. սպանդարամետ մեկ-նում է վերի ձևով, առանց յիշելու սան-դարամետ բառը։ Նոյնը նաև Muller SWAW 42, 254, որից Justi, Zendsp 5-Lag Ges. Abhd. 265, 293, Beitr. bktr. Lex. 45 աւելացնում է նաև սան-դարամետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօ-ռում է Էմին, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 290) և Ист. Aсохика 280, որ ընդունում է թէ մեր բառը Դ-Ե դա-րուն փոխառեալ է պրս. սաբենտամադ կամ էսբէնտարմադ «աշխարհի ոռե» ձևից։ Թէև Պարսից և հեթանոս Հայոց մէջ գործածւում էր նշանակելու համար աշխարհիս մաքուր և հնազանդ ոգին, բայց քրիստոնեայ հայոց մէջ բոլորո-վին հակառակ նշանակութիւն ստացաւ. այն է «դժոխային անդնդոց թագաւո-րութեան չար ոգին»։ Նոյն նիւթի վրայ տե՛ս նաև Կոստանեան, Հայ հեթ. կրօ-նը, էջմիածին, էջ 28-31։ Հիւնք. և Թի-րեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208 ըստ Էմինի։ Հիւբշ. էջ 73-74 Սպան-դարամետ (իբր յատուկ անուն) մեկ-նում է վերի ձևով, բայց չի ընդունում սանդարամետ բառը՝ ձևի և նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառով։ Աւե-լի յետոյ ընդունել է նաև սանդարամետ բառի նոյնութիւնը՝ ըստ Meillet REA 1, 235։ Բառիս վրայ ընդարձակ մի քըն-նութիւն ունի Վարդանեան ՀԱ 1928, 457-62.
• ԳՒՌ.-Մշ. սանտարամեդ։
Սանդարամետիցն հոյլք. (Շ. տաղ.։)
Զարհուրեալ դողային դասք սանդարամետիցն. (Շար.։)
Իջուցի զնա ի դժոխս ընդ իջեալսն ի դուբ. եւ մխիթարէին զնա ի սանդ արամետսն ամենայն ծառք փափկութեան. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 16։)
Բախեաց զթանձրութիւն լայնատարած գետնոյս, եւ մեծ եւ անչափ թնդիւնք հնչեցին ի սանդարամետս անդնդոց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Ագաթ.։ Շար.։)
Պատուանդան ոտից նորա երկիրս է, այլ հասու է զօրութիւն նորա մինչեւ յանդունդս սանդարամետի. (Կոչ. ՟Ղ։)
Երկիր բնութեամբ զստորին կողմն սանդարամետաց ունի։ Ի ներքոյ ընդարձակ սանդարամետացն երկրի. (Վեցօր. ՟Ա։)
Իջին գիտունք ի ներքին սանդարամետս երկրի. (Եփր. թագ.։)
Որ ի սանդարամետսն՝ սերապեայ աստուածն էր, հրաման պատասխանւոյ առնէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Թնդմամբ յանդնդէն՝ սանդարամետէն՝ ի հնչման ձայնէն. (Գանձ.։)
Կամ ա. որպէս Սանդարամետական. եւ Սանդարամետապետ.
Մի՛ ի չար ուղխից սանդարամետին զրահեղեղ սատակմամբ ողողեսջիք։ Հարկեցայ ես խնդրել ելս հրաման թողութեան յոստիկանէն, որպէս ոմն երբեմն ի սանդարամետէն պրոդորիադայ. (Յհ. կթ.։)
Tartarus, hell;
—ք երկրի, the deep caverns of the earth, abyss, hell, pit.
cf. Սանդարամետային.
χθόνιος terrestris καταχθόνιος, ἁποχθόνιος, κατώτατος subterraneus, infernus, infernalis, inferi, mortui. Բնակիչ սանդարամետաց. անդնդային. ստորերկրեայ. եւ Ստորայինք. դժոխայինք. լիմպոսականք. մեռեալք համօրէն.
Երկնաւորաց, եւ երկրաւորաց, եւ սանդարամետականաց. (Փիլիպ. ՟Բ. 10.)
Սանդարամետական ննջեցեալքն։ Այնոցիկ՝ որ յերկրիս են, եւ սանդարամետականացն։ Ջուրք վերինք, եւ ջուրք ստորինք սանդարամետականք. (Ագաթ. Փիլ. լին. ՟Դ. 121։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Երկոտասանիցն աստուածոց ... եւ սանդարամետականացն, եւ այնոցիկ՝ որչափ երկնային աստուծո մականուանել. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Այնոցիկ՝ որ ընդ երկրաւ են աստուածոցն ... բագինս սանդարամետականաց. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
Պատկառեմ ասել, թէ եւ ընդ սանդարամետականին կապեցաւ։ Յերկնայնոց եւ ի ստորնայնոց, եւ ի սանդարամետականաց մեռելոց. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
Փրկիչն զլեգէոնն (ի խոզսն), եւ այնու խեղդեալ ի ծովն՝ սանդարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Է։)
Սանդարամետական եղեալ՝ յերկիր թաղես զգոյսդ, զի հաղորդ սանդարամետականին լինիցիս. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Քուրմն դելփեայ կերեալ ի զոհիցն, եւ արբեալ ի սանդարամետական ջրոցն՝ ասէ ցպիլիպպոս. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կամ գ. որպէս Սանդարամետք.
Գուցէ ի սասնամանէ երկրի վերապատառումն լինիցի սանդարամետականացն. (Նոննոս.։)
tartarean, hellish, infernal, satanical, devilish;
— դիք, the infernal divinities;
— տօնք, dionysia, dionysiaca.
Դելփիս հարցուկ դիւթն ճաշակեալ ի կաստեղան վտակէն սանդարամետանոյն. յն. ի բոլոր ըմպելւոյն սանդարամետական պատգամին. (Պտմ. աղեքս.։)
Շինեցին տաճար սերապեայ սանդարամետային աստուծոյն։ Երեւեցաւ յերազի սանդարամետայինն սերապիս. (Կեչառ. աղեքս.։)
demons, devils, the damned, souls of the dead, shades, spirits.
cf. Սանդարապետ.
ՍԱՆԴԱՐԱՄԵՏԱՊԵՏ կամ ՍԱՆԴԱՐԱՊԵՏ. Δήμητρα Ceres. որ եւ ԴԵՄԵՏՐԷ չաստուածուհի երկրի. Պետ սանդարամետաց. իշխան դժոխոց, կամ շահապետ գերեզմանաց, դիք ստորերկրեայք. Երկիր, հող.
Ոչ խնդրեալ հրաման պատասխանւոյ ի սանդարամետապետէն (կամ սանդարամետէն) պրոգէիդայ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
cf. Թանձրամած.
Ի ծագել աստուածային ճառագայթիցն՝ փարատեցոյց զխաւար թանձրամած եւ ստուարամած. (Լծ. կոչ. ՟Ձ.) (տպ. ստուերամած)։
half-witted;
fanatic;
cf. Յիմար.
Յիմար մտօք. անմիտ. մոլարամիտ.
Յիմարամիտն այն Ապողինար. (Յհ. իմ. երեւ.։)
voluntary, well disposed, ready to, eager, ardent.
Յօժարամիտ լինել քեզ յայսմ ամենայնի։ Պարզ սրտիւք յօժարամիտք եղեաք յայսմ ամենայնի։ Եղեալ առ քեզ յօժարամիտ (ի նուէրս). (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 14. 17։)
Զի գո՛նեա այժմ յօժարամիտք լիցին։ Զմանկունս ուսման ի փոյթ սորին յօժարամիտ արարաք. (Ոսկ. հռ.։ Երզն. քեր.։)
Որպէս առաջնորդն յօժարամիտ է առաջնորդել յամենայնի եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)
Յօժարամիտ կամօք փութալ, կամ պատրաստական լինել, կամ ոգորիլ, կամ զհետ գնալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Թ։ Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Յօժարամտաբար.
voluntarily, spontaneously, willingly, with good will, heartily.
Յօժարամտաբար առնուլ փող, ազդ առնել. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
goodwill, entire disposition, inclination, devotion, eagerness.
Վկայէ փենեհէզ, որ անուանեցաւ յօժարամտութեամբն։ Գովիցէք զյօժարամտութեան օրէնս. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Գ։)
Զյօժարամտութիւնն (կամ զյօժարմտութիւնն) միայն ոչ բռնադատել, զի մի՛ ի հարկէ իցէ ձեր փրկութիւնն. (Եփր. գալստ.։)
Բոլոր յօժարամտութեամբ՝ ախորժելով եղեւ զհետ. (Պիտ.։)
Յորդորական զբանսն առաջի դնէ՝ առ ի յարուցանել զյօժարամտութիւն նոցա. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Առաքինութիւնն յօժարութեամբ, եւ ոչ ի հարկէ լինի, եւ յօժարամտութիւն ի քէն կատարի. (Մաշկ.։)
very solid, firm;
thick;
dark, obscure;
յարամրի ի ներքո մտանել, to obtrude or introduce oneself by stealth, to insinuate or worm oneself into.
• տե՛ս Արամուր։
Մատուցեալ ի գերեզմանս բռեալս, ոսկերս յարամուրս գտանիցես. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Առաքեցից զձեզ ընդ ամենայն տիեզերս, որք յար ի յարամրի եւ ի չարի իսկ կայցեն։ Ի հոգոցն պատրանաց ի բազում յարամրի եւ ի միգի կան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16. 20։)
Զնոսա սպրդողս անուանէ, որ կերպարանին եւ նեղին յարամրի առ մեզ ի ներքս մտանել։ Զկերպարանս աստուածպաշտութեան, եւ առաքինութեան զգեցեալք՝ յարամրի ի ներքս մտանեն. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
to interlace, to interweave, to intertwine, to lace, to join, to unite.
συμπλέκω, περιπλέκω, συνάπτω complico, connecto, conjungo περιελίσσω revolvo. Յարամանել. ընդելուզանել. յեռուլ. ներհիւսել. ոլորել. փաթութել. շաղապատել. զուգել. միաւորել. նիւթել.
Շարամանել զխորհուրդս, կամ մտածութիւնս, առաջարկութիւնս, բանս, եւ այլն. (Առ որս.։ Նիւս.։ Աթ.։ Մագ.։)
Ոլորէ զբանն մանուածով, շարամանալով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)
Շարամանեաց ընդ բնաւորականսն զանձնականսն ... ընդ անձնականին շարամանեցաւ անձնականն։ Շարամանի ընդ ճառեցելոյն անճառելին։ Շարամանեալ եւ խառնեալ էին բնութիւնքն աստուածութեանն եւ մարդկութեանն։ Շարամանեալ է յաննմանից բնութիւնս, ի հոգւոյ ասեմ եւ ի մարմնոյ։ Բանական մտացս երեք զօրութիւն ընդ միմեանս շարամանեալ (որոյ է օրինակ առասանն). (Նիւս.։ Զքր. կթ.։ Պրպմ.։ Լմբ. ժղ.։)
Տեսանե՞ս զսէրն աստուծոյ շաղկապեալ ընդ մերումս, եւ իբր զգէսս ինչ շարամանեալ։ առնուլ զոսկետեսակն տպազիովն, եւ շարամանել ի թագի նորա։ Երկուս ձարս շարամանեալս ի խոտոյ։ Շարամանէ ընդ միմեանս զբարեգործութիւնն եւ զուրախութիւնն։ Եւ այսոքիկ բազում անգամ շարամանեալք (յանհունս)։ Պա՛րտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ եւ ծաղկեալ եւ շարամանեալ ամենայն ձեւովք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. ժղ.։ Պերիարմ.։ Պիտ.։)
Գործել զնա, եւ պահել. առաջինն զաշխատութիւն, եւ երկրորդն զհոգեալն շարամանեալ ունի։ զուարխութիւնն՝ որ չարութեամբն է շարամանեալ առ սուգ եւ տրտմութիւն՝ ի բաց հալածել։ Մէջն՝ ի միմեանց ընկալեալ, եւ շարամանեալ ընդ միմեանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որ խեղդէ զորբ մանուկ՝ վաշխք հայրենիք շարամանեալք իբրեւ զօձս. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Մի՛ շարամանեսցիս ընդ կենցաղոյս իրս, որպէս զի զօրավարին հաճոյասցիս. (Բրս. հայեաց.։)
Սիրոյն գնտակօք շարամանեալ ընդ աստուածային եւ ընդ անարատ կեանսն. (Նիւս. երգ.։)
Զուգաւորեալ շարամանին նորպատուիրանք ընդ հնոյն. (Վրթ. քերթ.։)
entwining, interweaving.
Է ինչ՝ որ ըստ շարամանութեան ասի, եւ է ինչ՝ որ առանց շարամանութեան. արդ ըստ շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ ընթանայ, մարդ յաղթէ. իսկ առանց շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ, արջառ. ընթանայ, յաղթէ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Անխառն յամենայն նիւթոյ շարամանութենէ (հոգեղէնն)։ Ձեռնկալութիւն ձիթոյ՝ շարամանութեամբ նիւթոյ պատրուկի ընդ նոյն զանգլոյ։ Հնոյ կտակին ընդ նորոյս շարամանութիւն։ Շարամանութիւն ոսկերաց (ի մարմնի)։ Չարչարելի ի տկարութենէ, այսինքն ի մարմնոյ շարամանութենէ. (Նիւս. բն.։ Նար. ղգ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. ժղ.։ Աթ. ՟Ա։)
Ողբերգական շարամանութեամբ յարամանել նորագոյն բանս։ Ի բանաստեղծութիւնս հզօր գոլով, եւ պերճ եւ պաճոյճ շարամանութեամբ. (Մագ. ՟Զ. եւ Մագ. մանուչ.։)
Չափ են վանկքն, որով շարամանութիւն բանին չափի. (Երզն. քեր.։)
Անդրէաս եղբայր մագնոսի եպիսկոպոսի զշարամանութիւն տոմարաց յօրինէր. (Շիր. քրոն.։)
Զի՞նչ չուանքն՝ որ խզեցան. շաղկապք եւ շարամանութիւնք մեր առ աստուած հաւատոյ եւ սիրոյ։ Կնճիռն մեղքն են, որ բազում կրկնուածս եւ շարամանութիւնս ունին. (Գէ. ես.։)
adherence.
Շարամերձութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Սահմ. ՟Ը։)
Զի սմա բեւեռեցելոյնզ բազկատարած շարամերձութեամբ. (Թէոդոր. խչ.։)
Այր եւ կին էին ովկիանոս եւ թետիտ. ի ձեռն միջնորդութեան հեռիայ եղեւ շարամերձութիւն սոցունց եւ սիրելութիւն. (Նոննոս.։)
sugar-basin.
cf. Վեցդարեան.
reprobate, cast out, rejected, thrown out;
disowned, disapproved.
Որպէս Տարամերժեալ. երեսէ ձգած, հեռու մնացած.
Գալ յօգնութիւն տարամերժին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
to cast out, to reject, to reprobate;
to expel, to drive away;
to disown, to disapprove.
Զմեզ յաստուծոյ ծառայութենէ տարամերժէ. (Երզն. մտթ.։)
Տարամերժեալ յուդաս ի յօրէն փոքու. (Շար.։)
Զի մի՛ տարամերժեսցի ի ճշմարիտ կենացն։ Տարամերժեալս քան գծայգան ... զտարամերժեալ գերիս ազատեալ։ Տարամերժօղ հերձուածողաց. (Անան. ի պետր.։ Նար.։ Շ. եդես.։)
Խոտեալ եւ տարամերժեալ ի բնութենէ (ներքինին). (Սանահն.։)
Որ ոչ տարամերժեաց ի նոցանէ զայնքան եւ զայնպիսի այր երեւելի. (Վրք. ածաբ.։)
Զտարամերժեալ հոգին վերստին միաւորեաց. (Նանայ.։)
Մինչեւ տարամերժեալ օրն անցանէր, եւ մերձ լինէր առ երեկոյն. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր. Տարամերժեալ։
reprobation.
senseless, foolish.
Ո՛վ տարամիտք՝ ո՞րպէս հաւանեցոյց այր մի նուաստ. (Ոսկ. գծ.։)
foolishness.
Ի ձեռն սոցա՝ ամենայն մարդկան ազգի ահա զտարամտութենէն ամբաստան լինելով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
weak-minded, poor-spirited, dull-witted, imbecile.
Որ դիւրաւ հաւատայ նոցա, տկարամիտ է. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Կանայք էին տկարամիտք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Մատռուակ կորստեան ոգւոց ամենայն տկարամիտ անձանց։ Տհկարամիտհերձուածողքն. (Փարպ.։ Շ. ՟ա. յհ. հդ։ Լմբ. իմ.։)
Տկարամիտ կարծեօք. (Վրդն. պտմ.։)
weak-mindedness, slowness, stupidity, dulness, imbecility.
Անհաւատալի իմում տկարամտութեանս կարծեցեալ։ Ըստ տկարամտութեանմերոյ ոչ եղեաք բաւական յիշել զբովանդակն ի կարգի. (Փարպ.։)
Այսու երդմամբս հաստատեաց զտկարամտութիւն մեր ի յոյս նորին փրկագործութեանն. (Լմբ. սղ.։)
Վասն հրէական ազգին տկարամտութեան, եւ առ ի գիրն միայն լպրշութեան. (Վահր. համբ.։)
to die in a foreign land or country, to die abroad.
Լինի օտարամահ, եւ ոչ տեսանէ զտուն. Զօտարամահն իւր լինել։ Քահանայք եւ կրօնաւորք եղեն օտարամահք. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։ Յհ. կթ.։ Ուռհ.։)
inhospitable.
Եգիպտական ազգն՝ օտարամերժք, եւ հիւատեացք. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Օտարախոհ;
singular, whimsical.
Ոչ այնհիսի ինչ պահապանս՝ որ յանկէին ի նա, այլ հակառակորդս եւ օտարամիտս. (Ոսկ. ես.։)
adventitious, foreign.
Օտարամուտ մարդ ոք մտեալ (անդր) ի գրնանային աւուրսն՝ հիւանդանայ. (Կաղանկտ.։)
Չի՛ք ի նմա սէր օտարամուտ։ Բերին զհուրն օտարամուտ. (Մծբ. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Թ։)
cross-shaped distaff.
Ի տեղի արօտական ըզտուցն գտանէր զհնացեալ ստեւն, եւ առեալ զայն փայտիւ նիւթէր քարամանիւ, եւ տայր ի խորանաբնակ հովիւսն. եւ նոքա արարին զնիւթն զայն նմա հանդերձ զօրէն քրձի. եւ ի նմին հատեալ օձիս՝ ագանէր քրձազգեաց լինելով. (Եպիփ. ծն.։)
rough, unpolished;
hard.
Քարինս անտաշս։ Քարամբք անտաշիւք։ Շինեաց յանտաշից։ Եբեր փայտ անտաշ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. ՟Զ. ՟Է. ՟Ժ։)
sagacious, shrewd, judicious;
sensible, prudent, cautious;
wary, subtil, sly, crafty;
ingenious, skilful;
— քաղաքավարութիւն, sagacious policy;
sly conduct.
πανούργος, φρόνιμος callidus, vafer, sollers, astutus, prudens. Ոյր խոր է գիտութիւն մտաց. ճարտարամիտ. խոհական. իմաստուն. հանճարեղ. հնարիմաց. կանխապէս. եւ Խորամանկ. խելացի, վարպետորդի.
cf. Խուժ.
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Մեկնեալ ի մորթոյն իւրաքանչիւր հեր առ միմեանս չարամանեալ խռուանայ ցրտացեալ. (Պղատ. տիմ.) յն. συμπιλέομαι . ռմկ. քէլէ կտրիլ. cogor, coalesco.
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդեալ ի ծովն՝ սադարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
ԿԱՇԱՌ ԽԹԵԼ. Կաշառ տալ՝ յարամրի ի ներքս մուծանելով. Ձեռքը ստակ սխմել՝ կաշառելու համար.
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Ի խխնջիւնից զազրատեսից երփներանգ որակ ծիրանւոյ։ Որ էր ներկեալ արամբ խըխընջիւնաց զգեստ թագաւորական. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
frown, wrinkle, knitting of the hrows, scowling, pouting, sulkiness, sulks, wry face;
vexation, sorrow, melancholy.
Փորուած այրի՝ դժուարամու դրամբք, եւ անհամբոյր առ ի բնակել սակս քարաժեռ Խոժոռութեանն. (Յհ. կթ.։)
patience, long-suffering;
power, strength;
hardihood, boldness;
— ունել, առնել, to be patient, to endure suffering, to tolerate, to sustain, to bear, to suffer, to support;
— ունել արտասուաց, to withhold one's tears;
— ունել պաշարման, to sustain a siege;
մեզ առ նոսա մերձենալ ոչ գոյր —, it was impossible for us to approach them;
ոչ ունիմ — ի նայելոյ, I cannot refrain from looking at, or contemplating him;
չկալան — ճշմարտութեան, they could not endure or suffer the truth.
Գիտաց՝ թէ ոչ կարամ ժոյժ ունել նմա. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 25։)
fulness, plenitude;
— արկանել, to fill a ditch;
լրիւ իւրով, totally, entirely, completely;
ապականել զերկիրն լրիւ իւրով, to lay waste the land;
to desolate the land in the fulness thereof;
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով, the earth is the Lord's and all that therein is.
յարեւելից կողմանէ քաղաքին լիր արկեալ՝ մեծացոյց զքաղաքն։ Լիր արկեալ միջի տեղւոյն՝ խառնէր ի քաղաքն։ Սա արկ լիր անջրպետութեան, որ ընդ քաղաքն եւ ընդ մեհեանն արամազդայ էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Լողամ.
ԼՈՂԵԼ. ն. Առեւել ռամկօրէն՝ է Ողորկել զտանիս եւ զկալն գլանաձեւ քարամբ, որ կոչի լող քար.
Jupiter, Jove (planet)
Ζεύς սեռ. Διός Juppiter սեռ. Jovis. (Որպէս թէ թնգ լուսնի՝ գեր ի վերոյ քան զնա, կամ լուսնովն թագազարդ. ըստ Հին բռ. լուսակիր, կամ լուսաւոր) Մին ի մոլորակաց բարձրագունից՝ լուսանշոյլ յետ արուսեկի. որ եւ ի կարդս դից հեթանոսաց իբր թագաւոր եւ հայր չաստուածոց. այն է արամազդ կամ զեւս.
taciturn, silent, quiet;
solitary, retired.
Վասն հրէականն ազգի տկարամտութեան, եւ առ ի գիրն միայն լպրշութեան Վահր. (յայտն.։)
that weeps, plaintive, mournful, dreary, sad;
groaning, moaning, wailing;
—ք, female mourners, hired female weepers at funerals, mutes;
—ն, faculty of weeping.
Արգելէք զլալականս։ արհամարհեցէ՛ք զեղարամարս լալականաց. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
cf. Լեարդ.
winged, that has wings.
Վասն թեւաւոր օձիցն խարամանեաց՝ որ էին անդ. (Եփր. ել.։)
sound, noise, detonation;
sound of bells, gingle, clatter;
crash;
թնդիւն արձակել, to resound, to make a noise;
թնդմամբ հարկանիլ, to be perturbed by the uproar, to be alarmed or frightened;
— սրտի, palpitation, throbbing of the heart;
թնդիւն երակի, throbbing, beating, pulsation;
զննել զթնդիւննս երակի, to feel the pulse;
թնդիւն, կայթիւն ձեռաց, clapping;
թնդիւն, դոփիւն ոտից, tramp, trampling;
թնդիւն ժամացուցի, tick, tick-tack;
թնդիւն, գանգիւն զանգակաց, peal;
թնդիւն, բաղխիւն դրան, slam, bang;
թնդիւն, շաչիւն կառաց, rattling;
թնդիւն, թմբիւն, գոռոչ որոտման, peal of thunder, thundering noise, rumbling, roll;
թնդիւն, դափիւն թմբկի, roll;
թնդիւն, շառաչիւն զինուց, clash, clang;
թնդիւն, բոմբիւն հրետից, boom;
թնդիւն, շկահիւն գնդակաց (հրազինուց), whiz.
Թնդմամբ յանդընդէն՝ սանդարամետէն ի հնչման ձայնէն։ Եւ ընդ ձայնին ահեղ թնդման, եւ այլն. (Գանձ.։)
cf. Թնդիւն.
Թնդմամբ յանդընդէն՝ սանդարամետէն ի հնչման ձայնէն։ Եւ ընդ ձայնին ահեղ թնդման, եւ այլն. (Գանձ.։)
descended from Togarmah, Armenian.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
cf. Թորգոմածին.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
cf. Թորգոմածին.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
medley, confusion, disorder, chaos;
disturbance, perturbation, tumult;
profanation;
coition, copulation;
conjunction.
bringing darkness, tenebrous.
Բերօղ զխաւար. խաւարեցուցիչ. եւ Բերօղյինքեան զխաւար, խաւարամած.
dark, gloomy, dismal, sad;
— լինել, to become darkened, or obscured;
— խափնուլ, to become blind.
Զգածեալ խաւարաւ. խաւարազգեաց. խաւարամած. խաւարեալ. խաւարային մթագտին. (իրօք կամ նմանութեամբ)
play, game;
recreation, pastime, amusement, sport;
fun, joke, raillery, pleasantery, mockery;
mummery, foolery;
games;
scene, stage, theatre;
*song, air;
սէր խաղուց, gambling, gaming;
խաղք Ողոմպիայ, Olympic games;
խաղք ըմբշամարտից, wrestling;
գնդակ խաղ, the game of tennis;
խաղ կճեայ գնդակաց, game of marbles;
խաղ նարտի, backgammon;
խաղ աղիւսակի, draughts;
խաղ սատրնջոյ, chess;
խաղ աչկապուկի, blind man's buff;
խաղ թղթոյ, card-playing;
cf. Թուղթ;
խաղ բախտի, game of chance;
խաղ բառից, a pun, play upon words;
չլինել կամակ ի խաղ, to be in no mood for sport, not to be in a sporting mood;
ի խաղ հատանիլ, զակատիլ ի խաղս, to abandon oneself to amusements;
ի խաղ մտանե, to join a game;
to sit down to play;
լինել յաջողակ ի խաղի, to have a good game;
to hare a good-hand (cards), to be a lucky player;
լինել դժբաղդ ի խաղի, to have ill luck at play;
կորուսանել ի խաղի, to play or to gamble away;
վատնել զամենայն ի խաղի, to gamble away one's fortune, to lose ones' fortune by gambling;
դադարել ի խաղի, to leave off playing;
խաղ համարել, to take as a joke;
չեն ինչ խաղոյ, it is not to be trifled with, it is no joke;
— խաղ առնել զոք, ընդ խաղ արկանել, to ridicule, to deride, to mock, to make sport or mockery of, to laugh at a person;
ընդ խաղ առնել, to rally, to joke with, to jest with;
to turn to ridicule;
ընդ խաղ, ընդ խաղս, for fun, in jest, for a joke, jestingly;
ո՛րչափ խաղացի ընդ նոսա, how many tricks I played on them ! թո՛յլ տուր անդ զխաղդ, թո՛ղ զխաղդ, joking apart, in good earnest;
խաղ կանչել, to sing a song.
a note.
ՈՐՄԶԴԱՊԷՍ ԽԱՂ. Խաղ որպէս ի պատիւ արամազդայ.
shore, side of a river;
meadow;
marsh, moor;
gulf, roadstead;
division, pigeon-hole.
ՈՐՄԶԴԱՊԷՍ ԽԱՂ. Խաղ որպէս ի պատիւ արամազդայ.
playfellow, playmate.
Ովարիստէսն ըմպակից եւ խաղակից նշանակէ գոլ արամազդայ. (Պղատ. մինովս.։)
self-produced, natural;
that produces naturally.
Պարսպեալ ինքնաբոյս քարամբք. (Պտմ. աղեքս.։)
to humble or abase one's self, to be humble.
ԽՈՆԱՐՀԱՄՏԵԼ. ταπεινοφρονέω humilior, summissionem adhibeo. Խոնարամիտ լինել. խոնարհութեամբ քաղաքավարիլ. խոնարհիլ.
before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
Կրկին ուրեմն կերակուր դնէ առաջի աստուածայինն իմաստութիւն. զմինն հաստատուն եւ յարամնայ, իսկ զմիւսն խոնաւուտ եւ առաջիհեղուկ. (Դիոն. թղթ. Թ։)
liberal, noble, generous, magnanimous;
ingenious, intelligent.
, իբր ռմկ. Ազատական. φιλοτιμώτερος. liberalior. պատուասիրօղ այլոց. մեծանձն եւ առատաձեռն. յօժարամիտ. բարի եւ բարերար.
to abound, to increase, to augment;
to overflow;
to run over;
to be bountiful, generous;
to be proud;
to be angry, to be in a passion.
ἁγαθοποιέω, benefacio, φιλοτιμέομαι, munificentia inclaresco, largior. Առատաձեռն լինել. բարերարել. պատուասիրել. գուն գործել ի բարեգործել. յօժարամիտ լինել.
abundantly, superabundantly, copiously, plentifully, liberally, greatly, nobly, richly, splendidly;
profusely;
fruitfully.
πλουσίως, δαψιλῆ, φιλοτίμως abundanter, copiose, ample, magnifice. Առատաբար. ճոխաբար, կամ լիով. յորդութեամբ. կամ Պատուասիրաբար. յօժարամտութեամբ. (Տե՛ս Կող. ՟Գ. 16։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 17։ Յկ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. հետ. ՟Ա. 11։)
cf. Աստուածազգեաց.
Զի մի՛ աստուածազգեստ իմանայցի Քրիստոս։ Ոչ բնակեալ ի մարդում եւ աստուածազգեստ, որպէս զայլսն՝ որք եղեն հաղորդ աստուածութեան նորա. (Պարամպմ. ՟Խ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։ Զայսոսիկ գրէ կիւրեղ ընդդէմ նեստորի. իսկ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ. յուշ առնէ, թէ երբեմն ապողինարիտք չառնուին յանձն ասել զՔրիստոս աստուածազգեստ, այլ միայն մարմնազգեստ, զի չնդունէին զանձնաւորական միաւորութիւն աստուածութեան ընդ մարդկութեան։)
that lives or dwells together, neighbouring, adjacent.
Յամուսնութիւնս եւ ի զուգաբնակութիւնս շարամերձեսցին. (Ճ. ՟Ա.։)
alike, equal, same;
spouse (man or woman).
to join together, to couple, to pair, to match, to tie or put two by two, to unite, to join;
to liken, to compare;
to marry, to join in wedlock.
Զուգաւորեալ շարամանին նոր պատուիրանք ընդ հնոյն. (Վրթ. քերթ.։)
conjunction, union;
coition, embrace;
parity, equality;
the equinox;
relation, connexion;
union, match, marriage;
երջանիկ — դարնայնոյ ընդ աշնան, happy union of spring and autumn.
strong, vigorousi;
powerful;
energetic, pathetic;
possible, efficacious;
valorous.
commensal, mess-mate.
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
Ընդ ամենայն ջերմագութ հարամբ անցանէ այս բան. այսինքն զամենայն հարամբ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
reading;
lectureship, order of lecturers in the church.
to founder, to sink, to be plunged;
to lose one's self;
— ի քնոյ, to sleep soundly;
յանհնարին արամութիւն, յանմխիթար սուգ —, to abandon one's self to melancholy, to be plunged in inconsolable grief;
— ի ծով փափկութեանց, to swim in pleasure, in delight;
ի նախանձ —, to envy, to be jealous of.
to inter, to bury, to entomb, to inhume;
to bury in the ground, to pay the last honours;
to hide.
Թաղեսցեն զնոսա քարամբք պարսաքարաց. (Զաք. ՟Թ. 15։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
inhabitant of heaven.
Երկնաքաղաքացի արամբն պօղոսիւ. (Փարպ.։)
seven;
— անգամ, — times, many times.
Երեք, եւ եօթեանքն (կամ եօթանքն) առ ոչ մի ինչ հասարակ սահման շարամօտին. (Արիստ. քանակ.։)
heptagon.
Եօթնանկիւնքն յեռանկեանցն բաղկացեալք։ Յարամանեալ յեօթնանկիւնսն պատկանին. (Մագ. ՟Խ՟Բ. եւ ՟Ը։)