fraudulent;
deceitful, false, illusory, insidious, sophistical.
ԽԱԲԵՊԱՏԻՐ կամ ԽԱԲԷՊԱՏԻՐ. խաբէական եւ պատիր.
Կուռք խաբեպատիրք ստութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
խորամանկեցան պաշարաւն, եւ խաբէպատիր զգեստիւն, եւ սուտ բանիւք. (Եփր. յես.։)
Դիտէր զարքայն դավիթ՝ թէ յորում վայրի անկցի՝ ի վերա նորա խաբեպատիր գեղովն իւրով. (Եփր. թագ.։)
fraud, knavery;
deceit, cheat, fallacy, trick, artifice, rogu-ishness, imposture, deception;
chicanery, dissimulation;
villainy, dishonesty;
— ի խաղու, cheat, a cheating trick.
ἁπάτη, πτερνισμός deceptio, fraus, supplantatio ἕμπαιγμα , χλευή illusio, ludificatio ψεύδος mendacium. Խաբ. խաբանք. պատրանք. դաւ. նենգութիւն. դաւաճանութիւն. ստութիւն. կեղծաւորութիւն. մոլորութիւն. ծաղր. խաղ. տես (Սղ. ՟Խ. 10։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 10։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 7։ Ես. ՟Խ՟Դ. 20։ ՟Կ՟Զ. 4։ Յհ. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Ա. Յհ. ՟Դ. 6։)
Խորամանկ խաբէութեամբ. (Եղիշ. ՟Դ։)
Նենգապատիրն խաբէութեամբ. (Պիտ.։)
Ի խաբեութիւն մտաց զինքն զինեալ. (Յհ. կթ.։)
Այն խաբէութիւն՝ որ մտացն է, չարագոյն է քան զայն, որ ի պատրանացն է. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Որպէս աշակերտեացն ի մոլար խաբէութիւնն. (Եղիշ. ՟Դ։)
to be cheated, deceived;
to be laughed to scorn, to be jeered at.
deceitful, fallacious;
seducing, insinuating.
ἑξαπατῶν decipiens, deceptor. Խաբօղ, որ խաբէ, կամ խաբեաց. պատրիչ. մոլորեցուցիչ.
Աստուած արար զերկինս եւ զերկիր, եւ ոչ եթե հրեշտակք, որպէս խաբիչք ձեր քարոզեն. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Խաբիչք զնոսա ի պատիւն ապաստան արարին. (Ոսկ. գաղ.։)
Երեքեան դուք խաբիչք. (ՃՃ.։)
Զառաջին չարացեալն խաբիչք. (Վրդն. երգ.։)
cf. Խաբու.
խաբու. խաբիչ. խաբող. (գտանի գրեալ եւ խաբուսակ). Իբրեւ զխաբուսիկն (կամ խաբողիկն) յակոբ. Կոչ. ՟Է։ Խաբուսիկ եւ զամենայն մարդ խաբէ։ Հակառակաբան, ոխակալ, եւ խաբուսիկ. (Ախտարք.։)
deceitful;
deceiver.
Կին խաբող, կամ խաբեբայ.
Զի երեւեսցիս մարդկան առաքինի եւ պահող, խաբուհի, եւ խորամանկ կեղծաւոր. (Ճ. ՟Ա.։)
cyanogen.
primrose;
cowslip.
with the head.
snail;
suit of rooms or buildings.
• , ի-ա հլ. «խղունջ» Ոսկիփ. Բրս. մրկ. 338 (գրծ. խալիզոնաւ)։
• = Առար. [arabic word] halazūn (օսմանեան արտասանութեամբ halezon) «խղունջ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 619). բուն ծագման մասին տե՛ս խղունջն։
• ՆՀԲ սխալ հասկանալով բառիս վկա-յութիւնը, մեկնում է «միջամէջ սենեակք արքունեաց կամ խխունջ»։ Բայց յետոյ, յաւելուածի մէջ ուղղում է և մեևնում «որպէս արաբ. հալէզուն, խխունջ»։ Ու-ղիղ է մեկնում նաև ՋԲ։ Ըստ այսմ սը-խալ է ԱԲ, որ դնում է «խխունջ. 2. խը-խընջաձև մէջէմէջ շէնք»։
• ԳՒՌ.-Հճ. խալիզոն «խղունջ», Զթ. խէօ-լիւզիւն «խղունջ, մողէս»։
անուն ծաղկի յարաբիա. (Խոր. աշխարհ.։)
թուի միջամէջ սենեակք արքունեաց. կամ Կողինջ. խխունջ. արուսէկ.
Եղեւ ականջն ըստ օրինակի խալիզոնի՝ դրամբք շրջմամբ հնգօք. զի իբրեւ առ թագաւոր հանդարտութեամբ մտցեն բանք եւ ձայնք, եւ մի անզգուշաբար. (Ոսկիփոր.։)
Ուղիղ է երկրորդ մեկնութիւն բառիս, որպէս արաբ. Հալեզուն. limax
gizzard.
• «մի տեսակ ծառ». ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 972։
• ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։
χοιράς struma. Պարկ մաշկեղէն՝ որպէս նախադուռն ստամոքաց ի թռչունս, եւ յորոճօղ կենդանիս՝ այլ եւ այլ օրինակաւ. զի անդր իջանէ նախ խածեալն եւ կերեալն. կտնառք.
Կազմեաց եդ ի փորի թռչնոյն երագահալ խածիս։ Եւ քանզի նուրբ կոկորդս ունին, եւ նեղ խածիս (կամ խամծիս) զոր ինչ կլանեն՝ վաղվաղակի հալեն. (Վեցօր. ՟Ը. եւ ՟Ե։ Վրդն. ծն.։)
Ոչ եթէ վայրապար ինչ գտանի կերպարանք խածւոյն, եւ նմանութիւն երկուցն քաղրդաց. զմի մին ունի զմեծ ի մեծոյն, որ միւսանգամ յորոճն դառնալոց իցէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
salary;
quarterly stipend.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։
Որպէս արաբ. գըւդ, ագսադ. որ է Ռոճիկ, հռոդ. թոշակ, մանաւանդ եռամսեայ.
Յերից ամաց եւ անդր արգելեալ էր (ոստիկանն) զնախարարացն հայոց եւ նոցին հեծելոց զօրուն ամի՝ հարիւր հազար դահեկան խածիթայս. (Վրդն. պտմ.։)
sedition, revolt, rebellion.
στάσις seditio. Ապստամբութիւն. խռովութիւն. եւ Գործ անվայելւոչ. կղայամտութիւն.
Պիղատոս յետ խակագործութեան (հրէից)... կրկին կռուոյ նոցա եղեւ պատճառք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Սկսցի զ՝Ի մանկութենէն զփոյթ եւ զդժնդակ խակագործութիւնն թողեալ՝ առ լաւ եւ ծերունի կարգն փոխել. (Փիլ. ել. ՟Ա. 4։)
Տեառն եղիայի (կաթողիկոսի) խակագործութիւնն յերիցու վանս. (Կաղանկտ.։)
immature judgment, puerility.
Կղայական կամ տհաս մտածութիւն.
to gather unripe fruit.
Որ խակակիրթ (տպ. խակակութ) առնէ զայգի իւր, խաբի նա ի խաղող ուտելոյ. (Մծբ. ՟Ե։)
whose judgment is immature, foolish, puerile.
Խակ մտօք. տղայամիտ. պակասամիտ.
Այսպէս խակամիտ ոմն էր թագաւորն. (Լաստ. ՟Զ։)
want of mature judgment, folly, youthful ignorance or inexperience.
Եւ՝ Տմարդութիւն. անողորմութիւն. ըրպէս ըստ ոճոյ յն. հմութիւն.
Խակախորհութիւն. կղաամտութիւն.
Դու դիւրակործան բարուց հրէից խակամտութեան գայթակղութիւն. (Նար. խչ.։)
Զխակամտութիւն եւ զխստասրտութիւն ազգին նշանակէ. զի այնպիսի ժպիրհք էին. (Երզն. մտթ.։)
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
ὡμότης cruditas ἁπειρία imperitia Խակն գոլ. հասութիւն պտղոյ. կամ հասակի, կամ մտաց. անկատարութիւն. անհմտութիւն.
Առ թերի խակութիւն հողոյս, եւ կատարելութիւն հաստողիդ։ Համբակսգ խակակութ պորտոյն խակութեան. (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Ծ՟Դ։)
Տղայութիւն աստ ոչ զհասակին տղայութիւնն ասէ, այլ զմտացն խակութիւն։ Ո՛չ եթէ առ տգիտութեան ինչ, եւ ոչ առ խակութեան, եւ ոչ վնաս տխեղծ հասակի. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Ետես զհանճարոյ կամացն իւրոց ի նոսա զխակութեանն զանհասութիւն. (Ագաթ.։)
Մնաանկականի քոց տիոց , եւ անհասութեան խակութեանդ լեալ տարփանք. (Խոր. ՟Ա. 32։)
Ի տարացոյց խակութեան մտաց յանցաւորին։ Մտօք խակութեան թերի խորհրդոց. (Նար. խչ. եւ ՟Հ՟Թ։)
ԽԱԿՈՒԹԻՒՆ. ὡμότης crudfelitas στάσις seditio. Տմարդութիւն, անգթութիւն, հմութիւն խստասրտութիւն եւ ապստամբութիւն, խռովութիւն, խեռութիւն.
Իբրեւ զգաստ եղեւ յուդա վասն անօրէն խակութեան վնասին, որ եղեւ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Հրէիցն խակութիւն. (Նիւս. կազմ.։ եւ Նանայ.։)
Մի՜ սնոտի բանից տեղի տացուք, որք օրինադրենն ընդդէմ անձանց մերոց զխակութիւն. (Ածաբ. աղք.։)
Ողորմութիւն քո առ խակութիւն վնասակարիս։ Ի խակութենէ չարին արկածից. (Նար. ՟Լ. ՟Ղ՟Գ։)
Եթէ բնութեամբ այդպիսի գազանային ստեղծ զքեզ արարիչնխ է՞ր վասն դատաստանս պահանջէ ի քէն վասն խակութեանդ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Իբր զաղմկիչ զոք բամբասէին զնա, եւ եթէ խակութիւնս ինչ ստահակիցէ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
Քո ուղղակի վարուքն պատկառեցո՝ զնոցա խակութիւն. (իբր ռմկ. ճահիլլիք) (Վրք. հց. ձ։)
cookery;
the dishes served up;
seasoning of dishes;
dainty meats.
Առ որս չիք տեսանել խահարարութիւն, կամ մարմնական ճաշակումն. (Լմբ. պտրգ.։)
Լնուլ ի նա զամենայն պէտս հացի եւ գինւոյ եւ ձիթոյ՝ մեծի խահարարութեան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի բազմապատիկ խահարարութիւնս անյագ մնայ տակաւին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Զ։)
Համեղասցի ի ճաշակելիս մտաց մերոց խահարարութիւնք խորտըացն այնոցիկ. (Խոսր.։)
cook;
cook-maid.
player;
dancer;
game, play, toy, plaything;
trifle, trifling amusement, foolery;
gewgaw, bawble;
laughing-stock, butt;
— լինել, to become the laughing-stock of;
— առնել, to make game of;
— եղեւ բախտին, he was fortune's plaything, or the sport of fortune, fortune mocked him;
հողմոց եւ ալեաց —, at the mercy of winds and waves.
Խաղացօղ. ժարօղ. հպարաւոր, կին կամ այր. παίζουσα saltatrix παίζων saltator.
Նուագէին կանայք խաղալիկք։ Ձայն խաղալկաց։ Ընդ ժողովս խաղալկաց. (Ա. Թագ. ԺԸ. 8։ Երեմ. Լ. 19։ ԼԱ. 4։)
Խաղալկացն դիւաց. (Նար. ԻԱ։)
Նման լինելով խաղալկացն եւ հացկատակաց. (Շ. ընդհանր.։)
ԽԱՂԱԼԻԿ գ. παίγνιον lusus, ludibrium. Գործիք խաղալոյ, եւ ենթակայ խաղ առնելոյ. որ եւ խաղ ասի. խաղկըլիք.
Արարեալ խաղալիկ հրեշտակաց։ Եւ բանաւորք՝ խաղալիկքնորա. (Յոբ. ԽԱ. 25։ Ամբ. Ա. 10։)
Մանկունքն եւ փոքունքն առ նուաստ իրս հպին, եւ յայլ բազում խաղալիկս, եւ այնպէս սթափեալ հրճուին. (Ոսկ. յհ. Բ. 25։)
Իբրեւ զչուան խաղալիկ է նոցա (օձն՝ թովչաց). (Եզնիկ.։)
Խաղալիկ ես դիւաց, եւ ծաղր մարդկան. (Սարգ. յկ. Դ։)
Մանկանն խաղալիկս տան անօթս պատուականս. (Եփր. զղջ.։)
Առեալ ապողոնի (գուսանի) զփողսն եւ զխաղալիկսն՝ այրեաց. (Հ=Յ. դեկտ. ԺԶ.։)
Խաղայր հրովն որպէս խնձորով, կամ այլ իւիք խաղալկօք։ Չգիտիցե՞ս զքեզ, եթէ մարդ ես, խաղալիկ ես բախտից. (Պիտառ.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
cf. խաաղալիկք ըստ բ. նշ. παίγνιον, grev, παιγνία, grev, lusus, ludicrum, crepundia. խաղկըլիք. օյունճագ.
Ոչ խնծորք դելփիականք խաղալիք. (Ածաբ. ի կիպր։)
Որպէս խաղալեօք զմանուկ՝ այսուիկ զմեզ խաբեալ. (Խոսր։)
Խաբմունք յիմարութեան, եւ խաղալիք տղայականք. (Նար. ԾԵ։)
Կատականք եղեաք հեթանոսաց, խաղալիք դիւաց. (Ոսկ. եբր. ԻԳ։)
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
Զերիվարական խաղալիսն բացատրեսցուք. այժմու յն. παιδεία, կրթութիւն։ Կայ եւ ի Գաղիանոսի.
Աթիրմա. խաղալիկ. ἅθυρμα ludus puerilis, oblectamentum
ἅρθρον, articulus. Յօդուածք անդամոց առ ի շարժիլ եւ խաղալ ըստ պիտելոյն. խաղերը. օյնագ.
Ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան։ Ամենայն մարմինն յօդիւք եւ խաղալեօք տարբերեալ. (Եփես. Դ. 16։ Կողոս. Բ. 19։)
Ոչ խաղալեաց շարժականութիւն. (Նար. ՀԵ։)
Լուծեալ յօդիցն եւ ի խաղալեացն. (ՃՃ.։)
tannning.
playfellow, playmate.
Ովարիստէսն ըմպակից եւ խաղակից նշանակէ գոլ արամազդայ. (Պղատ. մինովս.։)
interlude.
mild, soft, gentle.
Ուր իցէ սիւք խաղաղ, կամ շնչումն օդոյ մեղմ եւ հանդարտ.
Եղեւ շնչումն խաղաղասիգ օդոյ, կամ շնչիւն խաղաղասիք օդոց. (Փարպ. Ճ. Բ։)
Շնորհեա՛ տէր գնացողաց ի ծովու խաղաղասիգ ալիսն վետս վետս քստմնել ծածանմամբ. (Վրդն. ծն։)
cf. Խաղաղասիգ.
love of peace, moderation.
Աշխարհաշէն խաղաղասիրութեամբ հոգաբարձէր. (Արծր. Ե. 6։)
Նոցին խաղաղասիրութեանն եզեր նախանձոտ. (Խոսրովիկ։)
pacification, reconciliation.
Խաղաղարարութեամբնն որդի աստուծոյ կոչի. (Լմբ. առակ։)
Զաստուած իսկ տէր խաղաղարարութեան՝ ունիցիս. յն. զխաղաղութեանն աստուած. (Ոսկ. մ. Ա. 15։)
to become calm, to be pacified, tranquillized;
to be reconciled;
խաղաղեաց, be quiet, be tranquil, compose yourself.
Ոչ խաղաղեցայ, ոչ հանդարտեցի։ Խաղաղեցաւ երկիրն, եւ ոչ գոյն ուստեք նմա պատերազմ։ Խաղաղեցաւ թագաւորութիւնն յովսափատու. (Յոբ. Գ. 26։ Բ. մն. ԺԴ. 6։ Ի. 30։)
Խաղացք ջուրցն ցածնուցուն, եւ խաղաղեալ խորն հանդարտիցէ. (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այնպէս խաղաղեալ կային ի քուն ամենեքեան. (Եղիշ. Ը։)
Առիւծ տգւովն զհետն խաղաղէ. (Եպիփ. բարոյ։)
Թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. (Մանդ. Թ։)
Որչափ կամիցիս զմեզս խաղաղել կամ ծածկել, եւս քան զեւս յայտնես։ Մի սանհար լիցուք մեղաց ընկերաց, այլ որչափ ի դէպ է խաղաղեսցուք. (Ոսկ. մ. Բ. 23։)
Ոչ յայտնապէս ասէ եթէ չարք են, այլ խաղաղէ զիրսն. (Իգն։)
Խաղաղէ զբանն, զի մի վնասեսցին. (Երզն. մտթ։)
peacefully, calmly, quietly, softly, gently.
Ήσυχῆ. quiete, placide. Խաղաղ. խաղաղութեամբ. հանդարտիկ. հեզիկ. րահաթ, սուս փուս.
Հաշտութեամբ խաղաղիկ ի միում արգանդի գառէին. (Եզնիկ։)
Ի գուն կային խաղաղիկ. (Եղիշ. Ը։)
peace;
calm, tranquillity, quiet, rest, repose;
pacification, conciliation;
— ընդ ձեզ, peace be with you;
— ոգւոյ, մտաց, peace of mind;
այր խաղաղութեան, angel or messenger of peace;
քաղցր՝ խորին՝ անդորր —, perfect peace, profound tranquillity, sweet repose;
— առնել, to make peace;
կեալ ի խաղաղութեան, to live in peace;
առնել — ընդ ումեք, to make one's peace with;
խաղաղութեամբ լինել ընդ ումեք, to be at peace with;
վայելել ի խոր՝ յանվրդով խաղաղութեան, to enjoy profound peace;
to live in comfort;
աղմկել զ—, to disturb, to break the peace;
աղաչել, խօսել ի -՝ ի հաշտութիւն խաղաղութեան, to sue for peace;
մերժել զբան խաղաղութեան, to refuse terms of peace, to reject means for reconciliation, to be opposed to conciliatory measures;
խաղաղութեամբ, peaceably, peacefully, in peace;
արարտասուահայց խաղաղութիւն, խաղաղութիւն ըղձիւք ըղձացեալ, the longed for peace;
խաղաղութիւն է ինձ, I am happy and contented;
խաղաղութիւն պարգեւեսցէ նմա Տէր, God rest his soul;
peace to his soul;
ե՛րթ ի խաղաղութիւն, երթայք խաղաղութեամբ, go in peace;
God be with you;
մնա՛, մնայք խաղաղութեամբ, goodbye! adieu!
Έιρήνη, γαλήνη. Pax, tranquillitas. ἡσυχία. quies. Խաղաղ եւ անխռով գոլն. հանդարտութիւն. անհողմութիւն. անդորրութիւն. ապահովութիւն. հանգիստ. ողջութիւն. առողջութիւն. լռութիւն. դադարումն. էմինլիք. հուզուր. ասուտելիք. սուլհ. սելամէթ. սազլըգ. ըռահաթլըգ.
Սաստեաց հողմոցն եւ ծովուն, եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ. (Մաթ. Ը. 26. եւ այլն։)
Ալէկոծութիւն ծփանացն ի խոր խաղաղութիւն. (Նար. ԼԲ։)
Խաղաղութեամբ նստին բնակութեամբ յանհոգս. (Ա. մկ. Թ. 58։)
Ուր հոգւոյ եւ մարմնոյ վիշտ ոչ իցէ, անդ է ճշմարիտ խաղաղութիւն. (Ի գիրս խոսր։)
Ի խռովութեան գործել խոր խաղաղութիւն. (Պիտ։)
Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ. (Ծն. ԺԵ. 15։)
Արդ արձակես զծառայ քո տէր ի խաղաղութիւն։ Երթ կամ երթայք ի խաղաղութիւն։ Դարձայց կամ դարձցիս խաղաղութեամբ. եւ այլն։
Έιρήνη. Pax. հաշտութիւն. պարըշ, պարըշըգ, սուլհ, ալդի.
Խօսել կամ աղաչել ի խաղաղութիւն, կամ ի հաշտութիւն խաղաղութեան։ Ուխտ կամ դաշինք խաղաղութեան. եւ այլն։
Խաղաղութեան. Ստէպ դնի ի մեզ վայելչապէս, ուր յն. է խաղաղական, եւ լտ. խաղաղարական. Έιρηνιχὁς. Pacifivus.
Բան կամ խորհուրդ խաղաղութեան. (Օր. Բ. 26։ Ի. 11։ Աւակ. Ե. 14։ Միք. Է. 8։ Զաք. Զ. 13։ Ը. 16։ Ա. մկ. Ա. 31։)
to embrace affectionately, to caress, to fondle;
to embrace the knees, to supplicate with weeping;
օձատիպ խաղապատեալ, interwoven, interlaced, entwined like serpents.
ὁλοφύρομαι lamentor եւ այլն. Խաղալով իմն պատիլ եւ ցնդիլ յարտասուր. Փարիլ արտասուօք. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկողիկ գալով. պլլըւիլ, կոտըրտւիլ՝ ողիկ ողիկ գալով.
Աղաչէր խաղապատելով, զի մի մերժեալ ընկեսցի առ ի նոցանէ։ Խաղապատելով աղերսէր. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
Գիրկս արկանէր խաղապատելով խնդութեամբ. իբր լալով առ խնդութեան. (Մեսր. երէց.։)
ամենայնիւհնարին զխանդաղատութիւն մանկանն. զի զլալն եւ զհեկեկալն խափանեսցեն. թեպետեւ նոքազխաղապատեալ զերեսն այսր անդր դարձուցանեն. (Եփր. զղջ.։)
Որ ի տպ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) դնի,
play, sport, diversion;
թատրոնական —ք, theatrical representations.
cf. Մէջ.
together, at once;
conjointly;
altogether, wholly, totally, completely, entirely;
գալ —, to assemble;
— էական, consubstantial.
to what end? to what purpose?
in the middle, between, among.
from the middle.
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
որպէս եւ ի ձայնիցս իր, իք, կազմին հոլովքդ՝ Իրիք, իմիք, յիմեքէ, իւիք)
τις, τι quis, quid, aliquis, -qua, -quod չէզոք նմասնական անուանս Ոմն, եզակի եւեթ եթէ հոլովականն եւ եթէ անհոլովն. ինչ. ինչ մի. մի. մի ինչ. իր ինչ. մէկ բան մը. իք մը.
Ահեղ իմն է տեղիս այս։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Եթէ վասն այլ իրիք խնդիր իցէ։ Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ։ Առանց իրիք յանցանաց։ Ի Նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ եւ ո՛չ իմիք։ Ազնուականի իմն (այսինքն իմիք իրի) ցանկացեալ են։ Բարկութեամբ իմն (այսինքն իւիք) հասեալ ի տեղի անդր։ Եւ ոչ միով իւիքհանգիստ գտաւ.եւ այլն։
Զնա եդ գլուխ ի վերայ ամենայն իրիք եկեղեցւոյ. յն. ի վերայ ամենայնի՝ եկեղեցւոջ. լտ. պի վերայ ամենայն եկեղեցւոյ։
Հուրն՝ ցօղ իմն է զովական. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Բարւոյ իրիք լինին պատճաք. (Շ. մտթ.։)
Առանց յանցանաց իրիք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առանց իմիք աշխատութեան, կամ փառաց. (Յհ. կթ.։)
Նուազեալ յուխտէ իմմէ սակս յոքնակուռ ընթերցմանն։ Ի տեսւթենէ իմեմնէ դարձեալ լինիմ։ Ո՛չ ի թերութենէ իմեմնէ ի կատարելութիւն եկեալ. (Մագ.։ Սարգ.։ Վահր.։)
Լուեալ յումեքէ, եւ յիմեքէ։ Ի մորենւոյ, եւ ոչ յայլ իմեքէ։ Իբր ի պարարտութենէ իմեքէ։ (Եզնիկ.։ Կիւրղ. ել.։ Նար. ՟Գ։)
Որ ամենայնիւ ստեմ, եւ ոչ միով իւիք ճշմարտեմ. (Նար. ՟Ե։)
Այլով իւիք տանջանօք։ Օրինօք իւիք. (ՃՃ.։)
Իբր խթանաւ իմն՝ ընդոստուցեալ բանիւ։ Ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ։)
Իբր պսակաւ իմիք պաճուճեալ։ Իբրեւ տապարաւ իմիք հատին. (Նար. էթ։ Տօնակ. ստէպ։)
Իսկ (Սիր. ՟Խ՟Ա. 19։)
Պատկառեցէք ի վերայ իմիքի բանիւս իմով. յն. ի վերայ բանիս իմոյ։ ((ուր եւ ՟Խ՟Բ. 22. նոյնպէս անսովուր հոլով կայ, ումեքիւ)։)
ԻՄՆ. որպէս Ոմն. ոք. մանաւանդ թէ թարմաւար (զորմէ զկնի).
ընտրեալ արս իմն երեսաւորս։ Որ գրեթէ մարգարէուհի իմն վասն մանկանն կին գտանէր. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ զտղայ իմն անկատար ի ձեռն հրաշիցն կերակրելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ճշտիւ պահանջէ իբր ի պարտականէ իմեմնէ. (Խոսր.։)
Իբր զհերքեալ իմն կալանաւոր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
ԻՄՆ. Թարմատար իբր ի զարդ, ի տալ ինչ զօրութիւն յարակից անուան եւ բայից, իբրու՝ Գրեթէ, գոգցես, եւ այլն.
Յայտ իմն այսպէս առնէր. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 9։)
Բիւրապատիկ իմն էին յայս եւ ի սոյն աղօթք ժողովելոցն. (՟Գ. Մնաց. ՟Ա. 11։)
Կամէին իմն, թէ փոխեսցուք զնա ի գործոյ անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 63։)
Յանկարծակի իմն եղաք. (Իմ. ՟Բ. 2։)
Օտարոտի իմն դից թուի պատմիչ լինելոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 18։)
Մտադիր իմն անսայիք անմտաց. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Յաւէտ իմն խրոխտ խստութեամբ։ Նորընծայ իմն հիւրամեծարութեան ակնկալեալ սպասէր։ Ոչ կարօտանային մուրացիկ իմն առնելով յայլոց։ Լռիկ իմն ծածկեցաւ յամբոխին. (Յհ. կթ.)
Ստրջազաւ իմն, այլ ոչ կատարելապէս գայր ի ճշմարտութիւն. (Նանայ.։)
Շփոթի իմն թագաւորութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 34։)
Անդստին իմն գոգցես փութացեալ ճեպին. (Պիտ.։)
Ի դէպ իմն օրինակեաց նոցա. (Շ. մտթ.։)
Մխիթարիս մեծ իմն պարարեալ. (Նար. կ.։)
Յաճախագոյն քան դպրացն իմն ճառէ. (Ոսկ. մտթ.։)
ԻՄՆ ԻՄՆ, իրիք իրիք. իւիք իւիք. τίνα quaedam, aliqua, nonnulla. Ինչ ինչ. քանի մի. պէսպէս.
այլոց իմն իմն խոստանանտալ որ չիցէ ի ձառս. (Եզնիկ.։)
Ի հրէականէն իւրիք իւիք կարի իսկ այլակերպ է (Եւս.քր.։)
Իւիք իւիք որով ծառայեմք քեզ. (Փարպ.։)
Մանրախոտ գալարի իմն իմն եւ այլեւայլ եւ ուրիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Ոչ գարշի զայնպիսի անուանս զինեքեամբ առնուլ վասն իրիք իրիք տեսչութեանց. (Եզնիկ.։) cf. ԻՒԻՔ, cf. ԻՒԻՔ, cf. ԻՒԻՔ.
different, several, many.
in some manner.
ԻՄՆԱՊԷՍ, ԻՄՆԷ. πῶς aliquo modo. Օրինակաւ իւիք. ըստ իմիք. իւիք իրօք.
Առ ինչ իմնապէս ունել թերեւս ճառեսցի ինչ առ այսոսիկ. (Արիստ. առինչ.։)
Բարբարէիք իմնէ. (Փիլիպ. ՟Դ. 10։)
mine, my.
ԻՄՈՅԱԿԱՆ, ԻՄՈՅԻՆ. cf. ԻՄ, իմոյ.
աստուածն բոլորից իմոյական կերպիւ հրաշագործեաց զփրկութիւն. (Զքր. կթ.։)
Նա ինքն է նիկոդեմոս՝ իմոյին հարազատն. (ՃՃ.։)
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյին համազուգիւ. (Պիտ.։)
cf. Իմոյական.
ԻՄՈՅԱԿԱՆ, ԻՄՈՅԻՆ. cf. ԻՄ, իմոյ.
աստուածն բոլորից իմոյական կերպիւ հրաշագործեաց զփրկութիւն. (Զքր. կթ.։)
Նա ինքն է նիկոդեմոս՝ իմոյին հարազատն. (ՃՃ.։)
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյին համազուգիւ. (Պիտ.։)
my goods and chattels.
Իրք իմ.
Ի բնախօսից ոմանք բաժանելով զմարդն՝ ասացին, ես, իմն, եւ իմոքն, նշանակելով զհոգի, եւ ըզմարմին, եւ զստացուածս. (Սարկ. հանգ.։)
as far as I possibly can, as much as is in my power, as much as I can, the best I can;
as for me.
κατ’ ἑμέ (ըոտ իմումս, կամ ըստ իս). quod in me (որ ինչ յիս է). Ըստ կարի իմում. կամ Որպէս անձին իմում. կրցածիս չափ.
Այնպէս որչափ իմովսանն յօժարութեամբ եւ ձեզ որ ի հռոմդէք աւետարանել. (Հռ. ՟Ա. 15։)
որպէս իմովսանն, աստուծոյ որպէս ին անձին, քրիստոսի շնորհ. (Ոսկ. հռ.։)
Սակաւ ինչ իմովսանն՝ տկարութեամբ ջանացեալ. (Նախ. գծ.։)
cf. Մօտ.
leopard.
cf. Ինծ.
ԻՆԾ ԻՆՁ. πάρδαλος pardus, pardalis. եւս եւ λεόπαρδος leopardus Գազան գիշակեր խայտախարիւ. որպէս կատու մեծ, կամ որպէս առիւծ. cf. ՎԱԳՐ, cf. ՅՈՎԱԶ. ունծ, գափլան, քալան.
ինծ առ ուլու մակաղեսցի. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Զարթեաւ ինծ ի վերա քաղաքաց նոցա։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր, եւ ինձ զխայտուցս իւր, եւ դուք կարօղ լինիցիք գործել զբարիս. (Երեմ. ՟Ե. 6։ ՟Ժ՟Գ. 23։)
Վազեսցեն առաւել քան զինծս երիվարք նոցա. (Ամբ. ՟Ա. 8։)
Այլ գազան իբրեւ զինծ (կամ զինձ). (Դան. ՟Է. 6։)
երկրորդն ի վերայ ընծու. (Խոր. ՟Ա. 25։)
ինձ թեթեւանդամ է եւ արագոտն. (Վեցօր.։)
Կապեալ եմ ի մէջ տասն ընծուց (յն. ըիծառիւծուց), որ են գունդ զինուորացս. (Ածազգ. ՟Ե։)
by myself, personally.
αὑτός ἑγώ ego ipse եւ այլն. Ես ինքնին. յինէն. յանձնէ իմմէ. ինեւ. անձամբ.
Ողջ լիջիք, եւ ես ինձէն իսկ ողջ եմ անենայն իրօք. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։)
Ես ինձէն աչօք տեսի։ Ինձէն զիս քեզ մատուցի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Զիա՞րդ անձամբ ինձէն զստութիւն իմ ծանակեցից. (Նար. կ.։)
գիտեմ յոլով զբարին, որ յաստուծոյ ինձէն հասին. իմա՛ ինձ՛ս, անձին իմում։
mouse-ear, myosotis, forget-me-not;
mumps;
դեղին —, creeping mouse-ear, pilosella.
ἁλσίνη alsine. իբր Անտառային խոտ. եւ ἄδην glandula, tonsilia . որ եւ ՄԿԱՆ ԱԿԱՆՋ. Մարզանսն. սամուխ. բզրուկ կամ տզրուկ խոտն, որ բուսանի յանտառս. եւ Խոյլ ի նոյն ձեւ ...։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
squill, sea-onion, scilla;
գինի — ի, wine of squills, vinum scilliticum.
ՄԿՆԱՍՈԽ կամ ՄԿԸՆՍՈԽ. σκίλλα scilla, squilla, herba bulbum insignem habens. Սոխ կամ պրաս վայրի. ... ա՛յլ է եւ մանրիկ սոխն. ռմկ. կէլինճիկ.
Ա՛րկ զմզմկնասոխն ի քացախն։ Օշինդրի շարապն, կամ մկնասոխին։ Մկներն գան եւ սատակին (ի սեաւ խարբաբէ). այլ եւ մկնասոխն այնպէս արա՛, եւ օգտէ։ Յաղագս մկնասոխին գինի շինելոյ. ա՛ռ մկնասոխ ի լեռնէն. եւ թէ չգտնուի, ի պաղճաներէն ա՛ռ. քանզի մկնասոխ փռասային ասեն. (Վստկ. ՟Ը. ՟Ճ՟Ժ. ՟Հ՟Ճ՟Թ։)
Իսկ ի Բժշկարանի գրի.
rats-bane;
— սպիտակ, arsenic;
— դեղին, orpiment;
— կարմիր, realgar, red arsenic.
Դեղ սատակիչ մկան. ... Բժշկարան. ուր մեկնի եւ մարմուշ կամ մարկիմուշ, շաք, եւ այլն։
mouse-hunter, mouser;
— գործի, mouse-trap;
քաջ —, good mouser.
Որսօղ մկանց. մակդիր կատուի.
Մկնորսակացն լինելով պաշտօնամատոյց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to christen, to baptize;
to wash, to purify by ablution;
to bathe;
— զկաթն, զգինի, to put water into milk, wine;
վերստին —, to rebaptize.
Զմկրտութիւն արեանն ընդ քեզ մկրտեցան. (Գանձ.։)
Վասն արտաքին լուացման գրի.
(գրի եւ հնչի Մկրտել. բայց գտանի գրեալ եւ ՄԿՐԸՏԵԼ. որպէս լծ. ընդ Մխրճել, եւ ընդ մաքրոտել. βαπτίζω baptizo. ի յն. βάπτω . թ. պաթըրմագ. mergo, immergo, tingo, lavo եւ φωτίζω illumino (որ է լուսաւորել). ... Ջրով լուանալ եւ մաքրել. մխել ի ջուր ի լուացումն. կր. լուանիլ, մաքրիլ։ Անխտիր ասի զմկրտութենէ յովհաննու, եւ քրիստոսի, եւ զլոկ լուացմանէ, եւ զջրացանութենէ. եւս եւ զմարտիրոսութենէ.
Ես մկրտեմ զձեզ ջրով յապաշխարութիւն. բայց որ զկնի իմ գայ, նա մկրտեսցէ զձեզ ի հոգին սուրբ եւ ի հուր։ Եկի ես ջրով մկրտել, Նա է՝ որ մկրտէ հոգւովն սրբով։ Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. եւ այլն։
Միանգամ մկրտելոցն, որ ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն. (Եբր. ՟Զ. 4։)
Այսօր հուրն ի ջուրն մկրտի, եւ մկրտեալն՝ զնա սրբէ. (Ժմ. յն.։)
Վասն մարտիրոսութեան աս ի Շար.
Մկրտեցար արեամբդ քով։ Մկրտութեամբ արեան ընդ քեզ մկրտեցան։ Մկրտեալք արեամբ իւրեանց.եւ այլն։
Ե՛րթ լուա՛. եւ էջ նէեման, եւ մկրտեցաւ ի յորդանան եօթն անգամ ընդ բանին եղիսէի։ Մկրտէր ի բանակի անդ յաղբիւրս ջուրցն ըստ օրինի հրէիցն (յուդիթ), եւ իբրեւ մկրտէր, կայր յաղօթս։ Եթէ ոչ բռնալիր լուանան զձեռս, հաց ոչ ուտեն. եթէ ոչ նախ մկրտին, ոչ ուտեն։ Զարմացաւ, զի նախ ոչ մկրտեցաւ յառաջ քան զճաշ։ Ամենեքին ի մովսէս մկրտեցան՝ յամպն եւ ի ծովն։ Մկրտին վասն մեռելոց. եւ այլն։
Դառնութիւնն իսկ (մաղձի կամ լեղւոյ) արեամբ մկրտեալ՝ գոյն կարմիր ընկալաւ. (Պղատ. տիմ.։)
Անսովոր է կր. Մկրտիցուք. բայց առ հարկի գտանի եդեալ ըստ հին ձեռ. առ որոշելոյ ի ներգործականէս՝ մկրտեսցուք։
Արդ մկրտիցո՛ւք, զի յաղթիցեմք։ Մկրտիցո՛ւք այսօր, զի մի՛ վաղիւ բռնադատիցիմք. (Ածաբ. մկրտ.։)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Քաջ լիենլ, մղել զճակատն. (Իգն.։)
Եւ ոչ ի ճակատս քաջացեալ՝ մղեն զախոյեանս. (Պիտ.։)
ὡθέω, ἑξωθέω pello, expello, amoveo, admoveo, ejicio, injicio. կր. feror, moveor, ruo, irruo. Մղելով կամ խթելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն. դրդել. վանել. մերժել. ձգել. հոսել ի վայր. դրդել. գրգռել. վարել. հրել, քշել .... կր. բերիլ. ձգիլ. յօժարիլ. դիմել.
Մղեմք եւ ընկենումք, եւ յարուցանեմք զգլորեալսն՝ նովին ձեռամբ. (Սեբեր. ՟Է։)
Նա զմեզ յերկինս կոչեաց, եւ մեզ մղեցաք զանձինս ի գեհենն. (Ոսկ. եբր.։)
Յետս մղեն զդեղն կենաց. (Ոսկիփոր.։)
Ամբոխն ամենայն ընթացաւ անդր, մինչեւ մղել զմիմեանս. (Ճ. ՟Գ.։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Յիւրեանց բանից մղեալք անկանէին. (Իսիւք.։)
Ի բիւրս ձգեալ (սփռեալ) ընչեղութիւն՝ ե՛ւս առաւելու. յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
Զայլսն թողեալ (ուղիս՝) ի մի յայս գայք եւ մղիք, որ բանի եւ տեսութեանս է. (Առ որս. ՟Ա։)
Ճաշք զճաշս մղիցեն, եւ ընթրիք զընթրեօք անցանիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
ՄՂԵԼ ԶՊԱՏԵՐԱԶՄ կամ ԶՃԱԿԱՏ, է ի գործ դնել, եւ յառաջ վարել, յաղթահարել. իսկ ՄՂԵԼ ԶԱԽՈՅԵԱՆ՝ է վանել, յաղթահարել.
Պատերազմ իմաստութեամբ մղեսցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Մարտ կամ ճակատ, կամ մղել պատերազմի. (Առակ. ՟Ի. 19։ ՟Ի՟Դ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 22։)
ՄՂԵԼ. որպէս զտրմուղ կենդանիս. այսինքն Վարել ի գործ. վարժել. կրթել. բանեցնել, սորվեցնել.
Երինջ էգ զմարմինս ասէ, զի երինջ երկրագործ է՝ եւ ակօսաձիգ. զորս պարտ է մեղլ, զի զլուծն յուս առցէ, որ է խաչն քրիստոսի. (Մեկն. ծն.։)
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
μένω maneo ἑπιμένω, παραμένω permaneo եւ այլն. որ եւ ԿԱԼ ՄՆԱԼ. (լծ. յն. լտ. մէնօ, մանէօ. պ. մանտէն, մանիտէն ). Զկայ առնուլ ի նմին տեղւոջ, կամ ի վիճակի. հաստատուն կամ անշարժ կալ. դեգերիլ. դադարել. հանդարտել. յետնիլ. յետս կալ.
Խորհուրդ տեառնմնայ յաւիտեան։ Ինքն մնաց անդէն ի գալիլեա։ Ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Կալ մնալ ի շնորհսն աստուծոյ։ Առ ձեզ մնացից, եւ կամ ձմերեցից։ Հանին զնոսա եգիպտացիքն, եւ ոչ կարէին մնալ.եւ այլն։
Ետես զնա՝ թէ ոչ մնայ ի խնդրուածոց իւրոց. (Եփր. ել. այսինքն ոչ զետնի, ոչ յետս կայ։)
Ոչ առին նոքա յանձն մնալ ի պատերազմէ անտի. (Եփր. օրին.։)
Մնացի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ։ Կացից մնացից աստուծոյ, եւ եղէց յուսացեալ ի նա։ Մնալ փրկութեան տեառն։ Մնա՛ ինձ տակաւին սակաւիկ մի, զի ուսուցից քեզ.եւ այլն։
Ոչ եկաց մնաց ամենայն եպիսկոպոսացն։ Որում ոչ եւս մնայաք, եկն երեւեցաւ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
ՄՆԱԼ. λείπομαι, καταλείπομαι եւ այլն. linguor, relinquor եւ այլն. Պահիլ, ապրիլ. տեւել, կամ թողեալ լինել որպէս մնացորդ. յաւելեալ լինել. ուստի ՄՆԱՑԵԱԼ ՝ է նոյն ընդ մնացորդ, յաւելուած որպէս նշխար.
Ջնջեցան յերկրէ, եւ մնաց միայն նոյ, եւ որ ընդ նմա էին ի տապանի անդ։ Ոչ մնաց ի նոցանէ եւ ոչ մի։ Ոչ մնաց կանաչ. որ ինչ իւրեանց մնացեալ էր՝ վաճառէին։ Ուստերքն ձեր եւ դստերք ձեր, որ ի ձէնջ մնացեալ են։ Զնեղեալ եւ զմնացեալն յիսրայէլէ։ Որդիք մնացելոց ժողովրդեան քոյ։ Զմնացելոց տանջանաց լցցեն զպատիժս, եւ այլն։
Ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն։ Ոչ մնացինզարդք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մնացին ի մրրկեալ բարկութենէն ճարտարապետք. (Մագ.։)
Գիտէ ի միտս իւր՝ թէ մնացելոց է ի կործանումն (այսինքն պահեալ կայ). (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 23։)
Մնացայ ես յառաջին ուղեցոյց անտի. այսինքն լքպալ թողայ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
ՉՄՆԱԼԻ. իբր Անկայուն. անցաւոր.
Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
rest, remnant, remainder;
residue, relics;
remains, fragments;
—որդք or գիրք —որդաց, Paralipomena.
cf. ՄՆԱՑՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, cf. ՄՆԱՑՈՐԴ. Որպէս մնացեալ ինչ. յաւելուած. եւ Պակասորդ. իբր յն. κατάλοιπον, ἑγκατάλειμμα, ὐπομονή.
Յագեցան կերակրովք, եւ թողին զմնացուածս տղայոց իւրեանց։ Զի գոն մնացուածք առն խաղաղարարի։ Իբրեւ զստուեր են աւուրք մեր ի վերայ երկրի, եւ ոչ գոն մեր մնացուածք ինչ. (Սղ. ՟Ժ՟Զ. 14։ ՟Լ՟Զ. 37։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 15։)
Զմնացուած գիշերիս. (Ժմ.։)
Մնացուածք բարի գործոց առաջնոյն՝ առնու լրումն ի վերջնոցս աստի։ Զմնացուածս մարգարէիցն լցին առաքեալք. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Ուր անսպառ պահի մնացուած մթերիցն։ Քամեսցին չարեացն մնացուածք։ Ի ձեռն սակաւ հասողութեանն ճանաչէ զանբաւ մնացուածսն. (Նար. ՟Հ՟Թ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. երգ.։)
to coo;
to wail, to groan, to cray;
մնչէ աղաւնի, the dove coos;
to sigh after, to long or burn for, to covet eagerly.
Գազանքն ի գառագիւղն զմնչելն եւ զմռնչելն եւեթ կիրթ ունին. (Վեցօր. ՟Թ։)
μελετάω, -ομαι meditor, curo, declamo φθέγγομαι vocem edo. Մրմռալ ընդ ունչս վարանական հոգովք. մռնչել. մրմնջել. ձայնել որպէս մունջ. խփեալ շրթամբք մեղմիկ հեծել. ի խորոց հառաչել հոգալոգ.
Իբրեւ զաղաւնի այնպէս մնչեցից։ Իբրեւ զաղաւնիս անձանձրոյթ մնչել։ Իբրեւ զաղաւնիս ի սրտից իւրեանց մնչէին. (Ես. ՟Լ՟Ը. 14։ Եզեկ. ՟Է. 16։ Նաւ. ՟Բ. 7.)
Զհեղումն արեան անձինն ի վերայ շինութեան ուխտի եկեղեցւոյ մընչէր ըմբռնել. (Փարպ.։)
Մնչէին միայն, եւ ոչ խօսէին առ անձկութեան սրտիցն. (Պտմ. առ լեհ.։)
enduring, suffering continually;
always vexing or tormenting;
— մեռելութիւն, continual mortification.
Ուր իցէ միշտ չարչարիլ կամ չարչարանք.
cf. Մշտնջենաւորիմ.
Առաջնոցն թողոյր մշտնջենանալ առ նոսա։ Մշտնջենացաւ իսկ երկնչել. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 14։)
Մնացականացն յանախտական առողջութեան՝ զգուշութեան տայր պատուէր, եւ ըմպելի՝ մշտնջենանալոյ ի նմին. (Սարկ. քհ.։)
cf. Մոգակրօնիկ.
ՄՈԳԱԿՐՕՆ եւ ՄՈԳԱԿՐՕՆԻԿ. Կրօնիւք մոգ. եւ մոգական.
Զմոգակրօն զքաղդէական մոխրապաշտութեանցն զիղձս. (Անան. եկեղ։)
Առաքեաց ի մոգակրօնիկ աշխարհ զմոգսն։ Զմոգակրօնիկ աշխարհն ո՛չ հրեշտակիւ կոչեաց, եւ ոչ մարգարէիւ, այլ աստեղբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. եւ Ոսկ. տիտ.։)
cf. Մոլախոտիմ.
ՄՈԼԱԽՈՏԵՄ ՄՈԼԱԽՈՏԻՄ. χορταμανέω gramine luxurio իսկ Մոլախոտեալն՝ ըստ յն. մոլեալ, մոլեգին. Մոլաբոյս լինել անպիտան խոտովք. մոլեգնաբար ուռճանալ վատթար խոտոց.
Մոլախոտեալ, եւ անտառախիտ լեալ։ Յանգործութենէ մշակացն մոլախոտէ (կամ մոլախինդ բուսեալ). (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ ՟Դ։)
Զամենայն ե՛ւ զմոլախոտեալ շուրջանակի բացաբառնայ առ ի յոչ հեղձուցանել. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Մոլեգին.
cf. Մոլեգին.
Մոլեգնոտ եւ ժխտող ազգին հրէից։ Նմանեալ ես մոլեգնոտի։ Հանդերձ սորմական մոլեգնոտ աբեղայիւ. (Նանայ.։ Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Ա. 14։)
Մոլեգնոտս զնոսա համարիմք։ Որպէս ի վերայ մոլեգնոտացն եւ ափշեցելոցն։ Ո՞ւմ հաւանել արժան է, պօղոսի՞, թէ մոլեգնոտացն՝ որ արհամարհեն զգիրս սուրբս. (Կանոն.։ Նիւս. բն.։ Խոսր.։)
Մոլեգնոտաց են ձախողակի այդոքիկ ընտրութիւնքեւ կարծիք. (Սարկ. հանգ.։)
Մոլեգնոտ տռփանօք տենչայր առթել ինքեան. (Խոր. հռիփս.։)
Եւ այս արիոսի մոլեգնոտ ամբարտաւանութեանն են բաջաղանք։ Չարափառացն, եւ արիոսի մոլեգնոտ անուանն. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Մոլի.
ἑμμανής, μανικός furiosus, insanus եւ այլն. Մոլի. մոլեգնեալ. մոլեգին. մոլեգնոտ. վայրենի. կատաղի. խելագար. այսահար, ցնորեալ. եւ Խելագարական. այսահարական. ցնորական.
Զանձանց ասի.
Դուք մոլեկանք էք, եւ կարծէք զմեզ լինել մոլեկանս։ Բարկացողք եւ մոլեկանք։ Ցասումն մոլեկանաց։ Իբրեւ մոլեկանս բանդագուշեալս. (Ճ. ՟Բ.։ Արիստ. որակ.։ Ճ. ՟Գ.։ Վեցօր. ՟Է։)
Իբրեւ եբաց նա զաչս կուրին, մոլեկան կոչեցին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Դադարեսցէ գունդ մոլեկան (յն. նախանշանակեալ) սիմոնի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 50։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 23։)
Մոլեկան մանիքեցիք. (զի եւ մանգօ՛ս. նշանակէ մոլեգնոտ) (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ասի եւ զդիւաց. մանաւանդ զբանսարկու սատանայէ.
Զբռնութիւն չար եւ մոլեկան դիւաց հալածեաց ի մարդկանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
Շուրջ կայ մոլեկանն, եւ սահեալս եւ ծփեալս առնէ։ Այսպէս եւ զառաջին ստեղծուածն՝ մոլեկանն տանէր եւ հանէր ի դրախտէ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Եւ զիրաց.
Մոլեկան կատաղութիւն, կամ ալիք, ախտ, տռփանք, վաւաշոտութիւն, խելայեղութիւն, վարք, բարք, եւ այլն. (Սեբեր.։ Նանաւ։ Եղիշ. դտ.։ Խոր. հռիփս.։ Պիտ.։ Փարպ.։ Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Շամբուշ ցանկութիւնք, եւ տռփմունք իբրու մոլեկանք. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Դարձեալ այլ մոլեկան հուր հրդեհի բորբոքէր ի կողմանց արեւելից. (Ղեւոնդ.։)
Մի ի դժնդակ չարացն ճանաչի մոլեկանդ տունկ՝ որթ. (Պիտ.։)
Առնուլ վարձս ըսի մոլեկան խորհելոյն իւրոյ (այսինքն խորհրդոց) զթագաւորութիւնն իսկ հայոց. (Փարպ.։)
Մոլեկան արտակցութիւն, ափշութիւն. (Արիստ. որակ.) յն. մի բառ. ἕκστασις extasis, mentis amotio.
cf. Մոլորիմ.
Էին մոլորեալք ... մոլորեցին ի ճշմարտութենէ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Մոլորութիւն;
դառնալ ի մոլորմանէ, to be convinced of one's error, to correct one's mistake.
πλάνησις erratio, erramentum. Մոլորիլն. մոլորութիւն (ըստ ՟Ա նշ).
Դառնալ ի մոլորմանէս։ Ո՛չ եմ ի ճշմարտութենէ մոլորումն։ Ձգեաց զնոսին նոցին հոգւոյն յօժարութիւնն յայսպիսի մոլորումն. (Լմբ. առ լեւոն. Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
prone on the ashes;
— խշտի, a bed sprinkled with ashes.
Տարածեալ կամ ընկողմանեալ ի վերայ մոխրոյ. եւ Յորոյ վերայ տարածեալ կայցէ մոխիր.
Քրձազգած, եւ մոխրատարած խշտեաւ զամենայն աւուրս կենաց իւրոց կրօնաւորէր. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14. յն. լոկ՝ քրձազգած։)
cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
Մոնազն (կամ մոնոզոն) մի՛ իշխեսցէ ամուսնանալ. (Կանոն.։)
Խաբեալք ի մոնազնէ (կամ ի մոնոզոնէ) միոջէ. (Վրդն. պտմ.։)
Ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին։ Ղեւոնդ.։
Ի կերպարանս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Ի կերպարանս կամ ի մէջ մոնոզոնաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մոնոզոնաց ցուցար ծայրագոյն, անտոնիէ. (Ժմ. յն.։)
Հրեշտակութեամբ միոյ մոնոզոնի. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Զգեցեալ էր մոնազն. որ եւ այս ձեւ աղօթողի. իմա՛ գեստ որպէս մոնոզոնի։
to forget, to be forgetful or unmindful of, to neglect;
— զասելին, to be at a stand, to stop short, not to know what to say, to be put to a stand or to an ou-plus;
մի՛ մո ռանար զիս, don't forget me;
to be forgotten, to fall into oblivion.
եւ հ. ՄՈՌԱՆԱՄ լինի կր. նաեւ ՄՈՌԱՆԻՄ. (որպէս թէ մեռանիլ իրաց ի յուշն) λανθάνω, λήθομαι, ἑπιλανθάνω, -ομαι obliviscor, oblitus sum, latet me. Հանել յուշոյ. չյիշել. անյիշատակ թողուլ եւ մնալ. զանխուլ լինել. (լտ. մէ՛մօռ է յիշօղ, եւ իմմէ՛մօռ, մոռացօղ) մոռնալ.
Ընդէ՞ր զտէր մոռացան ամբարհաւաճք։ Մոռա՛ զժողովուրդ քո եւ զտուն հօր քոյ։ Ոչ մոռացաւ տէր զաղօթս տնանկաց։ Մի՛ մոռանայցես զամենայն բանս զայսոսիկ։ Զօտարսիրութիւն մի՛ մոռանայք.եւ այլն։
Թէ մեք յիշիցեմք զմեղսն, աստուած մոռանայ. ապա եթէ մեք չյիշեմք, եւ ո՛չ աստուած մոռանայ. (Ոսկ. եբր.։)
Արարե՞ր բարի ինչ. մոռա՛. զի տօրն քո ինքնին յիշեսցէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զչարեացն իմոց մոռացեալ՝ զբարեացդ քո յիշեսցես. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Մի՛ մոռացեալ լիցին ճգունք յովբայ. (Իսիւք.։)
Մոռանայցի բանն յաչաց ժողովրդեանն։ Անունս մեր մոռասցի ժամանակաւ. (Ղեւտ. ՟Դ. 13։ ՟Ե. 14։ Իմ. ՟Բ. 4։)
Ապաքինեսցի ամօթն, մոռասցին պատկառանքն. (Նար. ՟Ղ՟Է։)
Լքեալ մոռանի. (Նար. ՟Զ։)
Մօրն նեղութիւնքն եւ տրտմութիւնքն մերժեալ մոռանին նմա վասն ծնանելոյն մարդ յաշխարհ. (Նանայ.։)
Լիութիւնք աշխարհիս յակնարկելն մոռանին. (Վանակ. յոբ.։)
Ծանեար ո՛վ մարիամ, որ ինչ հայրապետացն եւ մարգարէիցն մոռանիւր. (յն. ոճով. այսինքն ծածկիւր) (Ճ. ՟Գ.։)
Թոյնք իժի արկեալ ի փոր՝ ոչ կարեն մոռաանիլ ի բազում ժամս. (այսինքն թաքչել) (Իսիւք.։)
forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
λήθη oblivio. Մոռանալն, եւ մոռացեալ լինելն. մոռանումն. մոռացութիւն. մոռացօնք.
Ընդէ՞ր ոչ արարեր մոռացումն անօրէնութեան իմոյ. (Յոբ. ՟Է. 21։)
Մոռացումն է՝ յիշման ի բաց ընկեցումն. (Նիւս. բն.։)
Մոռացման՝ միանգամայն եւ անզգայութեան պատճառ լինի. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
Մի՛ զինէն մոռացումն եղիցի քեզ տէր. (Սարկ. աղ.։)
Մոռացումն արար զպատուիրանսն աստուծոյ. (Եղիշ. յես.։)
Մոռացումն արարեալ մանուկ՝ ընկէց զինքն ի հուր. (Ճ. ՟Ա. իմա՛ թողեալն մոռացմամբ։)
Մոռացումն առնումք բազում ժամանակօքն զգործոց մերոց։ Մոռացումն զաշխատութեան առնուիր վասն եկելոյն ի վերայ քո հանգստին։ Մի՛ ի մոռացումն առցուք զարարիչն. (Իսիւք.։)
Քա՛ւ լիցի ինձ տալ ի մոռացումն՝ զոր ասէն, թէ որ սիրէ զկին եւ զորդիս եւ այլն. (Փարպ.։)
Ի ՄՈՌԱՑՈՒՄՆ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ԳԱԼ. Մոռանալ, եւ մոռացեալ լինել.
Զի մի՛ ի խոր մոռացումն անկանիցին. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 11։)
Ի մոռացումն եկն արդեօք (մեզ) յաղագս սենեքերիմայ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
Ի մոռացումն անկաւ նա, եւ որ ի նմանէն են։ Ի մոռացումն եկեսցեն անէծքն՝ որ եդան ի վերայ մեր. (Իսիւք.։)
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
λήθη oblivio. Նոյն ընդ Մոռացումն. եւ ընդ բայի՝ որպէս Մոռանալ, մոռանիլ. (գրի առ յետինս եւ Մոռացունք)
Պղծիցի, եւ մոռացօնք լինիցին նմա. (Ղեւտ. ՟Ե. 3։)
Ուրանալն է զինքն՝ ամենեւիմս անցելոցն մոռացօնքն, եւ կամաց իւրոց մերժումն. (Բրս. հց.։)
Մոռացօնք են նոցա, զոր միայն յիշել արժան էր, կամովին արարեալ զայս մոռացօնս թշուառականքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յորժամ յաստուծոյ երախտիսն վայելեսցեն, մոռացօնս առնիցեն. քանզի սովոր են պարգեւք բարութեանց ածել զմեզ ի մոռացօնս. (Ոսկ. ես.։)
Կոյր է եւ զաչացու, ի մոռացօնս դարձուցեալ զսրբութիւն առաջնոց իւրոցն յանցանաց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 9։)
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջադիրս. (Ագաթ.։)
Անցեալ դարձեալ ի մոռացօնս՝ զամենայն կարգեալսն տապալէր յետ նորա ելիցն յաշխարհէս. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Մոռացօնք եղեն նմա գալուստ որդւոյն աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Դ։)
Ոչ գիտեմ զիա՛րդ նոցին գիտակացն այսոքիկ մոռացօնք եղեն (կամ են). (Նիւս. կուս.։)
Մոռացօնք տիրեալ են, կամ տիրեն։ Աստուծոյ՝ մոռացօնք ոչ է, այլ վասն անտես առնելոյն ասէ. (Խոսր.։)
Մի՛ մոռացօնս առներ գործելեաց իմոց ընդ քեզ երախտեաց՝ իմ անօրէնութեամբս. (Նար. երգ.։)
Բնաւ գիտես իսկ ոչ, թէ մեղար. քանզի մոռացօնս առնես ամենայնիւ (կամ ամենայնի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
to remove, to put or set aside, to separate;
— ի կաթին սովորութենէ, to wean.
ՄՈՑԵԼ. ἁφίστημι, -μαι amoveo, abscedo. Ի բաց հեռացուցանել, կամ հեռանալ. քեցել, իլ.
Զերնջոցն զորթսն անջրպետեալ քեցիցեն, զի ժամանակաւ ընդելուզանիցեն (իմա՛ ընդելացուսցեն) մոցել ի կաթինն սովորութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.
Մթով դիւացն խաւարեալք. (Եզնիկ.։)
Դադարումն եւ մութ գիշերոյ։
ՄՈՒԹ ՄՈՒԹՆ. μυχός penetrale, intimus, recessus σκότος tenebrae θύελλα, γνόφος, ζόφος caligo ἁόρια situs invisibilis, obscuritas. Խաւար. աղջամուղջ. մէգ. մթութիւն ի մուտս խորշից. վայր անլոյս. ալք. մութ.
Խաւար եւ մէջ եւ մութ։ Կալաւ զիս մութ անհնարին։ Գիշերի ծածկեաց զնա մութ։ Ընդ մութ շրջեցան։ Յարեան եւ փախեան ընդ մութն։ Յանմատուցից մթից դժոխոցն, եւ այլն։
Դադարեալ ի մթոց գիշերոյ.
Հայեցեալ ի ներքս ընդ մութ գիշերոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կեդար՝ խաւար եւ մութն թարգմանի. (Զքր. կթ.։)
Բազում մութ ածեալ ունի։ Մութ մեղացն փարատի։ Ընդ մութ շրջել։ Զերծանի ի մթոյն։ Զմութս վշտաց եւ նեղութեանց։ Կրկին իսկ մութ յանձին կորզեն։ Գուցէ որպէս ի մթի այսր անդր ծփիցիմք. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. սղ. Ոսկ. ես.։)
Մութ ընդ մութ մածեալ նսեմ (ի թաբոր՝) լոյս եղեւ ծագմամբ լուսոյն. (Շ. տաղ.։)
Մեկնէ իսկ, թէ յորո՛ւմ մթի էին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Կամ աղտեղի կոյր խըլըրդան, որ կայ յանլոյս խաւար մըթան։ Եւ նստուցէր զիս ի մըթան, իբր ըզմեռեալ ի գերեզման. (Շ. եդես.։)
Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)
Մութն անհնարին (խորհրդոց) անկաւ ի վերայ պիղատոսի. (Զքր. կթ.։)
ՄՈՒԹ ա. γνοφώδης caliginosus, tenebrosus եւ այլն. Խաւարին. մթին. աղջամղջին. միգապատ. մթագոյն. թխագոյն. նսեմ. տխուր. եւ Բոսորային.
Իբրու ի մութ խաւարի լոյս խաղաղութեան ծագեաց մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 9։)
Մութ է գոյն դիմաց մերոց. վասն զի ոչ զուարթացան երեսք մեր ի խորհուրդս սրբութեան. (Եղիշ. միանձն.։)
Բոսորդ կոչի ի մեր լեզուս մո՛ւթն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. (իբր ռմկ. պօզարախ, պօզլախ։))
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
Համրեալ լիջիր իբր զմունջ, եւ մի՛ լինիր նոցա յանդիմանիչ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ.)
Եղիջի՛ր դու համր։
Զոմն մի մոգ աղօթիւք մունջ արար վասն անառակ խօսիցն. կապեցաւ լեզուն, եւ եղեւ մունջ. (Ճ. ՟Բ.։)
Կայր անդ եւ կին մի մունջ. (Հ. նոյ. ՟Ա.։)
Խուլ եւ համր եւ մունջ դեւ։ Խուլ եւ մունջ գոլով ի դիւէն. (Բրսղ. մրկ.։ (Արմատն է Ունչ. որպէս թէ ընդ ունչս եւեթ մրմռացօղ. ուստի եւ Մնչել. եւ Մնջիկ։))
begging, mendicant, poor;
cf. Մուրականութիւն.
Տառապեալ եւ մուրական. (Շիր.։)
Մուրակ շրջիլ. (Շիր.։)
Մուրօղ. մուրիկ. մուրացիկ. եւ Մուրողութիւն.
Լինի թագաւորն տնանկ, մեծատունն՝ մուրական. (Ոսկիփոր.։)
Եթէ տեսանիցէ ոք զոք ազատի կերպարանօք ի մուրականս, խաբեբայ է ասէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)
Առն կամ կնոջ եթէ լինիցի արած բորոտութեան ի գլուխ կամ ի մօրուս։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Կալաւ զմօրուացն ամեսայայ։ Ամենայն մորուք խզեսցին։ Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մորուսն ահարոնի. ի մորուացն իջանէ, եւ այլն։
Գերծցէ զմօրուսն ... զմօրուք ... Յետին անարագանաց ցոյցք է՝ զգլուխն մօրուօք գերծուլ. (Գէ. ես.։)
Հերքն սպիտակ են, եւ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
Էր կարճահասակ, եւ մօրուսն երկայն մինչւե ի ծունկսն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի.։)
Ի մօրուս քօշից. (Խոր. աշխարհ.։)
Չես նման թագաւորի, այլ քօշի ունիս պարանոց եւ մօրուս. (Պտմ. վր.։)
Գերծումն ըստ մուրուաց, որ է նշանակ առն, ի բաց եդեալ զմեղս. (Մեկն. ծն.։)
Կատակէին ի վերայ նորա, եւ փետէին զմուրուսն նորա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Մօրուք զհանճարեղս եւ զիմաստունս ասէ. զի մօրուք կատարելութեան է պատկեր. (Գէ. ես. տե՛ս եւ ԱԼԻՔ։)
Այն ինչ մօրուօք ծնօտքն դալարացեալ էին։ Չեւ մօրուացն ի խոր աճեցեալ էր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
to murmur, to grumble, to mutter, to growl;
— ընդ միմեանս, to fall one upon another furiously or ferociously, tooth and nail, to be cruelly and obstinately bent against one another, to be mutually enraged;
միմռեալ ալիք, angry billows, surging waves.
Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Հեծէին մռմռային մռնչէին ի նմանութիւն կորեանց առիւծուց. (Կանոն.։)
Մռմռայր վայրագն տիրել տիեզերաց. (Սամ. երէց.։)
Պարանոցիդ վերայ շողան (սուսերք), ըմպել զարիւնըդ մըռմըռան (կամ մըրմըռան)։ Հողմով հանդերձ սաստիւ հնչեն (գետք հրեղէնք), եւ միգախառըն մռըմըռին (կամ մըրմըռին). (Շ. եդես.։ Յիսուս որդի.։)
Փարիսեցի ուսմամբն մռմռէր. (Երզն. մտթ.։)
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.
Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)
Ի մռնչել բարկութեան իւրոյ. (Ողբ. ՟Բ. 6։)
Մռնչելով բարբառ արձակեաց, եւ ասէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)
Մռնչեաց ի չար գազանսն, եւ ցրուեցան. (Ճ. ՟Բ.։)
Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ մռնչէր ամենազդեցիկ փողդ մեծութեան. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Ի ծանրութենէն մռնչեաց ողորմագին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
butcher;
մանուկ —ի, -'s boy;
cf. Մսավաճառանոց.
Ոչ լինի ի մսավաճառսն ճանճ, կամ այլ ինչ ի վերարկուսն. (Ճ. ՟Գ.։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
βιβάζομαι, ἑπεχειρέω, ἑπιτίθημι aggredior, impono եւ այլն. Մտօք բերիլ, կամ խորհել. կամիլ. յօժարիլ. անկղիտանալ. ցանկալ. թեւակոխել. ձկտիլ. շարժիլ. ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել. երկնել. համարձակիլ. իշխել. դնել ի մտի առնել ինչ չար կամ բարի, եւ բուռն հարկանել.
Մտաբերիցէ ոք յընկեր իւր՝ սպանանել զնա նենգութեամբ։ Կին մի՛ կացցէ առաջի ամենայն անասնոյ՝ մտաբերել ի նա. (Ել. ՟Ի՟Ա. 14։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 23։)
Յապստամբութիւն մտաբերեցին։ Ի ցանկութիւն մտաբերէր ասպատակ սփռել. (Եւս. քր.։)
Ո՞ ոք էր՝ որ յայն մտաբերէր անհամբոյր չարութիւն. (Պիտ.։)
Յանօրէն իրս մտաբերեալք։ Ի խեղիսկդ մտաբերեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի սուր մտաբերեցին (ընդդէմ ունելեացն յիսուսի). (Իգն.։)
Մի՛ յորս ինչ մտաբերիցեն։ Ի նախանձ մտաբերեալք։ Ի բարձրութիւն փառաց մտաբերէ. (Մխ. առակ. Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
Ի զուարթունս հրեղէնս մտաբերեցին (սոդոմայեցիխ). (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Զի թէ ոչ ոք բարկանայցէ, եւ ոչ զգործ սպանութեան մտաբերէ։ Որք զաստուածն ոչ ճանաչեն, զիա՞րդ զաստուծոյ ճառել մտաբերիցեն. (Եզնիկ.։)
Իսկ թէ եւ զգործս եւս նոցա մանր համարել մտաբերիցեմք, երկայնաձիգ տողին պատմութիւնքն։ (Եւս.քր.։)
Մտաբերեցի ընթեռնուլ ըստ գլխոցն եւ ըստ տանցն. (Նախ. գծ.։)
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
Ամենայն արուեստաւոր ի կամել իրս արկանել առաջի, ոչ առանց նիւթոյ գիւտի մտաբերէ. (Երզն. քեր.։)
Ի նոյն շաւիղ խորհրդոյ բարւոյ հանդիսացեալ մտաբերէին. (Նար. խչ. իբր թեւակոխել։)
Յանցաւոր եղեն, եւ յապաշխարութիւն մտաբերեցին։ Եւագր. (՟Ժ՟Ա. իբր խելաբերիլ. յն. եւ դարձեալ ապաշխարեցին։)
Ո՞վ ոք զգաղտնիսն մտաբերեաց, եւ ոչ խորովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
consumable, corruptible;
—կան լուսին, waning moon.
Որպէս Մաշածու. դիւրամաշ.
Արար զթանձրն մաշական, եւ զանօսրն տեւական։ Զմեռոտ եւ զմաշական բնութիւնս մեր. (Գէ. ես.։ Ոսկիփոր.։)
Գուշակէ մաշականն (լուսին) զյաւիտենականէդ, անցականն զանանցէդ, հնականն զնորոգչէդ իւրմէ. (Ագաթ.։)
Ի յախտ մաշական անկաւ, եւ տրորեցաւ. (Լծ. փիլ.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω consumo δαπανάω , καταδαπανάω impendo, insumo τήκω, ἑντήκω liquefacio βρώσκω edo φθίνω tabesco, deficio. (լծ. հյ. Հաշել. թ. աշըթմագ, ... լտ. մաչէ՛ռօ )) Վատնել զթանձրութիւն կամ զգիրութիւն. տկարացուցանել. հնացուցանել. եղծանել. լուծանել. հալել. ծախել. ուտել. հիւծել, իլ։
Որպէս Հիւծել, իլ։ (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 26։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս ոճով.
Զսեամս դրանց նորա մաշեսցէ ոտն քո. ((յն. ἑκτρίβω ) Սիր. ՟Զ. 36։)
Որ զանձն մաշիցէ, ոչինչ զգայ զանձկութեանն ճանապարհի. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
Մաշել զոգիս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Մաշել զխորհուրդս (այսինքն խափանել)։ Մաշել զերկայնութիւն գիշերոյ յերգս արբեցութեան, կամ զաւուրս ի դպրոցս, կամ զժամանակս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Փարպ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Մաշել զծով, կամ զնեռն։ Մաշիլ ամպոց, կամ գեղեցկութեան, կամ մարմնով. (Իսիւք.։ ՃՃ.։)
Զմեղսն մաշէ, եւ զյանցաւորն ի խրատ ածէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
cf. Մաշկեայ;
garment of skins;
գօտի —, leather girdle;
ոտք —ք, web-footed;
մարմին —, human skin;
mortal coil.
ՄԱՇԿԵԱՅ ՄԱՇԿԵՂԷՆ. Որ ինչ է ի մաշկէ. մորթեղէն. կաշեայ. մորթէ, կաշիէ.
Ակումբ մաշկեայ. (ռմկ. փօստ, փէօստէքի) (Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 14։)
Զմաշկեայ պատմուճանսն (ադամայ) պատուականագոյն ստացուած համարելի է. (Փիլ. լին. ՟Ա։)
Զոր եւ մաշկեայ պատմուճան առակէր՝ դիմահար եղեալ փառացն աստուծոյ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Աբրաամու ի մաշկեայ խորանին ընդունել զտէրի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Եւ արար տէր աստուած ադամայ եւ կնոջ նորա հանդերձս մաշկեղէնս։ Գօտի մաշկեղէն ընդ մէջ իւր։ Ծածկեսցէ զնա մաշկեղէն նուարտանաւ կապունակաւ։ Յամենայն մաշկեղէն նիւթոյ։ Անօթ մաշկեղէն։ Ամենայն մաշկեղէն անօթոյ.եւ այլն։
Անօթից եւ ընչից երկրագործաց վաճառումն, մաշկեղինից, եւ ամենայն օթոցաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Զայն մաշկեղէն մորթս։ Մաշկեղէն պատմուճանս. (Իսիւք.։)
Որք զմաշկեղէնն զգենուն պատմուճան. (Կլիմաք.։)
Մարմնանայ ոչ յեղափոխմամբ, այլ ի մարմին մաշկեղէն բովանդակի. իբր մորթապատ. (Լմբ. հանգ.։)
Ունի ոտս լայնշիս մաշկեղէնս. իբր թաղանթաւորս, կամ մաշկաթեւս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ագանելիք նոցա՝ ցերեկն մաշկեայս, եւ գիշեր՝ այծեայս. (Վրք. հց. ձ։)
Զգեցուցանեն նմա մազեղէնս եւ մաշկեղէն ըստ աւանդութեան սուրբ հարցն։ Այլ ոչ ինչ ունէր, բայց միայն երկու մազեղէն, եւ մի մաշկեղէն. (Վրք. հց. ձ։)
Հեղիաս մաշեալն սրտիւք, մաշկեղինաւ պարածածկեալ՝ մարմնով։ Հաւանեալք զգեստու մաշկեղինաց, եւ մորթոց այծեաց։ (Մագ. ՟Լ՟Ա. ձ։)
wear, wear and tear, deterioration, consumption, use;
corrosion;
decay, decline;
—ումն լուսնի, waning of the moon;
լուսինն առնու աճումն եւ —ումն, the moon waxes and wanes.
Մաշելն, իլն (ըստ ամենայն առման). σύντριμμα contritio եւ այլն. Հաշումն եւ մաշումն առանց բժշկութեան. (Առակ. ՟Զ. 15։)
Լուսին առնու զաճումն եւ զմաշումն. (Իսիւք.։)
Լուսինն զհաշումն մաշման մեղաւորաց ցուցանէ. (Ագաթ.։)
Տակաւին ի մաշումն եւ ի չար ծառայութիւն վասն մեղաց իւրեանց մատնեալ լինին յաստուծոյ. (Փարպ.։)
Մաշումն եւ տառապանք մարդկան ի պէսպէս փորձութիւնս ջրով եւ հրով. (Վրդն. ծն.։)
Անլոյծ զսա թողացուցեալ առանց մաշման պարգեւաց. յն. անմաշ ἅτηκτον (Պղատ. տիմ.։)
in rut, neighing after, ready to mount, covering, mounting;
— ձի, stallion, stud or entire horse, stone-horse.
ՄԱՏԱԿԱԽԱԶ. θηλυμανής, θηλειμανής insano feminarum amore captus. Գտանի գրեալ եւ ՄԱՏԱԿԱԽԱՆՁ. խազեալ եւ խանձեալ ի մատակս. իգամոլ.
Ձիք մատակախազք եղեն, եւ իւրաքանչիւր ի կին ընկերի իւրոյ վրնջէին. (Երեմ. ՟Ե. 8։ եւ Պիտ.։ Մխ. երեմ.։ Վրդն. ել.։)
Նման այծից քաղաց, եւ ձիոց մատակախազից. (Մանդ. կամ Եփր. պհ.։)
Ձիոց վրնջողաց եւ մատակախազից. (Սարկ. հանգ.։)
Ի վեր ամփոփել զվրնջողականն մատակախազ ձիոց բանական գօտեաւն. (Տօնակ.։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
ἀπαλός mollis, tener, delicatus νήπιος, νέος, νεώτερος, νεώτατος novus, juvenis, infans եւ այլն. (լծ. տղայ. իսկ ըստ վարդանայ ի ծն. ստուգաբանի մատո՛ աղ) ռմկ. մատղաշ. Փափուկ. կակուղ. գիրգ. նորածին. նորաբողբոջ.
Մանուկ մատաղ։ Մանկունքս մատաղ են։ Իբրեւ զմարմին մանկան մատաղոյ։ Որդեա՛կ իմ մատաղ։ Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Քան զորթ մատաղ, եւ այլն։ Եթող որդի մատաղ հասակաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Աղջիկ մի մատաղ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մատաղոցն եւ տղայոց ոչ գիտնական բանս ինչ պարտ է ասել. (Եւագր. ՟Գ։)
Կորիւն առիւծու մատաղ յաւուրց. (Եղիշ. դտ.։)
Մինչդեռ մատաղն իցեն սերմանիք՝ հատցուք. (Եփր. համաբ.։)
ՄԱՏԱՂ. գ. Ռամկօրէն՝ որպէս Որթ մատաղ զենլի, եւ բաշխելի աղքատաց որպէս ագապ. (թո՛ղ զաւելորդ արարս յետնոց ի տգիտաց)
Ի յիշատակ ննջեցելոցն հոգւոցն առնեմք, եւ մատաղս անուանեմք. (Շ. թղթ.։)
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Մատաղածին.
Մատաղ մայր. (ըստ յն. մատաղոյ մայր) տե՛ս եւ ՄԱՏԱՂԱԾԻՆ ըստ ՟Բ նշ. նոր մար զաւկի, նոր զաւկի մար.
young;
— մանկտի, little children;
— գառինք, lambkins.
Որոյ երամն բաղկանայ ի մատաղ տղայոց.
Երգակից լինէն մատաղերամ բազմութեան մանկտւոյն. (Եղիշ. ՟Ա։)
finger, hand;
ի — արկանել, to seize, to take possession of, to subject, to subdue;
to win complete power over.
Երբ կամեցաւ զսաւուղ ի մատանակ որովայնակոչին արկանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
library;
փոքրիկ —, book-case, book-shelves.
Յաղեքսանդրացւոց քաղաքին ի մատենակալս դիւանացն եդեալ պահէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնացոյց առնելոյ է։ Մատնացոյց առնէ զիւրսն խնդութեամբ էմմանուէլն, թէ ահա ես եւ մանկունք իմ. (Գէ. ես.։)
Ակնարկէին միմեանց, մատնացոյց առնէն զնա։ Գայ հոգին սուրբ ի նմանութիւն աղաւնոյ մատնացոյց առնելով զմկրտեալն. (Եփր. ծն.։ Ոսկ. ծն.։ Զքր. կթ. մկրտ.։)
Մատնացոյց առնէ, թէ այդ է ուղին. (Տօնակ.։)
Տարացուցիւ իբր մատնացոյց եղեալ մարգարէն խօսի ընդ բեթղահէմ. (Երզն. քեր.։)
Զաչս ի վեր համբարձեալ՝ ձեռամբ մատնացոյց լինէին. (Սիսիան.։)
Մատնացոյց առնեմք միմեանց, եւ ասեմք, ա՛յս այն անուն է, եւ այս ա՛յն. (Մաշկ.։)
Անառակութիւնն մատնացոյց առնէ զիս. (Ոսկ. ղկ.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
ἁποδίδωμι, παραδίδωμι, ἑνδίδωμι prodo, trado διαγγέλλω, ἑνδιαβάλλω defero, enuncio, traduco. Մատամբ նշանակել զոք ի վնաս. մատն եւ գուշակ լինել. չարախօսել. եւ Ի ձեռս տալ ոսոխաց. խամզել, ձեռք տալ.
Մատնեսցէ եղբայր զեղբայր։ Մատնեսցեն զմիմեանս։ Մատնեցից զնա ձեզ։ Յուդա իսկարիովտացի, որ եւ մատնեացն զնա.եւ այլն։
Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր։ Մատնեցայ, եւ ոչ ելանէի. եւ այլն։
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
Ոչ մատնեցեր ամօթոյ զմատնիչսն զքեզ տանջանաց մահու. (Նար. ՟Հ՟Է)
traitor;
informer, denouncer;
— լինել, to betray, to denounce.
προδότης proditor. Տուիչ մատամբ. այսինքն մատնիչ. որ մատն եւ տուր լինի.
Մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. գտանիցեմք. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 16։)
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
Մատո՛ առ իս զդոսա, զի օրհնեցից զդոսա։ Մատո՛ այսր զորդին քո։ Մատուցանէին առ նա մանկտի։ Մատուցաւ առ նա դիւահար մի։ Իմոց բանից մատո՛ զունկն քո։ Մատուցին զթիւն արքայի զկորուսելոցն։ Մատուցէ՛ք առ իս եւ այլ աման, եւ այլն։ Որ առ ձեզ մատուցանիցի. այսինքն մատչիցի. (Ագաթ.։)
Թշնամին եթէ ոչ մատուցանի յանձն, ոչ կարէ մտանել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս մատամբ ընձեռել. տալ. առբերել. կարկառել. ընծայել. նուիրել. պատարագել. զոհել. ձօնել.
Մատո՛ ինչ, եւ կերայց յորսոյ քումմէ։ Մատուցէ՛ք զմեզ գինի, զի արբցուք։ Մատուցին նմա զընծայսն։ Զոհս եւ պատարագս մատուցանել։ Մատուցանիցէ պատարագ տեառն։ Մատուցէ՛ք տեառն պատարագս արդարութեան.եւ այլն։
Գոհութիւն եւ փառաբանութիւն, կամ փառս, կամ պաղատանս մատուցանեմք քեզ։ Մատուսցուք զաղօթս մեր, կամ զաղաչանս. (Ժմ.։ Շար. եւ այլն։)
Աւետիս մատուցանէին կանանցն, եւ կանայք առաքելոցն. (Նար. յովէդ.։)
Առ նորա անքննութիւնն ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է։ Զսպասաւորութիւնն՝ յոր կարգեցան, անդադար մատուցանեն. (Եզնիկ.։)
Այսր հեծութեան, որ ի բոլորից շրթանց ընծայեալ քեզ մատուցանի։ Բարեբանեալ մարմնոյդ նուիրմամբ անմահապէս մատուցանիս։ Ի մեր հաշտութիւն միշտ մատուցանիս. (Նար. ՟Զ. եւ ՟Ծ՟Գ։)
Ինքն է՝ որ մատչի, եւ ինքն՝ որ մատուցանի (կամ նէ), եւ ինքն՝ որ ընդունի. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Դու ես որ մատուցանես եւ մատչիս. (Պտրգ.։)
Որ ինչ յաւետարանին ասացեալ է, ի հայր հանեմ. եւ որ ինչ ի հնումն, որդւոյ մատուցանեմ. (Սեբեր. ՟Ա։)
cf. Մարգարէակիր.
Խառն ընդ մարգարէութեան կամ ոգւոյ մարգարէից.
Ասափ եւ իդիթովմ՝ մարգարէախառն որպէս ընդ դաւթին ասէին եւ նուագէին. (Եպիփ. սղ.։)
Մարգարէախառն օրհնութիւնք մեծի նահապետին. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Ճաշակեալ դաւիթ ի խորհրդոյ աստի՝ ասէ մարգարէախառն աղօթիւք. (Վրդն. օրին.։)
cf. Մարգարէակիր.
προφητικός propheticus. Սեպհական մարգարէից կամ մարգարէութեան.
Մարգարէական հոգւով, կամ ակամբ, կամ գրովք։ Ի գրոց մարգարէականաց։ Ի մարգարէական ձայնիցդ։ Ի մարգարէական սաղմոսսն. (Կիւրղ. գանձ.։ Խոր. ՟Գ. 11։ Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Գ։ Իսիւք.։)
Լնու զմարգարէականն։ Առ ի կատարելոյ զմարգարէականն (բան)։ Ի մարգարէականսն հայեցեալ։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
man sacrificing;
— լինել, to immolate or sacrifice human victims.
Որ զենու զմարդ ի զոհ. եւ Զենումն մարդոյ ի զոհ.
Ոչ գոյր սովորութիւն ի գաւառին մարդազեն լինել. (Փիլ. իմաստն.։)
Տեսե՞ր զզոհս մարմնոյ եւ մարդազենս. յն. անմարդիս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։)
cannibal, anthropophagus, man-eater;
— լինել, to eat human flesh.
ἁνθρωποφάος, ἁνθρωποβόρος hamana carne vescens, hominum vorator. Կերօղ եւ կլանօղ զմարդիկ. մարդախանձ. մարդածախ.
Կոկորդիլոսն մարդակեր կենդանին։ Զառիւծն, զկոկորդիլոսն եւ այլն ... թունաբերս եւ մարդակերս. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Առիւծուց եւ գայլոց մարդակերաց. (Կոչ. ՟Զ։)
Մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Եւ ի ներքոյ մարդակեր եթոպացիք. (Խոր. աշխարհ.։)
Քարոզեաց շանագլխաց ազգին, եւ մարդակերացն։ Մարդակեր բարբարոսք։ Աշխարհ մարդակերաց. (Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։ Յայսմաւ.։)