to care, to take care of, to preserve;
to nourish, to maintain, to sustain, to feed;
to cultivate;
to foment, to stir up;
— զախտս, to cherish, to flatter vices;
— զխռովութիւն, to foment disturbances;
cf. Ձու.
Ի վայրի դալարւոջ եւ ի ջուր հանգստեան տածեալս։ Եւ զայլն եւս երիս որոշմունս օդոցն զովութեան տածիցիմք ի նինուէ. (Խոր. ՟Գ. 68. ՟Ա. 15։)
to fell or throw to the ground, to beat down, to prostrate, to overturn, to overthrow, to upset;
to subvert, to demolish, to destroy, to ruin, to roll, to turn;
— զխորհուրդս ուրուք, to destroy a person's projects;
cf. Խոչ.
καταστρέφω subverto, verto ἁποστρέφω averto ἁποκυλίω devolvo καταβάλλω dejicio, destruo κατασκάπτω effodio, diruo եւ այլն. կր. πίπτω cado ἁποσκαρίζω palpito եւ այլն. (լծ. հյ. Թաւալել. ռմկ. թապլել, թապլտըկիլ. թ. տէվիրմէք ). Շրջել զիմն կործանել. վեր ի վայր առնել. ի հիմանէ քանդել աւերել. դլել. գլորել. յատակել. ընկենուլ. տապաստ արկանել. եւ Քակտել քայքայել պատառել եւ Սատակել, իբր ցյատակել.
specification.
Սեռից, եւ որք ընդ գոյացութեամբ են սեռական տեսակարարողութիւնք մինչեւ ցանհատ վայր. (Յհ. կթ.։)
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
Աշակերտք, որ նախ քան զտեսութիւն աստուածաբանք։ Մերձ գնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի։ Ուսուցին զխորհրդոյն տեսութիւն։ Ուստի եւ մեզ կարեւոր պէտք են յայս տեսութիւն խնամով հայել։ Ճշմարտեն զտեսութիւնս զայս։ Ի վայրապար ցանկութիւնս արհեստից, սնոտի եւ մակացութեան։ Զօրութիւն՝ կրկին տեսութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Սարգ.։ Իգն.։ Շ. ՟ա. պ.։)
cf. Տերփուկ.
ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)
cf. Տերփուկ.
ՏԵՐՈՒԿ կամ ՏԵՐԵՓՈՒԿ եւ ՏԵՐՓՈՒԿ. κενταύριον centaurum, herba centaurea. Բոյս վայրի եւ ընտանի, մեծ եւ փոքր. ծաղիկ մեծին է նման ասացելումն ռամկօրէն դուրուշահ, եւ փոքրկան՝ թել թել ցրիւ. (յն. գէնդա՛ւրիօն, իբր Ձիացուլ)
cf. Տէրունական.
Հաւատարիմ կոչէ զնա, զի չխորեաց ինչ, եւ ոչ ընդ վայր զտէրունիսն ծախեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
resounding throughout the universe.
cf. ՏԻԵԶԵՐՔ. ըստ յն. ասի եզ՛՛. իգումէնհ. յոք՛՛. իգումէնէ. այսինքն բնակեալ վայր. բնակութեան տեղիք.
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
Ճառագայթ արեգականն ծագէ ի վերայ տիղմ եւ ժահահոտ վայրաց. (Տօնակ.։)
throwing hastily.
Որ վաղվաղ ի վայր ընկենու՝ զոր էառն, կամ դիւրաւ ի դուրս տայ՝ զոր ունի, որպէս հաւ զձուն.
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
to adorn, to embellish, to decorate;
to delight.
Կանաչագեղ տեսլեամբ զվայրս վայելչացուցանեն։ Ամպք լցեալ ջրով ցօղեն ի յերկիր զանձրեւ, եւ վայելչացուցանեն զերկիր կանաչացեալ գունովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. ամբակ.։)
to empty, to pour out;
to spread, to diffuse, to cause to flow or fall.
Խառն ընդ գարշելիսն ի վայր զփորոտին վայթեալ՝ սատակէր. (Յհ. կթ.։)
Ամենեքեան ի կամրջէն ի վայր վայթեցան ի գետն մեծ. (Հ. սեպտ. ՟Զ.։)
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
ՎԱՆԴԱԿ որպէս Վանդակապատ վայր ի վերնայարկս. քէօշք.
to drive out, to expel, to thrust or push back or aside, to chase, to drive away, to pursue;
to repel, to beat off or back, to attack, to defeat, to rout, to conquer.
Զվանեալն բազմութեամբ ծանրութեան՝ ալեացն ի վերայ յարուցմունք ի վայր ընկղմեն. (Բրս. պհ.։)
to render worse, to cause to degenerate, to debase, to corrupt, to deteriorate, to alter;
to weaken, to abase, to undo, to defeat, to rout;
to insult, to defame, to dishonour;
to despise.
κακίζω vitupero. կր. ἤττων γίνομαι minor fio, ignavus fio, superor ὁνειδίζω exprobro τροπάω in fugam verto. Վատթար կացուցանել, եւ որպէս զվատթար թշնամանել. նկուն առնել. տկարացուցանել. յանպիտանութիւն դարձուցանել. յամօթ առնել. կորանօք ի բաց վանել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. նախատել. խաղք ընել. սըմքեցնել. կր. նկուն լինել. խաղք ըլլալ. սըմքել.
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
διασκορπίζω, διαχωρίζω dispergo, disgrego δαπανάω impendo, consumo καταναλίσκω dissolvo, absumo. (արմատն է Վատ, եւ Վատին, որպէս վայրավատին). Չարաչար ուտելով կամ ցնդելով ծախել. ցրել՝ ցրուել. հաշել մաշել. կարճել ի միջոյ. սպառել. ճարակ տալ. ուտելով ցրուելով փճացնել, մսխել, տարտղնել.
to become like a wild-boar, to become infuriate, ferocious, outrageous.
ՎԱՐԱԶԱՆԱԼ. Վարազակերպ լինել. կնճանալ. գազանանալ. վայրենանալ.
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
ἅποικος domo absens, colonus, peregrinus ἁποικία colonia. Վարատեալ. օտարացեալ ի բնիկ տեղւոջէն. հատուած. գաղթական, եւ Ինքնագլուխ վտարանդի. թափառական. վայրավատին.
Ստամբակեալս վայրագութեամբ ... սրացեալս վարատական։ Մանուկս մեղանչական, անխրատական, եւ վարատական. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Բ։)
Կամ որպէս Վարատիչ. վայրավատնիչ. ցրուիչ.
cf. Վարատեցուցանեմ.
ἁπάγω abduco διασκορπίζω dispergo, dissipo καταλύω dissolvo. (լծ. փարատել). Ի բաց վարել. վայրավատնել. ցրել. ցրուել. ցնդել. օցտել. որոշել. հեռացուցանել. վտարել. օտարացուցանել. քայքայել. քշել, ցրուել, բաժնել. պ. վարանտէն.
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
school.
Եւ վայրենեացն (յանասնոց) եւ անձեռնընդելացն պատահեցին ոմանք ի վարդապետոցսա, զի գային ընտանացեալք. (Փիլ. լիւս.։)
rose-bush, rose-tree;
վայրի —, dog-rose, hip-rose;
—ք, rosery, ground planted with rose-bushes.
briar, bramble;
pimpernel, burnet;
smilax, rough bindweed;
cf. Գի;
ցրդոյ պտուղ, juniper-berries.
որ եւ ՑՐԴԻ, դւոյ կամ դոյ. στοιβή, στοιβάς stoeba, stiva եւ stipes, virgultum. (լծ. թ. չըրփը ). Նոճ վայրի՝ թփատեսակ փշատերեւ. եւ այլ եւս թուփք վայրի. ցրդի.
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
Ցնդելով ընդվայր (զլուր բանին). (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
dispersion, dissipation;
volatilization, exhalation, evaporation;
— գլխոյ, մտաց, inattention, distraction.
Զի՞նչ հողմ իմասցիս առանց բերման եւ ցնդման։ Սովաւ ողջախոհացուցանեմ զցնդումն հեշտութեան։ Զանձնիշխան կամացն զհոսումն եւ ի վայր ցնդումն։ Գահավէժ ցնդմամբ խարդաւանեալ ի վիհն. (Առ որս. ՟Ե. ՟Բ։ Յճխ. ՟Դ։ Շար.։)
Զի մթութիւն սրտիս, եւ ցնդումն գլխոյս ի բաց փարատեսցի։ Ամփոփեալ ի վայրապար ցնդմանէն։ Յանեղծութիւն պաստատելով զյոյսդ՝ ի ցնդմանէն ամփոփի միտքդ. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. իմ.։)
belter.
Վասն ցնոր խօսից եւ ընդվայր բանից՝ զջերմութիւն եւ զսէրն ար առ Աստուած է՝ կորուսանեն եւ շիջուցանեն. (Վրք. հց. ձ։)
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
ՑՈ՛ՐՔԱՆ. ἑφ’ ὄσον quo usque ὄσον χρόνον quanto tempore μέχρι μεν quamdiu, dum. Ցո՞րչափ ժամանակս. մինչեւ ցո՛ր ժամանակ կամ ցո՛ր վայր եւ սահման. ցորչափ. ո՛րչափ, որչափ որ, քանի՛ որ, ինչուան ո՞ւր.
indicator;
cf. Ցուցական.
profligacy, disorder, libertinism, licentiousness, debauchery, lewdness, scandalous behaviour.
Եւ ոչ վայրապար ուրուք շրջել ցոփութեամբ. (Մանդ.։)
cf. Ցիռ.
Առաւել ռմկ. որպէս Ցիռ. էշ վայրի.
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Ոգւոյ իմաստութեամբ լի է վայրն, եւ ցօղուն առաքինութեամբ. եւ պտուղք մի ըստ միոջէ գործքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 214։)
cf. Փախստական.
Զամենայն վայրսն յուզեալ՝ գային եւ գտանէին զփախստեայն։ Ոչ փախստեայ համբաւաբեր լիբէացւոցն թողեալ։ Վիրաւորեալ ձին՝ ոչ կարաց երազել ընդ փախստեայսն. (Կոչ. ՟Զ։ Խոր. ՟Բ. 12։ ՟Գ. 37։)
cf. Փաղանունապէս.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
univocally;
synonymously.
Զերկիր եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց. (Փիլ. այլաբ.։)
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
Փառօք վայրիջեր, փրկիչ վերածեր, փայլիւ զմեզ բարձեր. (Գանձ.) (եթէ չիցէ գրելի, փայտիւ)։
flashing;
lightning;
flash, light.
Որպէս մեք ի ճայթել որոտման, կամ շողալ փայլակման՝ զգլուխս ի վայր արկանեմք. (Գէ. ես.։)
chattering, prattling, tale-bearing, whispering, slanderous, back-biting.
φλύαρος nugator, stultiloquus, garrulus, frivolus ψίθυρος, ψιθυρίζων susurrus, -ro. (ի ձայնիցս՝ Քուս, յորմէ Քսու. եւ Փաս, յորմէ բամբաս. լծ. եւ յն. փսի՛թիրօս, որպէս եւ ֆա՛սգօ, ասել. թ. ֆասլ էթմէք, բամբասել) Շաղակրատ. շաղփաղփ. ընդվայրաբան. քրթմնջօղ. անդուռն բերան. առունկնճառ ցձանձրոյթ՝ հանդերձ բամբասանօք, փսփսացօղ.
to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
Մի՛, աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ, մի՛ վայրապար խաբեսցուք զանձինս։ Այլ աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ։ Զքեզ փարելի առնեմք՝ արգահատօղ լինել, եւ մի՛ սաստիկ առ յանցաւորսն երեւել. (Ոսկ. եփես. ՟Դ. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 14։)
to lodge, to pass the night in, to sojourn, to dwell, to stay in a person's house.
Զգիշերն ամենայն ի վերայ ձետն օթագացեալք էին։ Դիակունք բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի, ի յարեւի եւ ի փոշոջ եւ անձրեւի եւ ի մրրիկ հողմոյ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Օթագայանամ.
Զգիշերն ամենայն ի վերայ ձետն օթագացեալք էին։ Դիակունք բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի, ի յարեւի եւ ի փոշոջ եւ անձրեւի եւ ի մրրիկ հողմոյ. (Ղեւոնդ.։)
Զգիշերն ամենայն ի վերայ ձետն օթագացեալք էին։ Դիակունք բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի, ի յարեւի եւ ի փոշոջ եւ անձրեւի եւ ի մրրիկ հողմոյ. (Ղեւոնդ.։)
stranger;
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
ՕՏԱՐ. մ. Յանիրաւութիւն. վայրապար.
degenerate, wild.
Օտար ի լաւութենէ բարեբեր տնկոց. վայրենի. եապանի.
Ի դաշտային շամբուտ ախտաժետ վայրս. (Պիտ.։)
ԱԿՆ խաչի. Միջին վայր թեւոցն.
Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)
Ի բաց ոստուցեալ՝ վայրենապէս ամբարտաւանէ։ Ի սակաւուն տըւչութիւն դոյզն փառաւորիլ ոչ ամբարտաւանիս։ Ամբարտաւանեցայ փոշիս շնչաւոր. (Նար.։)