dauntless, fearless, courageous, valiant, intrepid.
Քաջասիրտ. արի. անվեհեր. սիրտը ամուր, սրտոտ.
Իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն՝ համարձակախօսի (առաջի) այնքանւոյ թագաւորի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
• , ի հլ. «հաստատ խօսք, հաստատ առաջադրութիւն, դաշն, իրար մէջ կապուած պայման» ՍԳր. Եփր. համաբ. 187. «վանք. 38-488
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-
• թալ» արմատից՝ d աճականով։ Այ-պէսով հայերէնը բոլորովին հեռանում է սրանցից)։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. ուխտ, Ջղ. գուխտ, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ուխդ, Ակն. յգ. ըխդիւնաք, Սչ. ուխդ՝, Ռ. ուխթ, Ասլ. իւխդ, իւխ*, Գոր. Ղրբ. օխտ։-Նոր բառեր են ուխտական, ուխտամասիկ, ուխտատեղ, ուխտունաք, ուխտանալ։-Թոռ. քախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ուխտ «մի տեսակ հաց»։
Ընկալցի զուխտս եւ զխնդրուածս սրտից մերոց. (Ժմ.։)
(լծ. այլազգ՛՛. ագթ. ահթ. ուհտէ. ուհտէն, վատ, վասիէթ. յն. էւխի՛ . որ եւ աղօթք. լտ. բա՛քդում ). Խոստումն հաստատուն. խօսք հաւատարիմ իբր երգմամբ չափ. առաջադրութիւն. դաշն. եւ Տենչ եւ փափաք սրտի. աղերս եւ պաղատանք ի սրտէ. եւ Իրն ուխտեալ, նուէր.
ՈՒԽՏ աստուծոյ առ մարդիկ. որ եւ ԿՏԱԿ. Կտակարան՝ հին եւ նոր. διαθήκη foedus, (-deris), testamentum.
Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Այս է նշանակ ուխտին։ Յիշել զուխտն։ Եդ տէր ուխտ ընդ աբրամու, եւ ասէ, զաւակի քում տաց զերկիրդ զայդ։ Տապանակ ուխտին։ Ուխտեցից ուխտ նոր։ Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի։ Նոր ուխտ.եւ այլն։
ՈՒԽՏ մարդոյ առ աստուած. εὑχή votum, oratio, preces ὐπόσχεσις promissio.
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Օծեր ինձ զարձանն, եւ եդիր ուխտս։ Յուխտ քո։ Ընծայից եւ ուխտից ձերոց։ Մեծ ինչ ուխտս ուխտեսցէ սրբել զսրբութիւն տեառն։ Զամենայն աւուրս ուխտին իւրոյ սուրբ կացցէ տեառն։ Զուխտս իմ կատարեցից։ Ուխտս դի՛ք, եւ կատարեցէ՛ք։ Կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո։ Տաց քեզ զուխտս իմ, զոր խոստացան քեզ շրթունք իմ։ Ուխտք (կամ աղօթք) ուղղոց ընդունելի են նմա։ Զի՛ ո՛րդեակ ուխտից (այսինքն աղօթից) իմոց։ Ուխտիւք խնդրէի.եւ այլն։
Ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց։ Անձանձրոյթ խնդրել ուխտիւք, զի համբերել կարասցեն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
ՈՒԽՏ մարդոյ ընդ մարդոյ. Դաշն. συνθήκη, διάσταλσις pactum, foedus. եւ բայիւ συντίθημι compono, constituo, paciscor, pango, spondeo. տե՛ս եւ ԿՌԵԼ.
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
ՈՒԽՏ եկեղեցւոյ. Միաբանութիւն քրիստոսական ժողովոյ. մանաւանդ Ժողով ժառանգաւորաց, կամ վիճակաւորաց, գղերք. κλῆρος clerus եւ այլն.
Պարսպեալ պահեա՛ զուխտս հաւատացելոց։ Էին նոքա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան։ Իմացուցանէր վասն ուխտին քրիստոնէութեան. (Շար.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Վասն սուրբ տեղւոյս շինութեան, եւ բարեկարգութեան ուխտիս։ Ուխտս ասէ, որ ըստ քահանայականին վիճակեալ են։ Ուխտ ասելով եկեղեցւոյ, զի ամենեքին նուիրեալ են ի սպասաւորութիւն եւ ի կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Եպիսկոպոսն ասէ ցժողովուրդն, եւ ցուխտն։ Էառ ընդ իւր զուխտ եկեղեցւոյն։ Ուխտի մանկունք. (Սոկր. ՟Է. 20։ ՃՃ. եւ այլն։)
ՈՒԽՏ. որպէս Վանք, եւ սուրբ տեղիք.
Կրօնաւոր՝ որ առեալ է զկրօնս սրբութեան, եւ տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ, արգելեալ լիցի. (Կանոն.։)
Չէ՛ պարտ կրօնաւորին յուխտ կանանց մտանել. (Շ. ընդհանր.։)
Ի տես հիւանդաց կամ յուխտի տեղիս երթային. (Լաստ. ՟Բ։)
pilgrim.
pilgrimage.
making a vow;
being under a vow, Nazarean;
allied, confederated;
— լինել, to make a vow;
to conclude a treaty.
Դաշնաւոր. ուխտակից.
Հայոց գունդն ուխտադիր էր ընդ թագաւորին վրաց. (Փարպ.։)
Այսպիսի շնորհաց արժանի եղեւ ուխտադիր եղբայրն իւր (ընդ որում ուխտ եդեալ էր հաւասար ճգնիլ). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
ՈՒԽՏԱԴԻՐ. Որ ուխտէ ինչ աստուծոյ. եբր. նատար. նիսա. կամ Աղօթական. եւ Տենչօղ, փափաքօղ.
Մինչեւ ուխտադիր լեալ իցէ (քո), պատրաստեա՛ զանձն քո. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Առ քեզ ելցեն, եւ ի քեզ ուխտադիր լիցին. (զի ի քեզ աստուած գոյ. Ես. ՟Խ՟Բ. 14։)
Եւ յերկիրս՝ յոր ուխտադիր լինիցին ոգւովք իւրեանց դառնալ այսրէն, մի դարձցին. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 27։)
Ուխտադիր են յաճախ տեսանել զձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ՈՒԽՏԱԴԻՐ. Նուիրական՝ ուխտաւոր աստուծոյ, նազովրեցի. եբր. նէզէր, կամ նէծէր.
Փոքրել զգլուխ ի կենքրեայ. քանզի ուխտադիր էր։ Են ի մեզ արք չորք ուխտադիրք յանձինս իւրեանց. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Ի՟Ա. 23։)
Նազարացւոցն, որ ուխտադիրքն թարգմանին. (Ոսկ. եբր. ըստ հյ։)
to form an alliance or confederacy, to league.
Ուխտադիր լինել. ուխտ դնել. դաշնաւորիլ. ուխտել.
Դեսպան արձակեցին ի պարսս, եւ նամակօք ուխտադրեցին ընդ նոսա. (Փարպ.։)
making a vow;
concluding a treaty;
vow;
profession;
wish, desire.
Ի սուրբն երթայր յերուսաղէմ հատուցանել ուխտադրութիւնս. (Կաղանկտ.։)
Դաշնադրութիւն. եւ Խոստումն. ուխտ (ըստ ամենայն առման).
Պատգամաւորութիւնս առ միմեանս առնէին, եւուխտադրութիւնս։ Այս ուխտադրութիւն հաստատուն կայցէ ի մէջ երկուց ազգաց մինչեւ ի կատարած աշխարհի։ Վստահ եղեալ յուխտադրութիւն ոստիկանին՝ դարձան ի հայս։ Ըստ ուխտադրութեան յառաջաբանին՝ եւ զյաբեթին արկցուք ձեռն ի գործ գրել. (Փարպ.։ Թղթ. դաշ.։ Ղեւոնդ.։ Սամ. երէց.։)
Մինչեւ ի մահ համբերեսցես առ ի նա ուխտադրութեանդ. (Եփր. աւետար.։)
Ուխտադրութիւնք արտօսրագոչ հառաչանօք յամենայն ժողովրդենէն եղեն առաջի կենդանի նշխարացն։ Ի տաճարն ընթանայր տիրամօրն, ուր եւ ուխտադրութեանն էին դաշինք։ Անխափան ուխտադրութեամբ, եւ անմոռաց յիշատակօք. (Ճ. ՟Ը.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Կատարեաց զուխտադրութիւնն աստուծոյ վասն հրէական ազգին. (Ագաթ.։)
Օր ուխտադրութեան». իմա՛, ուխտիւք խնդրելի կամ փափաքելի օր։
cf. Ուխտազանց.
ἅσπονδος, ἁσύνθετος, παραβάτης foederis transgressor vel perfractor, foedifragus. Որ դրժէ ուխտին. ուխտանենգ. ուխտազանց.
Ուխտադրուժն յուդա։ Ուխտադրուժ քոյր նորա յուդա։ Անմիտք, ուխտադրուժք. (Երեմ. ՟Գ. 7=10։ Հռ. ՟Ա. 31։)
Ուխտադրուժք, այսինքն ուխտի ստօղք. (Ոսկ. հռ.։)
Ո՛րքան, զորս առ նոյն ինքն եդաք աստուած, դաշանցս այսոցիկ ուխտադրուժք գտանել։ Ուխտադրուժք լինէին դաշանցն. (Ածաբ. մկրտ.։ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Ողորմելի ուխտադրուժն վասակ. (Փարպ.։)
violator or breaker of a vow, of a convention;
infringer, transgressor, offender;
false-hearted, unfaithful, perfidious.
Որ զանցանէ զուխտիւ. ուխտադրուժ. ուխտակորոյս. եւ իբրեւ Ուխտազանցական.
Ուխտազանց ի միաբանութենէս մերմէ որոշեսցի։ Ի ներքին ընտանեաց՝ դրժողաց ուխտազանցաց։ Զուխտազանցդ օրինացն աստուծոյ. (Փարպ.։ Արծր. ՟Գ. 12։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի.։)
Ուխտազանց եղեն յաստուծոյ հարցն իւրեանց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ե. 25.) յն. ἁθετέω praevaricor.
Ի ձեռն ուխտազանց յանցաւորութեանն. (Եղիշ. դտ.։)
to break or violate one's vow.
violation of a wow, of a convention, contravention, breach, infraction of treaties;
transgression.
ἁσυνθεσία, τὸ ἁσύνθετον praevaricatio. Անցանելն զուխտիւ. պատուիրանազանցութիւն.
Արդարացոյց զանձն իւր ապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբնն յուդայ. (Երեմ. ՟Գ. 11։)
Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեանն ի միասին կռուեմք, եւ դու եւ ուխտազանցութեանն ստութիւն ի միասին էք. (Փարպ.։)
Գովեցաւ անառակ որդին առ անդարձիս ուխտազանցութիւն։ Բազմօրինակ ուխտազանցութիւնս. (Նար. ՟Զ. ՟Ձ՟Գ։)
observing, keeping a vow or convention, faithful, true, loyal, true-hearted.
Որ պինդ ունի զուխտս եւ զդաշինս. ուշտապահ.
Նիզակակից ուխտակալ բարեկամաց մերոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 33։)
votive.
Ուխտադիր. ուխտաւոր. ժառանգաւոր. եւ Նազով րեցի.
Ուխտական սա յորովայնէ, որպէս սամուէլն այն յարգանդէ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Եպիսկոպոսք զեպիսկոպոսաց, եւ ուխտականք (յն. կղերիկոսք) զուխտականաց, եւ ժողովուրդ զժողովրդականաց՝ արեամբ չափ գայցեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Յաղագս դատաստանի մսակերութեան ուխտականաց։ Ուխտական (աստ) յայտ է, զի զամուսնացեալս եւ զկուսանս, եւ որք միանգամ յեկեղեցի են, անուանէ. (Մխ. դտ.։)
Կին եթէ շնայ ընդ ուխտականաց, եկեղեցւոյ, եղիցի ապաշխարութիւն նորա՝ երեքկնոյն. (Կանոն.։)
Ուխտականք հրէից, որ չուտեն ինչ շնչաւոր. (Միխ. ասոր.։)
accomplishing one's vow.
Որ կատարէ զուխտ իւր. ուխտապահ.
Սիրելի ուխտակատարացն իւրոց տալ զպարծանս եւ զհամարձակութիւն. (Փարպ.։)
companion in a vow;
ally, confederate.
Աղուանից ազատք, որ ուխտակիցք էին հայոց։ Ուխտակիցք՝ արք աստուածասէրք։ Քաջ ուխտակցօքն։ Յիւր ուխտակցացն. (Փարպ.։)
cf. Ուխտազանց.
Որ նենգէ ուխտի (հաւատոց կամ դաշանց). ուխտադրուժ. ուխտազանց. ուխտակորոյս. ուրացօղ.
Խոտորեցան զկնի սատանայի ընդ ուխտանենգին վասակայ։ Գրէ ուխտանենգն վասակ։ Զգացուցեալ էր նմա ուխտանենգացն։ Ժողովէր առ ինքն զուխտանենգաց դասն։ Զուխտանենգսն եւ զուրացողսն. (Փարպ.։)
cf. Ուխտակալ.
Որ պահէ զուխտն հաւատարմութեամբ առ աստուած եւ առ մարդիկ. ուխտակալ. ուխտակատար. ճշմարիտ հաւատացեալ.
Բովանդակ ուխտապահքն։ Երանելին վարդան ազգ առնէր ուխտապահացն։ Ուխտապահ ընկերք կամ նախարարք կամ արք։ Զօրն ուխտապահաց։ Մի ոմն ի յուխտապահացն, եւ այլն. (Փարպ.։)
accomplishment, observance of a wow or convention, fidelity.
Պահպանութիւն ուխտի կամ դաշին. հաւատարմութիւն. Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեանն ի միասին կռուիմք, եւ դու եւ ուխտազանցութեանն ստութիւն ի միասին էք։ Լուաց զոգիսն հաւատարմաց՝ ուխտապահութեան ջրովն. (Փարպ.։)
Տատրակ՝ օրինակ իմն իբրեւ դաշնաւոր ուխտապահութեամբ զմտերմութիւն միշտ առ իւրն համանման պահէ զուգակից. (Պիտ.։)
cf. Ուխտակալ.
Սիրօղ եւ սիրով պահօղ ուխտի, ուխտապահ.
Հանդերձ ուխտասէր կամսարականօքն։ Խնայեաց յուխտասէր հօտն իւր. (Փարպ.։)
sanctuary, holy place.
որ եւ ասի ՈՒԽՏ, ՈՒԽՏՔ. Տեղի՝ ուր գնան հաւատացեալք յուխտ. որպէս անօրինական տեղիք յերուսաղէմ, եւ նշանաւոր տաճարք եւ վկայարանք սրբոց.
Եւ զամենայն ուխտատեղին՝ նախատանօք այպանէին. (Ներս. մոկ.։)
place where one makes a vow or convention.
Ընդունարան կամ գործի ուխտին աստուծոյ. որպէս տապան նոյի.
Առ տիրական բանին ուխտարան. (Նար. մծբ.։)
complaisant, obliging, affable.
Որ առնէ կամ վճարէ զուխտ սրտի ուրուք. կամակատար, կամակ հաճոյական.
Ունիմք բանս յայտնիս, ուխտ արարք եւ հանգուցիչք ճառիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
that has made a vow;
allied;
Nazarite;
professed (monk or nun);
pilgrim.
ՈՒԽՏԱՒՈՐ. Ըստ հեթանոսական կրօնից.
εὑξάμενος, ἡυγμένος vovens, vel orans, votum habens, devotus. Որ ունի ինչ ուխտեալ աստուծոյ, կամ խնդրէ ուխտիւք չափ յաստուծոյ. ուխտադիր. որպէս նազովրեցի. եբր. նազիր, նէծիր. որ եւ Նուիրական. Սրբեալ. Աղօթական. Ընծայաբեր.
Այս օրէն իցէ ուխտաւորին, եւ այլն. (տե՛ս Թուոց. ՟Զ. 13. 18=21։)
Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 5. 7։ ՟Ժ՟Զ. 17։)
Առից յերիտասարդաց ձերոց յուխտաւորս. (Ամովս. ՟Բ. 11։)
Տայ զուխտս ուխտաւորի։ Սրբեցան ուխտաւորք նոցա։ Ածէին զուխտաւորսն՝ որոց լցեալ էր զաւուրս իւրեանց. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 9։ Ողբ. ՟Դ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 49։)
Առ քաջ իմացուած սուրբ դրոց գիտեա՛ ինձ զեբրայական ձայնքս, զի նիտա՝ է որոշումն, զատումն, նուիրումն. նատար ՝ ուխտել. նէտէր ՝ ուխտ. նուէր. նազար ՝ ուխտել, սրբել. նէզէր ՝ սրբութիւն, սրբազան ինչ. իսկ նազիր, նազովրացի, սրբեալ տեառն, նուիրարական, ուխտական, ուխտաւոր. որ եւ սեպհականեալ անուն փրկչին՝ որպէս գլխոյ ամենայն ուխտաւորաց եւ ուխտից։ Ա՛յլ է ըստ եբր. եւ նածար, դիտել, պահել. նէծէր ՝ տեսչութիւն, եւ ծաղիկ. որպէս եւ նաշի ՝ իշխան, եւ այլն։
Կանանց ուխտաւորաց». յն. պահեցողաց. եբր. ծում։
Զկանայս ուխտաւորս». յն. մերձակայս. եբր. նիծապ։
Աշխատեցաւ մովաբ ի մեհեանս իւր, եւ մտցէ ուխտաւոր ի ձեռագործս իւր» իմա՛ աղօթել եւ նուիրել ինչ. (Ես. ՟Ժ՟Զ. 12։)
Յեօթն բագինս մեհենիցն ուխտաւոր լինել պատկերաց կռոց. (Ագաթ.։)
ՈՒԽՏԱՒՈՐ. Ըստ քրիստոնէից՝ այն որ աղօթիւք եւ ընծայիւք մատչի յեկեղեցի եւ ի վկայարանս.
Յաղագս ուխտաւորաց եւ պտղաբերից ի սուրբ եկեղեցի աստուծոյ։ Յիշեա՛ տէր զուխտաւորս եւ զպտղաբերիչս։ Աղաչեա՛ վասն քո ուխտաւորացս։ Ամենայն խնդրուածք ուխտաւորացն կատարին բարեխօսութեամբ սրբոյն. (Ժմ.։ Պտրգ.։ Շար.։ Ճ. ՟Գ.։)
Մտին առաջի սուրբ ոսկերացն յովաննու (մկրտչի). ուխտաւոր լինէին, եւ խնդրէին յաստուծոյ՝ լինել նոցա այցելու եւ օգնական. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Գրեաց թագաւորն եպիսկոպոսաց, ուխտաւորաց, եւ ժողովրդականց։ Ի լիբիա եպիսկոպոսացն առաքեաց, եւ ուխտաւորաց, եւ ժողովրդականաց. (Սոկր. ՟Բ. 23. 24։)
Եթէ ուխտաւոր, լուծցի. եւ եթէ աշխարհական, որոշեսցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
ՈՒԽՏԱՒՈՐ. Վանական. կրօնաւոր. միանձն. եւ Միանձնուհի. հաւատաւոր.
Իսկ ձեր ուխտաւորքն, ասեն, ընդէ՞ր են մսահատք։ Մեր ուխտաւորքն կարճեն զանձինս ի կերակրոց, զի սրբութիւնն դիւրաւ պահիցեն. (Եզնիկ.։)
Զի՛նչ օրինակ առ ուխտաւոր կուսանսն տեսութիւն արասցուք. (Բրս. հց.։)
ՈՒԽՏԱՒՈՐ ԽՈՐՀՈՒՐԴ ասի՝ բարի կամ չար, այն՝ զոր դնէ ոք ի մտի ի գլուխ տանել ոգւով չափ, կամ ուխտիւք ցանկանալով.
Որպէս թէ ոք մազ կլանէ, այսինքն ուխտաւոր խորհուրդք ամբարշտաց. (Համամ առակ. (ուրեթէ ընթերցցիս՝ ուղտաւոր, լինի ոխակալ)։)
to vow, to devote or dedicate oneself to God;
to deprive oneself of, to abstain from.
Ուխտաւոր լինել աստուծոյ. կրօնաւորիլ. հրաժարել ուխտիւ յանզանազան իրաց ինչ. նուիրել զանձն կամ զիրս իւր աստուծոյ.
Այն որ ուխտաւորի յայսմանէ (կամ յայսմ ամենայնի), եւ դարձեալ լուծանել սկսնու, անհնարին են մեղք նորա. (Մծբ. ՟Գ։)
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին։ Եթէ յայն միտս ուխտաւորէին (կուսանք), եւ այլն։ (Մարկիոնիտք) ուխտաւորեալք հանդերձ աշխարհականօքն ի կուսութիւն՝ ստեն ուխտին։ Մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք. (Եզնիկ.։)
Ամ յամէ ուխտաւորեալ (ի տեղին՝) կատարէր զյիշատակս նոցա. (Կաղանկտ.։)
Այց առնել ըստ պարապոյ ուխտաւորեալ պահոցն եւ աղօթից։ Զի ուխտաւորեալ են բնակիչք, շնորհիւ ուխտին կերակրեսցին։ Ուխտաւորեալ եւ նուիրեալ ընծայիւք երթիցեն ի վանսն. (Կանոն.։)
Իսկ մեք բազմութիւնք ի քեզ ուխտաւորեալ՝ տօնեմք ցնծութեամբ յիշատակի քո սուրբ. (Գանձ.։)
consecration, state or condition of a Nazarene, of a monk;
vow, profession;
pilgrimage.
Վիճակ ուխտաւորի կամ նուիրելոյ աստուծոյ. ուխտադրութիւն. սրբութիւն. եբր. նէզէր. իբր նազովրացի գոլն.
Ուխտաւորութիւն սամուէլի. (Լծ. կոչ.։)
Ի ձեռն կնոջ մարտեաւ ընդ սամփսոնի, մինչեւ եհան ի նմանէ զուխտաւորութիւն նորա։ Գեղեցիկ էր սամփսոն յուխտաւորութեան եւ ի կուսութեան իւրում, եւ պոռնկութեամբ իւրով ապականեաց զուխտաւորութիւն իւր. (Մծբ. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Ի պատճառս ուխտաւորութեան հեռացաք ի սւորբ ծնողացն. (Եղիշ. միանձն.։)
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին, եւ ո՛չ ուխտաւորութիւնն նոցա յուխտաւորութիւն համարէր. (Եզնիկ.։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
διατίθημι dispono, constituo, decerno, pango διαμαρτύρομαι testor, testificor. Ուխտ դնել. խոստանալ. դաշինս կռել. կտակ առնել. առաջադրել. որոշել. դնել վկայութիւն.
ՈՒԽՏԵԼ՝ աստուծոյ առ մարդիկ.
Տէր աստուած մեր ուխտեաց մեզ ուխտ ի քորէբ. ոչ եթէ հարցն ձերոց ուխտեաց տէր զուխտն զայն, այլ ձեզ։ Ահա այս արիւն է ուխտին, զոր ուխտեաց տէր ընդ ձեզ։ Ուխտին՝ զոր ուխտեաց աստուած ընդ հարսն մեր։ Զվկայութիւնս նորա՝ զոր ուխտեաց նոցա, ոչ պահեցին։ Դու ինքնին ուխտեցեր մեզ։ Եւ ես ուխտեմ ձեզ, որպէս եւ հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. եւ այլն։
ՈՒԽՏԵԼ՝ մարդոյ առ աստուած. εὕχομαι voveo, oro διαστέλλω discerno.
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Ուխտեաց իսրայէլ ուխտ տեառն։ Արասցես՝ որպէս ուխտեցեր աստուծոյ քում։ Զենին զոհս տեառն, եւ ուխտեցին ուխտս։ Ըստ ուխտելոյ շրթանց իւրոց։ Զսրբութեանն օրէնս միաբանութեամբ ուխտէին.եւ այլն։
Մանուկն սամուէլ ուխտեցաւ յառաջագոյն առաջի տեառն». այսինքն նուիրեցաւ. (Տօնակ.։)
Դադարել արժան է եպիսկոպոսի՝ յո՛ր եկեղեցի ի սկզբանէ յաստուծոյ (կամ աստուծոյ) ուխտեցաւ եւ օծաւ. (Կանոն.։)
Ուխտեա՛ ընդ մեզ ուխտ, եւ ծառայեսցուք քեզ։ Անարգեաց զամենայն բանսն, զոր ուխտեաց նմա, եւ օտարանայր ի նմանէ։ Ուխտեցին քահանայքն չառնուլ արծաթ, եւ ոչ կազմել զեբեդեկ.եւ այլն։
Ուխտէր այլ ոչ եւս տեսանել զաշխարհն հայոց. (Փարպ.։)
professed (monk or nun).
of right or just judgment, judging equitably, just, right.
Որ ուղիղ դատէ. որոյ ուղիղ է դատումն՝ դատաստանն. արդարադատ.
Վերատեսուչք անմոլարք, այցելուք ուղղադատք։ Որ յամենայնի ուղղադատ եւ անաչառ դատաւորն է. (Նար. առաք.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ուղղադատ իրաւամբք (պատժել). (Շ. ընդհանր.։)
Զի սմա (ի գրիդ) պատկանեալ տրամախոհութիւն՝ ուղղադատ բաղխոհութիւն վարկայ. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
Ուղղադատ քննութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
sound, correct or right judgment, good sense.
quite straight.
ἱθύτομος, ὁρθότομος in rectum sectus, rectus. Ուղիղ կտրեալ. ուղիղ ձեւով. անխոտոր. անվրէպ.
(Անիւք հոգեղէնք են նշանակք) ի նոյն ի նա կոյս՝ անխոտոր եւ ուղղակտուր անուամբ (յն. ճանապարհաւ) ամենայն իմանալւոյն նոցա անուագայութեան գերազարդապէս աջողեցելոց. (Դիոն. երկն.։)
straight-beaked.
orthodox.
Ոյր հաւատքն է ուղիղ. ուղղադաւան. ուղղափառ. ողջամիտ.
Բարերար եւ արդար, ուղղահաւատ, եւ մեկնեալ յամենայն իրաց չարաց։ Աթանաս սուրբ, որ հովուէր զուղղահաւատսն։ Իսկ անտիոքայ (հովիւ) մեղիտոս ուղղահաւատիցն. (Սոկր. ՟Գ. 26։ ՟Դ. 1։)
Նեղութիւն ի վերայ ուղղահաւատ որթոդոքսաց քրիստոնէից յարուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Դմա պարտ էր ասել, թէ ես ի ձէնջ չօրհնիմ, զի չէք ուղղահաւատ. (Կիւրիոն առ աբր.։)
orthodoxy.
Ուղղափառութիւն, ողջմտութիւն.
Սիրովն աստուծոյ սրբութիւն հաստատի, բարեխորհրդութիւն, ուղղահաւատութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
sound-minded or rightminded, judicious, sensible, honest, upright.
Ճառիցն ուղղամիտ հարազատութիւն. (Երզն. քեր.։)
Ուղիղն մտօք. ողջամիտ.
Ուսանի ուղղամիտն, թէ կամի հաւանել. (Լմբ. առակ.։)
Եւ այս յայտնի ուղղամըտին, որ աստուծոյ է սիրելին. (Վահր. ոտ.։)
goodsense, probity, integrity, honesty, sagacity.
Ողջմտութիւն. անկեղծութիւն. հաւատարմութիւն.
Ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յօժարութեան եւ ուղղամտութեան. (Խոր. ՟Ա. 18։)
single-hearted, upright, straight forward.
Ուղիղ սրտիւ. ողջամիտ.
Ոչ ոք յուղղասիրտ հաւատացելոց։ Այնոցիկ առնէ բարիս, եւ ուղղասրտից ի հաւատս. (Կիւրղ. եբր.։ Վրդն. սղ.։)
orthodox, catholic.
Ամենայն ճշմարիտ ուղղափառ հաւատք վարդապետք մերժեցան յիւրաքանչիւր ժողովրդոց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.
• , ու հլ. (սեռ. ուղտու կամ ըղտու) «ծանօթ կենդանին. թրք. deve) ՍԳր. Բուզ. զ. 10. Եւագր. Վեցօր. 158 (սեռ. ուղտոց). «ԲԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի ա-նուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայլոց ռառ աւ բան, 536). որից ուղտապան (ասւում է նաև ոոտապան, մհյ՝ յղտապան Վրդ. առ. 199) Վրք. հց. ուղտերամակ Ես. կ. 6. Երեմ. խթ. 29. 32. ուղտենի Վանակ. յոբ. ուղտաքաղ Մագ. ուղտափուշ կամ ըղտափուշ Բժշ. ուղ-տինձ Շիր. քրոն. կամ ընձուղտ Խոր. աշխ..
• = Ասուր. udru, uduru «երկսապատ ուղտ» բառից, որ գործածուած է միայն յգ. [other alphabet] u-du-rī (կամ նաև udurē, udre) ձևով։ Ասուրական արձանագրութեանց մէջ յիշուած է եռոև դրսից բերուած և Ասորեստանում մեծացրած անասուն։ Առաջին անգամ այս անասունս բերել է Թագլաթպալասար Ա (1108-1080 ն. Ք.)։ Յիշատակուած են նաև Եփրատի ա-փին Hindān քաղաքից, Guzan կամ Gulzan երկրից, Mēsu երկրից և Մարաստանից բեր-ուած ուղտեր (Delitzsch, Assyrisches Hand. worterbuch. էջ 30 և Strassmaier, Alphabe-tisches Verzeich. d. Assyr. u. Akkad. Wor-ter. էջ 339)։ Ըստ այսմ ասորեստանեան բա-ռը ծագում է իրան. uštra «ուղտ» բառից
• (հմմտ. պրս. [arabic word] uštur, [arabic word] sutur. հպրս. uša-, պհլ. uštr (Stackelberg WZKM 17 (1903), էջ 50), զնդ. [arabic word] ustra. սանս. [other alphabet] uštra-, բոհեմ. ušra). որի ստուգաբանութիւնը տե՛ս Pokorny 1 24a և 308։ Բայց թերևս կար ասուր. աւելի յար-մարաւոր մի ձև՝ յառաջացած uštra-ից (իբր *ultra)։ Նկատելի է որ ասուրերէնում ա-տամնականի մօտ գտնուած § դառնում էև հմմտ. maltītu փխ. maštītu «խմիչք» (De-litzsch անդ, էջ 695), Kaldu փխ. Kasdu (եբր. [hebrew word] kasdīm) «Քաղդէացի»։ Ա-ռաջին պարագային պէտք է ենթադրել udru >*udr>*urd>ուղտ ձևափոխութիւնը, իսկ երկրորդին՝ պարզապէս r-ի անկումով՝ *ult>ուղտ։ Աւելի յարմարաւոր ձև է ասուր. uldu «ուոտ», որ տե՛ս Muss-Arnolt. Ass Handwb. 42բ։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 հյ. ոխոտ բառից (ուղտը ոխակալ է)։ Klaproth. Mémoires 1, 436 գրում է սխալմամբ ուզտ և կցում է սանս. ouzza ձևի հետ! Peterm. 29 սանս. uštra։ Pott, Kurd Studien ZKM 4, 12 կարդում է նուն. պէս ուզտ և կցում է սանս. բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 65, 59 սանս. ոնռ. պրս. աֆղան. ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 755 համարում է թէ š ձայնը ընկած և tr դարձած է ղտ։ Pic-tet 1, 385 նոյնպէս ուզտ ձևով է։ Müller SWAW 38, 574, Justi, Zenasp. 71 ևն սանս. և զնդ. ձևերի հետ։ Lag Arm Stud. § 1760 փոխառութիւն է համա-րում մի անծանօթ լեզուից և համեմա-տում է ռոթ. ulbandus, ս. գերմ. olvend բառերի հետ։ Boрp, Gram. Comp. 1, 399 սանս. uštra ձևից՝ r դառնալով ղ Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 100-1Ո1 սանս. uštra ևն։ Հիւնք. ուխտ բառից։ Riabinin MSL 10, 15 դրաւ առաջին անգամ ասուր. udru բառից (նոյնը կրկնում է Scheftelowitz BВ 29. 69)։ Meillet, Esquisse 109 համարում է իրան. uštra բառի ասուրական ձևից փոխառեալ։ (Այս առթիւ Autran, Su-mer. et ind. II1 ասում է թէ š>Լ ձայ-
• նափոխութիւնը կայ հենց սումերերե-նում. հմմտ. šad>lad, ši>lim)։ Մառ, Cpeд. nepeдвиж. էջ 25 իրար է կցում հյ. ուղտ, պրս. šutur և թրք. deye։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արառ. [arabic word] 'ulūda «մեծ ուղտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 650) և չին. ❇ βī bö4-t'o2 «ուոտ»։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. ուղտ, Զթ. ուղդ, Երև. Ջղ. Տփ. ուխտ, Ագլ. օխտ, Գոր. Ղրբ. օղտ։ Նոր բառեր են ուղտաբեռն, ուղտանբաբաշ, ուղ-տամէջ, ուղտաքայլ։
κάμηλος camelus. Գրաստ անապատի՝ որոճօղ, մեծ եւ բարձր, սապատողն, երկայն ուլամբ, ոխակալ. ... (յն. լտ. գա՛միլօս, գամէլուս )
Տասն ուղտ յուղտուց տեառն իւրոյ։ Ա՛րբ, եւ ուղտուցդ քոց եւս արբուցից։ Ելին յուղտսն, եւ գնացին։ Էջ յուղտուէ անտի։ Եդ ընդ ուղտու պատատաւ.եւ այլն։
Առաքեցաւ ուղտովքն։ Սպտուր ըղտու։ Դիւրին է ըղտու ընդ ծակ ասղան մտանել. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը. ՟Բ։)
Ուղտ ոչ կարասցէ մտանել ընդ ծակ ասղան. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
camel-keeper;
camel-driver.
Դարմանիչ եւ վերակացու ուղտուց.
Գտեալ զուղտապան ոմն ընկեր՝ եմուտ ընդ նմա յանապատն. (Վրք. հց. ՟Զ։)
pine-thistle or golden-thistle.
ՈՒՂՏԱՓՈՒՇ կամ ԸՂՏԱՓՈՒՇ. Փուշ անապատի՝ որպէս ակքան կամ ոքոզ, եւ այլն. յիշի ի Բժշկարանի, եւ մեկնի՝ շատծըլվի (բազմաճիւղ)։
chimaera, fabulous monster half camel half deer.
Առասպելեալ կենդանի՝ խառն յուղտուէ եւ ի քաղէ.
Ոչ միայն եղջերուաքաղս, այլեւ փղաքաղս եւ ուղտաքաղս զլուծմունսդ կասկածեմ գոլ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
camel-skin.
Մորթ ուղտու. հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու.
Երեք հազար ուղտք (էին յոբայ), որ յուղտենւոյ նորա ջեռնուին մերկք. (Վանակ. յոբ.։)
drove or multitude of camels.
Երամակ ուղտուց. ... յն. եւ եբր. ուղտք.
Երամակք ուղտուց, ուղտերամակքն մադիամու։ Զուղտերամակս նոցա։ Ուղտերամակք նոցա. (Ես. կ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 29. 32։)
Արածել զուղտերմակն։ Բազմութիւն ուղտերամակաց։ Ուղտերամակաց բեռինք բերցին քեզ ոսկւոյ եւ կնդրկի. (Ճ. ՟Բ.։ Պիտ.։ Արշ.։)
useless, worthless, futile, flimsy;
whatever, whatsoever;
uselessly.
ՈՒՄՊԷՏ. ՈՒՄ ԵՒ ՊԷՏ. Անպէտ. պիտակ. անխտիր. վայրապար. ո՛ եւ պէտ. յումպէտ.
Ումպէտ գործոց հետեւիք։ Զբաղեալ յումպէտ գործս։ Ի չնչին եւ յումպէտ իրսն. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ումպէտ կարդաս նոցա (դից՝) արարիչ. (Ագաթ.։)
Ոչ եթէ վայրապար ինչ ո՛ւմ եւ պէտ մարդոյ հաւատացին զայս առաքեալքն։ Յո՛ւմ եւ պէտ տեղիս աղօթել. (Բրս. ի ստեփ.։ Լմբ. պտրգ.։)
of false religion, infidel, misbelieving;
of little faith, incredulous.
Սնոտի կամ անգործ հաւատով. թերահաւատ. (յն. նոր հաւատք)
Ո՛ւնայնահաւատ, զառանց գնոյ ձիրս ո՞յր աղագաւ ի գինս ձգել յօժարիս. (Լմբ. պտրգ.։)
Դարձեալ թշնամանես՝ ո՛ւնայնահաւատ. փոքր ինչ անսա՛ (կամ սանձեա՛) զսպառնալիսդ. (Առ որս. ՟Ը։)
empty-headed, *addle-headed, giddy.
ματαιόφρων vani consilii. Ունայնախորհ. ունայն մտօք. անխելք.
Ունայնամտին նեստորի հաւատացեալ. (Դամասկ.։)
empty-mindedness, senselessness, vanity, emptiness.
cf. Զրավաստակ.
Զտիւս ե՛ւս իբրեւ զգիշերս ունայնավաստակ եղէց։ Մի լիցի ունայնավաստակ. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. գաղ.։)
attached to vain things, applying oneself to futilities.
ματαιότεχνος vanis artibus deditus. Որ զհետ է ունայն արուեստից կամ հնարից.
Վասն վայրապար ունայնարուեստ կենցաղոյս. (Բրս. հց.։)
cf. Կանամբի.
pleasing, enjoyable, fo be enjoyed;
cf. Զուարճալի.
ԶՈՒԱՐՃԱԼԻ որ եւ ԶՈՒԱՐՃԱՆԱԼԻ. Որ ինչ բերէ զզուարճութիւն. հեշտալի. հեշտալիք.
Զողբալին, եւ զզուարճալին ազդեսցէ, թէ պահէ տէր զամենեսեան՝ որ սիրեն զնա, եւ զամենայն մեղաւորս սատակէ Տէր. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
Զուարճանալի (տպ. զուարճալի) եւ գեղեցիկ հանդիպմամբ. (Ոսկ. լուս.։)
cf. Զուարճութիւն.
cf. ԶՈՒԱՐՃՈՒԹԻՒՆ. Ուրախութեան եւ զուարճանաց է օրինակ (հարսն). (Եփր. աւետար.։)
rejoicing, happiness, delight;
flourishing anew, growing green again.
Զուարճանալն՝ ըստ ամենայն առման.
Զմիտս աստուածասիրացն զարթուցանել ի խրախամիտ զուարճացումն։ Փայլօղ գեղեցկագունութեամբ (ընծայել) զուարճացումն տեսանելեաց։ Անթարշամելի զուարճացմամբ տերեւոյն միշտ դալարանալ. (Պիտ.։)
to rejoice, to recreate, to delight, to divert, to drive away melancholy, to amuse, to give pleasure.
τέρπω, ἁγαθύνω, χαριτόω delecto, gratifico, laetifico Հեշտացուցանել. եւ Ուրախ առնել.
Արուեստականք արարածք հեշտացուցանեն եւ զուարճացուցանեն զտեսաւորութիւնն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զուարճացուսցէ զքեզ սիրտ քո յաւուրս մանկութեան քո. (Ժող. ՟Ժ՟Ա. 9։)
Ի գովեստ փառաց շնորհաց իւրոց, որով (այսինքն յորում) զուարճացոյց զմեզ սիրելեաւն (որդւով). (Եփես. ՟Ա. 6։)
unanimous, with ono opinion or voice.
ἱσολόγος aequalis oratione կամ ratione Զոյգ՝ այսինքն հաւասար ի բանս. միաբան. համեմատ. հանգոյն.
Զուգաբան թխատեսակ ձիոցն Զաքարիայ. (Վրդն. քրզ.։)
to agree, to be of one mind.
ԶՈՒԳԱԲԱՆԵՄ եւ ԶՈՒԳԱԲԱՆԻՄ. ἁναλογέω, παραβάλλω confero, comparo, proportione respondeo Ի կշիռ դնել բանիւ. զուգակշռել. համեմատել.
Զի՞նչ զնոյն ինքն զԱստուծոյ զգետն ընդ մանր անձրեւոյս այսմ իցէ զուգաբանել. (Նիւս. երգ.։)
Զի զհոգեւորսն գաղափարս ընդ հոգեւոր ճշմարտութեան զուգաբանեսցեն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ըստ մեծութեան կազմուածոյ շինուածոյն՝ զուգաբանեալ բարձրութեան զհիմն՝ յարուցանեն։ Ըստ սրտին զուգաբանի շրջակայ մարմինն՝ մեծ եւ փոքր. (Վրդն. սղ.։)
Եւ զայս Յովհաննէս յայտնապէս զտեղին եւ զժամանակն համաձայն զուգաբանիւր քարողաց. էր երեկոյ ասէ միաշաբաթոջ աւուրն. (Սկեւռ. յար.։)
Գոն եւ այլ մարդիկ, որք յայսոսիկ ոչ զուգաբանին. այսինքն ո՛չ մտանեն ի համար մարգարէից. (Ոսկիփոր.։)
analogy, proportion
ἁναλογία proportio, similis ratio Համեմատութիւն.
Նոյնպէս է տեսանել եւ յոգւոջն զուգաբանութիւն իմն առ մարմնական հասակն։ Իւրաքանչիւր ոք ի լսողացն զուգաբանութեամբ զասացելոցն կարծիս առցէ սքանչելեացն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Զուգաձայն.
Առ ի զուգաբար բաժանել ընդ ինքն զջրաբաշխութեան ծաւալումն՝ արդարակ հարթութեամբն. (Պիտ.։)
Որ զուգաբար է անկեալ, այլում եւ նա յարուցանողի պատեհագունի կարօտի. (Բրս. յուդիտ.։)
ἁντίφωνος contra sonans, respondens Համաձայն. համեմատ հնչեալ. փոխաձայն.
Նուագօք զուգահնչմամբք եւ զուգաբարբառովք, առ ծանր հնչիւն արանցն՝ կանանցն սուրն խառնեալ. (Փիլ. տեսական.։)
Եւ զնոյնս նուագաւոր երգ երաժշտական զուգաբարբառ հնչմամբք պարաւորակք եղեալ՝ յերկուս բաժանէին դասս. (Պիտ.։)
that lives or dwells together, neighbouring, adjacent.
Յաղթելով մի ի բազմացն՝ յաղթողին նման լինիցի, նորին զուգաբնակ մնալով. (Պղատ. տիմ.։)
Ելանէ յանմարմնականացն դադարս, եւ ընդ նոսա ... զուգաբնակն լինել երգակցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զամենայն հնար գտանել, որով այսպիսի ամենայն զուգաբնակութիւնս միշտ բարբառիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. (գրեալ էր, զուգաբանութիւնս)։)
equal, companion;
equally.
Զի՞նչ զուգագոյն կայցէ՝ ի խաղաղութեան լինել մեզ ընդ Աստուծոյ, եւ իւրաքանչիւր ընդ անձին եւ ընդ միմեանս. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ մասին ուրեմն մարմնոյս՝ կապել զմիտսն, այլ ընդ ամենայն զուգագոյն մերձենալ կշռապէս. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Զ։)
combination;
composition, conjunction.
Եկեսցէ ի ձեռն եղելոց զուգադրութեանց նշանացն ի հաւատոց ճշմարտութիւն։ Ոչ էր այնուհետեւ յապաղումն զուգադրութեան խորհրդոց աստուածագիտութեան. (Նիւս. սքանչ.։)
even;
equal, alike;
of the same number;
consubstantial.
ԶՈՒԳԱԹԻՒ. Թուակից, զուգադասեալ. համապատիւ. համագոյ.
Փորոտիք եօթն, եւ անդամք մարմնոյն նմանապէս զուգաթիւ (կամ զուգաթիւք)։ Զուգաթիւ ժամանակ աւուրց յառ տարիս (այսինքն աւուրս ՟Խ) ի վեր անդ կայ մնայ աղօթիւք եւ բարխօսութեամբ վասն ազգին. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
Գումարին ի տասն, որ է առաջին կատարեալ թիւ ... զուգաթիւ ի ձեռն Մովսեսի տէրունեան աւանդեալ օրինացն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հինգ զգայարանօք ... եւ զուգաթիւ մատենիւս (Մովսիսի). (Վրդն. օրին.։)
Մարիամ Աստուածամայր ... զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց (վեցից՝ ցգալուստն Քրիստոսի, կամ անցաւոր աշխարհիս). (Շար.։)
Զհոգին Սուրբ Աստուծոյ ... եւ զզուգաթիւ Աստուածն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ.)
cf. Աթոռակից.
Աթոռակից. հաւասար պատուոյ գահուք.
Կաթողիկոս՝ զուգաթոռ Սրբոյն Գրիգորի. (Կաղանկտ.։)
to relate, to join together.
Զուգաթուեսցէ ընդ հաւատացեալս անուան իւրոյ. (Մաշտ.։)
Զուգաթուեսցէ ընդ բազմականացն նահապետին Աբրահամու։ Ընդ հրեշտակս զուգաթուեցայց։ Եզն եւ էշ զուգաթուելով. (Զքր. կթ.։)
Ինձ ոչ անիրաւ դատել թուի, որ զուգաթուեաց զսոսա, որպէս ծնօղ անհաւատութեան ասելով (զտգիտութիւն). (Յիշատ. ներբ. լմբ.։)
that stirs together, that walks with another.
Զուգախաղաց հասարակութեամբ յառաջանային. (Պիտ.։)
combined, mixed.
Շարախառնեալ ջուրն՝ յորժամ յետ զուգախառն մասին հատանի. (Պղատ. տիմ.։)
to mix together, to compose, to allay.
συγκεραύνω commisceo, tempero Ի միասին խառնել. զօդել. յարել. բարեխառնել. եւ Օտար ինչ խառնել.
Յայսոսիկ փոքր ինչ զուգախառնեցից տեսութիւնս պատշաճողս. (Մաքս. եկեղ.։)
Միջակաւ զօրութեամբ յերկոցունցն զուգախառնեաց. (Պղատ. տիմ.։)
Զուգախառնեալք առասպելական պատմութեամբք։ Զուգախառնեաց ի խաղաղական ցնծութիւն. (Նիւս. սքանչ.։)
combination, mixture, medley, miscellany;
cf. Զուգախառնումն.
Վասն անընդդիմամարտ՝ ներհակացն զուգախառնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ այնպէս վաղվաղակի ժանտախտ յարի ի մեզ ... որպէս չար արանց զուգախառնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Յազգէն Յուդայի եւ ի ցեղէ անտի Դաւթի, եւ ի զուգախառնութենէ տանն Ահարոնի քահանայապետի ծնանի Սուրբն Մարիամ. (Ճ. ՟Ժ.։)
competitor.
Զմտերմագոյնն տեսանելով սարաս վարդապետութեան, եւ զուգախնդի՛ր՝ զպատուոյն հայցեալ վարկ. (Պիտ.։)
clothed with the same purple, that has the same dignity.
Եղբարքն երկոքին հարազատք ... զուգածիրանիք՝ Վասիլ եւ Կոստանդին. (Նար. խչ.։)
even, alike, equal;
counterpart.
ἵσος, ἵσιος aequalis, par Զուգահաւասար. հաւասարակից. նման. համեմատ. ընկեր. եւ Ամոլակից. եւ Համագոյական.
Զի՞նչ ինչ այնպիսի աւետեաց լինիցի զուգական։ Զի՞նչ այնմ պատուոյ զուգական կայցէ։ Այս բարբառ այնր բարբառոյ զուգական է. (Ոսկ. մտթ.։)
Չի՛ք ինչ զուգական խոնարհութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Գանձու իմաստութեան ո՛չ է գտանել ումեք գովեստ զուգական. (Սարկ. խրատ ուսմ.։)
Ըստ երկնային զօրուն զուգականք. (Նար. առաք.։)
Զուգական Աստուծոյ կամեցաւ լինել (Ադամ)։ Լինել զուգական Աստուծոյ տենչային. (յն. զուգաստուած. այսինքն հաւասար Աստուծոյ։) Զի՞նչ այլ ինչ զուգական կայցէ այնպիսի խնամոց։ Զի ամենայն ուրեք զզուգական հաւասարութիւնն զիւր ընդ Հօր յայտ առնիցէ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
Զզուգական պատիւ Երրորդութեանն ի մի բերեալ փառաւորութիւն ըստ օրհնութեան սրբոց Սերովբէիցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Տեսե՞ր զանզանազանութիւն փառաց սրբոյ եւ զուգական Երրորդութեանն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Թ։)
likeness, equality;
equivalent.
Համեմատութիւնն մերթ ի զուգականութենէն լինի. (Ոսկ. մտթ. ի ճ. ՟գ.։)
Զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ այնուիկ, եւ ընդ ծնողին զհանգիտապատիւ զուգականութիւն. յն. զզուգապատուութիւն, կամ զհամապատուութիւն. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
Երթամ, եւ առաքեմ զմխիթարիչն ... տե՛ս զզուգականութիւնն. (Ագաթ.։)
Յերրորդութեանդ սրբում ... ի նոյն պաշտօն հաւասարութեան միապատիւ զուգականութեան. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
to put in order, to dispose;
to put into verse.
Զտարերս զուգակարգեցեր առ ի կենդանութիւն արարածոց քոց. (Մաշտ.։)
Ապողինարոս զհին կտակարանսն ... չափով (տաղից) զուգակարգեաց. (Սոկր. ՟Գ. 16։)
isomorphism.
Առ սկզբնատիպն զպատկերին պահելով զզուգակերպութիւնն. (Երզն. քեր.։)
alike, partaking.
Ընտրեցեր ի մարդկանէ չարչարանաց քոց զուգակիրս. (Շար.։)
alike, equal, same;
spouse (man or woman).
συζυγής, -γεῖς conjux, -junx Ի բառէս Զոյգք. Լծակից ըստ մարմնոյ. կողակից. ամուսին. ընկերը, այսինքն կնիկը կամ էրիկը.
Պարզամիտ բնութիւն եւ դիւրահաւան՝ զուգակցիս (Եւայի). (Պիտ.։)
Պատմէր զուգակցին իւրոյ՝ մօրն Ալեքսիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Որպէս տատրակ սգալից՝ միայն մնացեալ ի զուգակցէ. (Ուռհ.։)
Զա՛յն (զգիրն Զ) զուգակից սմին ծանի՛ր, որ միշտ ասէ՝ թէ զօրացի՛ր. (Շ. այբուբ.։)
Ըստ կրկին հայեցուածոյ ասի.
Որ թէպէտեւ յայլսն հանգիտացաւ սմա իւրն լծակից, սակայն նուազանալ յայսմ երեւել քան զզուգակիցս. (Պիտ.։)
Նշանակէ զուգակից Արամազդայ գոլ զՄինովս. (Պղատ. մինովս.։)
equivalent, equipollent;
just, equal;
equilibrium;
compensation.
ἱσοστάσιος, ἑπιστάθμος ejusdem ponderis, aequalis, aequus Հաւասարակշիռ. հանգիտակշիռ. համաչափ. համեմատ. հաւասար յո՛ր եւ է կարգի. հաւսար ծանրութեամբ, աղէկութեամբ.
Որդիք Սիովնի պատուականք, եւ զուգակշիռք ոսկւոյ՝ երթեալք ի գերութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Զուգակշիռ հաւասարութիւն, կամ հետեւումն, կամ ընթացք. (Պիտ.։ Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. խչ.։ Վրդն. ծն.։)
Զառաւելութիւն գործոյն բանիւ ցուցանել զուգակշիռ. (Ոսկ. լուս. ի Ճ. (իսկ տպ. զառաւելութիւն իրին բանի ցուցանել զուգական)։)
ԶՈՒԳԱԿՇԻՌ. գ. որպէս Զուգակշռութիւն. համեմատութիւն.
Վայելչապէս ունի յինքեան զտարերացդ զուգակշիռ. (Պիտ.։)
Փո՛քր արդեօք՝ ամենայն աշխարհ ստացուածոց երեւեալ լինէր առ քո առաքինութիւնդ զուգակշիռ. կա՛մ իմա՛ զուգակշռեալ, եւ կամ՝ առ քո առաքինութեանդ զուգակշռութիւն։
to reduce to an equilibrium, to render equivalent;
to equal, to compare;
to counterbalance, to make up for, to counterveil.
Հաւասարել. համեմատել. անվրէպ կշռել. չափել.
Բայց ի՞նչ զուգակշռեսցի սմա. (Պիտ.։)
Ի վերին զուգակշռող աջոյ ամենագիտին. (Փարպ.։)
equilateral.
ԶՈՒԳԱԿՈՂՄՆ ἱσόπλευρος aequilaterus, -ralis որ եւ ՀԱՒԱՍԱՐԱԿՈՂ. այսինքն Հաւասարակողմեան ըստ երկրաչափից.
Ի զուգակողմանցն կրկնակաց երեքանկիւնիցն երեք տառք բաղկանան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
of thesame religion.
Հաւատարիմ եւ զուգակրօն աշակերտօքն յաղօթս ապաւինեալ. (Կաղանկտ.։)
Հանդիպեցաւ Փերմեղիանոսի ... աշակերտեալ ի Կապադովկիա՝ զուգակրօն ըստ սովորութեանն. (Նիւս. ի սքանչ.։)
to join together.
Զոմանս ապիրատս զուգակցեալ զրաբան չարիմացութեանն. (Յհ. կթ.։)
Ամենեքին զուգակցին նմա յերգելն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոսկերք մեր հաւատով ի նա զուգակցեալ. (Համամ առակ.։)
Եւ Զուգակշիռ գտանիլ. հաւասարիլ.
Պարգեւ, որոյ ոչ կշիռ գործոյ զուգակցի. (Լմբ. ստիպ.։)
Հալածիչքն գլխարկեալ լինին, եւ հալածեալն՝ զուգակցեալ. իմա՛, ի վիճակ իւր առաջին հաւասարեալ, կամ զօրացեալ՝ ընդ Աստուած միանալով։
participant;
equal.
Զուգակցորդք են միմեանց եւ զկնի երգեցեալքս։ Զուգակցորդ ընդ Քրիստոսի գոյք փառաւորեալ. (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. առաք.։)
participation, equality;
coupling, match, union.
Լծակցութիւն. եւ Կցորդութիւն. կապակցութիւն. եւ Ազգակցութիւն. համագոյութիւն. (ըստ զօրութեան յարակից բանին).
Ագռաւք երամանեան, եւ յոլովակի ի բաց զատանին ըստ զուգակցութեանն, իւրաքանչիւր ուրուք ճանաչելով զմիմեանս զուգակցացն. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Զի՞նչ յայտ առնէ զուգակցութիւնս (բանիս), թէ որ զքեզ օրհնեն, ապա ի քէն օրհնին. (Լմբ. պտրգ.։)
Համապատիւն կցորդութեանց, անպատումն ազգականութեանց, եռալուսեանն զուգակցութեանց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
of the same paternity, that has the same quality as the father.
Որ է հանգէտ հօր, իբր հայրակից. հօր տեղը բռնօղ, հօր պէս հօրեղբար.
Ոչ որպէս տագերբ, այլ իբր նոյնազաւակ զուգահարբ զմանկունսն փայփայեցեր (առ Մեսրոպաւ՝ որպէս առ Սահակաւ). (Խոր. ՟Գ. 68։)
of equal age;
of the same height.
ἱσῆλιξ aetate par Համահասակ. հաւասար տիօք եւ այլովք իրօք.
Զօրութեամբ եւ հասակաւ զանազանք ... Ժամանակաւ ամուսինք (համասնունդք) եւ զուգահասակք։ Զուգահասակ են՝ որ շուրջ զաստուծովն են զօրութիւնքն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
Մի են հոգի եւ մարմին՝ զուգահասակք եւ հանգիտապատիւք։ Զարդարել խոհական իմաստութեամբ եւ զուգահասակ դստերօք կուսիցն շնորհաց. (Երզն. մտթ.։)
unanimous.
Միախոհ. միակամ. միաբան. միասիրտ.
Միաշունչք՝ միակրօնք, համապատիւք, զուգահաւանք. (Նար. յիշ.։)
equal, just, equivalent;
alike, same.
ἵσος aequalis Հաւասարակից. ամենայնիւ հաւասար. հանգէտ. զուգական. զուգակշիռ.
Ճշմարիտ խաղաղութեանն ոչինչ է զուգահաւասար յէիցս բարեաց. (Շ. թղթ.։)
Ոչինչ յերկրաւորացս՝ երկնայնոց տրիցն գտաւ զուգահաւասար. (Լմբ. ստիպ.։)
Ի բա՛ց կացցէ մեզ զուգահաւասար՝ ե՛ւ Սաբելի ի միասին հաւաքումն, ե՛ւ Արիոսի բաժանումն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Առ նմա մահ եւ կեանք զուգահաւասար ի միասին ընթանային. մարմնով մեռեալ, եւ կենդանի Աստուածութեամբն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
assemblage.
Գտաւ ոմն մի առ ի նոցունց իսկ առաքելոցն սրբոց նուազեալ առ ի թուոյ նոցա ի ժամանակի զուգահաւաքմանն (ի փոխումն կուսին). (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա.)
Ոչ էր ի զուգահաւաքման աշակերտացն. (Տօնակ.։)
Որք զՍաբելի զուգահաւաքմանն ի միասին՝ զդսրովելի ախտն ախտանան. այսինքն խառնակութեան երից անձանց. (Կանոն.։)
to form an accord, to put in tune, to make harmony.
Որ եւ (այսինքն զոր եւ) առ իմս հոգեւորական խորտակումն զուգաձայնել ո՛չ է սխալական. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Որպէս զտասնաղի երգարան զուգաձայնեալ զհոգին եւ զմարմին տասն զգայարանօք. (Լմբ. սղ.։)
to agree with, to correspond;
to sing in concert.
Զուգաձայնիմք առ միմեանս ամենայն քաղաքս ի յընտրութիւն Աղեքսանդրու. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Զուգաձայնեալք, եւ համափառաւորեալք (հարք ժողովոյն՝) գիր ետուն. (Սոկր. ՟Ա. 8։)
Զուգաձայնեա՛ ընդ Պետրոսի, զի ընդ նմին եւ երանեսցիս. (Խոսրովիկ.։)
Ընդ նոսա եւ զուգաձայնեալ երգաբանէ։ Ընդ որս եւ զերեքսրբեանն զուգաձայնեալ երգակցեն զսրբասացութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
participant.
Երկոտասան կենդանակացս աստեղատանցն, եւ նոյնքան ժամուս հասարակօրէիցն զուգամասանց. (Ոսկիփոր.։)
Ի նայել ուղղանկիւնեացն առ տրամագիծն միջին, զամենայն հարթ, արդակ, զուգամասն ... յարմարեալ անվնաս պահէ. (Շիր.։)
Որ առ մեզս է լոյս, գիշերաւ հատանի, եւ հատանէ զգիշեր՝ զուգամասն. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ըստ կարի ստացական բնութեանս՝ նորին զուգամասնայց (կամ զուգամասնեայց) տնտեսական մարմնաւորութեանն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ի միասին զզուգամասն պայազատեալ գահընկալ թագաւորական զարմ. (Արծր. ՟Գ. 11։)
Զաստուածածնին չքնաղ կազմուած սքանչելաշուք բնակութեանն՝ զուգամասն կրօնից բարեզարդն եպիսկոպոսութեան կառուցեալ. իմա՛, հանգէտ, դիպող, կամ կից եպիսկոպոսարանի։
to impart, to make partake of.
ԶՈՒԳԱՄԱՍՆԵԼ. Հաւասարել. համեմատել.
Զո՞ ոք ապա ի բազմահոյլ չարացն զուգամասնելով բերեալ յարադրեսցուք առ սա. (Պիտ.։)
participation;
isomeria.
ἱσομοιρία aequa portio, aequalitas Հաւասար մասն եւ բաժին. հաւասարութիւն. համեմատութիւն. համանմանութիւն. եւ Մասնակցութիւն.
(Օդն) ըստ նմանութեան մանանային բաժանման՝ բաւականութեամբ բովանդակի, եւ զուգամասնութեամբ պատուի։ Հասարակաց (է կարգ) տունջեան եւ գիշերոյ զուգամասնութեամբ։ Տիւ եւ գիշեր զուգամասնութեամբ առ միմեանս վիճակեալք. (Առ որս. ՟Է. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Գեղեցիկ հասակ՝ զուգամասնութեամբ վայելչացեալ. (Պիտ.։)
Ի մաքրութիւն հոգւոյ՝ ըստ հրոյ գոլոյ զուգամասնութեան. (Շ. ատեն.։)
to accomodate, to adjust.
Զկապ պատուածոյ գօտեաց ... համատակօք կրկնելովք զուգայարմարեաց. (Նար. խչ.։)
syllable.
Յաղագս հասարակ շաղաշարաց, որ ասի զուգաշարաց, այսինքն շարեցելոցն ի հասարակաց խօսս զրուցատրութեան, եւ բանից պատմութեան. (Երզն. քեր.։)
that holds the same course, companion on the road.
Իբր պատկերակիցք՝ միատեսակք՝ զուգաշաւիղք։ Բազմամեղ ... ինձ զուգաշաւիղ։ Զուգաշաւիղք մաքրութեան վարուցն Մելքիսեդեկի։ Զուգաշաւիղք պարագրողին։ Համասերմ միաբոյս զուգաշաւեղ եղբօրն յաղթեաց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Ը. եւ Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
of the same tongue or language.
Ի մի տեսակ զուգաշուրթն խօսակցութեան համահաւաքեալք. (Նար. առաք.։)
exact proportion, symmetry.
տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ՝ է զուգաչափութիւն առ ի յունել զիմն հոտ. (Պղատ. տիմ.։)
Զուգաչափութեամբ զամենայնն դատողին։ Զոյգ սպառնմամբ պատուհաս կրեցին, եւ զուգաչափութեամբ եւ մահ ընկալցին։ Զուգաչափութեամբ ամպարշտաց (որպէս բարեպաշտաց) պարգեւօք աշխարհիս. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
to mix in the same company or circle.
Հանդիսակից գոլ հրեշտակաց, եւ ընդ նոսին զուգապարիլ. (Զքր. կթ.։)
equally, alike, likewise.
ἑξ ἵσου ex aequo ἵσως aequaliter, aeque, pariter Հաւասարապէս, հանգիտաբար. յար եւ նման. միօրինակ. նոյնգունակ.
Զուգապէս եւ հանգիտաբար իրաւացուցեալ (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Զի՞նչ են վեց ոտքն, որ ելանէին՛ի կողմանէ երկոցունց՝ երեք զուգապէս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
Զուգապէս զերկաքանչիւրոցն մերձ դնել շահեկանութիւն։ Բաժանէին զուդապէս՝ ցուցանելով զձեւ արդարութեան. (Պիտ.։)
Զուգապէս՝ միմեանց ընդդիմադրեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զուգապէս ըստ պիտոյիցն ձեւեալ կերպարանի յարուեստագիտացն գործին. (Նիւս. կազմ.։)
Համանգամայն եւ զուգապէս Աստուած եւ հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զաւերումն քաղաքին, եւ զահաւոր դատաստանն զուգապէս վարդապետէ. (Կիւրղ. ղկ.։)