to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Զտարբերութիւն նախադասեաց տեսակի (իբր պատուականագոյն. իսկ զտեսակն նախադասեաց յատկի եւ պատահման. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
Զնախաթոռ իշխանսն ընդ իւր բերցէ։ Որ այժմ է նախաթոռ քաղաքիս՝ սրբասնեալն պատրիարգ. (Մխ. դտ.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Նար ծառոյն կենաց աստուածատունկ դրախտին՝ ծաղիկ նախածին փթթեալ բուրմամբ անուշից՝ պտղաբերելով զսուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Նախամեծար յանձինս բերցուք զաստուծոյ վրէժխնդրութիւն. (Նանայ.։)
cf. Նախանձորդ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
author or cause of all evil, the Devil.
Տէր կապեաց զնախաչար օձն. (Սեբեր.։)
cf. Նահապետ.
first, fruit, premice.
Առաջին պտուղ. նախկին բերք. երախայրիք (իրօք կամ նմանութեամբ).
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
Ի նանիր նախատեցին զանձն իմ։ Նախատեցին զիս թշնամիք իմ զօրհանապազ, եւ գովիչք իմ ինեւ երդնուին։ Եթէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք։ Հատո՛ նախատինս, զոր նախատեցին զքեզ տէր։ Նախատել զաստուած կենդանի։ Նախատեաց զճակատս աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
foresight, prevision;
prophecy.
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
cf. Նախագաղափար.
Ի նախատպէն, եւ ի պատկերէն։ Համբերողացն նախատիպ՝ մեծն Յովբ.։ Ըստ նախատպին կերպարանեալ. (Յհ. իմ.։)
cf. Նախընթացիկ.
Ընդ լալով սերմանել բանիս՝ ի նախընթաց չուս աստիճանաց օթեւանացս պատրաստութեան, դարձայց բերկրեցեալ. (Նար. ՟Բ։)
fore-running;
progress, advancement.
Որ եւ զառաջին՝ նախընթացութեամբ՝ ընկալար դաս։ Զնախընթացութիւն այսպիսեաց ուղեգնացութեան ըմբերանեալ պարսաւեն (վասն գլորման ի խորխորատ). (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Եւ πρωτογέννημα primae frugi. Նախկին բերք. երախայրիք.
recant, to retract, to withdraw, to drive back, to revoke;
to stop, to suspend, to hinder.
Այնպէս իսկ սովոր է տէրն օգտակարագունիւք վարդապետութեամբ նահանջել զմեզ առ լաւագոյնսն։ Զի առաւելագոյն նահանջիցէ զնոսա առ ժուժկալութիւն եւ համբերութիւն. (Նանայ.։)
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
Տէր ողորմութեան, նախնի նահատակդ համբերութեան վկայից. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
letter-carrier, postman, messenger, courier, post.
Բերօղ եւ տարօղ նամակաց. թղթաբեր. թղթատար սուրհանդակ.
letter-presenting.
thinking of useless or chimerical things, building castles in the air.
Նստել ընդ ամբարշտացն նանրախորհուրդ ժողովելոց։ Սիրտս նանրախորհուրդ, բերանս չարախօս. (Նար. ՟Ծ. ՟Ծ՟Զ։)
cf. Նանրիմ.
Ոչ գոյ ի բերանս նոցա ճշմարտութիւն, եւ սիրտք նոցա նանրեալք են. (Սղ. ՟Ե. 10։)
to become useless, to cease to be, to faint, dwindle or vanish away, to come to nothing;
— ի խորհուրդս, to become wise in one's own eyes, conceited, infatuated.
Ոչ գոյ ի բերանս նոցա ճշմարտութիւն, եւ սիրտք նոցա նանրեալք են. (Սղ. ՟Ե. 10։)
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
Զբերս գործոց նանրութեանց։ Զիա՛րդ ի մէջ նանրութեան զամբարշտացն աթոռս բամբասեցից. (Նար. ՟Թ. Նար. կ.։)
giant-fennel, ferula.
Նարդ նարդիւնաբեր. (Նար. տաղ.։)
dyer.
Զթուխ մազ ի սպիտակ փոխէ. զոր ամենեւին նարօտաներկաց ճարտարութիւն չէ ձեռնհաս ներկանել. (Սեբեր. ՟Ը։)
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
Արար նաւ արքայ սողոմոն ի գասիոնգաբեր։ Ի նաւ ելեալ ոք։ Նաւաց հետք ճանապարհի։ Նաւօք բազմօք։ Թիւրեցին զնաւն.եւ այլն։
Բերցեն նոքա ի լիբանանէ մայր փայտ, եւ բերեալ նաւօք ի նաւահանգիստն յոպպէ. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 55։)
ship-building, naval construction;
կայարան, աւազան նաւագործութեան, navy yard;
dock, wet-dock, dock-yard.
Նաւագործութեան, եւ դարբնութեան, եւ ոստայնանկութեան։ Չստունգանէր զգործ նաւագործութեան ... նաւ գործել. (Սեբեր. է։ Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Նաւակառոյցք բիւրաբեր կառուցանելով նաւ. (Բրս. սղ.։)
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Միումն հաւանեալք հրամանի առաջիկայի տեառնն՝ իբրեւ նաւաստւոյ վարչի։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի, եւ իշխան ի քաղաքի, զօրավար ի պատերազմի։ Նաւաստւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն, եւ ուղիղ վարել։ Թողեալ նաւաստւոյն զքեղիսն, եւ նաւազքն զայլ եւս զգործիս, զձեռսն յաղօթսն պարզեալ տարածանէին. (Փիլ.։)
envious, jealous, malicious, malevolent;
fascinating, bewitching, enchanting.
Ո՞ ոք յաչաղկոտացն եւ ի թշնամեացն յանդգնեալ կարաց բանալ զբերան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Յաչաղկոտքն եւ տգէտքն։ Ափիբերան առնէ զնոցին յաչաղկոտ կամսն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ի տնտեսն.։)
cf. Յաչաղանք.
Ի նախանձ չարակնութեան յաչաղման ընդ միմեանս բերեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Յապաղումն.
Յապաղութիւն ոչ այլ ինչ աղաղակէ քան զայս. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to succeed, to come after, to follow next, to take the place of;
to inherit, to stand next heir;
to follow, to ensue, to result, to spring or proceed from.
Արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործն յաջորդի. (Պիտ.։)
cf. Յառաջս.
Որ ի հարաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յորդւոյ տիրապէս սուրբ հոգին։ Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ։ Որ հրաբորբոք ծաւալմամբ յառաջ խաղացեալ. (Շար.։)
Նոյնպէս ասի, Յառաջ բերել, գալ, մատչել. եւ այլն։
front, front part, fore part;
previous, former, prior, anterior;
before, in front, over against;
previously, formerly, heretofore;
first, at first, at the commencement;
—, եւ —, afterwards, at a later period, in the sequel, eventually;
— քան, before, ere;
— քան զարեւ, before the sun was;
— քան զամենայն, first, first of all, in the first place, before all things, first and foremost;
— ժամանակաւ, anciently, formerly, long since, in days of yore;
ժամաւ —, an hour before;
— եւ զկնի, before and behind;
ոչ — ոչ զկնի, neither before nor behind;
— կոյս, forward;
— բերել, to bring before, to present;
to produce, to cause, to engender, to occasion;
to allege, to adduce, to quote, to cite;
— բղխել or գալ, to derive, to come or proceed from, to emanate;
to ensue, to result, to be produced or born from;
— անցանել, to make progress, to improve;
— ունել, to present for choice;
— առնուլ, to adduce, to draw, to bring;
— կալ, կալ —, — մատչել, to present oneself, to come forward;
— մատչել, to advance further;
— հետեւել, to precede, to escort, to convoy;
— մատուցանել, to cause to advance or to progress;
to raise, to elevate, to promote;
to bring to an issue;
— երթալ, to advance, to gain ground, to progress, to improve;
— ածել, to continue, to go on;
— վարել զբանսն, to gather up the broken thread of conversation, to continue, to go on to say, to proceed in a discourse, to resume;
անդր եւս — տանել, to push beyond, to stretch too far;
— արկանել, —ն դնել, to propose, to put forward;
— իսկ ասացի, I said already.
written beforehand.
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջագիրս. (Ագաթ.։)
placed before, propounded.
Թագաւոր քո գայ հեզ եւ խոնարհ. բարւոք զհեզն եւ զխոնարհն յառաջադի՛ր հաստատեաց. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
producer, author.
προάγων, προαγωγικός, προβολεύς, παρακομιστής productor, adducens, deducens, pararius. Որ յառաջ բերէ ո՛ր եւ է օրինակաւ. արտադրօղ. յառաջացուցիչ. յինքն ձգօղ. պատճառ, առիթ, եւ այլն։
prominent, jutting or leaning out.
Ըստ չորքոտանեաց յառաջակարկառ լինել շրթանցն քան զբերանն. (Նիւս. կազմ.։)
prediction, prophecy.
Ոչ ածեալ զմտաւ զաստուածային զյառաջասացումն, այլ պարտեալ լինէր ի մահաբեր թիւնաւոր վիշապէն. (Գանձ.։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
παρακύπτω, εἱσκύπτω prospicio, inspicio, intueor, specto. որ եւ ՅԱՌՈՒՄ. Կարկառիլ. երկայնիլ. բերիլ. ձգիլ աչօք կամ մտօք. դիտել. նկատել.
gazing, stare;
contemplation.
Զերկնայնոցն բերելով յինքեան զնմանութիւն՝ առ Աստուած յառմամբ. (Խոսր. պտրգ.։)
own, essential.
Յատկեղքն՝ տարբերիլ այլ այլոյ առնեն։ Հասարակաբարն եւ յատկապէսն՝ այլայլակ առնեն, իսկ յատկեղքն՝ այլ. (Պորփ.։)
cf. Յատանեմ.
Զուռ սիրոյն յօտեալ սրբեաց՝ լինել պտղաբեր. (Շ. տաղ.։)
proper, own, particular, special, peculiar, private;
essential, natural;
alone, separate;
singular, unexampled, alone of its kind;
cutting, sharp, taunting (answer);
cf. Յատկաբար;
— անուն, proper name.
Ոչ եւեթ յատուկ մերձաւորագոյնք կատարեն մարդիկ։ Յատուկ զզոփալն միայն յիրաւի յինքեանս բերեն. (Պիտ.։)
pruning, lopping.
Մշակին երկնաւորի յատմամբ խնամոց պտղաբերեալք. (Շ. տաղ առաք.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
Անկեալ դնի խնամաբար յար ի չարիս ի մանկութենէ։ Յար հատուցանիցեմք։ Ոչ ի միում ժամանակի միայն, այլ յար հանապազորդաւ վարեցեալ քաջաբերութեամբ։ Յար պահել։ Զկերպարան զամենայնի ունել յինքեան երեւեցուցանիցէ յարն տեսլենէ. (Փիլ.։)
Չոգան ի Կափառանում, ուր յար եւեթ լինէին։ Առ ի յըմբերանել զհրէայսն, որք յար եւեթ զայն պատճառէին, եթէ հակառակ կամացն Աստուծոյ է. (Նանայ.։)
ever-open.
Յարաբացուն ունելով զբերան մտաց առ ի լնուլ սովաւ զորովայն ներքին մարդոյն սրբոյ՝ աճել զաճումն Աստուծոյ. (Յհ. իմ. յիշ. կան.։)
cf. Մշտաբուղխ.
Յականակիտ եւ յարաբուղխ աղբերաց (ըմպել). (Սանահն.։)