knowing the thoughts of the heart.
Ասէր մեզ, թէ թագաւորելոց եմ, զայն որում ամենայն սրտատեսքն ըղձան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
compassion, pity;
distress, anguish, grief;
heart-burn;
սրտացաւութեամբ, compassionately, pitifully.
cf. Սրտապնդեմ;
to affect, to touch.
Սրտացուցեր. զնշանակն այսպիսի իմն լինել կարծեմ, իբրեւ հոգիացուցեր. որպէս թէ ասիցէն ցնա, թէ սիրտ ի մեզ եդիր. (Նիւս. երգ.։)
Սրտացուցեր. թէ ոգի ետուր մեզ, եւ սիրտ՝ տեսանել զոր ոչն գիտէաք. (Նար. երգ.։)
cincture, apron, linen girdle;
dressing-gown.
to put on an apron, to gird oneself with a cloth;
to put on, or to wear a dressing-gown;
քուրձս —, to clothe oneself in sack-cloth or hair-cloth.
cf. Սփոփանք.
Մարդկան խօսի շինութիւն եւ մխիթարութիւն եւ սփոփութիւն։ Եթէ մխիթարութիւն իցէ ի քրիստոս, եթէ սփոփութիւն սիրոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 3։ Փիլիպ. ՟Բ. 1։ Հոգւովդ քո՝ բարութիւն, եւ օծմամբ իւղոյ քո՝ սփոփութիւն. Նար. ՟Թ։)
to spread, to disseminate, to disperse, to scatter, to strew, to sow, to propagate, to diffuse;
to pour out or forth, to open;
սփռել ծաղիկս, to strew with flowers.
Եթէ սփռեսցի ընդ մորթն, պղծեսցէ զնոսա քահանայն։ Սփռելով սփռեալ իցէ արածն ընդ մորթն։ Սփռեալ իցէ արած տանն ընդ որմս տանն. եւ այլն։
cf. Սքանչացումն.
Գեղեցկութիւն վարուց ձերոց արժանաւորեցաւ ամենայն սքանչանաց։ Զարմանս առնեն սք, անչանս համարին։ Սքանչանք՝ սկիզբն են իմաստասիրութեան. վասն զի թէ ոչ սքանչանայ ոք, եւ ոչ ի խնդիր անկանի, եւ ոչ իմաստասիրէ. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։ Ոսկ. եփես.։ Անյաղթ պորփ.։)
astonishing, surprising;
of an admirable form or aspect.
Եւ միւս ոմն ե՛ւս սքանչելակերպ՝ թէ տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ։ Եզեկիէլ յորժամ սքանչելակերպ զյարութիւնագործ տեսիլն պատմէ. (Ագաթ.։)
cf. Սքանչելագործ.
Ո՛վ տէր սքանչելարար եւ փրկագործ։ Իսկ եթէ սքանչելի է, թողցուք զբան սքանչելարարին՝ տեառնն։ Գովեսցէ զսքանչելարար տէրն։ Թողին զսքանչելարարն աստուած. (Զքր. կթ.։ Ճ. ՟Գ. Ը։ Գէ. ես.։)
monk's dress, monkish habit;
cf. Ձեւ;
— առնուլ, to become friar, to turn monk;
(կուսանաց) to take the veil;
թողուլ զ—, to throw off the cowl;
ոչ եթէ — ինչ առնէ կրօնաւոր, it is not the cowl that makes the friar.
the ceremony of giving or taking the habit or the veil.
Իսկ սքեմարկէքն՝ թէոդորոսի եպիսկոպոսի է արարեալ սիդարէ պամփիլացւոց քաղաքին. (Ոսկիփոր։)
cf. Սքեմ առնում.
Եթէ կրօնաւորութեամբ սքեմաւորեցայց (կամ սքեմեցայց), նոյն պատիւ եւ փառք մնան ինձ. (Վրք հց. ձ։)
cf. Սքեմառութիւն.
Եթէ պա՞րտ է եպիսկոպոսի կրօնաւորիլ սքեմաւորութեամբ. ոչ է պարտ. (Կանոն։)
cf. Սքօղարկեմ.
Անօրէնքն հրամայեցին հոլանի առնել զնա. քանզի սքողեալ էր։ Զի եթէ ոչ սքողեսցի կին, փոքրեսցէ զհերս իւր. ապա թէ անպատեհ է կնոջ փոքրել կամ գերծուլ, սքողեսցի. (Դան. ԺԳ. 32։ Ա. կոր. ԺԱ. 6։)
cf. Սքօղարկեմ.
Անօրէնքն հրամայեցին հոլանի առնել զնա. քանզի սքողեալ էր։ Զի եթէ ոչ սքողեսցի կին, փոքրեսցէ զհերս իւր. ապա թէ անպատեհ է կնոջ փոքրել կամ գերծուլ, սքողեսցի. (Դան. ԺԳ. 32։ Ա. կոր. ԺԱ. 6։)
the thirtieth letter of the alphabet, and the twenty fourth of the consonants;
three thousand, three thousandth.
Բաղաձայնն տառիս Ւ, որպէս թաւ ու, անուանեալ Վեւ, կամ վէվ. որպէս եւ յարաբ. եւ յեբր. վաւ կամ վավ երբեմն է բաղաձայն վ. եւ երբեմն ձայնաւոր՝ ու, իւ, օ. հանգէտ իփսիլօն Ψ տառի յունաց, որ վարի որպէս իւ, ի, եւ ւ վ։ Թո՛ղ զի վի՛դա տառ նոցա ունի զտեղի մերոյս վ, եւ ւ տառից, ուստի ի Քեր. թրակ. ի բաց ձգի տառն մեր վ. որպէս թէ շատ իցեն ւ, եւ պ ըստ յն. իսկ լատինք զմի եւ զնոյն տառ u, v, ՌՌՌՌ ու կամ վու ՝ վարեն որպէս ու, ւ, վ։
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
Եթէ ջե՞րմ է լանջքն կամ հով, եթէ սիրտն վազէ՞. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Երկիւղ.
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Երկեցուցանեմ.
Տեսցուք, եթէ ահ նորա ո՛չ վախեցուսցէ զքեզ. (Վանակ. յոբ.։)
end, term;
end, scope, object;
issue, event, end, result;
accomplishment, finishing, conclusion, close;
end, extremity;
end, demise, decease, death, exit;
ցմեծ —, long time, a long while;
—, ի —ի, in fine, finally, at last, at length, after all, in the last place;
ց-, to the end;
ի — ամին, at the year's end;
ի —ի աւուրց, in the future;
ի — աւուրցս այսոցիկ, in these latter times;
— բանիս, in a word;
the pith of my argument;
— եհաս նմա, he died;
ընկալաւ զարժանահասն —, he died as he merited;
ի — կենաց իւրոց, in his last days, towards the close of his life;
մերձ ի — լինել, to be at one's final agony;
— առնուլ, to draw to a close or end, to cease, to end, to expire;
— առնել, to make an end of, to put an end or term to, to come to a conclusion, to decide, to end;
առնել զոք ի —, to send to perdition, to put to death;
— դնել, to bring to a close, to conclude, to terminate, to finish, to end.
ՎԱԽՃԱՆ τέλος finis ἕκβασις exitus, eventus συντέλεια consummatio, perfectio περασμός terminatio ἕσχατον extremum. (գրի եւ ՎԱՂՃԱՆ, ՎԱՂՋԱՆ. որպէս թէ վաղ ծանուցեալ, կանխաւ գիտեալ). Ելք իրաց եւ կենաց. վերջ. կատարած. աւարտ. զրաւ. եզր. նպատակ. լրումն. կատարումն. մահ. սպառումն. ... (լծ. յն. դէ՛լօս).
Մինչեւ ցվախճան մեծ՝ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս. (Կիւրղ. թագ.։)
sooner;
prior, before;
քան զբանն — եղեւ գործն, no sooner said than done.
Յառաջեաց ընթացաւ վաղագոյն քան զՊետրոս։ Վաղագոյն պատսպարեցայց ձեզ։ Եթէ վաղագոյն գայցէ. (Յհ. ՟Ի. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 19. 23։)
plu-perfect tense.
Վաղակատարականին, կոփեցիլ։ Յարակայի եւ վաղակատարի եղական, թէ կոփեցի. (Հին քեր.։)
ancient, old, antiquated.
Ասէին՝ թէ այրս այս վաղեմի գանձ է գտեալ։ Ի վաղեմի եւ ի կռապաշտ թագաւորաց. (Հ. հոկտ. ՟Ի՟Դ.։)
tomorrow, next day, the following day;
—, ի —, ի — անդր, the morrow, the day after, on the morrow, tomorrow;
ի — անդր յետ մահու նորա, the day after his death;
վասն երկիւղի վաղուեանն, for fear of the future;
զկնի վաղուին, after tomorrow;
ի միւս —ն, ի միւսում —, the day after tomorrow;
վաղուենէ ի — առնել, to put off from day to day.
ՎԱՂԻՒ. ՎԱՂԻՒՆ. Ի ՎԱՂԻՒՆ. ԱՌ ՎԱՂԻՒ. Ի ՎԱՂԻՒ ԱՆԴՐ. αὕριον, εἱς αὕριον, ἑπὶ τὴν αὕριον, ἑπὶ τῇ αὕριον cras, crastino die μετὰ τὴν αὕριον postridie. Ի վաղուի. ի յաջորդ աւուր. այգուց. վաղը, էգուց. եարըն, էրթէսի կիւն.
morning;
—, ի —, in the morning, early.
Գրեթէ յորմէ հետէ յաղագս օրինացն սկսաք ասել ի վաղորդայնէ՝ միջորեայ իսկ եղեւ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Պոռնկանոց.
Ասէին՝ եթէ եդիտ պոռնկատունս եւ եմուտ յարբեցութիւն։ Կամ զոհել, կամ երթալ ի պոռնկատունն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Թ.։ եւ Հ=Յ. յուլ. ՟Թ.։)
bull, pope's letter.
Եթէ ոչ ունիցի պուլ եւ գիր առաքելական, մի՛ ընկալցին զնա. (Մարթին.։)
eye, bud, germ, shoot.
Ասացին ոմանք, թէ լաւ հօտելն՝ յետ կթելոյն է ... զի շուտ հանէ զպպլուկն, եւ ի պատահարաց ամբողջ մնոց. (Վստկ.։)
prester, hot and scorching wind, typhoon.
Պռեստեր, որ կիզիչ ասի, հողմ է շարամանեալ ընդ ամպոյ խոնաւի եւ թանձրագունի՝ ի ձեռն ինքեան պատառեալ զշարունակ ծալումնս ամպոյն՝ խոշիւն շաչիւն եւ թնդիւն առնելով ... Ապա թէ թերաբորբոք իցէ հրութիւնն առ ի յոչ ուժգին հարկանել ամպոցն՝ պրեստեր կոչի, որ ասի կիզիչ. (Արիստ. աշխ.։)
primicerius, dean.
ՊՌԻՄԻԿՈՒՌ կամ ՊՌԻՄԻԿԵՌ, կամ ՊՌԻՄԻԿԻՒՌՈՍ. Բառ լտ. եւ յն. primicerius πρωτοκήριος . որպէս թէ նախամոմ, նախակեռոն. Անուն նախագահութեան ի մէջ աւագ որերոյ, որպէս նախկին նշանակեալն ի ցուցակի. կամ առաջին ատենադպիր։ ՃՃ. եւ Հ. վրք. սարգսի եւ բագոսի.։
Doctor, Master.
Բառ յն. ի յետին դարս. πρωτοφροντίστης . որպէս թէ Առաջին խոհական խնամակալ, եւ վարժապետ, վարդապէտ, ուսումնասէր. իմաստասէր, եւ ճգնաւոր։ Զայս անուն սեպհականեաց անձին ստեփանոս ուռպելեան. Որպէս տեսանել ի գրուածս նորա. Գտանի գրեալ եւ այսպէս.
portioned, endowed.
Այսպէս եւ քորքն ժառանգեն զիւրեանց հայրն՝ թէ ոչ են պռուգած. (Մխ. դտ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
Վասն զի պսակ փեսային է խաչն եւ չարչարանքն, ապա յայտ է թէ խաչիւն պսակեաց քրիստոս զեկեղեցի եւ չարչարանօք. (Գէ. ես.։)
Եթէ ոք գաղտ պսակ դնիցէ, պսակադիրն լուծցի. (Կանոն.։)
crowning;
marrying.
Եթէ ոք գաղտ պսակ դնիցէ, պսակադիրն լուծցի. (Կանոն.։)
adorned with a crown, crowned.
Պսակազարդ սուրբ զինուորին՝ թէոդորոս մեծ նահատակին. (Գանձ.։)
bearing a crown, crowned.
place where prizes are kept and distributed.
crowned;
laureate;
prince, king.
Ընդ ո՛ չար ինչ անցանէ, եւ համբերել մարթէ, այն ինքն է պսակաւոր ճեմել (յն. պսակիլ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
to crown, to wreath;
to reward, to recompense;
to give the nuptial blessing, to marry;
to crown, to achieve, to accomplish.
Ոչ պսակի, եթէ ոչ ըստ օրինին մարտիցէ. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 5։)
Զարդ փառաց մեծութեան (է մեղայն), որով նոյն ինքն աստուածութիւնն պսակեալ փառաւորի ։ Ոչ եթէ զփրկեալսն նւաստացուցանեմ, այլ զփրկողին անուն պսակեմ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Հ։)
cf. Պտկիմ.
bearing or producing fruit, fructiferous;
productive, fruitful, fructuous, fertile;
offering;
— ծառ, fruit-tree.
Ծառ կամ փայտ պտղաբեր։ Որթ պտղաբեր։ Երկիր պտղաբեր։ Ծառք պտղաբերք։ Զամենայն ծառս պտղաբերս։ Զփայտ՝ զոր դիտիցես, թէ չիցէ պտղաբեր, զայն հատցես։ Տալ յերկնից ձեզ անձրեւս, եւ ժամանակս պտղաբերս.եւ այլն։
cf. Պտղաբերութիւն.
թէ ի բաց հանցես յաստուծոյ զգոլն հայր, ի բաց բառնաս յաստուծայնոյն բնութէան զպտղածնութիւնն ... Արդ ճանաչումն կատարելութեան նորա է պտղածնութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
of fruit.
Սեղանն (եղիսէի) ոչ եթէ լոկ առանց հացի, այլ պտղական կերակրով. (Ոսկ. հերոդ.։) (գրեալ էր՝ պտղական)։
fruitless, unfruitful, sterile, barren.
Ոստաքանց եղէ ես որպէս զարմաւենի, պտղակորոյս որպէս ձիթէնի. (Շար.։)
cf. Պտղալի.
fertility, abundance.
Յապականեալս ի հունձս եւ ի կալս, թէ եւ գտանի ուրեք պտղեղութիւն. (Յհ. կթ.։)
button, bud, eye;
nipple;
cf. Պուտուկ;
պտկունք կովու, ոչխարի, udder, dug, teat.
Կթեա՛ կաթն, եւ եղիցի իւղ. ապա թէ կարի ճմլեսցես զպտկունսն, ելանէ արիւն. (Առակ. լ. 33.)
like a vortex, whirling, eddying.
Ըստ նմանութեան փոշւոյ պտուտաբար ցնդեալ՝ ի բաց զմեզ տարադրեաց ի մեր բնակութէան. (Յհ. կթ.։)