to weaken, to humble, to abase.
weakness, debility, lowness, inconsiderableness.
Յետնութիւն. տկարութիւն. խեղճութիւն. հագարէթ, ֆագըրլըգ.
Զօրացուցանէ զտկարութիւն մեր, եւ մոռանամք մեք զանաւագութիւն մեր. (Եփր. աւետար.։)
very stupid, more irrational or brutal.
cf. Անկ.
cf. ԱՆԿ, իբր ա. Անկաւոր. յանկաւոր. պատեհ. պատշաճ. ճայիզ, տիւշեր, միւնասիպ. ἑπιτήδειος. conveniens. եւ իբր գ. յանգ. յանգումն, նիհայէթ, եւ այլն.
once, at one time;
even, notwithstanding;
այս —, this once;
այլ —, another time;
առաջին —, the first time;
մի —, only once;
բազում —, many times, often;
միւսանգամ, once more, over again;
առ — մի, at once, this time;
քանիցս —, every time;
how many times?
• «հեղ». գործածւում է բազմաթիւ ռճեռոմ. ինչ. այս անգամ, այն անգամ, առ անգամ մի, երկրորդ անգամ, կրկին անգամ, երիցս անգամ, բազում անգամ, մի անգամ, միանգամայն, ո՛չ անգամ, բոլորն էլ հին և ընտիր. (յետին է համ-անգամ-այն բառը). հին է նաև անգամ «նաև, ևս, մինչև իսկ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. մտթ. մինչ անգամ «մինչև անգամ» Բուզ.։
• = Պհլ. պազենդ. hangām «ժամանակ, մի ջոց, տարուայ եղանակները», պրս. [arabic word] hangām «ժամանակ, միջոց»և [arabic word] ︎ angām նոյն նշ. վերջինը՝ որ չէ յիշած Հիւբշման, աւելի ուղիղ է ներկայացնում մեր բառը, մինչդեռ միւսները աւելի վերաբերում են հանգամ-անք բառին։ Կազմուած են han-մասնիկովgām-արմատից, որից ունինք նաև aiwi մասնիկով՝ զնդ. aiwigāma-«ձմեռ, տա-րի» (տե՛ս Horn, § 1109 և Bartholomae, Al-tir. wórt. 89)։-Հիւբշ. 97։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thes. 47, իբր փոխառեալ պարսկերէնից։ ՆՀԲ այն +գամ «անգամ, հեղ» բառերից։ Laga-rde, Arm. Stud. § 111 համարում է թէ հայերէն բառի նշանակութիւնը ասոր. [syriac word] ︎ zabnā «ժամանակ, անգամ» բա-ռի վրայ ձևուած է, ըստ որում իրանա-կան hangām բառը՝ «ժամանակ» նշա-նակութեամբ չէ գործածուած մեր մէջ։ lusti, Zendsp. 3 զնդ. aiwigāma «ձմե». բառի տակ դնում է իրար հետ միասին հյ. անգամ, պրս. hangām, պհլ. փարս. ōgām (կարդա՛ hangām) ևն։ Տէրվ. Նա-խալ. 122 և Լեզու 91 համ-գամ, այսինքն կազմուած գամ բառից՝ համ մասնիկով. հմմտ. անտառ, անքոյթ, անխուլ։ Սա-գըզեան, ՀԱ 1909, էջ 335 հյ. գամ, սու-մեր. gam «անգամ» բառերից։ Müllex WZKM 9, 83 gam «երթալ» բայից, ինչպէս արաբ. [arabic word] xatva «քայլ» և ❇ marra «ընթացք», որոնք նշանա-կում են նաև «անգամ»։
• ԳՒՌ.-Ակն. Աչ. անգ'ամ, Ախց. Երև. Կր. ւնխ. Սեբ. Տփ. անքամ, Տիգ. mնքmմ։
• Անգայտ տե՛ս Գայտ։ Անգանակ տե՛ս Անկանել։ Անգանուրդ տե՛ս. Անկարուրդ։ , Անգար տե՛ս Գար։
Անգամ եւ ոչ զբերանդ կարիցես բանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Որպէս թէ այն գամ. յայն ինչ եւ յայնչափ ինչ նուագի. հեղ, տարպա. տէֆա. քէրրէ. cf. ԲԱԶՈՒՄ ԱՆԳԱՄ. ՄԻ ԱՆԳԱՄ. ՄԻՒՍ ԱՆԳԱՄ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ եւ այլն։
ԱՅՆ ԱՆԳԱՄ. Յայնմ նուագի. ան անգամուն. օ տէֆա.
Այն անգամ եւս ոչ կարէին ի բուռն արկանել զՄերուժանն. (Բուզ. ՟Դ. 35։)
ԱՅՍ ԱՆԳԱՄ. Յայսմ նուագի. աս հեղուս. պու քերրէ, պու տէֆա.
Ո՛չ է բարւոք խորհուրդն, զոր խորհեցաւ Աքիտոփէլ այս անգամ. (՟Բ. Թագ. ԺԷ. 7։)
ԱՆԳԱՄ ՄԻ. որ է իբր ռմկ. այս ինքն մի անգամ, կամ երբեմն։ (Երզն. մտթ. ՟Է. 20։)
Կամ իբր առ անգամ մի. մէյ մը.
Զի անգամ մի ի նեղութենէ զանձինս ապրեցուսցեն. (Եղիշ. ՟Բ. (ա՛յլ ձ. առ անգամ մի)։)
Յերրորդում անգամ. (Նեղոս.։)
ԱՌ ԱՆԳԱՄ ՄԻ. τέως, interim, interea. Առ մի նուագ առաջիկայ. առ ժամս, առ ժամն. առ ժամայս. առ ետեղ. հիմակուց հիմա, ան ատեն, մէյմը. շիմտիլիք, պիրտէֆա, պիր եօլ, օ հալտէ, օլ եսնատէ.
Իւրաքանչիւր պատառատուն հանդերձիւն պատէր զսուրբսն առ անգամ մի. (Ագաթ.։)
Եւ այս չէր փոքր՝ առ անգամ մի հաւանեցուցանել զնոսա ... Առ անգամ մի անդրէն արձակէր զնոսա, զի այնչափ առ անգամ մի հաճեսցէ զնոսա։ Առ անգամ մի զայն ուղղեա՛. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ.։)
Ո՛չ առ անգամ մի ունել զհաւատսն, եւ արագապէս ի բաց ուրանալ. (Նանայ.։)
Առ անգամ մի հանգիցո՛ւք ի հոգոց. (Խոսր.։)
Տեսե՞ր առ անգամ մի զհամբերութիւն եւ զհամարձակութիւն կնոջն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Աղէ՛ դու առ անգամ հրովարտակ տո՛ւր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եւս. եւ. իսկ. գլխովին. ա՛յլ. ալ. պիլէ, տախի, տա, տէ. δέ, καί (եւ բացասաբար οὑδέ, μηδέ). quoque, etiam, et quidem;
(neque).
Մինչեւ Բառնաբաս անգամ խոնարհեցաւ։ Եւ հաց անգամ չժամանէին ուտել։ Զի եւ թաղելոյ անգամ չէին բաւական կենդանիքն. (Գաղ. ՟Բ. 13։ Մրկ. ՟Զ. 31։ Իմ. ԺԸ. 12։)
Եւ ոչ սակաւուց անգամ հասանելի։ Զոր եւ արժան անգամ ո՛չ է ընդ միտ ածել. (Փիլ.։)
Զի եւ մազ մի անգամ ոչ շարժեալ լինէր։ Մինչեւ ի բազումն անգամ. (Ագաթ.։)
Մինչեւ զկեանս անգամ արհամարհել. (Եզնիկ.։)
Եւ ոչ ի միտս մեր անգամ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բանիւք անգամ լսել ոչ կարեմք. (Փարպ.։)
Եւ ոչ գերեզման անգամ զնա ընկալաւ. (Յհ. կթ.։)
Զայն եւ յերազի անգամ չտեսանես. (Ոսկ. մտթ.։)
Մինչ զի անգամ եւ աղօթիւք զմահուն հայցեն հանգիստ։ Բոլորովին իսկ անգամ եւ բանիւ երբէք չէ օրէն։ Եւ անգամ զանուանս լսելոյ զչարին։ Եւ առ հասարակ իսկ անգամ եւ զազգակիցս վարէին ի գերութիւն. (Պիտ.։)
Զոր անգամ եւ ոչ երբէք յիշեմք երբէք զմերն. (Փարպ.։)
Որ անգամ եւ հետք մի՛ երեւեսցին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
Որ անգամ զհրեշտակս զարմացոյց. (ՃՃ.։)
Անգամ իւրեանց ումեք ոչ ողորմէին։ Մինչ անգամ եւ զէգսն կոտորեցին։ Մինչ անգամ վասն կաշոյ միոջ. (Բուզ. ՟Ե. 59։ ՟Գ. 18. 20։)
Այրեաց զբազում իշխանս, որ յայլ անգամ գնալն նախատեալ էին զնա. (Վրդն. պտմ.։)
unsuccessful, unsatisfied.
ԱՆԳԱՄԱԳԻՏ ԱՆԳԱՄԱԳԻՒՏ. Ուր չիցէ մարթ գամագիտ լինել, կամ կռիւ ոտից գտանել. անըմբռնելի. անձեռնհաս.
Տուեալ պատերազմ ընդ քաղաքին զտարի մի, անգամագիտ լինելով դառնայ. (Արծր. ՟Դ. 1։)
Նաեւ տէրունեան դրոշմն, զի անգամագիտ լիցի գողոց. (Լծ. ածաբ.։)
Անգամագիւտ էր Յոբ ի չարէն խնամօքն Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Անգամագիւտ պատառօղ նորա ժանեաց ի բնաւիցն կացեր արկածից. (Կկեւռ. աղ։)
not liable to stumble, surefooted;
not liable to scandal.
Որ ոչ գայթէ. որ ոչ գթէ. անկործան, անշարժ. սերտ. որ չիսահիր, հաստատ. գայմազ, տիւշմէզ, հարեքեթսիզ. ἅπταιστος.
Անգայթ գնացիւք վարի. (Փիլ. իմաստն.։)
Անգայթ հաւատք. (ՃՃ.։)
Զմնալն հոգւոյն անգայթ յառաքինի գործս. (Լմբ. սղ.։)
Հաստատնոցդ դեռեւս եւ անգայթիցդ. (Փարպ.։)
Անգայթ, անվրէպ, եւ անսխալ յառաջբերութիւն. (Երզն. քեր.։)
cf. Անգայթ.
cf. Անգայթ.
cf. Անգառագեղ.
thin, incompact, porous;
rare, subtile;
soft, liquid.
Անգայտ եւ թոյլ իմն է։ Զխիտն, եւ զանգայտն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Անգայտ, եւ հոծ որակութեան զանազանութիւն. (Սարկ. քհ.։)
Անգայտ մաղովք զգործած գբոցն յօրինէ (մեղուն). (Վեցօր. ՟Ը։)
Որք զպաստառակն յանգայտս յանգեն. (Մագ. լ։)
Հոծն՝ վասն մասնկացն շարամօտն գոլ առ միմեանս, եւ անգայտն՝ վասն տարակաց ելոյն ի միմեանց. (Արիստ. որակ.։)
Կամ անօսր, որպէս նուրբ, թեթեւ. բարակ. ինճէ. եուֆգա. μανώτατος.
Զանգայտ ամպոց զճնշումն. (Առ որս. ՟Է։)
Ակն յոռի, անգայտ, եւ բիրտ, (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9.) յն. τραχύς խիստ)։
Ըստ քերթողաց ԱՆԳԱՅՏ ասի բառ երկավանգ՝ բաղկացեալ յերկուց աղօտ եւ սուղ (իբր նուրբ) ձայնաւորաց. որպէս յն. πυρρίχιος, pyrrhichius.
Անգայտն՝ ներկուց աղօտաց երկամանակ. հի՛պէս. Եօնոօք։ Զանգայտն եւ զմեծասարն գործիցէ երկայն. (Թր. քեր.։)
to be dilated, to rarefy;
to become liquid, to liquefy.
Կառուցեալ ի ցրտութենէն ի գիջագոյնն՝ առ ի յոչ հեղուլ, այլ անգայտացեալ. յն. եւ ո՛չ անգայտացեալ. (Արիստ. աշխ.։)
to rarefy;
to liquefy.
Զօրէն սպնգի անգայտացոյց, զի օդ բազում ընդունելով ընդ նմա թեթեւագոյն համբարձցեն յընթացս. (Փիլ. լիւս.։)
rarefaction;
liquefaction.
Որ ոչ գայ ի խոնարհ. անխոնարհելի. որ չիճըկիր. եկիլմեզ.
Անխոնարհ եւ վզան եւ անգայ, նմանեալ կաղնւոյ՝ որ բեկցի յառաջ քան զխոնարհելն եւ զգալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 161։)
Անգայտն գոլ. անօսրութիւն. նօսրութիւն. ցանցառութիւն. սէյրէքլիք. μανότης, ἁραιότης. raritas, laxitas
Ունել հրոյ՝ սրութիւն, անգայտութիւն, շարժութիւն. երկրի՝ բթութիւն, խտութիւն, կայս։ Արտաշնչութիւն, ըստ որում շոգիք իմն բազում ի ձեռն անգայտութեան մորթոյն թափանցիկ լինին. (Նիւս. բն.։)
Կարկուտ լինի ըստ ձիւնաբերին՝ դառնալով ի թաղկմանէ անգայտութեան ի սերտութիւն. (Արիստ. աշխ.։)
Յաղագս հոծութեան, եւ անգայտութեան. (Անյաղթ որակ.։)
Ընդ անգայտութեան ցան եւ ցիր հողոյն երկրի խառնեալ. (Շիր.։)
Որպէս անգայտութիւն օդոյ յամենայն տեղւոջ հեղլով, եւ ոչ հեռի գոլով յումեքէ. (Ոսկ. գծ.։)
that cannot be kept in a cage, wild, untameable.
որ եւ ԱՆԳԱՅՌԱԳԵՂ. Ոչ փակեալ ի գառագղի. արձակ արտաքոյ վանդակի. գաֆէսսիզ.
Զգուշացեալ յանգայռագեղ գազանէն։ Անգառագեղ գազանաց։ Իբրեւ զանգառագեղ գազան, կամ առիւծ. (Յհ. կթ.։)
megrim.
• (սեռ.-ի) «համարելը, մի բանի տեղ դնելը». մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 287 «Եթէ յայն միտս ուխտաւորք էին, ապա. և կուսութիւնն չէր յանգարի կուսութեան» (այ-նինքն «ի համարի, ի կարգի». աշխ. կուսու-թեան հաշւում չէր, կուսութեան տեղ չէր կա-րող դրուել. հմմտ. Եզն. 286, Եւ ոչ ուխտա-ւորութիւնն. նոցա յուխտաւորութիւն համա-ոէր). որից անգարել «համարել, սեպել» Սեբ 138. անգարիլ «համարուիլ, սեպուիլ» Շիր. 16, 18։-Սխալ է ՋԲ անգար «վայելչութեւն».
• = Պհլ. angārtan «համարել, պատմել», պաղենդ. angārdan «ենթադրել, հաշուել, պատմել», angird «եզրակացութիւն, ամփո-փումն», angāra «համարելը, ենթադրութիւն» պրս. [arabic word] ︎ angaštan «կարծել, համարել». հրամ. [arabic word] ︎ angār «համարի՛ր, կարծի՛ր». angārānīdan «կարծեցուցանել, տալ համա-րել», angāra «համարան, մատեան գործոց պատմութիւն անցից անցելոց», angāridan «կարծել, վարկանիլ», angārda «պատմութիւն առասպել», իրանեանից փոխառեալ վրաց. ანგარიმი անգարիշի և թուշ. ანგრიმ ան-գրիշ «հաշիւ»։ Այս իրանեան բառերը ծագում են ham մասնիկով kar «անել, կատարել» արմատից. հմմտ. զնդ. hankārayēmi «գոր-ծադրել, լրացնել», hankərətay-«վերջաւո-րութիւն, վերջին հաշիւ» (Bartholomae, Al-tir. wört. 447 և 1770)։-Հիւբշ. 97։
ἠμικρανία, dolor circa medium caput, hemicrania. Ցաւ գլխոյ կիսով մասամբ, կամ ի կէսն գլխոյ. կէս գլխու ցաւ. պաշազրըսը. շէգիգէթ.
Այր ոմն ունէր ախտս ցաւոց, զոր անգար կոչեն, այս ինքն ցաւ որ է ի կէս գլխոյն. (Վրք. ոսկ. (ուր նոր ձ. անկար. տպ. Աբգար. որ են վրիպակ)։)
Եթէ յայն միտս ուխտաւոր էին, ապա եւ կուսութիւն չէր յանգարի կուսութեան. (Եզնիկ.) իմա՛, ի համարի. (այլ առ այժմ մնայ անստոյգ բառ. իսկ հին տպ. ըստ կարգի)։
that does not disgust;
— լինել, not to disgust.
Որ ոչն գարշի. չի գանօղ. իքրահ էթմէզ.
Առատ, անգարշ։ Զյանցաւորս անգարշ կամօք ընկալեալ Քրիստոսի. (Լմբ. սղ.։)
Աղաչէր զնա, զի անգարշ լիցի գալ եւ ապրեցուցանել զծառայն նորա. (Եփր. համաբ.։)
Որ չէ գարշելի. չիգանելու. իքրահ օլունմազ.
Բանական անգարշ արեամբ՝ հանել ի սեղան, կամ շաղախեալ. (Տօնակ.։ Վրդն. քրզ.։)
Ի հրեշտակաց փառամատոյց պատմուճանաւ զարդարեալ անգարշ որդեա՛կ իմ վաչէ աղուանից արքայ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
handle;
cf. Անգեղազէշ.
ԱՆԳԵՂ ԱՆԳԵՂԱՂԷՇ ԱՆԳԵՂԵԱՅ. Յետնեալ ի գեղոյ. տգեղ. անշուք. չիրքին.
Վատթար է նիւթ իւր աստուածոց (կաւն), եւ անգեղ. (Լմբ. իմ.։)
Դոյզն եւ անգեղաղէշ է. (Փիլ. լին. Դ. 47։)
Վասն առաւել ժահադիմութեանն ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. Բ. 7։)
Սփիւրիդս ունէր, եւ դնէր զանգեղս նորա։ Չունիմ անգեղս սփիւրիդիցն իմոց։ Գնաց եհան յիւրոց սփիւրիդիցն զանգեղսն, եւ մատոյց եղբօր իւրոյ. (Վրք. հց. ձ։ (Ի գիրս վաստակոց գրի ԱՆԿՂ)։)
deformed, ugly.
ԱՆԳԵՂ ԱՆԳԵՂԱՂԷՇ ԱՆԳԵՂԵԱՅ. Յետնեալ ի գեղոյ. տգեղ. անշուք. չիրքին.
Վատթար է նիւթ իւր աստուածոց (կաւն), եւ անգեղ. (Լմբ. իմ.։)
Դոյզն եւ անգեղաղէշ է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 47։)
Վասն առաւել ժահադիմութեանն ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
cf. Անգեղազէշ.
ԱՆԳԵՂ ԱՆԳԵՂԱՂԷՇ ԱՆԳԵՂԵԱՅ. Յետնեալ ի գեղոյ. տգեղ. անշուք. չիրքին.
Վատթար է նիւթ իւր աստուածոց (կաւն), եւ անգեղ. (Լմբ. իմ.։)
Դոյզն եւ անգեղաղէշ է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 47։)
Վասն առաւել ժահադիմութեանն ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
cf. Անգեղազէշ.
unspotted;
not freckled.
ignorant, unlearned, stupid, awkward;
յանգէտս, ignorantly, inadvertently;
at all events, at all hazards;
յանգէտս լինել, to connive, to dissemble.
ἁγνοῶν. nesciens, nescius, ignorans. Ոչ գիտօղ. տգէտ. անտեղեակ. անհմուտ. անուսումն. տխմար. չգիտցօղ. պիլմէզ. ահմագ. պէխապէր. նատան. իւմմի.
Զազդ մի զանգէտ եւ զարդար կորուսանիցե՞ս։ Զանգէտսն ճարտարին համարձակեաց առատութիւն արուեստգիտութեան. (Ծն. Ի. 4։ Իմ. ԺԴ. 18։)
Թէ զայս ո՞չ գիտես. զի եթէ անգէտ ես, անաստուած ոմն ես. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գիտութիւն պարգեւէ ամենայն անգիտաց. (Եզնիկ.։)
Պատկերք ոմանց անգիտից՝ իմաստնոց նախադասեալ մեծարեցան. (Սարկ. հանգ.։)
Անգէտ մարդկան. (Կորիւն.։)
Անգէտս հրամանի թագաւորին, կամ քո նենգաւոր գործոյդ. (Փարպ.։)
Թաքուցանել զամենայն չարութիւնն իւր առաջի ձերոյ անգէտ տէրութեանդ. (Եղիշ. ՟Ե.)
Ոչ անգէտ յայսմանէ է Յովբ. (Իսիւք.։)
Անգէտք էին մերում արուեստի։ Ոչ անգէտ եմ, զի տան պատճառս. (Խոր. ՟Գ. 61։)
Եւ ոչ իւր անգէտ ելով (այս ինքն անգիտանալով) զոմանց երկբայութիւն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
ՅԱՆԳԷՏՍ. Անգիտութեամբ. անգիտացեալք. κατ’ ἁγνοίαν, ἁγνοούντες, ἑλαθόν. ignoranter, ignorantes. չգիտնալով. պիլմէյէրէք, պիլմէզիքէն..
Յանգէտս կերիցէ զսրբութիւնսն։ Զի մի՛ յանգէտս կորնչիցին։ Յամենայն յանգէտս յանցաւորէ քաւել. (Ղեւտ. ԻԲ. 14։ Իմ. ԺԸ. 19։ Եզեկ. ԽԵ. 20։)
Յանգէտս ընկալան զհրեշտակս. (Եբր. ԺԳ. 2։)
Բարերարն յանգէտս (լինել զինքն) պատճառեալ՝ նախ ոտնաձայն առնէ. (Ագաթ.։)
ԱՆԳԷՏ. Ոչ գիտելի. անյայտ. անծանօթ. չգիտցուած. պիլինմէզ. մէճհում. նամալիւմ. ἅγνωστος. ignotus.
Ոչ եթէ զանգէտէ ումեքէ զԱստուծոյ՝ որ չիցէ ումեք ծանուցեալ, ասէ զայս։ Զանգիտին Աստուծոյ ճառս ի մէջ բերեալ (յաթէնս). (Ոսկ. մտթ. եւ Տիտ.։)
Անգիտիցն չափոց չարութեան գործոց. (Նար. Ի։)
Անգէտ ճանապարհ. (Կոչ. ՟Թ։)
Անգէտ չարիք. (ՃՃ.։)
Անգէտ մեզ խառնակոչութիւն նոցա. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Բժշկականն (արուեստ) յառաջագոյն անգէտ լեալ. (Նիւս. կուս.։)
Բայց այս նոցա անգէտ չեղեալ, որ զքերթողին տառ վերծանեալ. (Շ. վիպ.։)
Քե՞զ միայն անգէտ է Դարեհի անունս. (Պտմ. աղեքս.։)
Անճառելի բարեացն յայտնութիւն, զոր Պօղոսի անգէտք էին. (Արիստակ.։)
Ի մոռացեալ եւ յանգէտ լոյս հուպ է. (Փիլ. լին. ՟Գ. 18։)
Յանապատի յանգէտ տեղիս թաքուցեալ բնակէր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
cruelly, unmercifully.
Առանց գթութեան. առանց խղճալու. զալիմանէ.
Անգթաբար հրամայիցէ գործել. (Մխ. դտ.։)
Անգթաբար արձակեցից. (Մագ. ԻԹ։)
Անգթաբար յարձակին յիրեարս իբրեւ գազանք. (Գէ. ես.։)
hardhearted, delighting in cruelty, cruel.
Ուր իցէ անգթութիւն. անխնայ.
Աղիք անգթականք։ Անգթական սառնացրտութիւն. (Նար. ԺԶ. ՂԳ։)
cf. Անգթական.
ἁφιλόστοργος. Անմասն ի գթասիրելոյ. անգութ. խիյանէթ.
Ոչ էին անգթասէրք ոմանք, այլ յաւէտ աստուածասէրք։ Նոքա եղեն խիստք եւ անգթասէրք. (Պրպմ. ԼԸ։)
cruelty, inhumanity.
ἁποτομία. crudelitas, acerbitas. Պակասութիւն գթոյ. անողորմութիւն. անագորունութիւն. անխնայութիւն. մէրհամէթսիզլիք.
Եղեւ ողորմած քահանայապետ, ոչ եւս օրինականացն անգթութեանց իշխել հրամայեալ. (Պրպմ. Լ։)
Խլելով զանգթութեանն արմատ. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Ընդ մեծատանն անգթութեան. (Շար.։)
Որ գթած է բնութեամբ, անգթութիւն երբէք առ մեզ ոչ ցուցանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Ողորմութիւն յանգթութեան։ Զանգթութեանն իմ չարիս կրկնէ։ Եւ այլ ոմն անգթութեամբ. (Նար. ԼԱ. ՀԱ. ՁԶ։)
not described, not marked, not written;
that cannot be marked, hard.
Ուր ոչ գծէ երկաթ. կարծր յոյժ. անգծելի.
Մարմինն էր քան զանդամանդ անվթար եւ անգիծ. (Փիլ. սամփս.։)
Անգիծ եւ լպրծոտ լակոնացի վիմաց. (Մագ. լ։)
Հուր ծախիչ է եղեգան, եւ անգիծ արտասուք՝ ամենայն երեւելի եւ իմանալի մեղաց եւ աղտոյ. (Կլիմաք.։)
inestimable, invaluable, without price.
Որոյ չիք գին. պատուական. մեծագին. պահասըզ, փէք գըյմեթլի.
Անգին գանձ. (Նար. խչ.։)
Անգին մարգարիտ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Առանց գնոց. ձրի. ճապա.
Զանգին եւ զձրի զԱւետարանն քարոզելն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ձրի եւ անգին տուեալ ի ժառանգութիւն. (Երզն. լս.։)
that drinks no wine, abstemious.
ignorant.
Ոչ գիտակ. cf. ԱՆԳԷՏ.
Ոչ որպէս անգիտակ հանդերձելոց նմա պատահմանց, այլ եւ յոյժ իսկ ճանաչէր. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ եթէ անգիտակ եղեւ բանից նոցա. (Վեցօր. ՟Թ։)
Միթէ անգիտա՞կ ես զխարդախութիւն եւ զչար հնարս սատանայի. (Վրք. հց. ԺԵ։)
Անգիտակ զմի՛ արդեօքն կարծեցին. (Թէոդոր. Մայրագ.) իբրու բան անգէտ եղելոյ։
to be ignorant;
to forget one's self.
ἁγνοέω. ignoro. Անգէտ լինել. չճանաչել. տգիտանալ. յանգէտս առնել ինչ. եւ ձեւանալ չգիտել. չգիտնալ. պիլմէմէք. խապէրի օլմամագ. թէճահիւլ եթմէք.
Անգիտանայցէ ակամայ։ Քաւեսցէ վասն նորա քահանայն՝ վասն անգիտութեանն, զոր անգիտացաւ։ Մի՛ ածեր ի վերայ մեր մեղս, զի անգիտացաք։ Ոչ անգիտացեալ, թէ չար է արար նոցա. (Ղեւտ. ՟Դ. 13։ ՟Ե. 18։ Թուոց. ՟Ժ՟Բ. 10։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Պա՛րտ է ոչ զայն անգիտանալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մի՛ յաճախագոյն անգիտասցուք զանձինս. (Առ որս. ՟Ա։)
Ո՞րպէս արդեօք զայլ ինչ ուսցի՝ որ զինքն անգիտանայ. (Նիւս. երգ.։)
Թէ զհայր գիտէ, զյետին օրն զիա՞րդ անգիտանայ. (Աթ. ՟Ա։)
Անգիտանան զպատճառս։ Ոչ անգիտանալ եւ զբնութիւն կենդանեաց. (Սահմ. ստէպ։)
Անգիտանաս զոր կրես. (Շ. թղթ.։)
Ոչ անգիտանայ ամենայն երագամիտ լսօղ զզօրութիւն առակիս. (Սարգ.։)
Հուրն անգիտանայր զբնութիւնն իւր, եւ անթառամ պահէր սուրբ զմանկունսն. (Հարցնափառ.։)
Գիտելով՝ որպէս անգիտանալով հարցանէր։ Ոչ գիտել ասէ զժամն զայն, եւ ոչ ճշմարտութեամբ անգիտանայ։ Գիտէ զամենայն որդի, թէեւ անօրինաբար անգիտանալ ինչ ասէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Տակաւին եւս անգիտանային առ ի մէնջ. (Անյաղթ պորփ.։) Այլ անսովոր է ասելն անդ.
Տակաւին եւս անգիտանիւր ի մէնջ։
Այնմ արուեստի անգիտանալ. (Կորիւն.։)
Եղելոյ առ նա մարդասիրութեանն ոչ անգիտանայր. (ՃՃ.։)
Անգիտանաս, ո՛վ դու, իմոց բիւրաւոր եւ զանազան ախտից։ Անգիտանալոյ վասն տնօրինական մարդասիրին խորհրդոյ. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
Ոչ անգիտանայր ինչ հայր առ հայցուածսն. (Նանայ.։)
Անգիտանաս առ աստուածային իմաստութիւն. (ՃՃ.։)
Չգիտել՝ թէ զի՛նչ առնիցէ. վարանիլ. եւ անակնկալ իրաց հանդիպել. եւ իբր յայլոյ խելս լինել. ընելիքը չգիտնալ, շուարիլ, չկարծել, զինքը մոռնալ.
Եւ զի այսոքիկ այսպէս, անգիտանամ յերկաքանչիւրոցն ընտրութենէ։ Վասն որոյ անգիտանամ, թէ զի՛նչ գործեցից ... Եւ թէ զի՛նչ արարից, անգիտանամ զելս վտանգիս եղելոյ. (Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։)
Իբրու հասանելով յանգիտացեալ դահագլխութեան աստիճան. (Պիտ.։)
Զայս ամենայն տեսի առ նոսա, եւ լուայ, եւ սակաւիկ մի զանձն իմ անգիտանալ եցէ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
not to be understood, incomprehensible.
ἅγνωστος, ἁγνοούμενος. ignotus, quod ignoramis. Որ չէ գիտելի. անծանօթ. ոչ ծանուցեալ. անյայտ. անիմանալի. անհաս. չգիտցուած, խելք չհասնելու. պիլինմէզ. ագըլ էրմէզ. ֆէհմ օլունմազ.. Յաստուածայինս ասի.
Աստուածայինն անգիտելի է ըստ ինքեան. (Սահմ. ՟Ա։)
Անգիտելի է Աստուած, ո՛չ վասն զանազան մտածութեանց անգիտացեալ մեզ, այլ միեղէն իմն անըմբռնելւոյ գիտութեան. (Մաքս. ի Դիոն.։)
Անգիտելիք են ի մարդկանէ, կամ մարդկան մտաց. (Շ. բարձր.։)
Միշտ ի գիտութիւն նորա վայելէ, եւ հանապազ անգիտելի զնա հաւատայ. (Լմբ. սղ.։)
Բազում ինչ յառ ի մէնջ անգիտելեացն՝ ունին պատճառս աստուածավայելուչս. (Դիոն. եկեղ.։)
Զի թէ հրեշտակք անգիտելի են մեզ, ո՛րչափ եւս առաւել Աստուած. (Մաքս. ի Դիոն.։)
Անյայտ է օրն, եւ անգիտելի ժամն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Յանգիտելի տեղւոյ գայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Կամեցաւ եւ այլոց յայտնել զհաւատսն Աբրահամու, զի ի մարդկանէ անգիտելի էր. (ՃՃ.։)
Անգիտելի էր մեզ գիրն, եւ գրողն. (Շ. թղթ.։)
Առանց գիտելոյ (մեր).
Որպէս եւ կապեցաւ անգիտելի ի մէնջ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Որ ինչ չանկանի ընդ գիտութեամբ. զորմէ չիք գիտութիւն.
Թէպէտեւ տամք զէն ի հոմանուանցն գոլ, այլ ոչ եթէ այսուիկ ինչ անգիտելի է։ Եթէ ընդ սահմանաւ եւ ընդ ստորագրութեամբ արկանեմք, յայտ է թէ ո՛չ է էն անգիտելի. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոչ գիտելի առն. կոյս անփորձ յառնէ.
Որպէս զսեղան յանգործ քարանց, եւ զմայրն՝ նոր եւ անգիտելի առն ընտրեաց. (Բրսղ. մրկ.։)
ignorance, inexperience;
անգիտութեամբ, ignorantly.
Իբր անգիտելի գոլն. անյայտութիւն.
ἅγνοια, ἁγνόημα. ignorantia Պակասութիւն գիտութեան. չգիտելն. անգիտանալն. անհմտութիւն. տգիտութիւն. եւ մեղք տգիտութեան. պիլմէզլիք, նատանլըգ, խադա.
Ածէիր ի վերայ մեր անգիտութիւն։ Քաւեսցէ վասն անգիտութեանն՝ զոր անգիտացաւ։ Զմեղս մանկութեան իմոյ եւ զանգիտութեան իմոյ մի՛ յիշեր։ Զվասն մեղացն եւ զվասն անգիտութեանն։ Յորս էր Աստուծոյ անգիտութիւն։ Ծանրացուցանէ անգիտութեամբ զբանս։ Պապանձեցուցանել զանզգամ մարդոց զանգիտութիւն։ Գիտեմ զի անգիտութեամբ արարէք. եւ այլն։
Զանգիտութիւն ի բաց մաքրէ գիտութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
Խաւարեալք անգիտութեամբ՝ տգիտանան ի բարւոյն ծանօթութիւն։ Երկուց այսոցիկ անգիտութեանց առեր զքեւ եպերանս. (Պիտ.։)
Գրոց սովորութիւն է միշտ խաւար զանգիտութիւնն անուանել. (Լմբ. սղ.։)
Յանգիտութենէ ի ճշմարիտ Աստուած գիտութիւն առաջնորդեաց։ Զիա՞րդ զճշմարիտ օրէնսն գրեսցուք առ ձեր անգիտութիւնդ. (Փարպ.։)
Անգիտութեամբն գնայ (նաւն) զուղեւորութիւնն ի ձեռն հմուտ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը.) իմա՛, յանգէտս, առանց գիտելոյ։
Զանսկզբնութեանն Աստուծոյ զանգիտութիւնն ի յէիցս՝ ցուցանէ. (Շ. հրեշտ.։)
Կամեցաւ գիտութեամբ ծայրիցն յայտնել զանգիտութիւն միջոցին. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Սպասեաց արթնութեամբ տեառն գալստեան, իբր զանգիտութիւն լուաւ ժամուն. (Սկեւռ. լմբ.։)
without letters, — print;
unwritten, verbal, oral;
ignorant, uninstructed;
verbally, by word of mouth.
ἅγραφος, -ον. non scriptus, -um. Որ ինչ չէ գրեալ ի սուրբ գիրս կամ յարտաքինս. չանցեալ ի գիր. աւանդութեամբ հասեալ. ի բնէ յայտնի. չիգրած. եազըլմամըշ, եազըսըզ, հատիսի.
Օրէնս անգիրս։ Անգիր օրինադրութիւն։ Աբրահամ ո՛չ գրովք ուսեալ, այլ անգիր բնութեամբ ճեպեալ, օրէնք ինքն ելով, եւ անգիր գիրք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Իմաստ։)
Որք գրոյն չեն ինչ դիւրընկալ, անգիր զինու մարտիջիր ընդ նոսա. (Կոչ. ԺԶ։)
Անգիր հին զրոյցս. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Անգիր յիշատակօք. (Պիտ.։)
Ողիմպիադս անգիրս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թէ այնպէս իցէ, յանգիր (իրս. յն. յանգիրս) եկեսցուք, որ այժմ իսկ յաշխարհիս լինին. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Առանց գրոյ. ἁγράφως. sine scripto.
Գրով եւ անգիր՝ աստ եւ հեռաւորագոյն հաւատս մեր քարոզի. (Առ որս. ՟Թ։)
Գրով եւ անգիր քարոզել. (Տօնակ.։)
ԶՅոթորի եւս զխրատն չանցուցեալ անգիր. (Կորիւն.։)
Քննեցի զհակաճառութիւն երկուց կողմանցս գրով եւ անգիր. (Լմբ. ատ.։)
Ուր չիցէ ինչ գրեալ. ոչ փորագրեալ. ոչ դրոշմեալ. ἅσιμος. non signatus.
Քարտէս է անգիր՝ միտս մեր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Չորեքդրամեան մի ոսկի անգիր. (Յոբ. ԽԲ. 11։)
Կամ իբր անգրելի. ոչ դրոշմելի տառիւք. որ չի գրուիր. եազըլմազ. ἁγράμματος. qui scribi non potest.
Նշանակեն իմն եւ անգիր թնդմունք. որզան, գազանացն. (Պերիարմ.։)
Անգէտ գրոց կամ դպրութեան.
Տացեն զնոյն գիր ցայր մի անգիր. (Գէ. ես.։)
Ի ձեռն տասն աղքատ եւ անգիր արանց. (Ոսկ. գծ.։)
Նորին անգիր եւ ձկնորս եւ յիմար աշակերտացն հետեւեսցուք. (Վրք. հց. ՟Ա։)
unfindable, rare, precious, dear.
Որ ոչն գտանի, կամ չէ գտեալ, եւ անգտանելի. անդարմանելի. անհնարին. պուլունմազ. չարէսիզ.
Զթագաւորազին զմեծութիւն հաւատոցն անգիւտ յԻսրայէլի ասէ. (Կորիւն.։)
Զձեր անձինսդ անգիւտ արարեալ էիք ի կորստեանն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Յանգիւտ կորուստն յուղարկի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կորնչել զանգիւտ կորուստն. (Փարպ.։)
Դժուարագիւտ. մեծագին. անգին. ազնիւ յոյժ յոյժ. աննման. մէնէնտի եօգ.
Մարգարիտ անգիւտ. (Զէնոբ։)
Անգիւտ բարի, կամ բարիք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Շ. եդես.։)
Ոչ հասին յամս ժամանակաց մերոց ի բարի եւ յանգիւտ. (ՃՃ.։)
Եւ ուր ոչ գտանի օգուտ ինչ. անպիտան. փուճ.
Անգիւտ աշխատութիւն՝ սուտ վարդապետութիւն. (Ագաթ.։)
ՅԱՆԳԻՒՏ. իբր ի վայր անգտանելի, կամ ի կորուստ անգիւտ.
Զի մի՛ յանգիւտ մոլորեսցին. (Յիսուս որդի.։)
ՅԱՆԳԻՒՏՍ. իբր յոչ գտանիլն. առ ի չգոյէ.
Պասքեալ ի ծարաւոյ յանգիւտս ջրոյ՝ կայր յաղօթս (Սամփսոն). (Ոսկ. հերոդ.։)
without a head, headless;
without a leader or chief.
ἁκέφαλος. capite carens. Որոյ չիք գլուխ՝ իրական կամ նմանական. պաշսըզ.
Գազան անգլուխ. (Խոր. աշխարհ։)
Ոմանք ի նոցանէ առանց ոտից են, եւ ոմանք անգլուխք. (Նիւս. բն.։)
Եւ զի գլուխ պատուիրանին սէր է, անգլուխ առնելով զպատուիրանն՝ մեռեալ առնեմք զնոսա ի մեզ. (Խոսր.։)
Առին զանգլուխ մոլորութիւն (հպարտութեան) զմերձեցեալն ի յիմար սիրտս. (Կլիմաք.։)
Եղէ այրի եւ անտերունչ եւ անգլուխ. (Վրք. հց. ԺԴ։)
Անգլուխ իմն եւ անկատար այնպիսին յանդիմանեալ լինի բան. (Նիւս. կազմ.։)
Գլուխըն բարձաւ ... անգլուխ (աստուած) ասացաւ (Յակոբոս Զեբեդեայ). (Գանձ.։)
that cannot be marked, hard.
Վէմ անգծելի. (Տօնակ.։)
Յանգծելի վիմին. (Անան. ի պետր.։)
Անգծելի երկաթոյ՝ վիմօք. (Երզն. մտթ.։)
Անգծելի կազմութեամբ՝ կարծր պահպանակաւ։ Անգծելի կարծրութեան. (Նար. ՂԳ. եւ Նար. առաք.։)
Անգծելի շաղկապութիւն. (Մագ. լ։)
vulture.
• (-ղ հլ.) «մի տեսակ գիշակեր թըռ-չուն» ՍԳր. Վեցօր. 171, 174. գրուած նաև անկղ. իսկ Կոչ. ժզ. և Եփր. խր. անծեղք՝ կար-դա՛ անգեղք։
• Böttich. Vergl. Arm. cons. ZDMG 1850, 366, Arica 54, Lagarde, Urgesch. Arm. 763 և Arm. Stud. § 114 սրա հետ են համեմատում սկիւթական ἀγλν «կարապ» բառը, որ աւանդում է Հեսի-քիոս. άγλν ό ϰϰνος წτή δν,βოν. Հև. հ.-արաբ. [arabic word] 'anqā «փիւնիկ հաւ»։ Շէֆ-թէլօվից BВ 29, 28 ղ համարում է մասնիկ։ Ադոնց REA VII 1(1927), էջ 187 միացնում է ἀγλο «կարապ ըստ Սկիւթացւոց» (Հեսիքիոս), յն. ἀγγελος «հրեշտակ», պրս. ἅγγερος «արքայական սուրհանդակ» (Հեսիք.-Սուիդաս) բառե-րի հետ։ Անգղաձև մի աստուած էր, որ յետոյ աստուածների սուրհանդակի պաշ-տօն ստացաւ։ Յիշելու արժանի է նաև լազ. անկե «անգղի գոյնով մի տեսակ թռչուն՝ որ ճանճ, թիթեռ ևն բռնում է. ուտում»։
• ԳՒՌ.-Կր. անգղ, Ղրբ. անգ։
• «ամանի, յատկապէս զամբիւղի ա-կանջ, կանթ, բռնելատեղ, ունկ» Վրք. հց. բ. 359. Վստկ. 134. յոգնակին է անգեղք, որից կարելի է հետևցնել նաև Եզ. անգեղ, ինչպէս անում են բառարանները։ Գրուած է նաև անկղ։
• ՆՀԲ հ,. ունկն և լտ. uвgūlā (տե՛ս տնգլ
• բառի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 59 հյ. ա-կանջ, ունկն, ունկունք, սանս. aǰ, anǰ «ծռել», լն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. ūncus, angulus «անկիւն» (աւել ացրո՛ւ գնչ. anko, գերմ. angel «կարթ» ևն) բառերի հետ հնխ. ak «ծռիլ, կորանալ» արմատից։ Հիւնք. լտ. angulus «ան-կիւն»։
• ԳՒՌ.-Արբ. Զթ. Խրբ. Զն. անգ «ամանի ունկունք», Երև. անգ «պարկի ունկունք. ցո-րենի պարկի ծայրերը մի քանի օղակներ են կարում, նրանց միջից մի բարակ չուան են անց կացնում և ծայրերը միատեղ ժողովելով՝ կապում են, որպէսզի ցորենը դուրս չթա-փուի». այս իմաստը բոլորովին համապա-տասխան է պարսիկ բառի նշանակութեան։-Տարբեր ծագում ունին Կր. օնգ, իբր <ունկն, ունկունք և Երև. Տփ. անգ, որ է անկանել, ան-կուած, յանգ ձևի հետ նոյն։
ԱՆԳՂ. գրի եւ ԱՆԿՂ. γῦψς. Vultur. ագպապա. Թռչուն մեծ՝ գազանային՝ կորակտուց՝ շաղղակեր, որոյ այլ եւ այլ են տեսակք, բազմադիմի օրինակաւ նշանակեալ առ մատենագիրս. կայ եւ նմանն արծուոյ, որպէս եւ ոսկրկուլի.
Արծուի, եւ պասկուճ, եւ գետարծուի, եւ անգղ, եւ ցին. (Ղեւտ. ԺԱ. 14։ Օրին. ԺԴ. 13։)
Կարգեալ է ի կերակուր անգեղաց։ Ոչ գիտեաց զնա ակն անգեղ։ Բազէ, արծուի, անկղ. (Յոբ. ԺԵ. 23։ ԻԸ. 7։ ԼԹ. 27։)
Ըստ նմանութեան անգեղց ի վերայ մեռեալ գործոց անկանիս. (Իսիւք.։)
Բարք անգեղց. (Վեցօր. Ը։)
Անգեղք աշխարհաց. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Արծիւ աստ, որպէս ի վեցօրեայն ցուցանէ սուրբն Բարսեղ, զանգղսն ասէ. (Լմբ. սղ. ՃԲ։)
Սփիւրիդս ունէր, եւ դնէր զանգեղս նորա։ Չունիմ անգեղս սփիւրիդիցն իմոց։ Գնաց եհան յիւրոց սփիւրիդիցն զանգեղսն, եւ մատոյց եղբօր իւրոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Ի գիրս վաստակոց գրի ԱՆԿՂ։ ԱՆԳՂ։ ԱնԳՂ կամ ԱՆԿՂ. որպէս ունկն կողովոյ. (լտ. ունկուլա) cf. ԱՆԳԵՂՔ.
who employs English phrases;
who knows how to speak English.
to employ English idioms.
anglicism.
who speaks English.
English;
— եկեղեցի, the Anglican church;
— բարբառ, the English language;
ոճ —, anglicism.
in English;
after the English manner;
English, the English language;
— ուսանել՝ խօսիլ, to learn, to speak English.
English;
Englishman.
ungrateful, unthankful;
discontented, dissatisfied
Որ չէ գոհ. անգոհացօղ. եւ դժկամակ. գանգատական. տժգոհ. խօշնուտսուզ.
Անձինք անգոհք եւ անշնորհակալուք։ Ասէ անգոհ ձայնիւ, ես ննջեցի. (Վրք. հց. ՟Բ. ԺԶ։)
not existing, having no being;
non-existence, non-entity;
nothing;
արար Աստուած զաշխարհս յանգոյից, God created the world from nothing;
յանգոյս, vainly.
Որ ոչ գոյ. չգոյ. չեւ եղեալ. ոչինչ. որ չկայ. եօգ.
Անգոյք են, որպէս եղջերուաքաղն եւ արալեզն։ Ի վերայ անգոյիցն զեթէ է՞ն խնդրել պարտ է. (Սահմ. ՟Ա։)
Անգոյ է առաւել քան զեղջերուաքաղն անուանեալ. (Շ. թղթ.։)
Յանգոյից ստեղծագործել. (Նար. ԽԹ։)
Էիցս էակ ի յանգոյից. (Շար.։)
Ի յանգոյից գոյք էացեալ. (Շ. վիպ.։)
Յամենայն գոյսս եւ յանգոյսս. (Նանայ.։)
Խաւարն անգոյ եւ սկզբնածին. (Շար.։)
Անգոյիցն նախագտօղ. (Նար. մծբ.։)
Տէր եւ Ստեղծիչ գոլ յանգոյոց. (որ է հոլով քերթողական) (Շ. խոստ.։)
Ոչ եթէ անգոյ, եւ թանց բնութեան զմերն ընկալաւ ի կնոջէ. (Յհ. իմ. երեւ։)
Ի նիւթ անգոյ բարեգործեալ զփափկութեան զդրախտն. (Գանձ.։)
Յայսմ յանգոյ եւ յանապաւորական նմանութենէ. (Նար. ՀԴ։)
Իմաստունք գիտեն, եթէ գեղեցկութիւնն անգոյ է. (Մխ. առակ.։)
Ընդ անգոյս անցանելով յաւիտենիս. (Խոր. հռիփս։)
Մանկունք բազում անգամ՝ անկատար լեզուաւ, պարզ եւ անգոյ բանիւք զՀայրն իւրեանց՝ որ յերկինս՝ հաշտօղ եւ պարգեւատու արարին. (Կլիմաք.։)
Նա աւանիկ յանգոյս մարտնչէր. (Երզն. մտթ.։)
իբր անյայտ. եւ անյուսալի. պելլիւսիզ. օլմայաճագ.
Առանց անուան ամենայն ինչ անգոյ է. (Իգն.։)
Թագաւորն Գագիկ մաքուր խորհրդով զանգոյսն ի գոյ ածէր. (Յհ. կթ.։)
colourless.
Պակասեալ ի գունոյ. տժգոյն. եւ տժգունութիւն. րէնկսիզ, պօզուգլուգ.
Անգոյն ասացեալ ի (սուտ) գեղոյ. (Վրդն. սղ.։)
Ցաւք հասանիցեն, եւ յանգոյն հանիցեն եւ զգոյն. (Ոսկ. եբր.։)
nothingness, nothing.
ἁνυπαρξία. Չգոյութիւն. չքութիւն. եւ անհետն լինել.
Եւ ոչ թոռունք եղիցին յորդւոց անգոյութենէ. (Իսիւք.։)
Մեռելութեամբք եւ անգոյութեամբք. (Դիոն.։)
Մահ է ի վերայ մեր՝ ո՛չ էութեանս անգոյութեան, այլ միաւորութեանցն անջատմունք. (Մաքս.։)
Գոգցես թէ յանգոյութիւն զգոյն խնդրէ ներածել. (Յհ. իմ. երեւ։)
Անգոյութեան գոյացուցիչ. (Բենիկ.։)
Յանգոյութիւն ոչ անկանի, այլ փոխի նորոգմամբ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ցանկային յանգոյութիւն անկանել. (Վրդն. սղ.։)
would to Heaven that! if it might be !.
• «իզէ՛ թէ, երանի՜ թէ». մէկ ան-գամ ունի Թր. քեր. 32 հոմանիշների մի շար-քի մէջ. «Ըղձիցն նշանականք են. իբրու թէ, իցի ւ, օշ, գուցէ, մարտան»։
• Համամ. օեր. 272 (ըստ ՆՀԲ Երզն. և Նչ. քեր.) կարդալով բառս մարտն, ըստ այսմ ստուգաբանում է մարտ «կռիւ» բառով։ ՆՀԲ յիշում է պրս. մար-տէն «գայ ուրախալի, ահա գայցէ, իցէ՞՝ թէ գայցէ» ձևը, որ չգիտէ ԳԴ։
(Մակբայք) ըղձիցն նշանակք են, իբրու թէ, իցի՞ւ, օշ, գուշ, մարտա՛ն. (Թր. քեր.։)
(Կայ եւ պ. մարտէն, որպէս թէ՝ գայ ուրախալի. ահա գայցէ. իցէ՞ թէ գայցէ։)
martyr.
• , ի-ա հլ. ռնահատակ» Ագաթ. որից մարտիրոսութիւն Կոչ. Ոսկ. ա. թես. Փարպ. մարտիրոսական Կրչ. Փարպ. մարտիւրոսանալ Եւս. քր. մար-տիրոսարան «վկայարան» Կորիւն. նախա-մարտիւրոս Գր. սք.։
• = Յն. μάρτος, սեռ. μάρτυρος, «մարտի-րոս, նահատակ», հոմեր. և նյն. μάρτυρος «նահատակ». բուն նշանակութիւնն է «վը-կայ». հմմտ. μαρτυρέω «վկայել, մարտի-րոսանալ». փոխառութեամբ տարածուած է ուրիշ քրիստոնեայ ազգերի մէջ, ինչ. լտ. martyr, ֆրանս. martyr, գերմ. Mártyrer։-Հիւբշ. 364։
• ԳՒՌ.-Մշ. մարդիրօսել «նահատակել»։
Մարգարէքն եւ առաքեալքն, մարտիրոսքն, եւ ամենայն ընտրեալքն։ առաքելոց եւ մարգարէից, եւ մարտիրոսաց, եւ ամենայն ընտրելոց սրբոց. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Նախասարկաւագ եւ առաջին մարտիրոս։ Սրբոց մարտիրոսաց, եւ այլն. (Շար.։)
Մարտիրոս, զի մարտեաւ ընդ երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամւոյն. վկայ՝ զի վկայեաց բազում չարչարանօք։ Ի վկայս՝ հանապազօր մեռեալն աշխարհի. ի մարտիրոսս՝ միշտ մարտուցեալն ի վերայ պատուիրանացն աստուծոյ. Երզն. լս. (որ է յարմարաւոր ստուգաբանութիւն ըստ հյ։)
drepanis, sandmartin or shore-bird.
• «մի տեսակ թռչուն, ֆրանս. martinet, որ է մի տեսակ երկայնաթև ծի-ծառ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 161. «Որպէս ծիծռանց և այլոց թռչնոց, որ անուանեաւ կոչին մաքալուկք, որք յօդոց զմանրամաղ իրս ինչ թռուցեալ բերեն զդարմանս իւրեանց պիտոյիցն»։
• Տէրվ. Altarm. 74 մագիւ եամ ման-գաղ բառից։ Իրօք որ բառս գործածուած է բնագրի δρεπανίς ձևի դէմ, որ ծա-գում է δρέπανον «մանգաղ» բառից։ ըստ այսմ արդեօք հայ բառն էլ պէտք է հասկանալ մանգաղո՛ւկ։
Անուն թռչնոյ. ըստ յն. տրէբանի՛ս. թ. դըռփանճըգ. այսինքն մանգաղուկ կամ մանգաղիկ. δρεπανίς drepanis, falcula, riparia.
ewe, sheep.
• (-քւյ, -քեաց) «էգ ոչխար» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. 190։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mak-բնաձայն արմատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] makaka «մայող», [other alphabet] makamakā-yatē «կռկռալ (գորտի)», [other alphabet] méka-«ու-լիկ», յն. μηϰάς «մայող (այծ, մաքի)», μηϰάομαι (հոմեր. μεμηϰώς, μεμαωῖα, μαϰών) «մայել», լտ. miccio «մկկալ», գերմ. mec-kern, մբգ. mêchzen, «մկկալ», mēcke «ուլ», սերբ. չեխ. mekati, ուկր. mékaty, սլով. meketati «մայել», լիթ. mekénti «մայել, կակազել» (Pokorny 2, 256, Boisacq 631, Walde 483, Trautmann 177, Kluge 325)։
• ՆՀԲ յիշում է արաբ. մաշիահ և թրք. qoуun «ոչխար»։ Uiefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 449 ուղիղ մեկնեց առաջին անգամ՝ համեմատելով յն. μηϰάς «այծ» բառի հետ։ Gosche 24 համարում է բը-նաձայն և կցում փռիւգ. μα, աֆղ. mikh, պրս. mīs, քրդ. mišin, սանս. mē-ša հոմանիշների հետ։ Justi, Zendsp. 221 զնդ. maēša, սանս. mešá, պրսք ოας ևն։ Տէով. Altarmen. 34 և Նախալ. 46, 97 հնխ. ma «մայել» արմատից է ռնում հյ. մայել, մաքի, սանս. mā «մա-յել», makaka «մայող», յն. μηϰάομαρ «մայել»։ Meillet, Բանաս. 1900, 110 ունի Diefenbach-ի ուղիղ մեկնու-թիւնը։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 222 պրս. makiyān (իմա՛ [arabic word] mākī «հաւ»)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Զթ. Կր. Մկ. Մշ. մաքի, Սլմ. Վն. մաքի, Տիգ. մmքի, Մրղ. մաքը, Ոզմ. մաք'է, Սվեդ. մագ'ա սովորաբար նշա-նակում են «էգ ոչխար», իսկ Զթ. Մկ. Սվեդ. Տիգ. ստացել են ընդհանրապէս «ոչխար» նշանակութիւնը։
πρόβατον ovis. Էգ ոչխար. (իսկ արաբ. մաշիահ, է ոչխար. օդիք. խաշն. թ. գօյուն)
Քա՛ղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Զխոյս՝ որ ելանեն ի մաքիսն։ Կոգի կովուց, եւ կաթն մաքեաց։ Գառինք մաքեաց.եւ այլն։
Ոչ գայլք մաքիս, եւ ոչ մաքիք աղուէսս (ծնան). (Եզնիկ.։)
handkerchief;
thick cloth.
• «սաւան, պաստառ. ռաստա-ռակ». մէկ անգամ գործածուած է Դ. թագ. ը. 15. «Առ մաքման և եթաց ի ջուր և արկ զերեսօք իւրովք և մեռաւ»։
• = Եբր. [hebrew word] makbār, որ գործածուած է Ս. Գրքի նոյն տեղում. բառիս իմաստը անստուռ է, սովորաբար հասկացւում է «ան-կողնի ծածկոց, վերմակ», յունարէն թարգ-մանութեան մէջ բառը տառադարձուած է յն. μαχβαρ ձևով (այլ ձեռ. ναβρα). պետք է ենթադրել անշուշտ որ մեր թարգմանիչները ունեցել են յն. *μαχμαν ընթերցուածը, որից և տառադարձրել հայերէնը։
• ՀՀԲ գրում է նաև մաք կամ մագ։ Ուղիռ մեևնեղ առաջին անգամ ՆՀԲ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მაკმანი մաքմանի կամ ნაკმანი նաքմանի, գործածուած է Ս. Գըր-քի նոյն տեղում և անշուշտ պէտք է առնել նոյն իմաստով. Չուբինով մեկնում է «крy жeвo, ժանեակ»։
Առ մաքման, եւ եթաց ի ջուր, եւ արկ զերեսօք իւրովք (կամ նորա), եւ մեռաւ. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 15։)
excise, custom, duty, city toll.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. մաքսի Ա. մակ. ժ. 33) «վաճառքի կամ ապ-րանքի վրայ տուրք» ՍԳր. որիս մաքսաւոր ՍԳը. մաքսապետ Ղկ. ժթ. 9. Ոսկ. մ. ա. 1. Սեբեր. մաքսել Եղիշ. յես. 172. Նար. առաք. 436. Իգնատ. ղկ. 365. մաքսատուն Սկևռ. ի լմբ. ձեռամաքս (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 135. նոր բառեր են մաքսանենգ, մաքսա-խոյս, մաքսային, մաքսապաշտպան և այլն։
• = Ասռր. [syriac word] maxsā «մաքս» բա-ռից. այս բառը բնիկ սեմական է. հմմտ. ցե-ղակիցներից ասուր. [other alphabet] mi-ik-siկամ miksu «մաքս», [other alphabet] makisu կամ [other alphabet] ma-ak-ka-su. makkasu «մաքսաւոր» (De-litzsch, Assyr. Hndwrt. 407, Strassmaier. Alph. Werz. էջ 619, 620, 657). եբր. [hebrew word] mekhes, արաբ. [arabic word] maks, արամ. [hebrew word] miksā «մաքս». փոխառութեամբ նաև պրս. [arabic word] mukas, [arabic word] mukis «մաքս»։ Հիմնական նշանակութիւնը պահում է դեռ արաբ. [arabic word] maks «մէկի ծախած ապ-րանքը պակաս գնով առնել, պակասեցնել, հարստահարել», (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 294)։-Հիւբշ. 311։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur, 46։ ԳԴ պրս. mukās, mukis։ Riggs, Քերակ. 1850, էջ 60 եբր. mē-kes ձևից։ Müller. SWAW 41 (1863) 12 և 42, 329 դնում է սեմականից փո-խառեալ։ Տէրվ. Altarm. 69 սեմական-ների հետ նաև ֆինն. maks «տուրք»։ Ըստ Jensen փոխառութիւնը հաթեան շրջանից է։
clove;
clove-tree;
pink, carnation.
• «ձագախոտ, խարանֆիլ» Բժշ. (ըստ ՀԲուս. § 2033 լտ. carуophyllus)։
• = Պոս. [arabic word] mεxak «մեխակ». բուն իմաստն է «փոքր գամ» և գալիս է [arabic word] mēx «գամ, բևեռ, մեխ» բառից. այսպէս է ստուգաբանւում մեխակը նաև ուրիշ լեզունե-րում. հմմտ. գերմ. Nägelein, ֆրանս. clou de girofle, ռուս. гвоздика «մեխակ» (< гвоадикъ «գամ» բառից)։ Պարսիկ բառը փոխառութեամբ տարածուած է նաև ուրիշ շատ կովկասեան լեզուներում. ինչ. վրաց. մինգ. խին. բուդ. mixaki, ուտ. mixak, ջէք. mixagi, թուշ. mixak, ավար. mexak, բոլորն էլ նոյն նշ։-Հիւբշ. 270։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև Lag. Arm. Stud. § 1465 ևն։
• ԳՒՌ.-Ջղ. մեխակ, Ագլ. մէ՛խակ, Երև. Տփ. միխակ, Շմ. Սլմ. մխmք՝, Ղրբ. մու-խmգ՝, Մրղ. միխmյ։
որ եւ ՁԱԳԱԽՈՏ. Անուն ծաղկի, եւ համեմիչ ծաղկի աշխարհին հնդկաց. գրի եւ որպէս ռմկ. մանճակ։ (Բժշկարան.։)
explicit, clear, evident, formal, precise;
distinct, only, sole;
simple, ordinary, obscure;
clearly, explicitly, distinctly, precisely, expressly, intelligibly.
• ԳՒՌ.-Ակն. մէյնէլ «տարածել», Խրբ. մէլ-նիլ «փռել», Ջղ. մեկն «շիտակ, ուղիղ» (օ-րին. մե՛կն նստիր). Երև. մէկնէլ «երկարել (ոտքերը ևն)»։
Հաւատոցդ անուն մէկին է անուանեալ, բայց յերկուս ազգս բաժանեալ լինի. (Կոչ. ՟Ե։)
Մեկին ... կրկին։ Կրկին է, եւ ոչ մէկին. (Պիտ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Կրկին զմեկին առանց խառնակութեան (դաւանել զբանն մարմնացեալ). (Պիսիդ. իմա՛ բաղկացեալ գոլ զպարզն։)
Պատմութիւն մեկին եւ դիւրին քան զայս այլ ոք գտանել ոչ կարէ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
Զյայտնին մեկին բանիւք յայտնեն գիրք. (Սեբեր. ՟Ե։)
Արձանագրել ի տախտակի մէկին պարզ եւ յայտնի գրով. (Լմբ. ամբակ.։)
Որ աստուծոյ միայն են մեկինք։ Յոյժ դիւրին եւ մեկին է ճշմարիտ աստուծոյն մերոյ՝ ածել ի գոյ զչգոյսն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Նստէր մեկին վայրապար ի վերայ յատակի։ Մէկին յայն հայի՝ որ առաջի՛ կայ, եւ առաւել ոչ քննէ։ Անդ վասն հացին մեկին խօսեցաւ, եթէ խնդրէք զիս՝ զի կերայք ի հացէ անտի։ Ոչ մեկին զգործս նորա ասաց, այլ զնա ինքն եւ զսոսա ի մի յօդեալ՝ միապէս սպանօղս ասաց լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ ՟Բ. 1. 7. 8։)
Պարզ եւ մեկին մեկնեաց (զտեսիլն), յառաջագոյն ասաց. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Այս մարգարէութեան նման է, բայց պարզաբար մեկին ասացաւ։ Յոյնն մեկին իսկ ասէ. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
cf. Մեկոնիոն.
• «խաշխաշ բոյսը, լտ. papaver (Տիրացուեան, Contributo § 172)» Նիւս. կազմ. հնագոյն ձևն է մեկոնիովն Վեցօր. 89. որ և մեկոնիոն Վեցօր. 88. Վրդն. ծն. Յայսմ.։
• = Յն. μήϰων «խաշխաշ», μηϰώνιον «ա-փիոն, խաշխաշի հիւթը» բառերից։ Սրանց ծագումը անյայտ է. թերևս միջերկրեան բար լինի, որովհետև բոյսը միջերկրական ծագու-մից է (Boisacq 632)։ Յունարէնից են փո-խառեալ նաև հբգ. māgo, մբգ. māge, mān, māhen, գերմ. mohn, հսլ. mañu, լեհ. mak, ռուս. макъ, լեթթ. magone, հպրուս. moke հոմանիշները (Kluge 334)։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ռմկ. մաք, մագ, մեգ հոմանիշ ձևերը. սրանք անշուշտ Լեհահայոց մէջ գործածական ձևերն են և փոխառեալ լեհ. mak բառից. այսպէս նաև Կովկասում տեղ տեղ գործածական մակ ձևը. որ փոխառեալ է ռուս. мажъ բառից։
ՄԵԿՈՆ ՄԵԿՈՆԻՈՆ. ռմկ. մեգ. դաղմ. մագ. յն. միգօն. μήκων papaver. Բոյս՝ որ ունի ծաղիկ գեղեցիկ, այլ դիւրաթօթափ. եւ ունդ նորա մանր՝ բազմաթիւ, որ լինի թմրադեղ.
fane, heathen temple;
ara, altar;
idol, image.
• , ի, ի-ա հլ. «կռատուն, կուռքի տաճար», լայնաբար «բագին, զոհարան» ՍԳը. որից մեհենագիրք Եւս. քր. մեհենա-զարդ Գծ. ժթ. 35. մեհենական Եւս. քր. մե-հենակապուտ Գծ. ժթ. 37. մեհենաշէն Ագաթ. մեհենապետ Պիոն. 379, 388. մեհենասէր, Բուզ. մեհենատեղի Բուզ. յոգնակի ձևով կայ մեհենանի Մագ. մեծ են. էջ 66. սեռ. մեհեն-եաց Խոսր. 94։
• ՆՀԲ լծ. թրք. մեքեան, մէսքեան (ի մա՛ արաբ. makān, maskan «տեղի, բնակարան»). Միհր բառից են հանում Էմին, Ист. Bарданa 85, Հայ. հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 414), Սէր 1862, թ. 24, էջ 183, Lag. Gesam. Abhd. 9 և Beitr. baktr. Lex. 49, և Թի-րեաքեան, Կարնամ. էջ 44։-Կ. Վ. Ս., Արրտ. 1879, էջ 224 պրս. (իմա՛ արաբ. makān «տեղ»։ Հիւնք. պրս. մէյ «գինի» բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 103 և 429 լծ. է դնում մահիկ և մեհեկան բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. Gram. էջ 194 անա-պահով է համարում դնել Միհր բառից։ Ուղիղ մեկնեց վերի ձևով Meillet MSL 17, 246, JAs. 1907, էջ 158 և KВA 1, 234։
τέμενος, εἱδωλεῖον, ἰερόν , νάος delubrum, fanum, templum idolorum եւ այլն. (գրի եւ Մեհենք. մեհենաց) լծ. թ. մէքէան, միւքէան, խանէ. Տուն կռոց. տաճար հեթանոսաց. տեղի՝ դից նուիրական. կռատուն.
Անդս մեհենից։ Ի նուիրեալ տեղի մեհենին։ Մեհենիւն հանդերձ։ Ի մեհեանն դագովնայ։ Զմեհեանս քո շինեցին ի փղոսկրէից.եւ այլն։
Լայնաբար. βωμός եւ εἵδολον ara եւ idolum. Բագին. զոհարան կամ սեղան դից. եւ նոյն իսկ կուռքն. տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Ժ՟Զ. 11։ Ովս. ՟Ժ. 8։ եւ Հռ. ՟Բ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Զ. 16։)
the seventh month of the ancient Armenian calendar, February.
• «հայկական տոմարի եօթնե-րորդ ամիսը, որ անշարժ տոմարով համա-պատասխանում է փետրուար ամսուան» Կո-րիւն. Խոր. Կաղանկտ. (երեքն էլ սեռ. մեհե-կանի ձևով. ուղղականը չէ գործածուած) ունինք նաև մեհեկի (ուղ. *մեհեակ) Յհ. կթ. մահեկի (ուղ. *մահեակ) Վանակ. տարեմ.։
• = Հպհլ. *mihrakān հոմանիշից փոխառ-եալ. սրա հետ հմմտ. հպրս. Νιϑράϰανα (այսպէս պէտք է ուղղել Ստրաբոնի τοίς Νιϑραϰινοις) «Միհրի տօնը», պհլ. mihra-gān (գրուած է mitrugān), պրս. [arabic word] mihrgān (կամ արաբացեալ [arabic word] ︎ mihriiān) «պարսից եօթներորդ ամիսը, սեպտեմբեր, աշնանամուտ կամ աշուն, սեպ-տեմբեր 16-ին կատարուած մեծ տօն ի պա-տիւ Միհր աստուծոյ»։ Այս բոլորը ծագում է պհլ. Mihr (գրուած է [other alphabet] Mitru), պրս. [arabic word] mihr բառից, որ Միհր աստու-ծոյ անունն է և նշանակում է նաև «պարս-կական եօթներորդ ամիսը», որ նուիրուած էր Միհրին. հմմտ. պրս. [arabic word] mihri-Gāh, mihrmāh «սեպտեմբեր ամիսը»։-Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. մեհեան (Միհր բառից) և ահեկան<պհլ. *aϑrakān, *ahrakān։-Իրանականից է փո-խառեալ նոյնպէս վրաց. მიჭრაკნი միհրակ-նի ամսանունը (Մառ, Փизiолотъ 1904, էջ xxxVII)։-Հիւբշ. 194։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 201 ստուգաբանում են. «Մահե-կի, զի տունկք և բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ և ձիւնաթաղ. մահ եկի, այսինքն ածի»։ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նում է «Մեհեկի՝ զմոլորութիւն հրէիցն ասէ, զի հրէայքն մոլորութեամբ կու-ոացան»։ Միհր բառից է դնում Bottich ZDMG 1850, 365։-Lag. Ges Abba Չ և Beitr. baktr. lex. 48 իբր պրս. mihrigān։ -Կոստանեան, Հայ. հեթ. կրօնը, Վղրշպտ. 1879, էջ 27 դնում է միհրական, Միհր աստուծոյ անունից, «որի ընդարձակ ժողովրդականութիւնը երևում է և այն տօնից, որ կատարւում է փետրվ. 13-ին (Մեհեկան ամիս) Տէ-րընտազ անունով»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 103 պրս. māh «լուսին» բառի հետ. իսկ էջ 141 նաև Մահեան, Մեհնդակ յա-տուկ անունները, Խաչկոնց, Բիւր. 1898 թ. 4 կցում է հաթ. ma «լուսին աստ-ուածուհե»։ Benyeniste REA IK։ (1929), էջ 10 աւելի լաւ ճշտելով բառիս ձևը՝ դնում է մեհե(կան)<իրան. māiϑ-rya-։ է Մագ. գամագտ. ժե. «Ջի մի՛ մախիզ մնաս ցէ մթերեալ մեհենջանք՝ ձանձեալ աստուստ յՌեստոփանէ»։
• Նորագիւտ բառս գտաւ ու մեկնեց (ըստ Հին բառ.) Մէնէվիշեան ՀԱ 1911. 219, միանգամայն մատնանիշ անելով մեհևանդ և ապարանջանք բառերը։
Իսկ Վանակ. ի տարեմուտն՝ գրէ.
melody;
canticle, song.
• = Յն, μελφδια «երգ, մեղեդի» բառից, որ ծագած է μέλος «երգ» (ծագումը տես Boi-šacq 625) և ἀδω «երգել» բառերից։ Փո-խառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզունե-րի. ինչ. գերմ. Melodie, ֆրանս. mélodie, իտալ. melodia ևն։-Հիւբշ. 364։
Բառ յն. մէ՛լօս, մէլօտիա. որպէս թէ մեղրերգութիւն, կամ յօդերգութիւն. μέλος, μελῳδία, μελῴδημα carmen modulatum, modulus, modulatio. Քաղցր եւ անոյշ երգ. տաղ անդամաթիւ. գեղգեղ։ Գանձ.։ Տաղարան. եւ Երգարան մանր ուսմանց։
handle;
haft;
— արկանել, to put a handle to, to set in a handle;
to haft;
հանել զ—, to take off the handle, to take out of the handle;
to unhaft.
• (սեռ. -ի, գրծ. -ով) «փայտատի կամ կացինի կոթ» Օր. ժթ. 5. Նխ. ժղ. Եփր. թգ. 410. «լախտ» Սմբ. պատմ. (ըստ Հա-ցունի, Պատմ. տարազի 275)։
• ՆՀԲ մխիլ բայի՞ց։ Հիւնք. մաղմաղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 -եխ դնում է մասնիկ (առանց որևէ պատճառաբանութեան), ինչ. կեռնեխ և գոռէխ բառերի մէջ։
Մշակն յորժամ մերձենայ առ նոսա մեղեխովն տապարի. (Եփր. թագ.։)
soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.
• , ի հլ. «կակուղ, փափուկ, մեղմ. 2. կնատ, թոյլ, թուլամորթ» Սեբեր. Եզն. (նիւթական իմաստի համար հմմտ. Տիկ ջը-րով թրջեալ մեղկի. Վրդն. սղ. էջ 405). որից մեղկագոյն Ոսկ. մ. ա. 12, մեղկանալ Երեմ. դ. 31, Փարպ. մեղկացուցանել Ոսկ. ես. Եփր. թգ. մեղկել Ոսկ. ես. մեղկութիւն Եզն. մեղկիչ Ոսկ. մ. ա. 10. մեղկախորհուրդ Ոսկ. ես.։ Սաստկականն է զմեղկիլ կամ սմեղկիլ Վրդն դան.։ Նշանակութեան փոփոխութեամբ ո.-նինք մեղկիլ «ցաւ քաշել. ցաւ կրել», մեղ-կութիւն «ցաւ» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 29, 79, 275, 286, իբր հետևողութիւն յունարէնի (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 87)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-արմատից. որից աճել է կ աճականով. բուն արմատի ժառանգները տե՛ս մալ «մանրել, փշրել» ձևի տակ. աճականի համար հմմտ. յն. μαλαϰός «կակուղ, փափուկ, քաղցր, անոյժ»։ Նոյն արմատից d, dh, t և այլ աճականներով ու-նինք յն. μέλδω «մեղմել, հալել», μαλϑαϰός «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ, թոյլ, մեղկ», հիռլ. meldach «կակուղ, փափկիկ», անգսք, milde, հբգ. milti, հհիւս. mildr, գերմ. mile «քաղցրիկ, հեզ, փափուկ», գոթ. mildiϑa «քաղցրութիւն», լտ. mollis (<*moldvis) «կակուղ, թոյլ», հպրուս. maldūniu «երի-տասարդութիւն», maldenikis «երախայ», հսլ. mladū «մատղաշ, փափկիկ», լեհ. mto dy, ռուս. молодой «մատղաշ, երիտասարդ», млодщiи «կրտսերագոյն», սանս. mrdu-«կակուղ, փափկիկ, քաղցր, տկար», mra-dīvams. mrad-istha «կակուղ» և հյ. մեղմ, մատաղ, մատղաշ (Pokorny 2, 288, Boisacq д9 603-5, Trautmann 167, Ernout-Meillet 594, որ հյ. մեղկ դնում է հնխ. meldwi ձևից, Walde 491)։-Հիւբշ. 473։
• ՆՀԲ լծ. յն. μαλαϰός, լտ. mollis։-Նոյնը նաև Windisch. 17. Lag. Urgesch. 219 լտ. marcidus «թառամած, թոյլ, տկար» բառի հետ հնխ. mar արմատից, Lag. Arm. Stud. § 1475 յն. μάλϰη «ցրտից քցմիլ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 193 յն. μαλαxίς և լտ. mollis? Տէրվ. Նախալ. 52 համեմատում է յն. և գոթ. ձևերը և հյ. մեղ-կ ու մեղ-մ բառերից հետևցնում է հնխ. mar պարզական արմատը։ Նոյն, էջ 99 mark արմատի տակ շարում է հյ. մորմոքիլ, մեղկա-նալ, սանս. marč, յն. μαλϰίω, լտ. mar-cere և murcus «մեղկ»։ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL 11. 394 և Esquisse 28 հայերէն բառի կ ձայնը դնում է dw-ից, որով լատինի
• նման հլ. մեղկ<*meldwi (հմմտ. եր-կու)։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, zz մ մասնիկով եղկ բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 23 և 46 սանս. marāla «փափուկ», ko-mala «խիստ փափուկ» ւատ. maltas. լիթ. malonus «շնորհալի» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. ələq «գաղջ» և հյ. եղկ, հեղգ բառերի հեւտ։
Մեղմ, կամ մեղմիկ. թոյլ. լոյծ. կակուղ. փափուկ. գիրգ. կամ Եղկ եւ գաղջ ըստ հոգւոյ. կնատ. թուլ. ... (լծ. եւ յն. լտ. մալգօ՛ս, մօլլիս ). μαλακός mollis χαύνος lenis, languidus, remissus, effeminatus.
Զհեզն բարկացօղ գործէ, եւ զյոյժն պինդն մեղկ առնէ. (Իսիւք.։)
Հայեցեալ յազգն արիական (պարսկական), թէ իգասէր էր, ըստ նմին նորին մեղկ բարուցն նմա օրէնս կցկցեաց. (Եզնիկ.։)
Ի բա՛ց գնա երկրո՛րդ յուդա, ի զա՛տ գնա անհաւատ եւ մեղկի. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)
soft, mild, gentle, agreeable, tranquil;
—, —ով, softly, mildly, gently, agreeably.
• , ո հլ. «հեզիկ, հանդարտ, կա-կուղ, կամացուկ» Գ. թագ. ժթ. 12, Ոսկ. մ. բ. 5.-որից մեղմով «կամացուկ, մեղմու-թեամբ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. մեղմաւ իմն Ոսկ. ես. 367. մեղմանալ ՍԳր. մեղմա-կան Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 13. մեղմագոյն Ոսկ. մեղմագնաց Սեբեր. մեղմածամ Վեղօռ. 192 (տպ. մեղմաժամ), մեղմախառն, Վեցօր. նոր բառեր են մեղմել, մեղմարար, մեղմաշունչ. մեղմաքայլ ևն։
• ՆՀԲ «լծ. թրք. միւլայիմ, միլայիմ, յն. լտ. մալագօ՜ս, մօ՛լլիս, որ են մեղմ և մեղկ»։ Windisch. 17 յն. μαλαxός, լտ. mollis։ Տէրվ. Նախալ. 52 մեղկ բա-ռի հետ. հնխ. mar արմատից։ Գազան-ճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով յեղմ բառից։ Scheftelowitz տե՛ս մեղկ։ Իբր մ աճականով mel-արմատիզ լի-շում են Walde 492, Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 134։ Չունի Հիւբշման։
• ԳՒՌ.-Պարզ ձևի տակ ունինք միայն Ալշ. մեղմ, Մկ. մէղմ. -ածանցմամբ ունինք մեղ-մուկ (Rivola) «կամացուկ կամ գաղտուկ գործող (մարդ)», մեղմերէց տալ Ղրբ. = մեղմերուց տալ Գնձ. «մեղմիկ այրուիլ»։
(լծ. թ. միւլայիմ, միլայիմ. յն. լտ. մալագօ՛ս, մօլլիս որ են մեղմ, եւ մեղկ). λεπτός tenuis, lenis, placidus, blandus. Կակուղ. նուազ. նիազ. հեզիկ. հանդարտ. ախորժ. դաշն. ցած. մեղմուկ, կամարուկ.
Ձայն մեղմոյ օդոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 12։)
Սկսաւ խօսել մեղմ եւ ընտելական ձայնիւ. (Իգն.։)
Կանաչ իմն գոյն է լուսիկն մեղմն. (Շիր.։)
ՄԵՂՄ. ՄԵՂՄՈՎ մ. ἠσυχή tacite ἁνάπαυσει, ἑπιεικῶς, μετ’ ἑπιεικείας quiete, placide, leniter ἡρέμα lente, sensim, paulatim. Մեղմ օրինակաւ. հանդարտիկ. լռիկ մնջիկ. տակաւ տակաւ. գամ քան զգամ. կամացուկ, կամաց.
Մեղմով մտանել, կամ երթալ, գողանալ, լսել. (Դտ. ՟Դ. 21։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 32։ Ժղ. ՟Թ. 17։)
Մեղմով խօսել, յայտնել, ուսանել, սփոփել, խոնարհեցուցանել. (Ոսկ. գաղ.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ ՟Բ. 5։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Աղէ ասա՛ դու ինձ զայս ամենայն մեղմով. (Ագաթ.։)
Քծինս եւս սերմանէր (դեւն), մեղմով մեղմով ի գութ առկեալ զնա. (Վրք. հց. ձ։)
insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.
• (գրուած նաև մեղմեղ, մեխմեխ) «նենգաւոր, կեղծաւոր, շողոքորթ» Առակ. ժբ. 26, Գծ. ը. 22, Ոսկ. որից մեղմեխանք «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 2, 5. «կոտրատուիլը, նազ-կըռտիլը, պչրանք (աչքերով, ձայնով, շար-ժումնեռով)» Ոսկ. եբր. ա. տիմ. մ. բ. 12 մեղմեխել Եզն. մեղմեխուրիւն Ոսկ. գաղ. մ. ա. 7, 13. մեղմեղիլ «մարդահաճոյ խօսքեր ռնել, կեղծաւորիլ» Ոսկ. եփես. էջ 836։
• ՆՀԲ մեղմ բառից։ Bugge KZ 32, 18 կրկնուած մեղ «մեղք» բառից, ուստի և հնագոյն ձևը դնում է մեղմեղ։ Հիւնք. 144 մելան բառից, իսկ 225 մեղք բա-ռից։
ՄԵՂՄԵԽ ὔπουλος, δολερός subdolus, dolosus, vafer եւ ի սուրբ գիրս ՝ ἁνεπιεικός immitis, durus, saevus, iniquus եւ ἑπινοέων excogitans, versipellis եւ այլն. գրի եւ ՄԵԽՄԵԽ, ՄԵՂՄԵՂ. Նենգաւոր. կեղծաւոր. երկլեզու. որ քծնի մեղմ բանիւք, եւ ոչ մեղմանայ ի չարութենէ. չարահնար. չարարուեստ. ժանտ. դժնեայ.
Չարագործ եւ մեղմեխ եւ անմիտ կոչեմք։ Մի՛ երկբանս, այսինքն մի՛ մեղմեխս, մի՛ նենգաւորս. քանզի չի՛ք այլ ինչ այնպէս անպիտան յեկեղեցւոջ որպէս զմեղմեխն։ Մեղմեխք, որկորայք, դատարկապորտք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. տիտ.։)
water-melon.
• , ի հլ. «շամամ» Թուոց ժա. 5. Մծբ. 240 (գրծ. մեղրապոպիւն). Պտմ. աղէքս. էջ 154. Եփր. երաշտ. 205. այժմ գոր-ծածւում է «ձմերուկ» նշանակութեամբ, ինչ-պէս ունի Զքր. սարկ. Ա. 59. նաև Ոսկ. ի հարս. էջ 681. այսպէս է հասկանում նաև Բառ. երեմ. էջ 208, որ գրում է մեղրապո-պոպ։
• = Յն. μηλοπὲπων) «շամամ, cucumis ci-trullus L» բառի վրայից կազմուած. յոյնից է նաև լտ. melopepo. յոյն բառը բարդուած է μῆλιν «խնձոր» և πέπων «մի տեսակ սեխ» բառերից, իբր բուն «խնձորասեխ»։ Հայե-րէնի մէջ բառի առաջին մասը կարծուելով յն. μέλι ձևից, թարգմանուած է մեղր. իսկ երկրորդ մասը տառադարձուած է։ Ըստ այսմ հայ բառը պէտք է կարդալ մեղրապեպ, ճիշտ ինչպէս որ Ս. Գրքի վրացերէն թարգմանու-թեան մէջ էլ նոյն տեղը (Թուոց ժա. 5) գըտ-նում ենք տառադարձուած მელსაჭეჭო մել-սապեպո, მელახჭეჭო մելասպեպո, მელხა-3ემონი մելսապեպոնի «սեխ» ձևով։ Յոյն բառից են նաև ռում. pepene, բուլգար. nu-nонъ «սեխ»։
Որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս միլօբէ՛բօն. μηλοπέπων melopepo. է Պտուղ անուշահոտ որպէս փոքրիկ սեխ ի ձեւ ձմերուկի. ... Այլ ի մեզ վարի որպէս յն. բէբօն, πέπων , πεπόνιον pepo. այսինքն Ձմերուկ. գառբուզ. որպէս եւ առ լատինս մէլօ, melo, է սեխ եւ ձմերուկ. որ եւ մէլօ՛բէբօ. ըստ Մենինսքեայ՝ գավուն գառբուզ.
vest, garment.
• , ի-ա հլ. «զգեստ, հանդերձ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. ա. տիմ. ը. «Անդ հանդերձք պաճուճեալք և ժամանակ մեն-թանաց» (մի ձեռ. մեմենթանաց). յն. «Բազ-մագին հանդերձից կայ ժամանակ»։ (ՓԲ ա-ւելացնում է նաև «ըստ ոմանց նազումն, սի-գացումն ագանելով զհանդերձս»)։
• = Պհլ. [other alphabet] *nēmtan ձևից շրջմամբ. ռր է պրս. [arabic word] nēmtan կամ [arabic word] nēm. tana «տեսակ ինչ կարճ հանդերձի, յորոյ մերայ յաճախ անցուցանեն զմուշտակ». կազմուած է պհլ. -l nêm=պրս. [arabic word] nem «կէս»+ պհլ. [other alphabet] tan=պրս. [arabic word] tan «մար-մին» բառերից, իբր թէ մարմնի կէսը ծած-կող հագուստ։ Նոյն պրս. բառը արդի ար. տառանութեամբ nīmtan ձևն ստանալուց յե-տոյ՝ նմանապէս շրջուելով՝ դարձած է թրք [arabic word] mintan «երկար զգեստ»>ռմկ. մին-թան, մինթmնm։-Աճ.
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. մինթան, լծ. յն. iμάτιον «զգեստ»։
Բառ ռմկ. մինթան. (լծ. յն. իմա՛դիօն ). ἰμάτιον vestimentum. այսինքն Զգեստ. հանդերձ.
Անդ հանդերձք պաճուճեալք, եւ ժամանակ մենթանաց. (մի ձ. մեմենթանաց) (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը.) յն. բազմագին հանդերձից կայ ժամանակ։
anthem at vespers.
• (գրուած նաև միսիդի) «կցուրդ երեկոյեան սաղմոսերգութեան» Յհ. իմ. ատ. և եկեղ. ժմ. 650, 733. Տօնաց. Նխ. թու. իե. Լմբ. մատ. էջ 85։
• = Յն. *μεσφδία ձևից. հմմտ. յն. μεσφδός «երկու երկար տների միջև երգուած մի-ջանկեալ կարճ տուն» (Sophocles 747բ). կազմուած է μέσος «միջին»+ ֆδή «երգ» բառերից. հյ. մեսեդի յարաբերում է *μεσφδια ձևին այնպէս, ինչպէս մեղեդի =μελφδία ձևին։ -Հիւբշ. 364։
• Հներից արդէն Յհ. իմ. եկեղ. էջ 105 մատնանիշ է անում յունարէն ծագումը. «Երգ նոր երգեն՝ միսիդի անուանելով,
• որ ըստ յունարէն բարբառովն թարգ-մանի, այսինքն է օրհնութիւնս երգել»։ ՀՀԲ ևս յունարէնից։ ՆՀԲ «կայ յն. բառ μεσιτης «միջնորդ», որ ի հին Վարս Հարանց գրի մեսիս, մէսոն, ուր և կրկնի հայկականն միջնորդ»։ Հիւնք. յն. μεσω-διϰός «միջներգական»։ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 103 վերի ձևով։ Հիւբշ. 364 հանում է *μεσώδιον ձևից
ՄԵՍԵԴԻ որ եւ ՄԻՍԻԴԻ. Կցուրդ երեկոյեան սաղմոսերգութեան. նուագ խորհրդաւոր՝ իբր միջանկեալ սաղմոս. (կայ յն. բառ մէսիդիս. μεσίτης , միջնորդ. որ ի հին Վարս հարց. գրի, մեսիս. մէսոն. ուր եւ կրկնի հայկականն՝ միջնորդ)
Զկնի մեսեդի եւ ուղղեսցին ասելոյ։ Երգ նոր երգեն՝ միսիդի անուանելով. որ ընդ յունարէն բարբառովն թարգմանի, այսինքն օրհնութիւնս երգել. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զմեսեդիքն ի կարգն ասա՛ յամէն իրիկուն մեկ մի. եւ ի մեսեդոյն ձայնն զուղիցին. (Տօնաց.։)
cf. Մեսիայ.
• = Յն. Neoσίaς ձևից տառադարձուած. աւս էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] masixa «ոծեաւ» բառիզ. արմատն է եբր. mšx «ձեռ-քով քսել, օծել, զօծել» (ասուր. mašá'u, արամ. [arabic word] mšx). յունարէնի միջոցով անսել է բոլոր քրիստոնեայ ազգերի լեզուին ունինք նաև արաբ. [arabic word] masih «Մեսիա». բռես էլ [arabic word] masīhi «քրիստոնեայ»։-Հիւբշ. 364։
ՄԵՍԻԱ կամ ՄԵՍԻԱՅ. Բառ եբր. մաշիա, մաշուախ. այսինքն Օծեալ. (որպէս մշկահոտ իւղով, կամ մեռոնաւ) որ յունարէն Քրիստոս ասի, սեպհականեալ Յիսուսի փրկչին աշխարհի՝ իբրեւ ճշմարիտ քահանայապետի, թագաւորին թագաւորաց, եւ տեառն մարգարէից. մէսիհ.
Զթագաւորն մեսիա, եւ զխաչեալն։ Յոր զմեսիայն բեւեռեցին. (Շար.։)
metal, mineral;
—ք, mine;
exile, banishment;
դնել, արտասահմանել ի —ս, to banish, to exile, to send into banishment;
արկանել ի —ս, to arrest, to imprison.
• , ի-ա հլ. «հանք, հրահալելիք» Մարթին. (ունի նաև մէդալ ձևով). որից մե-տաղք (անեզական) «հանք» Ոսկ. փիլիպ. էջ 430, որից էլ «հանքերի մէջ աքսոր, տա-րագրութիւն, թիապարտութիւն» Ոսկ. մտթ. Բ. էջ 634, Ա. էջ 376. Խոր. «օթևան, իջևան» Աբր. կրետ. 30, 34, 50, 86 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 130). նոր գրականի մէջ ունինք մետաղակերպ, մետաղանման, մետաղաբանական, մետաղագործութիւն, մե-տաղագործական, մետաղագործարան ևն։
• = Յն. μέταλλον «հանք, մետաղ և ջուր հանելու համար բացուած փոս, այդտեղից հանուած մետաղը» բառից։ Այս բառը հնե-րը հանում էին μεταλλάω «որոնել, խուցար-կել» բայից, իսկ այս էլ μετα «ընդ» և ἀλλα «ուրիշ» բառերից։ Նորագոյն մեկնութեամբ դրւում է μετϰλλαν «պրպտել, որոնել» բա-յից, որի բուն ծագումը անյայտ է (Boisacq 630)։ Փոխառութեամբ անցած է շատ լեզու-ների, ինչ. լտ. metallum «մետաղ, հանք», ֆրանս. métal, անգլ. metal, գերմ. Metall ևն. ոճով ասւում է լտ. damnare in me-tallum կամ condamnare ad metalla «աք-սորել, հանքային աշխատութեանց դատա-պարտել»։-Հիւբշ. 365։
ՄԵՏԱՂՔ ղաց. գ. Ըստ հին մատենագրաց՝ μέταλλον metallum եւ metallofodina. Տեղի տարագրութեան վասն աշխատելոյ ի բովս, որպէս յոսկեհատս, ի պղնձահատս, եւ ամենայն տեղի աքսորանաց. եւ Աքսորանք. արտասահմանութիւն, եւ Բանտ. արգելան.
Ետ տանել ի գաղղիուս հանդերձ երկաթի կապանօք՝ դնել ի մետաղս։ Դարձոյց զամենայն հարս սուրբս, որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս. (Խոր. ՟Բ. 85։ ՟Գ. 33։)
Արտասահման եղեն ի մետաղս մշտնջենաւորս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Պնդին ի մետաղս ահեղ հրամանիդ՝ այսականացն գումար. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
sometimes, now and then, from time to time;
cf. Երբեմն.
• «երբեմն» Եբր. ժ. 33. Եզն. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և մտթ.։
τοῦτο μὲν, τοῦτο δὲ, νῦν nunc, nunc ἑνίοτε, ἅλλοτε interdum, aliquando, aliquoties, alias. Երբեմն, երբէք. է՛ զի. է՛ր զի. (որպէս թէ՝ մի երթ, միանգամ, զմի նուագ) հեղմը, հեղմալ, մէյմը, մէյմալ, հիմա, ետքը.
Մերթ շանթէր գալարէր, մերթ պարզէր գոչէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մերթ առանձինն, եւ մերթ աւագանեաւ. (Փարպ.։)
Մերթ յայտ, մերթ ի ծածուկ. (Եփր. թագ.։)
Մերթ բանայ, մերթ խնու զմարգարէութիւնն. Մերթ հաւատային, եւ մերթ չհաւատային. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
naked, bare;
unadorned, plain, simple, evident;
impudent, brazen-faced;
without;
evidently, obviously, palpably;
— ընդ — մարտընչել, to wrestle naked.
• , ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «բան չհագած, մերկ. 2. պարզ, յայտնի, ակներև. 3. լոկ, միայն» ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. որից մերկանալ ՍԳր. Կոչ. Եզն. Ագաթ. մերկել ՍԳր. Եփր. թգ. մերկաբար Եւս. պտմ. մերկ-անդամ ՍԳր. Ոսկ. Եփր. դտ. և թգ. Եւս. քր. Վեցօր. մերկամարտ Եւագր. մերկատիտ Բուզ. մերկապարանոց Եբր. դ. 13. Ոսկ. եբր. սուռերամերև ՍԳր. դժուարամերկ Մխ. ա-ռակ. մերկառակ (նորագիւտ բառ) «մերկ և խայտառակ» Վկ. արև. 35։
• = Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ nоgš-արմատին, որ լեզուից լեզու տարբեր կերպարանքներ ստանալով, գրեթէ անճա-նաչելի է դարձած։ Իր անխառն ձևի տակ երևում է հոլ. nagù, ռուս. нariи, սերբ. nág լեհ. nagi, լիթ. nugas, լեթթ. nuógs «մերկ». հհիւս. nakkua «մերկացնել» բառերի մէջ։ Դերբայական -to մասնիկով ձևեր ունին՝ հբգ. nackut, nahhut, գերմ. nackt, հոլլ. haakt, անգսք. nacod, անգլ. naked, հհիւս. nokkueδr, գոթ. naqaϑs, բոլորը նախագեր-մանական *nogotó-ձևից. այսպէս նաև հիռլ. nocht, կիմր. nocth ևն՝ *nogk-to-ձե-ւից։ Նոյն -to դերբայական մասնիկի տեղ -na-մասնիկն են ներկայացնում՝ հհիւս. nakinn, հֆրիզ. naken, սանս. nagná-, զնդ. maγna-«մերկ»։ Մի ուրիշ մասնիկ ունի լտ. nudus «մերկ» (իբր *nog*edhos), կամիս-nekumanza «մերկ» (տե՛ս Ernout-Meillet 651 nudus բառի տակ)։ Վերջապէս անճա-նաչելի կերպարանքի է հասած յն. γομνός, որի դէմ Հէսիքիոս տալիս է λυμνός ձևը։ Դժուար բացատրելի է զնդ. maγna-՝ իր նա-խաձայն m-ի պատճառաւ, որից անկարելի է բաժանել միւս իրանեան ձևերը, ինչպէս՝ սոգդ. Baγnāk, օսս. bäγnaγ, աֆղան. laγar. պհլ. brahnak, մանիք. brahnag, պրս. [arabic word] brahna «մերկ» (Pokorny 2, 339, Boisacq 158, Trautmann 208, Walde 528, Kluge 344, ինչպէս և M. Grammont IF 25, 371-374)։ Իրանեան ձևերը միջոց են տալիս բա-ցատրելու նաև հայերէնը, որի մ և ր ձալ-ները գտնւում են իրանեանների մէջ։ Ըստ այսմ հայերէնի նախաձևն է հնխ. (e ձայն-դարձով) negš -ro->meg*-гo->մերկ, կազ-
• ՆՀԲ լծ. լերկ։ Ltg. Arm. Stud. § 1482 սանս. marǰ, զնդ. marəz «սրրել» ձե-ւերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 58 և Նա-խալ. 99 հնխ. marg «քերել, քաղել» արմատից. հմմտ. սանս. mari. լն. α-μέργω «քաղել», ἀ-μέλγω «կթել», լտ. mulgere, գերմ. melken «կթել»։ Karo-lides, Րλ. συγϰρ. 91, 190 հյ. մերկամարդ ձևի հետ է ուզում համեմատել կպդվկ, μαρϰάλτςα «առասպելական հրէշ». Հիւնք. մկրտել բայից է հանում։ Patru-bány SA 1, 194 լիթ. mirgeti «փայլփը-լիլ»։ Նոյն, ՀԱ 1906, 344 յն. μαρμαίρω «փայլիլ», հիռլ. émer «անփայլ»։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մաս-նիկով լերկ բառից։ Scheftelovitz ZD-MG 59 700 կզում է զնդ. maγna-ձևին, բաժանելով սանս. nagná-ևն ձևերից։ Նոյնը կրկնում է Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 87, նախաձևը դնելով *inegx-ro--Վերի ձևով մեկնեց Meillet MSL 22 (1922), 227։ Ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] marq «աղաղած կաշու մազերը փետել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 53)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. մէրկ, Մշ. մերգ, Երև. Ննխ. մէրգ, Մկ. Ոզմ. միրկ, Հճ. մեյգ, Սվեդ. միրգ, միրգէգ, Զթ. միյգիգ (<մերկիկ) միւսները ունին «մօրէ մերկ» բացատրու-թեան մէջ. ինչ. Վն. մօրէ մերկ, Ննխ. Սեբ. մօրէ մէրգ, Խրբ. մօրէ մէրգիգ, Ասլ. մէօրէ մէրգիգ, մէօրէ մէրգի*, Ատն. մէրգ ի մօրէ (առաջինները նշանակում են «բոլորովին մերկ», վերջինը «աղքատ»)։ Նոր բառ է մերկածածուկ անել «թեթև կերպով ծածկել»։
Էին երկոքեան մերկ։ Գիտացին՝ զի մերկ էին։ Մերկացաւ զհանդերձ իւր, եւ անկաւ մերկ։ Մերկ գնացաք։ Ի վերայ մերկոյ պարանոցի նորա։ Գլուխ նորա մերկ։ Զզգեստ մերկոյ զերծեր։ Տացես ի հանդերձէ քումմէ մերկոց.եւ այլն։
Մերկ ընդ մերկի թշնամւոյն կամէր լինել գըրկընդխառն։ Մերկ ի թագաւորական պատուէն։ Մերկ առնել զնա յիշխանական հանդերձիցն։ Գտեալ զնա ի ձեռն պատուիրանազանցութեանն մերկ ի պատմուճանէ աստուածային շնորհացն. (Իսիւք.։ Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Գ.։)
Մերկաց ոչ ծածկողին, ոչ ծարաւեաց արբուցողին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Մերկ են դժոխք առաջի նորա, եւ չիք զգեստ կորստեան. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 6։)
Իբրեւ բարձաւ ի դմանէ պատուական անունն աստուծոյ, մերկ երեւեցաւ ամենայն չարագործութիւն դորա. (Եղիշ. ՟Է։)
Մերկ չարութեամբ ձախակողմանքն տան պատերազմ. (Իգն.։)
Մերկ գլխոյ անիրաւ քարոզեն զարդար դատաստանն աստուծոյ։ Անառակեալ՝ մերկ գլխով յաստուած մեղանչեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. ՟Զ։)
Ոչ սոսկ մարդկութեանն, եւ ոչ մերկ աստուածութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Ոչ աստուած մերկ է, եւ ոչ մարդ սոսկ։ Ոչ ասաց մերկ, թէ ես եմ. (Իգն.։)
Որ ընդ արեգականն մերկ չկարիցեն հայել, նային ընդ ջուրն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Մարգարէքն օրինակս եւ նմանութիւնս տեսանէին (հրեշտակաց), եւ ոչ գործս մերկս եւ էութիւնս տեսանէին. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զմերկ եւ զլոկ եւ զարհամարեալ ագանելիս. (Կանոն.։)
Մերկ գնացաք. յն. բայիւ γυμνοτεύομαι
Մերկ ի մեղաց զկեանս մեր տնօրինեսցուք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
ՄԵՐԿ. գ. Մերկութիւն. մերկ մասն.
sap, juice;
extract;
mucilage.
• , ո հլ. «ծառից վազած հիւթ, խէժ» Վեցօր. 101, 186. ունինք նաև հոյծ։ Բառ. երեմ. էջ 185 և հոյժ ՀՀԲ սխալագիր գրչու-թիւնները. նոր գրականում նշանակում է աոհասարակ «քամուած հիւթ», որից հուսա-թաղաևթ։
Կէսն ի կաթն, կէսն ի կեղեւ, կէսն ի հոյզն բաղսամոս ծառոյ։ Եւ զելեկտրոնէ ասեն, թէ եւ նա հոյզ է ծառոյ։ Ոչ գիտէ զզօրութիւն այնմ հուզոյ եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ե։)
cornel, cornelian cherry;
cornel-tree.
• , ի հլ. (գրուած նաև հոն, հուն) «ցր-ղալ, չում, տճկ. գըզըլճըք, լտ. cornus» Ա-գաթ. որ և հիւն Մագ. թղ. 138. ծառը կոչ-ւում է հունի, հոնի, հնի (ըստ ՀԲուս § 1715), իսկ ՓԲ դնում է հոնենի։
• ԳՒՌ.-Ղզ. Տփ. հուն, Գոր. Ղրբ. հիւն, Հճ. հին, Երև. ֆօն, որից Ղրբ. հի՛ւնի, Հճ. հնընի, Երև. ֆօ՛նի «հունի ծառը». նոր բառեր են հունոտ, հունաթթու, հոնեսպաս։
ՀՈՅՆ. որ գրի եւ ՀՈՆ. ՀՈՒՆ. Զղալ, կամ զողալ. չում.
Թութն, եւ նուռն, եւ հոյնն, եւ ամենայն ծառք մրգաբերք. (Ագաթ.։)
Ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին, արարեալ բլիթս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
the second month of the ancient Armenian calendar.
• «հայկական տոմարի երկրորդ ա-միսը» Ագաթ. Եփր. ղևտ. էջ 225. համաբ. էջ 19. Արծր.։
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. վրաց. ორი որի, ჭერი հերի, մինգր. žiri, žuri, ինգ. or, oor, սվան. ori, heri, yervi, լազ. žur, žur, ǰur. բոլորն էլ նշանա-կում են «երկու», հոռի ամսանունը առնուած է իբր «երկրորդ ամիս», ինչպէս սահմի՝ եր-րորդ ամիս, կովկասեան «երեք» բառից։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հաոդ. 200 ստուգաբանում են հորել «թաղել» բայից. «Հոռի, զի հորեն երկ-րագործք և մշակք, զցորեան և զգինի ի շտեմարանս ժողովելով»։ Նոյնպէս է նաև Տաթև. ձմ. ա, որ մի քիչ յետոյ էլ ասում է. «Հոռի զխորհրդակցութիւն ա-սէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն և նկարեաց զամենայն»։ Երզն. տօնապ. (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 140) ասում է թէ այս ամիսը նախապէս կոչւում էր մատրան և Խոռէն անունով մէկի պատ-ճառով կոչուեցաւ Հոռի։ Վերի մեկնու-Ռիւնը տուաւ նախ Brosset, JAs. 1832, 528։-Պատկ. O названiяxъ древнихъ арpм. мъсяцевъ 1871, էջ 38 կցում է զնդ. xšaϑra vairyn «մետաղների պա-հապան ոգին», պրս. [arabic word] šahrē-var «է անուն հրեշտակի՛ միոջ, որ է վե-րակացու հանքաց և հրոյ. 2. է անուն չորրորդի աւուր իւրաքանչիւր արեգակ-նային ամսոյ», աղուան. oreli «10-րդ ամիսը»։ Վրացականի հետ են կապում
• նաև Բագմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի՝ Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անդ, էջ 339, Աճառ. անդ՝ էջ 394, Հիւնք. եα 313։-Ալիշան, Հին հաւ. 139 կցում է խոռ (Հայկի որդին), եգիպ. Հոր. Orus, յն. լտ. Հորա «դիցուհի գեղեցկութեան», գւռ. խորոտիկ և պրս. խոր «արև», իսկ էջ 338 պրս. խուրտատ ամսանունըչ Յա-կոբեան, Բանաս. 1900, 37 քաղդ. airu, եբր. iyyar, արաբ. ասոր. ayyar «երկ-րորդ լուսնային ամիսը», պրս. xōr «արև» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի չին.> orh4 «երկու»։
Երկրորդ ամիս հայոց զկնի Նաւասարդի. ըստ շարժական տոմարի այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց ի դէպ եկեալ յայլեւայլ դարս. (Ագաթ.։ Արծր. եւ այլն։)
Վանականն ի տարեմուտն կամի ստուգաբանել այսպէս.
Հոռի, զի հորեն երկրագործք եւ մշակք, զցորեան ի զգինի ի շտեմարանս ժողովելով. որ ըստ իմիք յարմարի անշարժ տոմարի յայսմաւուրաց, կամ ժամանակի թարգմանչաց, ըստ որում հոռին պատասխանէ կէս մի սեպտեմբերի, եւ կէս մի հոկտեմբերի։
flux, fluxion;
effluvia;
effusion.
• , ի հլ. «հոսում, վազելը» Պիսիդ. Մագ որից հոսել «հեղուլ, վազցնել, թափել. 2. սորենը երնելով յարդից ջոկել. 3. վերևից ցած գցել, գահավիժել» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 6. հոսիչ «երնող, ցնդող, ցրւող» Իմ. ժա. 19. «երնելու գործիք, հեծանոց» Ամովս, թ. 9, Ոսկ. մ. բ. 7. հոսանք ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. հոսհոսիլ «առատութեամբ՝ ճոխապէս վազել» Ոսկ. յհ. ա. 3. կալահոս «ցորեն եր-նող» Յայսմ. (ՀԱ 1911, 96), յորդահոս Կոչ. բազմահոս Պիտ. կարկաջահոս Ոսկ. լս. ա-ռատահոս Սեևռ. երկնահոս Արծր. երագահոս Արծր. դառնահոսան Անան. եկեղ. դարահոս Ոսկ. (քանիցս). դիւրահոս Եփր. յովս. 100. Պղատ. տիմ. գետահոս Բենիկ. բիւրահոս Ոսկ. լս. եօթնահոսան Ոսկիփ. ծովահոս Ա-նան. եկեղ. հողմահոս Նար. ջրհոս Շիր. կամ ջրոհոս Դամասկ. ևն։
• Klaproth, Asia pol. 100 արաբ. ❇ seil, պրս. sil «հեղեղ»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հոսել և հրոսակ դնում է հնխ. srus արմատից. հմմտ. սանս. սրու, յն. ῥέω ῥεῦμα «հոսանք, գետ» ևն։ Հիւնք. հիւ-սել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. ponts-ձևից, որ տես հուն։
• ԳՒՌ.-Տփ. հուսիլ «հոսիլ», հուսան «հռ. սանք», Խրբ. հօսիլ «երնել» (նոյն բառն ու-նին նաև Բլ. Բն. Պրտ.), Երև. ֆօսան «բուք», որից հոսանակապ «բքարգել»։ Հետաքրքրա-կան է մանաւանդ հոսելի Ախք. Արբ. Կր. «հեծանոց, եղան», որ ունի Խտջ. հուսէլի Սվեդ. հիսսիլա, Բլ. հօռսէլի, Մշ. հօրսըլի, Ղզ. հուրսըլի, Երև. ֆօրսըլի ձևերը, որոնք ցոյց են տալիս հորս-արմատը. սրանից ր-ի անկումով յառաջացել է հոս-իլ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Թորթումի hösenk «հո-սանք, ջրվէժ», յատկապէս նշանակում է «Թորթումի լճին մէջ թափուող մեծ ջրվէժը» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
Ի հոսից բլրաձեւ կոհակաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
valley, vale, dale;
plain.
• , ի-ա հլ. «ձոր» ՍԳր. «ցածր բըլ-րակ, մի քիչ խոր՝ դարուվար տեղ» ԱԲ. «խո-ռոչ» Պղատ. տիմ. որից հովտանալ Նիւս. երգ. հովտագոյն Փիլ. հովտաձև Խոր. Արծր. հովտային Ասող. հովտութիւն Փիլ. լին. հով-տաբար Նիւս. կազմ. բոլորահովիտ Թէոդ. կոյսն. ջերմահովիտ Յհ. կթ. գրուած է ովիտ Խոր. Ա. 16. Արծր. հրտր. Պատկ. 112. եր-կու ձևով էլ մտնում է բազմաթիւ տեղական յատուկ անունների մէջ. ինչ. Բալահովիտ, Կոգովիտ, Աղիովիտ, Արճիշակովիտ ևն-
ՀՈՎԻՏ. նմանութեամբ՝ Գոգ կամ ծոց եւ ընդունարան. κύτος cavitas.
well, cistern, tank;
ditch-gully.
• . ո հլ. «ջրհոր, գուբ, խոր փոս» ՍԳր. րրից ջրհոր ՍԳր. ձիւնահոր «մէջը ձիւն պա-հելու հոր» Արծր. էջ 291. հորել «ցորենը մե խոր տեղ թաղել ամբարել» Վանակ. տա-րեմ. Տաթև. ձմ. ա. հորոն «ցորենի հոր» Վստկ. էջ 30, 31։
• Klaproth, As. polygl. 91 արաբ. և պրս. húr։ ՆՀԲ յիշում է եբր. պօր «հոր»։ Նորայր, Բառ. ֆր. (silo բառի տակ) արաբ. հիւրի «շտեմարան ցորե-նոյ»։ Հիւնք. խոր բառից։ lomaschek, Die alten Thrak. II. 19-20 թրակ. αιοός «գետնափոր տուն», σϊρο «հոր»։ Սարգսեան, Բիւր. 1898, 484 ար-մատը դնում է որ «խորութիւն», որից հրոգայթ, խոր, ձոր, ծործոր։ Բ. Խա-լաթեանց ՀԱ 1902, 399 ասուր. hurru, եբր. [hebrew word] xōr, որոնք տալիս են հլ. խոռ (տե՛ս այս բառը)։ Jensen ՀԱ
• ԳՒՌ.-Այշ. Մշ. հոր, Շմ. Պլ. Ռ. հօր, Ասլ. հԷԵր, Ագլ. Տիգ. Տփ. հուր, Սվեդ. հիւր, Զթ. հիւյ, հիւր, Գոր. վէր, Ղրբ. վըէր, Կր. ֆոր, Ախց. Երև. ֆօր, Սեբ. ֆէր (նշանակում է միայն «ջուլհակի հոր», իսկ բուն ջրհորը կոչւում է ղօղա). Հճ. ֆոյ, Ջղ. Սլմ. Վն. խոր («ցորենի հոր» իմաստով խոր յիշուած է 1800 թուից՝ Դիւան, հտ. ժ. էջ 128), Մկ. Ոզմ. խուր, Մրղ. խուր.-Ննխ. չգիտէ հոր բառը, բայց ունի ջըրհօր, ջուրհօր, ջըրֆօր «ջրհոր». (քաղաքում գործածւում է խույի <թրք. [arabic word] quyu).-նոր բառեր են՝ հորա-գործ, հորած, հորհոտ. հորահում. հորան»-հորապարան, հորաջուր, հորեզեր, հորնտուն, հորուկ։
• ՓՈԽ?-Կիւր. fur «հոր», hur, Տr «լիճ», առ.՝ ör, ur, yor «լիճ», ուտ. k'ūr «հոր», վրաց. ორა որա, ორց որե «քարէ տաշտ, որի մէջ անասունները ջուր են խմում, գուռ»։ Տե՛ս նաև ջրհոր (ջուր բառի տակ)։
• ՆՀԲ հիւր բառից կամ հօր սեռաևա-նի՞ց։ Նման է հնչում յն. πόσις ς «փե-սայ», բայց կապ չունի, որովհետև ցե-ղակիցները (հմմտ. յն. πότνια «տի-րուհի», լիթ. páts «փեսայ», սանս. pá̄t-nī «տիրուհի», գոթ. brūϑfaϑs «նշանա-ծը») ցոյց են տալիս, որ հնխ. արմատն է pot-։
horizon;
-;
— զգալի, երեւոյթ, ուսումնական, իմանալի, sensible, apparent, mathematical, rational -;
քաղաքական —ն մթագնի, ամպէ, the political-horizon begins to lower, to become cloudy;
—ն սկսանի պարզել, the-begins to clear up.
• «տեսութեան սահմանագիծո». ունի միայն ՓԲ. նոր գրական բառ, որից նաև հորիցոնական։
• = Ֆրանս. horizon հոմանիշից. սրա հետ նոյն են իտալ. orizzonte, գերմ. Horizont, անգլ. horizon, լտ. horizon ևն. բոլորն էլ ծագում են յն. ὄρίζων հոմանիշից, որ ներկ, դերբայն է ὄρίζω «սահմանորոշել» բայի. այս էլ ծագում է ὄρος «սահման» բառից։
raw, unripe, sour, hard;
half-cooked;
cruel, ruthless, inhuman.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «չեփած, անեփ. 2. նմանու-թեամբ՝ տմարդի, անգութ» Ել. ժբ. 9. Ա. եզր. ա. 12. Ոսկ. յհ. բ. 8, 31, 33. որից հմու-թիւն Ոսկ. յհ. բ. 4. 14, 36. հմակեր Խոսր. պտրգ. Նչ. եզեկ. հմակերութիւն Պրպմ. Մեկն. ղևտ. հմագոյն Փիլ. տես. հմանալ Ոսկ. յհ. բ. 14։
• =Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. omo-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] āmá̄-, յն. ὥμός, հիռլ. om, կիմր. of «հում». -Իրանեան ընտանիքում աւնինք աֆղան. ōm, um, կամ h, ձ նախա-ձայնի յաւելումով՝ բելուճ. hāmag, օսս. xóm, պրս. [arabic word] xam, քրդ. xāv «խակ» (Horn § 463)։-Նոյն արմատին են պատկանում նաև լտ. amārus «դառն», հոլլ. amper «կր-ծու, դառն, խակ», հիսլ. apr «կծու», հին շվ. amper «թթու, կծու, դառն», սանս. am-lá-, ambla-«թթու», հբգ. ampfaro, անգսք. ompre, գերմ. Ampfer «թրթնջուկ», ալբան. ámbel'e, emble «քաղցր», tembl'ε «լեղին» (Walde 31, Boisacq 1082, Kluge 16, Ber-neker 426, Pokorny 1, 179)։ Հայերէնի մէջ հ յաւելուած է, ինչ հաւ։-Հիւբշ. 468։
• Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ՝ համեմատե-լով յն. օմօ՛ս ձևի հետ։ Böttich. Arica 83, 392 պրս. xam «խակ»։ Lag. Arm. Stud. § 1312. ինչպէս նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 39 կասկածելի են գտնում համե-մատել վերի ձևերի հետ՝ հ նախաձայնի պատճառաւ։ Այս նախաձայնը Meillet MSL 21, 187 համարում է պարթևական
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. հում, Սվեդ. հօմ, Ասլ. հիւմ, Ագլ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խում, Ոզմ. խօւմ։ Նոր բառեր են հումահում, հումահոտ, հում-լում, հումի, հումովի։-Ախք. և Կր. հում նը-շանակում է նաև «հում կաթի թթուած սե-րը»։
Նոյն եւ ռմկ. եւ յն. օմօ՛ս. ὡμός crudus եւ crudelis. Անեփ. կիսեփ. պինդ. տհաս. խիստ. խակ. եւ նմանութեամբ՝ Անմարդի. անագորոյն. անամոքելի.
Ամբարտաւանք, հումք, ցուտք, եւ անհաւատք։ Տմարի եւ հում։ Հում գոլ, եւ տմարդի ունել զանձն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8. 31. 33։)
Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)
ford, shallow passage, way;
cf. Հոյն;
fordable, passable;
— մի, a little, something;
briefly, succinctly;
ի — ելանել, to obtain one's scope.
• «գետի մէջ ծանծաղ տեղ՝ որից կարող է մարդ անցնիլ, ելք, հնարք, ճաս-բայ» Ծն. լբ. 22. Յես. բ. 7, Մծբ. Եւագր. «անցք, բացուածք, բաց մնացած տեղ» Բուզ. գ. 1. (ՆՀԲ սխալմամբ գրում է հուն մի «մի քիչ, խուն մի»). «ծանծաղ, երեսկունկ, սա-կաւաջուր» Արծր. որից ի հուն ելանել «գլուխ ելնել, յաջողիլ» Ոսկիփ. հունաւոր «սահմա-նաւոր» Ոսկիփ. անհուն «անվերջ, անանռա-նելի, ընդարձակ» (գետ) Եփր. ծն., (հեղեղ) Ամովս. ե. 24, (ծով) Եւս. քր., (բազմու-թիւն) Ագաթ. հունել «անցանել» Բռ. երեմ. էջ 185. ըստհուն «հմուտ» Երզն. քեր. ներ-հուն «հմուտ» Շնորհ. վիպ. Կրպտ. ոտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pont-ձևից. ցե-ռաևեռնեոն են սանս. pánthā̄s (սեռ. pa. paϑō» «ճամբայ», հպրս. paϑim (հյց.) «ճամռայ», (պհլ. ❇ pand և պրս. [arabic word] ︎ pand ստացել են «խրատ» իմաստր. Horn § 330). օսս. fāndag, fāndag «ճամբայ, փո-ղոց», յն. πόντος «ծով», πατος «շա-ւեռ», լտ. pons «կամուրջ, ճահիճի մէջ բաց-ուած կածան» (որից ֆրանս. pont, իտալ. ponte «կամուրջ»), հսլ. pati և հպրուս.* pin-tis «ճամբայ», սերբ. pút, ռուս. nуть «ճամ. բայ». բոլորի արմատն է հնխ. pent-«գալ, երթալ», ինչպէս ցոյց են տալիս հբգ. fendo «հետիոտն», funden «շտապել» ևն. այս pent-արմատի ձայնդարձն էր pont-, որ գտնում ենք յատկապէս յն. և լտ. ձևերում. հայերէնի մէջ վերջաձայն t-ի անկումով և ռնգականի մօտ o ըստ օրինի ու վերածուե-ւով՝ յառաջացած է կանոնաւորապէս հուն ձևը։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. զնդ. pərətu-«կամուրջ» և pəšu-«հուն», յն. πόρος «հուն, ճամբայ, շաւիղ» ևն հնխ. per-«անցնիլ» արմատից (Walde 598, Boisacq 803, Ernout-Meillet 751, Trautmann 205, Pokorny 2, 26)։-Հիւբշ. 468։
• ԳՒՌ.-Անկախ գործածութիւն ունի միայն Բլ. Մշ. հուն. բայց կան նաև հետևեալ ձևե-րը. Ակն. Եւդ. Մշ. Չն. հուն ելնել. Եւդ. հու-նատրիլ, Սեբ. հնավօրիլ «մէկի հետ մաքա-ռելով գլուխ ելնել, յաղթել», (տե՛ս նաև հը-նար բառի տակ).-հունաւորուիլ Վն. «բնա-կութիւն հաստատել», անահուն Խրբ. «ան-հուն» (ծով), Ապ. Բլ. «անսահման» (Աստ-ուած).-Կայ նաև ուն-բուն Վն., ունքուրունք Երև. Ղզ., հունք ու բունք Տփ. «մի գործի բռ-լոր մանրամասները, մէկի ամբողջ գերդաս-տանը և ծագումը», որ կարծեմ հուն և բուն բառերի կրկնութեամբ է ձևացած։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უონი փոնի, ყნი ֆո-նի, մինգր. φონი փոնի, φონი ֆոնի. սվան. fon, lafan, աբխազ. afan «գետի հու-նը», վրաց. უუონო ուփոնո «հուն չու-նեցող (գետ)». այս բառերը կարող են ներ-կայացնել հայերէնի հնագոյն ձևը (տես Չուբ. 2 1312). իսկ ըստ Հիւբշ. 397 պատա-հական նմանութիւն ունին։
(յորմէ Անհուն. եւ Հնար) διάβασις transitus, vadum. Անցք հնարաւոր. նշանակեալ տեղի անցից գետոյ, իբրեւ ծանծաղ, կամ դիւրին վասն քարանց արկելոց ի ներքոյ, եւ այլն.
Հունն յորդանան գետոյ։ Հուն ճանապարհի եւ դիւրագոյն անցս. (Մծբ. ՟Ա։ Պիտ.։)
Անցուցանէին ընդ գետն երասխ՝ ընդ հունն ջուղայու. (Ղեւոնդ.։)
Հասանել ի հունն, ուր գունդք պարսից անցանել կամին. (Փարպ.։)
Հուն անցից գտանել ի հեղեղէ ամպարշտութեանն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զատիկ քրիստոսի հուն անցից է չարեաց. (քանզի պասեք՝ անցք թարգմանի). (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Անհունս ասեմք անհաւատսն, ո՛չ եթէ անելանելիք ի հնէն. քանզի ամենայն ուրեք եզերեալք են. Անյաղթ պորփ.։ Ուր գոյ նմանութեամբ եւ նշանակութիւն բառիցս՝ Սահման, Չափ, Բաւ.
Այլով անուամբ վարին, եւ ժամանակօք անբաւիւք ... ո՛չ զուգեալ համեմատեն հուն թուոց առարկութեանցս եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 3։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։)
Ի ՀՈՒՆ ԵԼԱՆԵԼ. որպէս ռմկ. գլուխ ելլա .... Մարդ հետ լեզուանի կնոջ ոչ ելանէ ի հուն։ Բռնութեամբ բան ի հուն չելանէ. (Ոսկիփոր.։)
near, nigh, close, adjacent;
near, close to, by, by the side of;
—, ընդ —, — ընդ, — առ —, ի հպոյ, near, close, at hand;
by and by, shortly, soon, very soon, in a short time;
— լինել, երթալ, մատչել, to be near, to approach, to draw near, to go or come near to, or towards, to go closer to;
to touch.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «մօտ, մերձ, քովը» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2, 9. Եփր. ել, «մօտաւրոապէս, կլոր հաշւով» Կոչ. 351 (յառաջ հուպ ի հազար ամ). «մօտաւոր, քո-վիկը, մերձաւորը» Սահմ Անյ. պորփ. Նիւս. բն. որից ի հպոյ Ոսկ. մ. ա. 10, 15. ընդ հուպ «անմիջապէս, իսկոյն» կամ հուպ ընդ հուպ «իսկոյն» ՍԳր. (յետնաբար կայ նաև հուպ ընդ հուպ, հուպ առ հուպ «մօտ մօտի, կողք կողքի» Յհ. կթ. Արծր. Կիւրղ. գնձ. տե՛ս և յաջորդը). հպիլ «մօտենալ, կպիլ, դպչիլ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. հպագոյն Դիոն-երկն. թղթ. Անան. եկեղ. հպաբար Կիւրղ. գնձ. հպաւոր Ոսկ. յհ. մկ. հպելիք Կիւրղ. գնձ. դիւրահուպ Փիլ. այլաբ. Սարգ. ա. յհ. ա. էջ 490. երկրահուպ «հողին մօտեցած» ԱԲ. վաղահուպ Լաստ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sub-ձևից. սրա ամենամօտիկ ժառանգներն են լտ. sub «տա-կը, ըստ, մօտիկ, մերձ, առաջի, տակից, դէ-պի, վրայ», subeo «հուպ լինել, մօտենալ» ումբր. sub-«տակը»։ Այս sub-ձևը կազ-մուած է հնխ. upo նախդիրից, որի վրայ ա-ւելացել է eks-նախամասնիկը, կրճատուե-լով նրանից ek-մասը. իսկ uрo նախդրի տեղ դրուած է իր ձայնդարձր ub-, որի հա-մար հմմտ. յն. ἀπό, լտ. ab։ Ընդհանրա-պես կարծւում էր, թե այս ամբողջ ձևափո-խութիւնը կատարուած է լատինականում. բայց հայերէնի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ նոյն իսկ նախալեզուեան շռնա-նից է։ Միւս լեզուները ունին միայն հնխ. upo ձևի ժառանգները. ինչ. յն. ὸπό «տա-կը», ύπερ «վրայ», սանս. զնդ. հպրս. upa «առ, կողքին, դէպ, մերձ», գոթ. uf «տակը, վրան», հբգ. oba, ubar, ul, uf, հիսլ. upp, անգսք. up, upp, հիռլ. fo, կիմր. quo-, գալլ։ vo-«տակը» ևն. նաև լտ. super «վրայ», ումբր. super «վրայ» (Walde 748, Boisacq 1005, Pokorny 1, 192)։
• «սեղմում, սեղմել» իմաստով. գտնւում է գաւառականներում. այսպէս հուպ տալ Երև. Լ. Ղզ. Ղրբ. Շմ. Տփ. (=խուպ տալ Ջղ.) «սեղմել», հուպ գալ Երև. «սեղ-մուեւ», որից իմաստի զարգացմամբ՝ հուպ Ղրբ. «փակ, գոց», հուպ ունել Ղրբ. հուպ ա-նել Շլ. «փակել, գոցել», հուպ գալ Ղրբ. «գոցուիլ, փակուիլ», հպնափայտ Ղրբ. «գոր-գի ոստայնի գերանները սեղմող փայտը»։ Այս բառից ազդուելով է անշուշտ, որ այժմ Կովկասում ոմանք ընդ հուպ «իսկոյն, շու-տով» բառը գործածում են «պինդ կպած, քիպ»! նշանակութեամբ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ub-«սեղմել, ճըն. շել» արմատից, որի միակ ժառանգներն են սանս. ubjáti, զնդ. ubǰyāite «ցած սեղմել», հպրուս.-լիթ. ūbyti «շտապեցնել, արտորցր-նել». հնխ. արմատի գոյութիւնը ժառանգնե-րի պակասութեան պատճառով կասկածա-կան է՝ ըստ Pokorny 1, 193. հայերէնը գա-լիս է այժմ հաստատելու։-Աճ.
Զայս գանձ ես տաց ձեզ ի հուպ ժամանակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Որդիքն ամենայն իրօք եղիցին հուպ ի ծնողսն. այսինքն նման. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յաւուրսն յայնոսիկ, ոչ անդէն զկարգն (ժամանակի) ի հպոյ յայտ արարեալ՝ զայս այսպէս դնէ։ Յերեւելեացս երկեցուցանէ, որ աստէն առ ոտս դիպիցին ի հպոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10. 15։)
Նաեւ ոչ մատենագրութիւնք դիոդորի հուպ են առ մեզ. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Հուպ առ միմեանս գոլով. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Ամբակում (էր) հուպ առ դարձիւն (ի գերութենէ). (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ. (այսինքն շուրջ, իբրու մօտ ի դարձի ժամանակն)։)
Հուպ ի գօտին մերձեցուցանէր զվէրսն. (Փարպ.։)
Էր յայնժամ կռիտիաս գրեթէ հուպ ամաց իննսնից. (Պղատ. տիմ.։)
Զի՞նչ արդեօք արասցէ, յորժամ եւ դիցուք առաջի նոցա զայս հուպ առ հուպ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այնուհետեւ ի յաւիտեան, եւ հուպ առ հուպ զտենդանս փափագանացն սիրելեաւն լնու. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Է։)
last;
— յետին, վերջին, the last, the last of all, the hindmost;
— յետոյ, — ուրեմն, after all, at last, lastly, finally.
• «յետին, վերջին, ամէնից յետոյ». գործածւում է մանավանդ հուսկ յետին, հուսկ յետոյ, հուսկ վերջին դարձուածների մէջ՝ Ծն. լգ. 2. Ա. կոր. ժե. 8. Եւս օր. աւե-լի անկախ ձևով կայ հուսկ կրտսերն Եւս. քր. հուսկ յեզր մագաղաթին Փարպ. առհասարակ գործածւում է անհոլով. միայն Մագ. թղ. ունի ի հլ. (Ի հուսկիցս կարծեաց)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἔσχατος «յետին» և թրք. ուզագ «հեռի»։ Տէրվ. Նախալ. 121 հնխ. paska «յետին» ձևիղ. հմմտա սանս. paçča, լիթ. paskui, որոնց պար-զագոյն ձևն է լտ. post։ Müller WZKM 5, 269 սնս. pascāt, զնդ. paskat «լե-տևը, յետոյ»։ Meillet MSL 8, 296 դը-նում է *putsko-ձևից. հմմտ. յն πύμϰτος «վերջին», πυγή «յետոյք», սանս. oúócha-«պոչ», putau «նստոյ տեղի» ևն։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է Müller-ի մեկնութիւնը։ Բայց թէ՛ այս և թէ յաջորդը անստոյգ են, որովհետև յիշատակուած ձևերի համապատասխա-նութիւնը հենց անստոյգ է. տե՛ս Boi, sacq 826-7 և Pokorny 1, 48։ Հիւնք. իսկ բառից։ Karst, Յուշարձան 421 թրք uzaq «հեռու»։
ՀՈՒՍԿ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏԻՆ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏՈՅ. (լծ. յն. է՛սխադօս. եւ թ. ուզագ. ἕσχατος, -ον, -ως, τελεύτατος ultimus, -me;
summus, -me;
postremus, novisimus, extreme. Կարի յետին, վերջին. որ է ի ծայրն ստորին. եւ Յետոյ քան զամենայն. յետ ամենեցուն. ի վախճանի. է՛ն ետեւինը, ետքի, ետքը.
Ի սկզբանն, ի միջոյ կողման, եւ հուսկ յեզր մագաղատին. (Փարպ.։)
Անգէաս եւ զաքարիա հուսկ յետոյ էին քան զամենայն մարգարէսն. (Լմբ. սղ.։)
Հուսկ յետոյ՝ մրգոցն ի ներքս մուծեալ. (Փիլ. տեսական.։)
subject;
vassal, serf;
dependent, inferior, subordinate, obedient, obsequious;
attentive, careful;
— լինել, to be attentive;
— կալ, to be obedient, to obey, cf. Հպատակեմ.
• , ի-ա հլ. «իշխանութեան ենթա-կայ, մեծաւորի տակ գտնուող, հնազանդ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. և փիլիմ. որից հպատա-կել Ոսկ. մ. ա. 15. հպատակութիւն Ա. կոր. է. 35. Եզն. հպատականք Ոսկ. յհ. բ. 30. նոր բառեր են՝ օտարահպատակ, տաճկա-հպատակ, ռուսահպատակ, պարսկահատ-տակ, հպատակասէր ևն։
• -Պհլ. *hupātak ձևից, որ նշանակում է բուն «լաւ պաշտպանեալ» (hu. «լաւ»+pā «պահել, պաշտպանել» բառերից), իբր զնդ. hupāta նոյն նշ.։ Այս բառը գործածւում էր որոշելու համար այն վիճակը, որ կար իշ-խանի և ռամիկի միջև, առաջինը իբրև պաշտպանոզ, երկրորդը իբրև պաշտպան-եալ։ Հմմտ. բառիս պարզ patak ձևը՝ Դին-կարդի այս ներբողի մէջ, որ ձօնուած է Արամազդին. Kutai la bandik, abu la far-zand, rato la ratvad, patoxsāhī la ahuas-tak, pānak la patak «Տէր և ո՛չ ծառայ, հայր և ո՛չ որդի, տէր և ո՛չ տիրեալ, բդեշխ և ո՛չ հպատակ, պաշտպան և ո՛չ պաշտպա-նեալ»։
• պէս յն. ὸποταϰτιϰός «ստորադա-սաևան»։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 34 զնդ. hupāta «լաւ պահպանեալ»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 605 բևեռ. abidadubi։ Տէրվ. Նախալ. 119 հուպ արմատից։ Հիւնք. հիւպատոս կամ յն. ὸποταγή «հպատակութիւն» բառից։ Müller WZ-KM 6, 266 յն. ὸπόταϰτος կամ ὸποταγή։ Հիւբշ. 180 կասկածում է Lagarde-ի մեկնութեան վրայ, որովհետև պհլ. ձե-ւին անծանօթ էր։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 245 գտնելով պհլ. բառը, հաս-տատւում է վերի մեկնութիւնը։
ὐποκείμενος, ὐποτεταγμένος, ὐπήκοος sunjectus, subditus, obediens. (ի Հուպ, եւ տակ, յատակ. կամ որպէս յն. իբօդագդիգօ՛ս. ստորադասական) Ներքոյ անկեալն տէրութեան, կամ մեծաւորի, առաջնորդի. ստորադեալ, ստրուկ. ծառայ պատրաստական. հնազանդ. հլու.
Կարգաց եւ կրօնից քրիստոնէից հպատակ զանձն յարդարէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Պաշտել հպատակ սպասաւորութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
rhetor, rhetorician, orator.
• . ի-ա հլ. «ճարտասան, ճարտա-ոախօս» Եւս. քր. Փարպ. Խոր. որից հռետո-րաբան Կորիւն. հռետորութիւն Եւս. պտմ. հռետորական Փարպ. գրուած է նաև ռետոր Ժմ. յն. հեռետոր Պղատ. սոկր. 37, 38. յետին ձև է հռետուորիլ «ճարտասան դառնալ» Հին քեր. հմմտ. նաև հռիտորայ։
• = Յն. ῥήτωρ «ճարտասան» բառից, որ գալիս է ῥη-«խօսիլ» արմատից. սրա-նից փոխառեալ են նաև լտ. անգլ. rhetor, ֆրանս. rhéteur, ասոր. [other alphabet] ︎ rnītō. rā հոմանիշները։-Հիւբշ. 362։
Ճարտասան հեթանոս ... տգիտութիւն խոստովանեաց հռետորն. (Խոր. ՟Գ. 57։ Փարպ.։)
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
• , ի-ա հլ. «ուրախութեան ձայն՝ աղաղակ» Ա. մն. ժե. 28. «անուն, համբաւ» ՍԳր. որից հռչակ հարկանել «անուն հանել» Մրկ. ա. 45, Բ. կոր. բ. 14. հռչակել Ագաթ. Փարպ. հռչակեցուցանել Ոսկ. բ. տիմ. հըո-չակական Ագաթ. հռչակաւոր Ագաթ. բարե-հռչակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 37. բազմահռչակ րահռչակ Կիւրղ. գնձ. տխրահռչակ (նոր բառ)։
• = Բնաձայն բառ. ծագում է հ ձայնից՝ ռ զօրացուցիչ մասնիկով, չ ածանցականով և -ակ մասնիկով. ձևի համար հմմտ. խռչակ բառը, ինչպէս նաև կռչել, ճռչել, շռիչ, շռիճ, սռիչ, խռչափող, խռչոտիլ. իսկ արմատի հա-մար հմմտ. հնչել, հռնչել բառերի տակ յիշ-ուած ձևերը։-Աճ.
• Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 85 պրս. [arabic word] farǰ «արժանաւորութիւն, պատիւ, յարգանք»։ Հիւնք. հառաչել բայից։ Վե-ոի մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1899, 204բ։
ἧχος, κραυγή, σημασία, φήμη rumor, vox, sonitus, clamor, fama, laus եւ այլն. Ձայն հնչեցեալ գովութեան կամ ուրախութեան ցհեռաւոր տեղիս. համբաւ. բարեհամբաւութիւն. անուն կամ հնչիւն տարածեալ. հանդէս. նշան. ազդ, լու.
Երթայր հռչակ զնմանէ։ Հանին զտապանակն տեառն հռչակաւ. (Ղկ. ՟Դ. 37։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 15։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 28։)
command, order, injunction, ordination, behest;
permission, authorization, license, leave;
decree, edict;
հակառակ —, counterorder;
—ք, destiny, fate, lot, fatality;
doom;
— հաւատոց, doctrine of faith;
— պատասխանւոյ, oracle;
անդարձ —, irrevocable order;
— հանել, դնել, տալ, to command, to order, to dispose;
to appoint, to decree;
to give leave, to permit;
— առնուլ, — պատուիրանի առնուլ, to obtain leave;
to receive orders or directions;
— տալ վասն տանն իւրոյ, to make one's will;
ես եդի զ—ս զայս, յինէն ել —ս այս, I have signed this decree;
cf. Զէն;
fire-pot.
• , ի-ա հլ. «հրաման, պատուէր» ՍԳր. (միջ. հյ. համան Անսիզք 13, 19). որից հրամանք «ճակատագիր» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 1. հրամանատու Եզն. Ագաթ. հրամա-նառու Ոսկ. մ. բ. 1. հրամանաբեկ լինել «չարաչար օրհասով մեռնիլ» Կոչ. էջ 109. հռաւմանարեր Ագաթ. կորիւն. բարեհրաման Նար. ինքնահրաման Ագաթ. նախահրաման Նար. տասնհրամանեան կոչ. տօնահրաման Ագաթ.։
• = Պհլ. [syriac word] framān «հրաման» բա-ռից, որի հետ նոյն են հպրս. framānā, պրս. [arabic word] farmān հոմանիշները. վերջինս փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռու. ինչ. թալմ. [hebrew word] hrmn, քրդ. ferman, firman, թրք. ferman, լեհ. ռում. ferman, հունգ. fermány, ֆրանս. սպան. firman «սուլթանական հրամանագիր, հրովարտակ»։ Բառիս ծագման մասին տե՛ս հրամայել։-Հիւբշ. 182։
• Ուղիղ մեկնեց նախ St. Martin. Mé-moires II 1819, էջ 314, իբրև պրս. farmān։ Նոյնը նաև ԳԴ։ ՆՀԲ լծ. պրս. ֆէրման, յն. χρημα «իր, գործիք, ենչք»։ Peterm. 26 պրս. farmān, Win-disch. 22 սանս. pramāna։ Gosche 6I սնս. և պրս. ձևերը։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. framāna-։ Մորթման ZDMG 26, 522 բևեռ. armani, պրս. farmān։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 հուր+ ման գալ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. հրաման, Ասլ. հրա-մա. Ալշ. Տփ. հրամանք, Գոր. Շմ. հրամման, Տիգ. հրmմմmն, Զթ. հրյամմօն, հրամմոն.-այս բոլորը նշանակում են «հրաման».-քաղաքավարական ձևեր են Ախց. Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. հրամանքդ, Պլ. հռամանքնիթ, Ատն. հրամանքը, Սչ. ձ'եր-մանքը (<ձեր հրամանքը ձևից կրճատուած) «Դու, Դուք» իմաստով.-Վն. խրամանք ի, Մկ. խրամանք1 ը «այո՛, հրամմեր ես»։
κέλευμα, πρόσταγμα, ἑπιταγή , σύνταγμα jussum, mandatum, praeceptum, edictum, licentia, permissio χρηματισμός oraculum, decretum եւ այլն. (լծ. պ. ֆէրման. յն. խրի՛մա ). Բան հրամայեալ. կամք բացատրեալ՝ կատարելի. պատուէր. պատուիրան. պատգամ. կարգաւորութիւն. վճիռ. որոշողութիւն. հրովարտակ. եւ Թոյլտուութիւն.
Զհրամանն աստուծոյ եւ զօրէնս նորա։ Զհրամանացն աստուծոյ եւ զօրինաց նորա։ Գնալ ըստ հրամանաց նորա։ Ըստ հրամանի թագաւորին։ Բռնաւորաց հրամանաւ։ Տղայակոտոր հրամանին։ Ել հրաման յօգոստոս կայսերէ։ Յինէն ել հրամանս այս։ Ես եդի զհրամանս զայս։ Հրաման ինչ ի տեառնէ ոչ ունիմ։ Ոչ հնազանդեցան հրամանի քում.եւ այլն։
Զայս ասեմ ներելով, եւ ոչ հրաման տալով։ Կիւրոս թագաւոր հրաման ետ վասն տանն տեառն։ Դու հրաման ետուր ամենայն մարդոյ։ Տէր ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ տացէ հրաման։ Գրեա՛ զամենայն զբանս, զոր ետու քեզ հրաման. գրեաց զամենայն զբանս տեառն, զոր հրաման ետ նմա։ Որ յերկրին հրաման տայր։ Տո՛ւր ինձ հրաման երթալ նախ թաղել. եւ այլն։
Հրաման առեալ ի տեսլեան, կամ ի հոգւոյն սրբոյ, կամ ի հրեշտակէ սրբոյ։ Հաւատովք հրաման առեալ նոյի.եւ այլն։
ՀՐԱՄԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆՒՈՅ. χρησμός oraculum, responsum. Պատգամ աստուածային, եւ պատասխանի ի դից, եւս եւ հրաման արքունի։ (Եւս. քր. ՟Ա։ Պտմ. աղեքս. ստէպ։ Եղիշ. ՟Ե։)
Թեթեւագոյն թեւս ունի արեգակն քան զլուսինն. իսկ յեսու թեւաւորին եւ անթեւին հասարակ առնէր զհրաման պատասխանւոյն. (Եղիշ. յես.։)
ՀՐԱՄԱՆՔ կամ ՀՐԱՄԱՆ. εἰμαρμένη fatum. այսինքն Ճակատագիր եւ օրհաս հեթանոսական. cf. ԻՄԱՐՄԷՆԻ.
Քակէր զաստեղագիտութիւնն, բառնայր ի միոջոյ զբախտն եւ զհրամանս։ Որք զբախտին եւ զհրամանաց կրօնս օրէնսդրել ժպրհին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 1։ Եզնիկ. ստէպ։ Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
commander.
• , ի-ա հլ. «իշխանաւոր. հազարապետ, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 7 և ես. -որից հրամանատարութիւն Բուզ. հնագոյն ձևն է հրամատար ՍԳր. Բուզ. Եղիշ. որ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ տե-ղի է տուած նորակերտ հրամանատար (իբր հրաման տանող) ձևին. վերջինը արդի գրա-կանի միակ ընդունած ձևն է և նշանակում է «զօրաբանակի գլխաւորը»։
• = Պհլ. framātār «հրամանատար» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. framaδār, հպրս. framātar-(հյց. framātāram) «հրամայող, իշխանաւոր». սրանք ուղղակի տալիս են հյ. հրամատար։ Բուն ծագումը տես նրամայել և հրաման բառերի տակ։-Հիւբշ. 182։
ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ τακτικός ordinarius προστάττων ordinans, praecipiens ἠγούμενος dux, rector οἱκονόμος dispensator δεσπότης dominus. (Գրի եւ կարճելով՝ ՀՐԱՄԱՏԱՐ) Որ տանի յինքեան զիշխանութիւն հրամայելոյ, կամ տարեալ զհրաման մեծին առ հպատակս՝ հրամայէ ի դիմաց նորա. հրամանատու. կարգաւորիչ. տէր. իշխան. տնտես. հազարապետ. բդեաշխ. կուսակալ.
Կացոյց նախարարս, եւ ի վերայ նոցա երիս հրամանատարս։ Հրամանատարքն եւ նախարարքն. (Դան. ՟Զ. 2=6։ Տե՛ս եւ Ես. ՟Ծ՟Է. 4։ Երեմ. ՟Ի. 1։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 6։)
Ինքն է տէր հնձոցն, եւ մարգարէիցն հրամանատար. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
place, spot, ground;
public or market-place, market, exchange;
town-hall, town-house;
concourse of people, assembly, the public, crowd;
court, tribunal;
good cheer, feast;
արտաքին —ք դրանց, porch, portico, atrium, vestibule;
տիեզերական, ահեղ —, last judgment;
— մեհենից, gymnasium;
cf. Ըստ, ընթացք, թատր;
ի —ս, ի —ի անդ, —աւ, in the public places, in public, publicly, notoriously, evidently, frankly, plainly, openly;
— դնել, to consult, to deliberate;
— առնել, cf. Հրապարակեմ.
• , ի-ա հլ. «ընդարձակ տեղ քաղաքում, արձակավայր. 2. ատեան, ար-քունի ատեան. 3. աւագանիի ժողով. 4. բազ-մութիւն, ժողովուրդ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. փի-լիպ. Ագաթ. որից հրապարակաւ «ամէնքև առաջ» ՍԳր. հրապարակագոյժ Ոսկ. մ. բ. 1Ո. հրապարակախօս Առակ. լ. 31. Ագաթ. Ոսկ. հրապարականէծ Առակ. ժա. 26. հրա-պարակատես Ոսկ. ես. հրապարակախօսու-թիւն Եւս. քր. հրապարակախօսական, հրա-պարակային (նոր բառեր) ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ურაკბარაკი ուրակպա-րակի «հրապարակ», ურაკმარაკად ու-րակպարակադ «հրապարակաւ». բառիս նա-խաձայնի վրայ՝ իբրև իրանեան f-ի ներկա-ւացուցիչը խօսում է Meillet MSL 11, 398. tra-դարձել է նախ -մր-, որի ւ ձայնը եղել է վրաց. ու. այսպէսով վրացին ներ-կայացնում է հայերէնի հնագոյն ձևը (անձ-նական)։ Վրաց. ლაბარაკი լապարակի «խօսակցութիւն, խօսք»՝ իբր «հրապառա-կում», կամ հրապարակը ըմբռնելով իբր ἔխօսելավայր» (հաղորդեց Աբուլաձէ՝ Թիֆ-լիսից)։
ἁγορά forum πλατεῖα platea ἅμφοδον bivium γυμνάσιον gymnasium δημόσιον publicum. Արձակավայր ի մէջ քաղաքի, որպէս եւ պալատան. վաճառանոց. փողոց. պողոտայ. գռեհ. կիցք ճանապարհաց. եւ Գաւիթ, դիւան, դահլիճ. ատեան. եւ Բազմութիւնն ժողովեալ ի նոսին. ամբոխ. աւագանի.
Հրապարակ քաղաքի։ Ընդ հրապարակս քաղաքիս։ Յանկիւնս հրապարակաց։ Ի հրապարակէ մտեալ (ի տուն)։ Ոչ պակասեացի հրապարակաց նոցա վաշխ եւ նենգութիւն։ Կայ ի հրապարակի անդ մեռեալ։ Ձգեցին ի հրապարակն առ իշխանսն։ Խնդրէին ածել ի հրապարակ.եւ այլն։
Ի հրապարակ արքունի եկեալ. (Ագաթ.։)
Առաջի թագաւորի, եւ հանդիսական նորա հրապարակի. (Լմբ. պտրգ.։)
Ազգ ճնճղկաց հրապարակ եդին (այսինքն ատեան կարգեցին, կամ ժողով արարին) խորհել զորսողաց. (Մխ. առակ.։)
publisher, announcer, crier;
bill, poster, advertisement;
— մարտի, declaration of war.
• = Պհլ. *fratarah ձևն է ենթադրում, որ կազմուած պիտի լինի fra-մասնիկով՝ tar «այն կողմ անցնիլ» արմատից. հմմտ. վտա-րել, վտարակ, որոնք ծագում են նոյն ար-մատից՝ vi-մասնիկով։-Աճ
Սոփոնիայ հրատարակին, եւ անգէայ քարոզ բանին. (Յիսուս որդի.։)
invitation;
սիրալիր —, courteous -;
— հարսանեաց, յուղարկաւորութեան, եւ այլն —, to a wedding, to a funeral;
— տալ, to invite, to bid;
մերժել զ—ն, to decline an invitation.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կոչ, կոչումն, կոչունք» Նխ. ել. Սարկ. Նար. (Ոսկեդարից չէ աւանդուած. հմմտ. ՀԱ 1914, 329. բայց կայ Ոսե. ես 351 «Ոչ երկիւղ գեհենին, ոչ հրոյն սպառնալիք, ոչ տանջանացն հրաւէրք», ուր իմաստը մի քիչ տարբեր է. միջ. հյ. հաւէր Անսիզք 9). որից հրաւիրել ՍԳր. Եփր. համաբ. հրաւի-րատու Շար. անհրաւէր Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 233 243. Եփր. Գ. 254. փեսահրաւէր Զգօն 373. հրաւիրումն Յհ. կթ. Խոսր. երկնահրաւէր Գնձ. կենսահրաւէր Տօնակ. կոչնահրաւէր Գնձ. համահրաւէր Պետր. սիւն. հրաւիրա-թուղթ, հրաւիրատոմս (նոր բառեր) ևն։ Նոր մասնիկներով աճած ձևեր են՝ հրաւիրակ Երեմ. լա. 6. Վեցօր. 177. Փարպ. հրաւիրան Հռ. ը. 28. Կոչ.։
• -Պհլ. *fraveδ>հրաւէր, *frayeδak>հրա-ւիրակ, *fravēδan>հրաւիրան ենթադրեալ ձևերից. հմմտ. սոգդ. prw'yδ=frawē̄δ-«խուզարկել», farwēδ «խուզարկել, հրաւի-րել, rechercher, inviter» (ըստ Gauthiot, Gram. sogd. էջ 98), զնդ. fravaed-«նկա-տել», fravaēδəmna-«նկատելի». բոլորի աոմատն է զնդ. vaēd-, vaēδayeiti «ռիտե-նալ, գիտցնել», որի վրայ աւելացել է fra-նախամասնիկը։ Նոյն արմատից ուրիշ մաս-նիկներով ունինք՝ զնդ. uz-vaēδayeiti «գիտ-ցընել, ծանուցանել», ni-vaēδayemi «ծանու-ցանեմ», paiti-vaēδayemi «ծանուռանեմ» որոնք տալիս են հյ. նուիրակ, պատուիրակ, պատուիրան բառերը։ Ըստ այսմ հրաւիրել նշանակում է ո՛չ թէ «կանչել», այլ «կոչուն-քի մասին յայտարարել, ծանուցանել», ճիշտ ինչպէս նուիրակ՝ որ նշանակում է «հրա-ւիրակ», բուն նշանակում է «ծանուցանող, յայտարարող»։ Սրանցից տարբեր են զնդ. vaēd-«գտնել» և նրանից ածանցուած ձևե-րը։-Հիւբշ. 183։
• ՆՀԲ լծ. հիւրաւր, Windisch. 43 սանս. pravr։ Lag. Urgesch. 233 սանս. pravr և զնդ. f'ravere «պահպանել, հա-ւատալ, ճանաչել»։ Müller SWAW 42, 256 և Justi, Zendsp. 268 վերջին զնդ. ձևից։-Lag. Arm. Stud. § 1335 յար-մարագոյն է համարում զնդ. frayaēra ձևը։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է նախ Մառ. ЗВО 5, 320, որ համեմատում է զնդ. fra-vid-«գիտցնել»։ Նրանից յե-տոյ Müller WZKM 7, 371 զնդ. tra-waēδa։ Ալիշան, Հին հաւ. 346 իրան. ֆէրուհէր կոչուած ոգիների հետ։ Հիւնք. հրապոյր բառից։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 134 պրս. [arabic word] farūhar (?), որ Սիւանդի բարբառում «հրեշտակ» նշանակութիւնն ունի։ Հիւբշ. 183 դնում է ըստ ձևի զնդ. fravaeδa-, առանց անդ-րագոյն հետազօտութեան։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. հրավէրք, Երև. հրավի, րէլ, թուի գրական փոխառութիւն։
(լծ. հիւրաւոր) գ. Արմատ Հրաւիրելոյ. կոչ. կոչումն. կանչելը.
Սփոփանաց հրաւէր։ Յայլ հրաւէր. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ գնձ հոգ։)
Կանխագոյն է հրաւէր քան զվայելումն. (Սարկ. քհ.։)
Հրաւէր կատարման, կամ մահու, կամ խաւարի. (Մաշտ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։ Նախ. ել.։)
angel;
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
• , ի-ա հլ. «սուրհանդակ, թղթա-տար, պատգամաւոր. 2. առաքեալ, մարգա-րէ, նախակարապետ. 3. կանխայայտ նշան-4. երկնային հրեշտակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ոգի, բարի դև» Պղատ. օրին. գրուած է նաև հրըշ-տակ Վեցօր. էջ 33, 94, 199 (երեք անգամ), հրիշտակ Եփր. ա. կոր. 59, 61. գաղ. 131. որից հրեշտակութիւն «պատգամաւորութիւն» ՍԳր. հրեշտակօրէն Կոչ. հրեշտակապետ Յուդ. 9. ա. Թես. դ. 15. (որ և գրուած հրեշ-տապետ Անկ. գիրք առաք. 310), հրեշտակա-գնաց Եւս. քր. զուգահրեշտակ Նիւս. երգ. և կազմ. համահրեշտակ Ճառընտ. ևն։
• -Պհլ. *frēštak բառից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. մանիք. պհլ. [hebrew word] frištag «մարգարէ, հրեշտակ» (Salemann, Manicháische Stud. ЗАН 8, 119), պրս. [arabic word] firesta, նորը՝ [arabic word] firista «հրեշտակ», հպրս. *fraišta-և զնդ. fraēš, ta-«պատգամաւոր». բուն նշանակութիւնն է «ուղարկուած, առաքեալ» և ծագում ի fra-մասնիկով՝ aēš-«շտապել, շարժու-մի մէջ դնել, ուղարկել (զօրք, բանակ ևն)» բայից (անց. դերբ. išta-). ձևի հա-մար հմմտ. հպրս. frāišayam «ուղարկեմ», սանս. prēšayati «ուղարկել» (Bartholomae 975, Horn § 8196*), իսկ իմաստի զար-գացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ma-lāk «հրեշտակ. 2. դեսպան», բուն «ուղար-կուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 72 և 110), ինչպէս նաև չեչէն. elča «մարգարէ», որ թրք. ︎ elči «դեսպան» բառն է։ Պրս. բառից փոխառեալ են նաև բելուճ. p'irištaγ, ուտ. faršta (Մ. Լ. Բարխուդարեանց, Առուա-նից երկիր, էջ 93), քրդ. firište։ Հայերէնի մէջ հրեշտակ համապատասխանում է իրան. firešta (>*հիրեշտակ) ձևին.-պհլ. *frēstak տալիս է *հրէշտակ>հրիշտակ, իսկ նորա-գոյն firišta(k) ձևը տալիս է հիրիշտակ >հրշտակ. երկուսն էլ գործածական միայն գաւառականների մէջ-Հիւբշ. 184։
• Schroder, Thesaur. 44 հանում է հուր բառից՝ մեկնելով «ignis flamminus» ըետ ակնարկութեան Սղ. ճռ. 4. «Ո՞ արար զհրեշտակս իւր հոգիս և զպաշ-տօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ»։ Ուղիդ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատելով պոս-ֆէրիշթէ բառի հետ. նոյնը նաև ՆՀԲ։ Peterm. 22, 26 պրս. firistāda «ուղար-կուած» ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Horae aram. 31, Arica 76, 253, Lag. Urgesch. 152, Spiegel, Huzw. Gram. 190. Müller SWAW 38, 572 են։ Գ. կ., Արշալ. արրտ. 1843, л 130 մեկնում է հուր+շատ կամ շուտ
• ԳՒՌ.-Ջղ. հրեշտակ, Ագլ. Ախց. Երև. հրէշտակ, Սչ. հրէշդագ, Տիգ. հրէշդmգ, Տփ. հրիշտակ, Ալշ. հրիշտագ, Մշ. հրիշտակ, հի-րիշտակ, հրշտագ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. հրիշ-դագ, Հմշ. հրիշդագ, հռըշդագ, Ղրբ. հրի՛շ-տակ, հրի՛շտրակ, Ննխ. հրիշտագ, հրըշտագ, Զթ. հիյիշդօգ, հիրիշդոգ, Հճ. հmյէշտօգ, Սվեդ. հրէշդիւգ, Կր. հրըշտակ, Խրբ. հրշդագ, Ասլ. հրշդագ, հրշդայ, Եդ. հրըշտէկ (Գաբի-կեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325), Գոր. Շմ. ճրըշտրակ, Շմ. հարաշտարակ, Ոզմ. Վն. խը-րէշտակ, Մկ. Վն. խրիշտակ, Սլմ. խրըլտակ, Մրղ. խռըշտակ։ Նոր բառեր են հրեշտակա-կոխ, հրեշտակամորթ, հրեշտակամակարդ։
ՀՐԵՇՏԱԿ ἅγγελος angelus. գրի եւ ՀՐՇՏԱԿ. (լծ. պ. ֆիրիստէ, ֆէրիզթէ որ է Առաքեալ, եւ Թեւաւոր) Պատգամաւոր երկնային. դեսպան աստուծոյ՝ զուարթուն երկնից.
Հրեշտակ տեառն։ Բանակ հրեշտակաց տեառն։ Ո արար զհրեշտակս իւր հոգիս։ Հրեշտակք նոցա (պահապանք՝) հանապազ տեսանեն զերեսս հօր իմոյ։ Երեւեցաւ ինձ հրեշտակ աստուծոյ, որոյ եսն եմ, եւ պաշտեմ զնա.եւ այլն։
Հրեշտակն անուն զսպասաւորութիւն նշանակէ։ Վեհագոյնքն համանունութեամբ հրեշտակք կոչին, այլ եւ ո՛չ հրեշտակքն՝ սերոբէք կամ քերոբէք անուանին. (Շ. հրեշտ.։)
Երկնաւորքն կոչին հրեշտակք. իսկ հրեշտակն զսպասաւորութեանն գործն (յայտ առնէ). (Լմբ. ժղ.։)
ՀՐԵՇՏԱԿ. ἅγγελος nuncius, legatus βιβλιοφόρος cursor, tabellio. Պատգամաւոր երկրաւոր. սուրհանդակ, լրաբեր, թղթաբեր.
ՀՐԵՇՏԱԿ. որպէս ըստ հեթանոսաց՝ Դեւ բարի. ոգի.
Իւրաքանչիւրում հրեշտակին պատահմանց ձգելով զնա. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ՀՐԵՇՏԱԿ. որպէս Մարգարէ կամ առաքեալ, եւ կարապետ եւ այլն. ի դէպ եկեալ եւ անուանցս մաղաքիա (իբր մէլայիք ) եւ անգէոս. (մերձ ի յն, անղէլօս ).
Եւ ասէ անգէոս հրեշտակ տեառն. (Անգ. ՟Ա. 13։)
Որպէս ծուխ հրեշտակ է հրոյ, նոյնպէս եւ գործ ինչ չար՝ հրեշտակ է բարկութեան. (Ոսկ. ես.։)
inheritance;
legacy, bequest, gift by will, endowment;
— առնել, to bequeath.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտակով ժառանգութիւն թող-նուած ինչք» Մխ. դտ. Կանոն. էջ 125. Սր-բել. հրտր. Էմ. էջ 151. որից հրիտակատար (իմա՛ հրիտակակատար) Մխ. դտ.։
• ՆՀԲ յիշում է յն. ϰαήματα «ինչք», պրս. ❇ [arabic word] xirida «գնած բանը», լտ. hereditas «ժառանգութիւն».
Ինչք սեպհական թողեալք կտակաւ ի ժառանգութիւն. ... յն. խրի՛մադա. պրս. խրիյտէ, խրիտ. լտ. հէրէտիդաս կամ լէկադում.
Ետու զտաթեւ (գիւղն) վասն իմ հոգեացս ի ձեզ, յիմ հօրէն հրիտակ հասեալ ամենայն սահմանօք. (Ուռպ.։)
militia men, troops;
military banditti, horde;
band, gang, crew;
scout, rover, robber, plunderer;
cf. Կաւատ.
• , ի հլ. «ասպատակող զօրք» Բուզ. Եղիշ. գ. էջ 48. «աղջիկ փախցնելու ժամա-նակ առևանգողին օգնական կտրիճը» Կա-նոն. էջ 66. Մխ. դատ. էջ 199. որից հրոսակ Խոր. Յհ. կթ. Մագ. հրոսանուէր, Յհ. կթ. հրոսող Յհ. կթ. հրոսումն Յհ. կթ. հրոսա-կախումբ (նոր բառ). հրոսանալ «մէկ կողմ դիմել» Վստկ. 172.-գրուած է նաև խրոսակ Արծր. հրահոսակ Մագ. Օրբել. Սիմ. ապար. 70. իսկ հոսակ Խոր. Ա. 11 պէտք է համա-րել սխալ գրչութիւն։ Նոյն բառն է հրահո-սակ «դեսպան կամ նամակ» Բառ. երեմ. էջ 187. հմմտ. հրոս բառի երկրորդ նշանա-կութիւնը։
• Հներից Մագ. անշուշտ ստուգաբա-նում էր «հրոյ նման հոսող» և այս պատճառով հնարել է հրահոսակ ձևը։ Այսպէս է նաև ՀՀԲ։-ՆՀԲ լծ. խրախոյս և թրք. yuruyūš «քայլուածք»։ Տէրվ. Նախալ. 110 և Լեզու 1887, 150 հոսել բայից։ Հիւնք. յն. ῥώομαι (ներկ.) և ῥωσομαι (ապ.) «արշաւել, սուրալ, դի-մել», պրս. րէս, րէսա «հասնիլ»։-Հրոս բառի երկրորդ նշանակութիւնը ՆՀԲ և ՋԲ հասևանում են «գործակից տռփո-ղին», ԱԲ ուղղակի դնում է «կաւատ». որ սխալ է. (ՆՀԲ այս իմաստով համե-մատում է յն. ἔρος «սէր» բառի հետ). հրոս նշանակում է «առևանգողի օգնա-կան կտրիճը», որ կռւող է և ո՛չ կա-ւատ. ուստի և հրոս, հրոսակ բառի մի նոր առումն է միայն (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 64)։-Պա-տահաևան նմանութիւն ունին անգլ-սաքս. hros «նժոյգ», անգլ. horse «ձի», գերմ. Ross։
Սեպհական գնդաւ, հրոսիւն ժողովելով։ Հրոս հանեալ ի սիւնեաց աշխարհէն. (Բուզ. ՟Ե. 3։ Եղիշ. ՟Գ։)
Որք հրոսն երթեալ էին՝ օգնականք սուտ փեսային ... զհրոսին դրամն եւ այլն. (Կանոն.։)
the twelfth month of the ancient Armenian calendar.
• «հայկական տարւայ վերջին ա-միսը, որ ըստ անշարժ տոմարի սկսւում է յուլիսի 7-ից» Փարպ. Եղիշ. Ասող. գրուած է նաև հրորտից. երկուսն էլ յոգն. սեռական ձևով են և ծագում են նախաւոր ուղ. *հրոտ կամ *'հրորտ ձևից, որ չէ գործածուած։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պհլ. fravartīkan «Աւելեաց», պազ. fravardyān «Աւելեաց» (բայց այժմ փարսիների մօտ նշանակում է «իրենց տարւայ վերջին 10 όրերը, սրա մէջ հաշուելով նաև մեռելոց յի-շատակին նուիրուած mukhtād-ի տօնի օրը և իրենց ֆրավաշին»), պրս. farvardagān, farvardiyān «Աւելեացի հինգ օրերը՝ որ Պարսիկները տօնում են ի յիշատակ մեռե-լոց». ասւում է նաև fordagān, fordayan, pordgān, pordyān (ըստ. Vullers), fordigān. fordiyān, pordigān, pordiyān (Lagarde, Gesam. Abhd. 161), faryadīn. farvardīn «է անուն առաջնոյ ամսոյ արեգակնային ա-մի, որ և ըստ հռոմայեցոց ասի մարտ. 2. է անուն իննևտասաներորդի աւուր իւրառան-չիւր ամսոյ արեգակնային ամի. և է կանոն Պարսից, զի մինչ անուն աւուրն գայցէ հա-մեմատ անուան ամսոյն, զօրն զայն օրհ-նեալ և շնորհաւոր համարեալ առնեն տօն ցնծութեան», farvardiyān, farvardigān «5 աւուրք աւելեաց» (ԳԴ), Խուարէզմի բարբա-ռով ❇ rōcinā (<*hrotina
• Հներից Վանակ. տարեմտ. և Տաթև. հարց. 201 ստուգաբանում են «հրոտիցն ըստ դրութեանն է, զի հուր է ոտիցն, որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութիւն արեգականն»։ Իսկ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նելով այս բառը՝ գրում է. «Հրոտից զխորհրդակցութիւն և զկատառումն ժա-մանաևաոն ասէ. մանաւանդ զգալուստ հոգւոյն և զերկրորդն ահագին փառօք ըստ Դանիէլի»։ (Բայց չի հասկացւում թէ ո՛ր բառից է ուզում հանել)։-Bros-set JAs. 1832, 530 և Dulaurier, Chron. arm. էջ 12 դնում են հուր բառիզ։ Ու-ղիղ մեկնեց նախ Lag. Gesam. Abhd. էջ 163՝ համեմատելով պրս. fordigān, յն. შουρδιγαν, բայց և եբր. [hebrew word] Փուրիմ (տօնը)։ Ուղիղ են նաև Պատ-կան. O назван. древн. aрм. мгсяцевъ, էջ 37 և Տէրվ. Նախալ. 94։ Ալիշան, Հին հաւ. 142 պրս. փրաւորտ, յն. Հերոյիդ, հնդ. Րուտրա, գերմ. Hrodr. ֆրանս. Ruth դիցանունների հետ։ Հիւնք. պրս. արուտ «անուն 25η աւուր արեգաևնա-յին ամսոյ Պարսից»։
Հրոտիցն ըստ դրութեանն է. զի հուր է ոտիցն (որպէս յուլիս), որ այրէ ի ներքուստ ի վեր ջերմութիւն արեգականն. (Վանակ. տարեմտ.։)
flock or herd of animals;
— լինել, to jump, skip or leap for joy, to bound with joy.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «այծի, ուլի կամ նաև ոչխարի հօտ, երամակ» Երգ. դ. 1. Փիլ. քհ. 194. Պիտ. Նար. 114. Մխ. առակ. «փարախ» Փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 175. զրուած է նաև հո-րան Մագ. թղ. 121։-Այս բառից է ըստ ՆՀԲ հօրան լինել «ուրախանալ, խայտալ, այծի պէս ցատկռտել» Ոսկ. եբր. իգ. 526, որ Վարդանեան ՀԱ 1914, 327 սրբագրում է յօ-րան և կցում յօրանալ «յղփանալ, լիանալ» բային։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ան հաւա-քական մասնիկով՝ *հաւր>*հօր արմատա-կանից, որ առանձին չէ գործածուած։ Այս *հաւր ձևը գալիս է հնխ. *pā̄-tro-ից, որ կազմուած է հնխ. pā-«պահել, արածացնել» արմատից, -tro-մասնիկով. (մասնիկի հա-մար հմմտ. արօր<*aratro-, աղօրի<*ala-tro-). pā-արմատը գործածական է յատկա-պէս հօտի և հովիւի համար. հմմտ. սանս. pāti «պահել, պահպանել», paçu-pa «նախ-րապան», avi-pā̄lá «ոչխարի հովիւ», go-pala «կովարած», լտ. pā̄icō, pāvī «կովերն արա-ծացնել»։ Նոյն արմատի աւելի հեռաւոր ժա-ռանգներն են յն. πῶυ, պրս. pāda «հօտ». ինչպէս նաև հյ. հօտ՝ որ աճած է d-ով (Wal-de 564 Boisacq 409, Ernout-Meillet 702, Pokorny 1, 347 և 2, 72)։
• Հիւնք. յն. χορός «պարողների ևն խումբ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ, 30 լտ. caper «այծ», հհիւս. hafr «քօշ», իռլ. caera «ոչխար» բառերի հետ. հա-յերէնի մէջ -ան ընդունում է մասնիկ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 26։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 254 զնդ. ūra «հօտ» բառից։ Վերի մեկ-նութեան պատճառով պատահական պէտք է համարել արաբ. ❇ haur «ոչ-խարի կամ այծի հօտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 155)։
Վարսք քո իբրեւ զհօրանս (կամ զերամակս) այծից. (Երգ. ՟Դ. 1։)
ՀՕՐԱՆ ἁγέλη grex, et ovile. գրի եւ ՀՈՐԱՆ. Ջոկ այծից եւ ուլուց. եւս եւ հօտ ոչխարաց, եւ երամակ արջառոց, եւ Հօտարան. փարախ.
derision, mockery, jeering, laughter, laughing-stock;
— առնել, to taunt, to rally, to scoff, jeer or laugh at, to mock, to make game or sport of, to turn into ridicule, to make laughing-stock of, cf. Ձաղեմ;
— լինել, to make a fool of oneself, to expose oneself to the laughter of every body, to be laughed at, to be the laughing-stock of.
• (ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղր կամ ծաղրելի» Ոսկ. ես. 74, 181 և եբր. Եփր. թգ. 369. Մծբ. 340-341. որից ձաղել «ծաղրել, հեգնել, խաղք ընել» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և եբր. Եւս քր. Սե-բեր. «յաղթել, նուաճել» Եւս. քր. բ. 276, 268. ձաղանք «ծաղր» Երեմ. ժա. 18. Ոսկ. մ. ա. 18. ռ. կոր. ձաղակոծ Ոսկ. մ. գ. 5. ձաղածանակ (նաև գրուած ծաղածանակ) Ա-գաթ. ձաղադէմ Փարպ. ձաղիչ Մծբ. ձաղու-թիւն կամ ձաղումն Ոսկ. Եւս. քր.։
• =Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hl-ձևից, որ ստորին ձայնդարձն է g'hel-արմատի. հմմտ. յն. γλεύη «ծաղը, կատականք», γλευαζω «ծաղրել, կատակել», հիսլ. glaumr «խինդ, աղմկալի ուրախութիւն», հհիւս. gly «խինդ», gleyma «ուրախ լինել», անգսք. gleam «կատակ, խաղ», gleo, gliewes «խինդ, աղմկալի ուրախութիւն», լիթ. glau-das «զուարճութեամբ ժամանակ անցկաո-նել», glaudi «փայփայանք», gláudoti «կա-տակել», հսլ. glumiti «կատակել», glumici «խեղկատակ», ռուս. глумъ «խաղ, կատակ» ևն. բոլորի պարզ արմատն է g'hčl-, աճած ձևը՝ g'hleu-(Boisacq 1062, Berneker 308, Trautmann 91, Pokorny 1, 660).-Հիւբշ, IF Anz. 10, 48?
Խորհեցաւ առնել զնա ձաղ ժողովրդեանն. (Եփր. թագ.։)
rod, switch, stick, cudgel, whip;
cf. Ձաղկանք;
— հերք, մազ, bristled up, set on end.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ո հլ.) «գաւազան» Եւս. պտմ. «ճիւղ» Մխ. անեց. էջ 35 (յգ. սեռ. ձաղկից). «ծեծ, գանակոծու-թիւն» Եղիշ. առաք. 349. Ճառընտ. «ուղիղ ևանգնած, ցցուած, տնկուած» Տաղ. Նիւս. կազմ. Բժշ. Վստկ. 198, 214. որից ձաղկել «ծեծել» Բ կոր. ժա. 25. ձաղկիլ Եւս. պտմ. էջ 75. ձաղկահեր Սեբեր. = ձաղկամազ Պղատ. յեւթ. 11. ձաղկանք Ոսկ. Բ. կոր. (գրուած է ձաղանք) Յհ. կթ. ձաղկումն Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 41). բարձրաձաղկ Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Ոսկ. ճառք, էջ 538։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'halg-ձևից. սը-րանից են նաև լիթ. žalgá «ձող», լեթթ. žal-ga «բարակ ու երկար ձող», գոթ. galga «զից, խաչ», հիսլ. galgi «կախաղան», gel-gia «ձող, ճիւղ», անգսք. gealga, հբգ. galgo «կախաղան, խաչ, հորից ջուր քաշելու ա-նիւ», գերմ. Galgen, հոլլ. galg, անգլ. gal-lows «կախաղան» ևն. գերմանական ձևերը գալիս են հնխ. g'halgh-ձևից. բայց թէ՛ g'halg-և թէ g'halgh-թերևս աճած են հնխ. ghel-արմատից, որի վրայ տե՛ս ձող (Po-korny 1, 540, Trautmann 364, Kluge 162)։ -Հիւբշ. 469։
• ՆՀԲ ձողիկ կամ ծղիկ բառից. լծ. ցախ։ Հիւնք. ծաղիկ բառից։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Bugge, Btrg. I8, որ և պա-տահական է համարում վախի šolkh, մոնգոլ. salagha, թրք. salghyn ձևե-րը։ Նոյնը կրկնում է. Müller WZKM 5, 68 և SWAW 136 (1897), էջ 21։ Մառ ИАН 1913, 424 հյ. ցախ և սվան. ցխեկ «անտառ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Շատ տեղ պահուած է ձաղկել «բա-րակ փայտով բուրդը ծեծել՝ թաւացնելու հա-մար». այսպէս են՝ Ախց. Կր. ձ'աղկէլ, Ալշ. Մշ. ձ'աղգել, Սեբ. ձ'աղգէլ, Խրբ. ձ'աղգիլ, Սվեդ. ձ'mղգիլ. կայ նաև ձաղտել Ալքս. նոր բառեր են ձաղկիչ, բուրդձաղկիչ, ձաղտիչ։
κλάδος ramus ῤάβδος virga եւ այլն. Իբր Ձողիկ կամ ծղիկ ուղղորդ. Գաւազան. բիր. մահակ. տոփիչ. գործի ձաղկելոյ. եւ Գան. ձաղկանք.
Դու ձաղկ մի ի լիբանանէ ցամաք փայտ։ Ձաղկ՝ յաղագս ուղղակի բարձրութեանն (խաչի). (Անյաղթ բարձր.։ Շ։ անդ։)
Չոր ձաղկն դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ կոյս. (Ոսկ. գծ.։)
Ձաղկ եղեգան հարին գլխոյս իմ մեղաւորք. (Տաղ. (տե՛ս եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՁԱՂԿ. ա. τεταμένος tensus. Ուղղորդ ձկտեալ ինչ, անձեւ երկայնեալ, ոչ գանգուր. շիտակ երկնցած կամ տնկուած. (լծ. ցախ)
Ձաղկ եղեգամբ հարին ի գլուխ իմ մեղաւորք. (Տաղ.։)
soot;
fuliginous, sooty, pitchy.
• , բառս գործածուած է մէկ անգամ Ես. ա. 18. «Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրև զձանձախարիթ, իբրև զձիւն սպիտակ արարից. և եթէ իցեն իբրև զորդան կարմիր, իբրև զասր սուրբ արարից». երկրորդ անգամ էլ ունի Մծբ. էջ 77. «Արիւն կարմրացաւ ի նոսա իբրև զձանձախարիթ»։ Առաջին վկա-յութիւնը Եփր. ղևտ. 222 դրուած է հետևեալ ձևով. «Թէ եղիցին մեղքն ձեր իբրև որդան կարմիր և եթէ եղիցին իբրև զձանձրախա-րիթ, իբրև զձիւն սպիտակ արարից» (այս-տեղ գրուած է ձանձրախարիթ, որ յիշում է նաև ԱԲ)։-Առաջին վկայութեան ակնարեու-թեամբ են հետևեալ հատուածները. «Եթե իցեն մեղքն իբրև զձանձախարիթ անլուանա-լի սևութեամբ՝ իբրև զձիւն սպիտակասցին, և եթէ իցեն արեամբ չափ որպէս զներկած 10-488 որդան ի գոյն կարմրութեան անելանելի՝ իբրև զասր սրբեսցին». Նար. խր. 491.-Գործք քո իցեն յառաջագոյն իբրև զձանձա-խարիթ, սրբեսցիս իբրև զասր սուրբ. Կոչ. 327.-Թէ իցեն մեղք մեր գարշելի իբրև զձանձախարիթ սևացեալ և իբրև զյորդան կարմիր արեամբ մածեալ, իբրև զձիւն և զասր սպիտակ առնիցէ. Տաթև. ձմ. կր։-Ս. Գրքի եբրայական բնագրի մէջ բառիս դէմ գտնում ենք [hebrew word] šānī, որ մեկնւում է «որդնաբեր կաղնու (quercus coccitera) տե-րևների վրայից հաւաքուած որդան կարմիր ներկը (coccus ilicis) և նրանով ներկուած կտոր». յոյն թարգմանութեան մէջ դրուած է φοινίϰεος «շառագոյն կարմիր», իսկ ա-ոաբն ունի «մուր կամ թանձրածուխ, ռմկ, իս, խուրում»։ Մեր հին մեկնիչները զանա-զան տեսակ են հասկացած այս բառը և զա-նազան իմաստներով գործածած.-այսպէս՝ Մագիստրոս հասկանում է «մութ սև ոռւն». հմմտ. Պղատ. տիմ. 143 «Կարմիրն ընդ սե-ւի և ընդ սպիտակի խառնեալ՝ (լինի) ծիրա-նի. և ձանձախարիթ՝ ընդ սոքօք խառնելով մանաւանդ բորբոքմամբ՝ շարախառնի սե-աւ». յոյնն ունի «ἐρυϑρὸν δέ δὸ μέλανι λευϰῷ τε ϰραϑὲν ἁλουργὸν ὄρφνινον δὲ, ὅταντούτοις μεμιγμένοις ϰαυϑεῖσί τε μᾶλλονσυγϰραϑῇ μέλαν» (Platonis opera, Paris 1883, հտ. II, էջ 231, տող 40), ուր ձանձախարիթ բառի համապատասխանն է ὄρφνινος «մութ գոյն» (մանաւանդ սևի, կարմրի և սպիտակի խառնուրդով՝ ըստ Bailly, էջ 1408ա)։ -Ուրիշ հեղինակներից ունինք «շառա-գոյն կարմիր» Ածաբ. յայտն., «արմա-ւի գոյն» Վանակ. յոբ., «այծի մազ» Անան. յովն. (իմա՛ Անան. թրգ. էջ 9), «ծուի մածեալ յառաստաղս» Գէ. ես. Լծ. կոչ. Տօ-նակ.-իսկ Հին բռ. գրում է ձանձախ «սա-կաւակարմիր», ձանձախարիթ «վատ կար-միր, կարմրագոյն». արդի գրականում ըն-դունուած է «մուր, ծխի սևութիւնը, տճկ. խուռում»։ Երկրորդ վկայութեան մէջ (Մծբ.) ասորի բնագիրն ունի՝
• = ասոր. [syriac word] zəxorīϑā «coccum, որդան կարմիր», որից փոխառեալ է՝ թարգ-մանութեան ժամանակ՝ հայ տառադարձու-թեամբ։ Ասորի բաքի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ Ս. Գրքի մէջ էլ բառս հեն ա-սորական թարգմանությունից է մնացած և նշանակում է «որդան կարմրի ներկը կամ գոյնը»։ Ասորի բառը ըստ Jensen՝ առնուած t բաբել. in zaxuritu «կարմիր գինի» ձևից։ Հալերէնի մէջ ասոր. zəxōrīϑā ձևի դէմ սպասւում էր *ձախարիթ. անստոյգ է մնում ձան-մասը։-Հիւբշ. IF 19, 478։
Ըստ սուրբ գրոց՝ թուի բառ խառն յեբրայականէս սանի կամ զանի . իբր Կրկին ներկեալ, կրկնաթաթախ. եւ ի քաղդ. եւ յասոր. զախօրիթ, ծահարիթա. որ է ներկ կարմիր. վասն որոյ եւ ի յն. դնի Ծիրանի, կամ Արմաւի։ Իսկ ըստ արաբ. մեկնի, Մուր, կամ թանձրածուխ (ռմկ. ի՛ս, խուրում. լծ. ընդ խուրմա ).
Թանձրութեան ներկմամբ իբրեւ զձանձախարիթ որակացեալ. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
Ձանձախ (իբր ծանծաղ), սակաւակարմիր։ Ձանձախարիթ, վատ կարմիր, (կամ վատակարմիր), կարմրագոյն։ (Հին բռ.)
Իբրեւ զձանձախարիթ, զոր ասեն ծուխ մածեալ. (Այլ Գէ. ես. հայելով յարաբ. զոյգ ընդ Լծ. կոչ. եւ Տօնակ.) յառաստաղս։
ՁԱՆՁԱԽԱՐԻԹ. Տեսակ գունոյ մթին. ὅρφινον pullus vel ater coor.
Կամ իբր Շառագոյն. կարմրագոյն. ըստ յն. արմաւագոյն. φοινικέος puniceus, rutilus.
Եթէ ձանձախարիթք մեղօքն իցէք, եւ նուազ ինչ արիւնագոյնք, սպիտակացարո՛ւք իբրեւ զձիւն. (Ածաբ. յայտն.։)
Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրեւ զձանձախարիթ, այս է ի գոյն արմաւոյ. (Վանակ. յոբ.) զի եւ ի բանն եսայեայ ըստ յն. դնի φοινικέος (փիւնիկեան, կամ արմաւի). phoeniceus, puniceus.