cf. Մատենագրեմ.
ՄԱՏԵՆԱՒՈՐԵԼ. cf. ՄԱՏԵՆԱԳՐԵՄ. (որպէս թէ մատամբ գրել)
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
Ու նուագք ինչ եւ մատնն չընտրիցի։ Եթէ նուագն եւ մատնն ընտրիցի. (Ոսկ. կողոս. յն. անյօդական. եւ յօդական։)
Միթէ զիւրովի՞ն երթիցէ. մի՛ արդեօք ինքն իսկ մատն անձին իւրոյ գործիցէ. (Նանայ.։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնացոյց առնելոյ է։ Մատնացոյց առնէ զիւրսն խնդութեամբ էմմանուէլն, թէ ահա ես եւ մանկունք իմ. (Գէ. ես.։)
Մատնացոյց առնէ, թէ այդ է ուղին. (Տօնակ.։)
fingering, playing on, touching.
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
traitor;
felon, scoundrel.
Տեսանե՞ս, թէ ո՛րքան սիրով գայ զմատնըչաւն. (Բրսղ. մրկ.։)
treachery.
Ոչինչ է երկիւղ, եթէ ոչ մատնութիւն մտացն օգնականութեան։ Էր զի ոգւոցն մատնութեամբք լքանէին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 11. 14։)
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
Թշնամին եթէ ոչ մատուցանի յանձն, ոչ կարէ մտանել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
to be or become cupbearer, to present drinks, to fill the glasses, to pour out wine;
to administer, to distribute, to dispense.
Ոչ ասաց, թէ մատռուակեցէք կոչեցելոցս, այլ ասէ, բերէ՛ք տաճարապետին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Medo-Persian.
prophecy;
the book of the prophets.
Ի լսել զմարգարէութիւն ազարիայ մարգարէի։ Ահա գրեալ է ի մարգարէութիւնն եսայեայ։ Զմարգարէութիւնս մի՛ արհամարհէք։ Ամենայն մարգարէութիւն իւրոց գրոց լուծումն ոչ ունի։ Քանզի ոչ եթէ ըստ կամաց մարդկան տուաւ մարգարէութիւն երբէք, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ.եւ այլն։
man;
mortal;
the human race;
կին —, woman;
որդի —ոյ, the Son of Man;
— եւ աստուած, Man-God;
բարի —, worthy or honest man, man of worth;
գեղեցիկ —, handsome man;
բարեսիրտ —, man of feeling, generous-hearted man;
—ն անօրէնութեան, antichrist;
յարգէ —, man of straw;
a scare-crow;
— ի —ոյ, from one man to another;
ամենայն —, every man;
արժանի —ոյ, manly;
անարժան —ոյ, unmanly;
ի բաց մերկանալ զ—ն հին, to put off the old man;
— առ — կուտակիլ, to crowd or rush together, to press, to throng;
արար աստուած զ—ն ի պատկեր իւր, God made man after his image;
ի բարեբաստութիւն —ոյս, for the happiness of mankind;
cf. Այր, cf. Մարդիկ.
մանաւանդ յոքն. ՄԱՐԴԻԿ, դկան, կամբ կամ կաւ կամ կամբք - ἅνθρωπος homo. Բանական կենդանի. ադամ նախահայր, եւ ամենայն ծնունդք նորա. ատամ, ատէմ. (իսկ պ. մէրտ, մէրտիւմ, այր մարդ, կամ այր քաջ. մարդիկ. եւ սանս. մառթէա մահկանացու, եւ մարդ. եւ լտ. մա՛ռիդուս է այր կնոջ. քանզի եւ մարդ՝ առաւել զարանց ասի)
Յաստուծոյ երկի՛ր, եւ մի՛ ի մարդկանէ. եթէ ի մարդկանէ երկնչիցիս, ե՛ւ ի նմանէ իսկ ծաղր կայցես. եւ եթէ յաստուծոյ, ե՛ւ ի մարդկանէ մեծարոյ լինիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 29։)
Թողուլ մեզ զայդպիսի կին ... եթէ ոչ առցուք զմարդդ ... գուցէ ծաղր ինչ առնիցէ զմեզ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Զթէանովն կին մարդ զաշակերտ պիւթագորայի հարցեալ, թէ յետ քանի՞ աւուր մերձաւորութեան ի կին մյ՝ արժան իցէ յարքունիս (կամ ի տաճարն) մտանել, եւ նա ասէ. յիւրմէն՝ նոյն օրին. յօտարին՝ ո՛չ բնաւ. (Պիտառ.։)
man-stealer.
Եթէ ըմբռնեսցի այր ոք մարդագող (այսինքն գողացող զմարդ ոք) յեղբարց իւրոց յորդւոցն իսրայէլի. (Օր. ՟Ի՟Դ. 7։)
nestorianism.
Զնոցա անհանճար բանիցն զթերակատար խոստովանութիւնն, մանաւանդ եթէ զմարդադաւանութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
human, having a human form or figure;
after the men's manner;
anthropomorphite.
Կամի՞ս գիտել, թէ ո՛յք են մարդակերպ սեաւքն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
insinuating, fawning, flattering, striving for favour, servile.
Զի՞նչ է մարդահաճոյն. մարդահաճոյ՝ որ առ կամս ուրուք մարդոյ զհաճոյս նորա արասցէ, թէպէտեւ անարգանաց արժանի լեալն։ Որ ի՛ւր հաճոյ է, մարդահաճոյ է. քանզի եւ ինքն մարդ՝ իւրաքանչիւր ոք. (Բրս. հց.։)
cf. Մարդակերպ.
Ոմանք զաստուած մարդաձեւ եւե մարդակերպ ասէին։ Նոցա թուեցաւ, թէ մարդակերպ եւ մարդաձեւ ասաց գոլ զաստուած. (Վրք. ոսկ.։)
anthropolatra;
flatterer, fawner, adulator.
Եթէ մարդ գոլ ասեն ըստ մեզ սոսկ, մարդապաշտ են երկրպագուք նորա։ Զձեզ յիրաւ է մարդապաշտս կոչել։ Մարդապաշտ հայհոյութիւն նեստորի. (Պրպմ.։ Դամասկ.։ ՃՃ.։ Մխ. ապար.։)
anthropolatry;
fulsome flattery, adulation.
Ապա եթէ փոխեցին առաքեալքն զաւետարան նորա, եւ սուտ գրեցին, ուրեմն մարդապաշտութիւն ուսուցին. (Մագ. ՟Ե։)
biting man.
philanthropy, humanity, kindness, benignity, affability, benevolence, courteousness;
condescension;
welcome;
մարդասիրութեամբ, cf. Մարդասիրապէս.
Ապա թէ ասիցես, մեղաւոր եմ, միթէ սակա՞ւ իցէ աստուծոյ մարդասիրութիւնն. կամ քո չարիքն աստուծոյ մարդասիրութեանն յաղթե՞լ կարիցեն. (Գէ. ես.։)
meet for or worthy of man.
Յորժամ կամէր, եւ ոչ եթէ ի հարկէ ինչ՝ կրէր զմարդավայելուչսն. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Մարդածախ;
civil, polite, urbane, courteous, complaisant, obliging, genteel, kind, affable.
Ոչ տրտնջեաց նա որպէս եւ այլքն, թէ երկիր մարդավար է բնակչաց իւրոց. (Եփր. յես.։)
cf. Մարդացի.
Եղեւ՝ որպէս նման է, ոչ եւս մարմին բանն ըստ գրոց, այլ մարդաքաղաքացի յաւէտ. եւ պարտ էր ասել զնա մարդացի, քան թէ մարդ անուանել զնա. (Պրպմ.։)
incarnation;
our Lord's human nature;
creation, gene ration or genealogy of mankind.
Արդարեւ մե՛ծ է խորհուրդ մարդեղութեանն քրիստոս, եւ ի վեր քան զլոյս. զի ո՞ ոք ակնունէր՝ թէ աստուած վասն մարդկան մա՛րդ լինի. (Գէ. ես.։)
cf. Մարդկօրէն.
Ամենայնիւ բարգաւաճեցաւ (յակ. մծբ) տիրապէս քան թէ մարդկաբար. այսինքն աստուծով, քան մարդկային կարողութեամբ. (Նար. մծբ.։)
humanity, human nature;
humanity, mankind;
multitude, many people.
Որքան ինչ ասէ գիր, թէ ա՛ռ որդի, վասն մարդկութեան նորա ասէ, ո՛չ վասն աստուածութեանն։ Զմարդկութիւն նորա արար աստուածութիւն նորա տէր եւ օծեալ. (Աթ. ՟Ա։)
human;
humanly, as a man, according to human nature.
confine or frontier of a state, march, border;
province, district;
— դնել, to reduce to a province.
Իբր թէ յայնմ մարզէ գոլ նոցա պատշաճ զգործ իրին վճարել։ Ըստ այնմ մարզէ հերայ եւ զարաւանդայ։ Ձայն գուժի աղմկի ընդ առաջ եղեւ նման ի նմին իսկ յայնմ մարզէ. (Յհ. կթ.։)
to instruct in athletic exercises;
to inure to war;
to exercise, to instruct, to initiate, to teach, to discipline, to form, to train, to civilize, to soften manners.
Ձեռնածութիւն առնեն մանկանց տղայոց, այլեւ թքով բերանոյ իւրեանց ձեռամբ մարձեն զայնոսիկ, որպէս թէ առ ի պահել ի նախանձաւորութենէ. (Կանոն.։)
instructor, teacher, one who disciplines, inures or trains to war.
Մարզիչք մարդկան, բովք ընտրութեան, հալոցք հոգւոց։ Կոչի բուրհալք, իբր թէ հալք եւ մարզիչք՝ ըստ մեր դիտմանց՝ բազում գոյութեանց պատուական նիւթոց. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
means;
possible;
— է, it is possible, it may he so;
it is fitting or proper.
Չէ՛ մարթ այդմ լինել։ Միթէ մարթ ի՞նչ իցէ մանկանց առագաստի սուգ առնուլ։ Ոչ է մարթ մարգարէի կորնչել արտաքոյ քան զերուսաղէմ։ Իսկ ի նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Եթէ հաւատաս բոլորով սրտիւ քով, մա՛րթ է։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
possible;
contingent;
proper, fitting.
Եթէ մարթելի իցէ ասել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to find means, to invent, to contrive, to find out.
Որով մարթ եմք (կամ իցեմք) իմանալ՝ եթէ յետին ժամանակ է. (՟Ա. Յհ. ՟Բ. 18։)
Երանի՛ է ձեզ, թէ մարթիցէք աղաչել զերեսս տեառն. (Ագաթ.։)
Որ ի չգոյէ անտի զգոյ ստեղծանել մարթաց, արդ զանկեալն յարուցանել ո՞չ մարթասցէ։ Ոչ եթէ որչափ եւ կամեցաւ, այլ որչափ մեք ընդունել մարթացաք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Գողանալ զգիտէ, երդնուլ չմարթէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Անկանել ոչ մարթէին։ Չմարթէ՞ր իմանալ։ Մարթիցեն յաղթել. (Եզնիկ.։)
Ի նոցանէն մարթէք դուք շահել։ Մարթեմք տեսանել. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 36։ ՟Դ. 3։)
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
Նմա եւ բարի իսկ ոչ մարթի ասել. նմա եւ անեղծ աստուած չմարթի ասել (այսինքն ասիլ)։ Եթէ նմա ոչ մարթի գալ, յղեա՛ զդա առ նա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Չմարթի այլազգ հասանել փառաց, եթէ ոչ փախչելովն ի փառաց. (Ոսկ. փիլիպ.։)
to cause to itch, to tickle, to titillate;
to irritate, to exasperate;
to tickle, to please, to gratify.
Ոչ եթէ այս միայն էր, որ մարմաջեցուցանէր զնոսա (տպ. մարմանջեցուցանէր)։ Ոչ կամէր յաճախապէս մարմաջեցուցանել զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 3։)
incorporation, embodiment.
Եւ թէ պիտոյ է՝ ասէ, աստուածաբանիցն բնաւ ի մարմնագործութիւն գալ անմարմնոցն. (Դիոն. երկն.։)
impudic, sensual, libidinous;
impotent, frigid, incapable of procreation.
pleasing or grateful to the senses.
hiding, covering the corpse (tomb), or the body (hair).
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
Ի սուրբ կուսէն զծնունդն կրեաց մարմնական։ Փրկեաց մարմնականօքն զմարմնականսս։ Եթէ անմարմնապէս զմարմնականսն կարելի էր կրել քրիստոսի, ընդէ՞ր եւ մարմին զգեցաւ ի կուսէն։ Քրիստոս աստուած մեր, քրիստոս՝ ըստ մարմնական տնօրէնութեանն, որով փրկեցաք, եւ աստուած՝ ըստ արարչական տէրութեանն. (Պրպմ. ՟Է։ Թէոդոր. մայրագ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
of the same nature;
consanguineous;
fellow-man.
Եթէ ի վերայ թռչնոց ասաց քեզ ողորմել, առ մարմնակիցսն քանի՞ եւս առաւել. (Եփր. օրին.։)
worshipper of the flesh;
sensualist;
Apollinarian.
Դու յաաղգս այդորիկ անպատուես զիմ իմաստս՝ ո՛վ մարմնապաշտդ, եթէ ես մարմնապաշտ. (Առ որս. ՟Թ։)
fond of carnal pleasures, sensual, carnal, voluptuous, mundane.
Վասն լինլոյ դոցա մարմին, այսինքն մարմնասէրք, եւ ոչ հոգիասէրք։ Մարմնասէր իշխանաց։ Դնէ վիճմամբ ի դիմաց մարմնասիրաց, թէ ոչ գոյ շահ յառաքինութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։ Ասող. ՟Բ. 2։ Նախ. ժող.։)
self-murderer, suicide.
Մարմնասպան լինելով յաւէտ՝ քան թէ ախտասպան. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Մսավաճառ.
Իբրեւ մարմնավաճառք ի սպանդանոցի նստելով. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
despising carnal pleasures.
cf. Մարմնաւորական.
Եթէ հոգեւորացն նոցա հաղորդ եղեն հեթանոսք, պարտին եւ մարմնաւորացն կցորդ լինել։ Զէն զինուորութեան մերոյ ոչ է մարմնաւոր։ Ցանկութիւն մարմնաւոր.եւ այլն։
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
Պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւնն եթէովպացւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)