listening, hearing;
auditor;
scholar, disciple;
obedient, docile;
— լինել, to hear, to hearken to, to lend an ear to.
ԼՍՈՂ կամ ԼՍՕՂ. այն՝ որ լսէ. ունկնդիր եւ անսացօղ.
Ձայնես չլսողիս, եւ ոչ սրտմտիս։ Փութասցին լինել լսողք հնազանդ կամաւորութեամբ բանիւ նորա. (Նար. ՟Ժ՟Ը։ Պիտ.։)
Որում լսող եղեալ խաղցր եւ մեծին թէրդոսի զօրավարի։ Այսմ լսօղ եղեալ վռամ՝ հրամանէ զամենայն կատարել. (Խոր. ՟Գ. 29. 65։)
hearing, audition;
obedience, docility.
ἁκοή auditus, auditio. որ եւ լսելութիւն. որպէս Լսելն. լսումն. լուր. ունկնդրութիւն. եւ լսելիք.
Մակրեա՛ զլսելիսդ ի պղծալուր լսողութենէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Ոչ գոյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կատակարանք. (Փարպ.։)
ԼՍՈՂՈՒԹԻՒՆ. ὐπακοή obedientia իբր obauditio. անսացողութիւն. հնազանդութիւն. որ եւ ՈՒՆԿՆԴՐՈՒԹԻՒՆ ասի.
to hear and understand.
Աման խեցեղէնեն ականջքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու (կամ հասու) լինել. (Նար. երգ.։)
perfect, entire, full.
Դասուց դասուց առաւելութիւն լրական շինութեան եկեղեցական կառուցման. (Նար. մծբ.։)
fully, copiously, perfectly.
ἑκπλέως plene. Լիապէս. լիով. լրիւ. բովանդակապէս. կատարելապէս եւ լիուլի. առաւելապէս.
Զլրումն աստուածութեանն լրապէս ընդունելով. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Ե։)
to complete, to accomplish, to finish, to crown, to complete the measure of, to carry to its highest pitch.
Արտասուօք զերկիրն լրացուցանէին։ Գանձիւք լրացուցանելով զդասս աղքատաց. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Ե. 3։)
impudently, insolently, with effrontery.
լրբութեամբ. յանդգնաբար.
Այլ ոք յանդուգն լրբաբարձեռն արկեալ։ Իշխեցեր լրբաբար առ մեզ գալ. (Փարպ.։)
Լրբաբար գործելով զանպատշաճսն. (Շ. ընդհանր.։)
very or most impudent.
Սոքա քան զդեւսն լրբագոյն գոլով եւ յանդգնագոյն. (Սարգ. յկ. ՟ղ։)
insolent, impudent, foulmouthed.
Բնակել ընդ կնոջ լրբախօսի. (Ոսկիփոր.։)
cf. Լրբութիւն.
Յանդգնութեան եւ լրբանաց. (Մաքս. եկեղ.։)
Յոյժ անվայելուչ էր իմոյս լրբանաց ի վեր տարրանալ առ այդքան բարյրագոյն եւ երկնային իրողութիւնս. (Նանայ. յռջբ։)
cf. Լիրբ;
— երեսք, brazen-face, bare-face;
— սէր, illicit love.
Լրբենի դիմօք։ Ի վերայլրբենի դիմաց. (Եղիշ. չրչր. եւ Եղիշ. խաչել.։)
Լռեա՛ ի յանդգնութեանդ, եւ ի լրբենի անամօթութենէդ. (Վրք. սեղբ.։)
to be shameless, impudent, bold, brazen-faced;
to behave with insolence, to say silly, or impertinent things.
ἁναισχυντέω impudens sum, impudenter ago. լրբութեամբ վարիլ. լիրբ գտանիլ. անամօթիլ. ժպրհիլ. յանդգնիլ. լրբանալ, երեսի ջուրը կորսընցընել.
Զի՞ լրբեալ լկնեալ են երեսք քո։ Զիա՞րդ լրբի առնել խորհուրդ զատկի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ զայսոսիկ կազմ կայր նահատակն (յոբ) եւ նա (դեւն) տակաւին եւս լրբեր. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Որդեակք իմ, մի՛ լրբիք. (Վրդն. առակ.։)
cf. Լիրբ.
Չարն կային կայր լրբին դիօք եւ անզեղջ մտօք. (Եպիփ. ծն.։)
bluish grey.
Օդոյ անօսր եւ լրթագոյնս է բնութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
to become bluish grey.
Օդ պղտորեալ եւ յուզեալ ոչ լրթասցի. (այսինքն ոչ լիցի երկնագոյն). (Վեցօր. ՟Զ. եւ Շիր.։)
entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.
πλήρωμα, πλήρωσις plenitudo. Ունելն զլիր. լի լինելն. լրումն. լիութիւն. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. անպակաս գոլն. ատոքութիւն. առատութիւն. զեղումն. լեցունութւին.
Ի լրութենէ նորա մեք անենեքին առաք շնորհս։ Երկինք տացեն զլրութիւն իւրեանց։ Ըստ ժամանակի լրութեան հրամանի հնձոց։ Ոգի լրութեան ի նոցանէ եկեսցէ ինձ։ Առնու ելանէ զլրութիւն նորա ի հանդերձէն։ եթէ յանցանքն նոցա մեծութիւն աշխարհի, ո՞րափ եւս առաւել լրութիւն նոցա։ Լրութեամբ օրհնութեան եկից։ Լիցջիք ամենայն լրութեամբն աստուծոյ.եւ այլն։
Բերրի լինել դաշտացն հասկաց լրութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԼՐՈՒԹԻՒՆ. πλησμονή, χορτασία satietas, expletio, pabulum. Յագուրդ. կշտապինդ վայելումն. ճարակ.
Հաւատովք իջոյց զմանանայն ի լրութիւն ժողովրդեան իւրոյ. (Մծբ.։)
Խոստովա՛ն լեր զխորհրդոցդ իբրեւ զլրութեանց։ Առ որ բան քո միայն ազդեալ՝ զլրութիւնգործոցն գլխաւորէ. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Խ՟Թ։)
Իսկ (Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Զամենայն զոր ինչ ասացերդ, ի լրութենէ սրտի եւ ի բարւոք մտէ խօսեցա՛ր. յն. լոկ, ի բարի սրտէ։
Տեսութեամբ աչացն, եւ լրութեամբ ունկանն Ճշ. (տեառնընդառաջ.։)
cf. Լրութիւն
πλήρωμα . Լրանալն, եւ Լրութիւն. լիութիւն, բովանդակութիւն. եւ Կատարումն.
ԼՐՈՒՄՆ. Որպէս Յագուրդ. πλησμονή.
Տո՛ւք որովայնին կերակուրս. որով դադարէ. զի ի ձեռն լրմանն լանլրումն գիտութիւնն ի մեզ կացուսցէ. (Կլիմաք.։)
Որ ի լրումն անճառ ծննդեան քո, կամ Ի լրումն անճառից, կամ ի լրումն բոլորից տնօրինական մեծ խորհրդոյն. (Շար.։)
Լրումն հոգւոյ սրբոյ (ի ժամ ճաշակման սուրբխորհրդոյն). (Պտրգ.։)
ԼՐՈՒՄՆ. Բովանդակութիւն. միաբան բազմութիւն. հաւաքումն. Ճէմ.
որպէս զի եւ բանտապետին ընդ հրաշափառ տեսլեանն եւ լրմանն խռովութիւն լինել. (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Լրտես.
Ոչ այդպէս, այլ լրուտեսք էք դուք ... վասն այսորիկ ասէ ցնոսա, լրուտեսք էք։ Առաքեսցես արս լրուտեսս անդր։ առաքեաց լրուտեսս յերիքով. (եփր. ծն. եւ թուոց։ եւս եւ Պտմ. աղեքս.։)
cf. Լրջմտութիւն.
Տեսցես զլրջամտանս արդարոց ի փայլիւնս բաշխելոյ պարգեւացն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to awaken, to wake up;
to become sprightly, to indulge in mirth, to make merry.
Յայտնեցաւ տէր անանիայ, եւ շաւուղի, զի առանց երկմտութեան լրջասցի ընդ առաջ բժշկին իւրոյ. (Ոսկ. գծ.։)
to awaken;
to rouse to gaiety, to render merry, to put into good humour;
to lighten;
to brighten.
ἰλαρόω, ἰλαραίνω, καταυγάζω exhilaro, illumino. տալ լրջանալ զուարդացուցանել. պայծառացուցանել.
Դստե՞րք իցեն քո ... մի՛ լրջացուցաներ առ նոսա զդեմս քո. (Սիր. ՟Է. 26։)
Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
cf. Լրջամիտ.
Վասն է՞ր այնպէս լրջմիտ ընկալաւ զնա (զանառակ որդին). (Ոսկ. ես.։)
good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.
ἰλαρότης hilaritas μεγαλοψυχία magnanimitas, munificentia. Զուարթութիւն սրտի եւ երեսաց եւ բանից. մտադիր յոժարութիւն. առատաձեռնութիւն. մեծանձնութիւն. Խնդամիտ բերումն.
Լրջմտութեամբ ընկալեալ կատարէ. մտադիր. (Դիոն. եկեղ.։)
Լրջմտութեամբ խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)
Գնացին լրջմտութեամբ եւ տիրասէր խորհրդով. (Եղիշ. ՟Ա.)
Զամենայն պատահմունս ի վերայ եկեալ փորձութեանց ուրախութեամբ եւ լրջմտութեամբասացի ծերոյն. եւ զքոյն դարձուցի՞ն աւազակքն. (Վրք. հց. ՟Ա։)
spy, informer, police-spy;
betrayer, traitor;
emissary;
scout.
ԼՐՏԵՍ որ եւ ԼՐՈՒՏԵՍ ասի. κατάσκοπος explorator, speculator. որ երթայ լուր առնուլ եւ բերել՝ ականատես լինելով. դիտօղ եւ զննիչ ելից եւ մտից օտար երկրի. Դէտ. պատուիրակ. Տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9=34։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Զ. 25։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 31։)
to spy, to play the spy, to watch, to search narrowly, to observe in secret;
to waylay, to lie in wait for.
Իբրեւ զդէտ մտեալ՝ զայլայ զթագաւորութիւն դաղտ լրտեսիցէ. (Եզնիկ.։)
office or employment of a spy, espionage.
κατασκοπή exploratio, speculatio. Գործ լրտեսի. դիտողութիւն լրոյ տեսութեամբ. լրտեսն գոլ. լրտեսելն.
that fills;
satiating, satisfying.
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
Լցո՛ եւ զմեզ հոգւովդ քով սրբով. (Ժմ.։)
Լցուցեր զքաղցեալն հացիւ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Լըցուցէ տէր զամենայն խնդրուածս քո. (Սղ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Զփափագսն հարեալ լցուցանել։ Լցուցանել զփափագդ քո. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 53։)
to leave, to abandon, to desert, to forsake, to quit, to give up;
to disable;
to dismantle;
to discourage, to dishearten.
Կորիւնք առիւծու լքին զմիմեանս։ Լքի զտուն իմ, թողի զժառանգութիւն իմ։ Լքանել զձեզ անապատ։ Ձայն դստեր սիոնի մեղկասցի, եւ լքէ զձեռս իւր.եւ այլն։
Լքին ծնօղք զծնունդս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Զերախտիսն աստուծոյ լքի։ Պահպանակն վստահութեան զանձն ուրուքք լքցէ։ Զձեռնարկութիւնս իմ հնդդիմութեան կամաց քոց լքցես (այսինքն լքուսցես, կամ ի բաց բարձցես). (Նար. ՟Կ՟Ե. եւ ՟Գ. եւ ՟Լ՟Զ։)
to grow weak, to be disabled, to languish, to want force;
to despair, to be dispirited.
Լքան խնդրել զդուրսն։ Ետես զնոսա լուծեալս եւ լքեալս։ Պատերազմեցան, եւ լքաւ դաւիթ։ Լքան ձեռք մեր։ Ամենայն ձեռք լքցին։ Սիրտք նոցա լքցին ի նոսա։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն.եւ այլն։
Թէ գուցէ լքեալ լինիցին ականջք լսօղացն կարծեօք՝ թէ ոչ կարէր նա դիմանալ լինել մարտին. (Եփր. համաբ.։)
cf. Լքանեմ.
Լքեն եւ լուծանեն զձեռս, եւ զասենայն անդամս նորա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Լքուցանեմ
Զպնդակազմ նահատակս կարող է գինի լուծանել եւ լքեցուցանել. (Եփր. ծն.։)
abandonment;
desertion, defection;
weakness, debility;
lowness of spirits, loss of courage.
Ոչ դարձցին հարք առ որդիս իւրեանց՝ ի լքումէ լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին. (Յհ. կթ.։)
to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.
Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Խորհուրդքն զմեզ մեղկեն եւ լքուցանեն. (Խոսր.։)
bannocks, meal cakes;
cyclamen;
cf. Թաղթ.
ԼՕՇ κυκλάμινον, -ος cyclaminum, -us;
tuber, rapum terrae. որ եւ ԱՐԱՆՑ ԾԱՂԻԿ. Բոյս կամ արմտիք նման գետնախնծորոյ. (Գաղիան.) (Իսկ ռմկ. լօշ ՝ նոյն է ընդ Լաւաշ)։
cf. Լոռ.
մանրախոտքն դալարիք. որպէս լօռն, եւ վաստակն, եւ կնիւն. (Ագաթ.։)
place covered with moss.
Առակէ զքաղաղքս եւ զդեղս ի լօռ, ի պըտու ... որ ընդ ջրով գետոյն էին։
being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.
զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)
conceited, vain, vainglorious, presumptuous.
Որ անձամբ զանձն յարգէ, կամ անձին իւրում չուք դնէ. անձնահաճ.
proper, own natural.
Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)
that comes of his own accord, voluntary;
self-produced, fortuitous, natural;
by chance, naturally.
Զինքնեակն անդոյ քո՝ որ գայցէ՝ ոչ հնձեսցես։ Մի սերմանիցէք, եւ մի՛ հնձիցէ՛ք զինքնեակս նորա՝ որ ելանիցեն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 5. 11։)
Կերիցես այս ամ զնքնեակս, եւ ամիներկրորդի զինքնիկաց նքնեակս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 29։)
ԻՆՔՆԵԱԿ մ. αὑτομάτως fortuito. Ինքնին. ըստ դիպաց.
self-existent, uncreated;
natural, spontaneous.
Մոլորեալ մարդկան յաստուծոյ ... զաշխարհս ոմանք ինքնեղ ասացին. (Նախ. ծն.։)
Հաւատա՛, ո՛չ բնութիւն դոլ չարին, կամ ինքնեղ, կամ աստուծով լինել. (Լծ. ածաբ.։)
ինքնեղ նաւահանգիստ՝ քան զայն որ յարուեստիցն եւ ի հնարաւոր ինդմարդկանէ. (Պիտ.։)
Ո՞րչափ եւս առաւել ինձ իմասցիո զաստուածայնոյն՝ ինքնեղ եւ ինքնաբաւական եւ անգիշեր լուսոյն. (Ղեւոնդ.։)
self-existence, substance, natural production.
τὸ αὑτόματον fortuna, casus, per se fieri Ինքնեղ կարծեցեալ իրք. դիպուած. բախտ հեթանոսական. ինքնեղն գոլ.
Ոմանք (համարեցան) զբախտն եւ զինքնեղութիւնն արդարեւ ինքեամբ, եւ որպէս դիպեցաւ ստեղծեալ իմաստք. (Ածաբ. աղք.։)
absolute, sovereign, independent, free, uncontrolled;
despotic
Որ ստեղծ ի սկզբանն զմարդն ազատ եթող եւ ինքնինիշխան. (Ածաբ. աղք.։)
Ստեղծ զմարդն ... մտաւոր, ինքնինիշխան, ինքնինատէր. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Աստուած ազատ արար զմեզ եւ ինքնիշխանս. (Շ. ընդհ.։)
Ինքնիշխան յօժարութեամբն զառաջնորդոյ զիշխանականին ամենեցուն ունէր զնմանութիւն. (Նիւս. կուս.։)
absolute power, independence, freedom, despotism.
Ինքնիշխանութեանն կառօք՝ իբր ի տեսարանի ումեք՝ ի սոսա նահատակել հանդիսասցուք. (Յհ. իմ. ատ.։)
անուն ինչ աստուծոց կամ դիւաց կամ ինքնօրէն մոլորութեանն. (Առ որս.։)
Հանդերձեաց զօրեղ ցութեամբ զարարածոց իւրոց փրկութիւն։ Ամենակալ ինքնիշխանութիւն բոլոր էականութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ՟Է։)
selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.
Անքնին, անհաս, երրեակ ինքնութեանդ. (Պտրգ.։)
Չերրեակ ինքնութեանն միութիւն ըստ անբաժան սուրբ երրորդութեանն. (Փարպ.։)
ո՛չ եթէ ինքն որդին հայր է, այլ՝ ինքն որդի հօր ասի. ահա մի բնութիւն երեւեցան երկու անձինք կատարեալք. եւ մի էութիւն, երկու ինքնութիւնք. (Աթ. առ եպիկտ.։)
Քեզ օրհնութիւն (քրիստոս), ծնունդ ծածկեալ ինքնութեան (հօր)։ Վասն ինքնութեան հօր յայտ արար, եթէ առ ամենայն, եւ յամենեսին է նա. (Եփր. համաբ.։)
Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)
Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)
Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գոյութիւն եւ գոյացութիւն եղանակաց. անձն. ենթադրեալն. բուն իրն. ինքն.
self-taught;
self-educated.
cf. ԻՄՔՆՈՒՍՈՒՄՆ. ԾՆունդ լինելութեան լաւագոյն բնութեամբ ինքնուս ելոյն. (Փիլ. ՟Դ. 12։)
cf. Ինքնուս.
ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.
ԻՆՔՆՕՐԷՆ. Ինքնակամ. անձնամբ յանձնէ օրինադրեալ կամ հնարեալ. ինքնագլուխ, եւ ինքնահաճ. կամակար.
ինօնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհ.։)
Ընդ ծով արկեալ պատրաստաբար ջոկս ջոկս չորքոտանեաց եւ թռչնոց զոմանս ինքնօրէն (կամ ինքօրէն) ընդանիս, զոմանս վայրենիս. (Մաշկ.։)
mule.
ἠμίονος mulus. կիսէշ. ջորի. ծնունդ ի խառնից իշոյ եւ ձիոյ.
Ոմն ձի ընդ ումեմն իշոյ եկեալ ի միաբանութիւն յիշակիսոյն ծնունդ. (Անյաղթ պորփ.։)
Զիշակէս հնարեցան մարդիկ՝ արտաքոյ բնութեանն ստեղծուածս. (Սանահն.։)