repetition, resumption, reiteration;
— օրինաց, Deuteronomy.
Այս տեղի կրկնած եւ երկրորդութիւն է։ Պա՛ցտ է միտ դնել կրկնելոցն գրոց եւ երկրորդութեանց, զի միտս ինչ յայտնիս կամի ցուցանել այնու։ Ասպիսի ինչ է երկրորդութիւնն, ասէ՝ թէ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր եկն անձրեւն ... զնոյն դարձեալ երկրորդէ. (Կիւրղ. ծն.։)
ԵՐԿՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. δευτερεία secundae partes, locus secundus, vel inferior Երկրորդականն գոլ ի կարգի, ի պատուի, ի ճարտարութեան, եւ այլն.
Ի ձեռն միջնորդաց կատարմունք աղօտագոյնք են. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Երկիր պագանեմ.
Երկրպագեն տէրութեանդ քո։ Երկրպագեցէ՛ք պատուանդանի ոտից նորա։ Երկրպագեմք առաջի բեմի քո քրիստոս։ Երկրպագեմք առաջի տեւողական նշխարաց։ Երկրպագեմք քոց նշխարաց. (Շար.։)
to divide in two, to cleave.
Երկփեղկեաց ի բաց զդաշինս ուխտին. (Յհ. կթ.։)
of two days;
in two days.
Երկօրեայք եկաք ի պատիողոս. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 13.) յն. երկրորդականք, այսինքն յերկուս աւուրս.
very happy, blessed, full of felicity.
Քառակերպեան կենդանիքն երջանկաւէտքն են. (Զքր. կթ.։)
cariosity, cancer, rottenness, mouldiness.
Տեսանես զգերեզմանս, յերր եւ ի փոշի դարձեալ են ամենեքին. (Ոսկ. ես.։ Տե՛ս Յոբ. ԺԷ. 14։ ԻԱ. 26։ ԻԵ. 6։)
Դրդուեալ էր մարդկութիւնս եւ անհաստատ յերր եւ ի տատանումն։ Կայէն դատապարտեալ յերր եւ ի տատանումն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
ad. triple;
trebly.
Երիս երրակաց փառաբանողաց (իննեակ դասուց)։ Հուպ երրակին (այսինքն երրորդութեանճ) լոյս գերազանց. (Գանձ.։)
ternary, three;
trey.
οἰ τρεῖς, τρισσός trinus, ternus Եռեակ. եռակ. երրորդաւոր, երրորդական, երեքկին.
third;
third part;
thirdly.
Փոխանակ երրորդաց սերմանն (զատուցելոց ի բաժ հարկաց). (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 29։)
ԵՐՐՈՐԴ. մ. τρίτον, τρίτως tertium, tertio, tertio loco Յերորդ կարգի. երիր. երրորդաբար.
Նախ զառաքեալս. երկրորդ՝ զմարգարէս, երրորդ՝ զվարդապետս. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 28։)
Trinity;
triplicity.
Ի սոյն յարմարեալ ... զպսակօղ եւ զնորոգօղ անուան էութեան ամենազօր սուրբ Երրորդութեանն ... Հայր, Որդի, Հոգի, ի մի շար դասեալ՝ զթիւն պատուեալ եւ օրհնաբանեալ երիցն ազգակցաց՝ երկոտասան վերանկարէ. (Նար. առաք.։)
ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, կոչի նիւթապէս Ուր կայցեն երեք թիւք. որպէս, Փիլոն երրորդութիւն ձայնէ զանուանս ենովսայ, ենովքայ, նոյի. եւ դարձեալ աբրահամու, իսահակայ, յակոբայ. եւ զերիս հրեշտակս երեւեալս աբրահամու։ (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
also, still, more;
— առաւել, the more so;
— քան զ—, more and more, instantly.
Եւ բուսոյց եւս։ Եւ ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս եօթն։ Եւ դադարեաց աւուրս եօթն եւս։ Միթէ եւ դատաստա՞ն եւս դատել. այժմ եւ զքեզ եւս չարչարեսցուք։ Զի՞ եւս տակաւին դատիցիմ։ Զի՞ եւս աշխատ առնես։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք։ Միւս եւս ջրհոր։ Միւս եւս պակաս է քեզ։ Միթէ գո՞յ եւս մեր այսուհետեւ բաժին. եւ այլն։
Այսինքն թէ՝ եւ վասն խաղաղութեան դարձեալ ա՛յլ աղաչանս աստուծոյ մատուսցուք»։
ԵՒ ԵՒՍ. յետադաս, իբր Այլ եւս, անդր եւս. անընդհատ տեւողութեամբ.
Ե՛ՒՍ. տուօղ առաւելութիւն ածականաց իբր մասնիկ բաղդատական եւ գերադրական. որպէս Աւելի, առաւել, այլ եւս քան. ա՛լ, ա՛լ աւելի.
sea-hedgehog, sea-urchin.
Եքինոս անուն զեռուն մի փոքրիկ՝ վարդապետ լինի ցածութեան եւ ամբոխելոյ ծովուն՝ նաւավարաց ... Երթայ եքենոս խթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա, զի մի՛ առնուցուն ալիքն. (Վեցօր. ՟Է։)
Եքենէսն՝ որ զմիմեանց բուռն հարեալ՝ զհողմոյ շարժելոյ գուշակ լինին նաւորդացն. (Վանակ. հց.։)
septenary, that consists of seven numbers or letters.
Ուր գոն եօթն թիւք. զոր օրինակ անունս Քրիստոս, Շմաւովն եւ այլն, կամ եօթն դարք կենցաղոյս, կամ ի վերայ վիմին պետրոսի եօթն աչք ըստ մարգարէին, եւ այլն.
Վէմն հաստատեալ, եւ արձանն հիմնացեալ, քարն անուանի, եօթնաթիւ դաւանութեամբ յարմարագրեալ ... կեփաս. (Նար. առաք.։)
septenary, seven;
week.
Եօթնեակ զաւակօք։ Յեօթնեակ բերանոյ։ Եօթնեակ դար. (Նար.։)
septenary;
week.
ԵՕԹՆԵՐԵԱԿ. իբր Եօթներորդ դար կամ շաբաթ աշխարհի, որում յաջորդէ հանդերձեալն իբր կիրակէ.
Ի կատարումն եօթներեկին ի նախկի ութերորդ դարուն մտելոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Բանաւոր ասեն զմարդ ըստ առաջնում եօթներեկին ... իսկ ըստ երկրորդում եօթներեկին (՟ժդ ամաց) կատարելապէս յանգի ... երրորդ դարձեալ եօթներեկաւ (՟իա ամաց) յանգումն է աճման. (Փիլ.։)
seventh;
week;
seventhly.
Տօն եօթներորդաց։ Եօթն եօթներորդս. Եօթն եօթներորդքն ամաց՝ քառասուն եւ ինն ամ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 22։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 15։ եւ ՟Ի՟Ե. 8։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9. եւ այլն։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քո. եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 24։ (այն են ամք 490, յաւուրց դանիէլի ցՔրիստոս։))
of seven thousand years.
Ըստ դարուցն եօթնհազարեկի. (Տօնակ.։)
cf. Եօթնհազարեակ.
ԵՕԹՆՀԱԶԱՐԵԱՆ ԴԱՐ, ըստ Ճ. կամ ԵՕԹՆՀԱԶԱՐ ԴԱՐՔ, ըստ Լմբ. սղ.։ Ժամանակ եօթնհազար ամաց. cf. Եօթնդարեան, եւ cf. Եօթնաշրջան։
sevenfold, seven times as many.
unchaste, lascivious, obscene;
luxurious, dissolute.
Սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
lewdness, turpitude in actions.
Զի մի՛ երբէք դարձցի յառաջին զազրագործութիւնն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
having a bad voice;
of perverse doctrine.
Որոյ ձայնն կամ վարդապետութիւնն է զազիր եւ յոռի, գարշ եւ գարշեցուցիչ.
to loathe, to nauseate;
cf. Աղտեղանամ.
Զդին՝ որ յորդանց եւ ի թարախոյ զազրացեալ, այնպէս զարդարեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38.) տպ. զազրեալ. յն. ծախեալ կամ ծախելի։
Վասն մոլորութեան Եզաբելայ զազրացեալ ձանձրացեալ էր։ Որ ըստ սովորութեան զազրանային եւ գարշէին ի նոցանէ, զնոսա կարդաց պիղծս (ի մէջ կենդանեաց). (Եփր. ծն.։)
Ոչ զերեսն դարձոյց յաղտեղութենէն, ոչ զազրացաւ՛ի նեխութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
nasty-looking, ugly, deformed, unpleasant to the sight.
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Զազրատես.
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Զազրատես.
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
to disfigure, to make ugly or dirty, to soil.
Զբազումս սակաւացոյց ի չափ անդր, եւ զաւելին զազրացոյց յեռալ յորդանն. (Եփր. ել.։)
ugliness, filth, act of growing ugly;
deformity, uncleanness;
impurity, dirtiness, nastiness, foulness, lewdness.
Դու ինքն ի զազրութիւն որդանց նստիս։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց. (Յոբ. ՟Բ. 9։ ՟Ե. 5։)
inconstant, unstable, not solid, slippery.
Զամենայն գործն զեղծ եւ զաղփաղփուն ի կործանումն դարձուցանէ։ Գուցէ յառաջին բանիցն զաղփաղփուն ի միտս ձեր անկելոց եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
to anger, to rouse the wrath or ire, to incense, to provoke, to exasperate, to drive to extremities.
Այնպէս զայրագնեցոյց զանդամալոյծն սատանայ. (Վրք. հց. ձ։)
to grow angry, to be enraged, to put one's self in a passion, to fly into a passion, to bluster, to be angry, vexed, exasperated, to lose patience, to fret, to be mad, to inveigh.
ἁγανακτέω, θυμόομαι, ὁργίζομαι , ἑξίστημι, ἑκκήνουμαι indignor, furo, irascor եւ այլն. Սաստիկ բարկանալ, սրիլ ի ցասումն. սրտմտիլ. կատաղիլ. դառնանալ սրտիւ. դժկամակիլ. զչարիլ. խիստ սրդողիլ, տաքնալ, տակնուվրայ ըլլալ, դժարը գալ.
cf. Զայրացութիւն.
Հանապազ լայ դառնապէս զառժամանակեայ ախտիցն զայրացումն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
to irritate, to put in a passion, to enrage, to anger, to make angry, to fret, to vex, to nettle, to affront, to provoke.
παροξύνω exacerbo Շարժել ի ցասումն. բարկացուցանել. դառնացուցանել. սրդողցընել, նեղացընել.
Յօտարացն թշուառութիւնս գոհանալ զԱստուծոյ՝ խնդացելոցն է չարեօք եւ զայրացուցանողաց զտրտմեալսն. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Զայրոյթ.
ԶԱՅՐՈՒԹԻՒՆ ԶԱՅՐՈՒԿՔ ԶԱՅՐՈՒՄՆ ԶԱՅՐՈՒՑ. παροξυσμός , το παροξυντικόν incitatio, irritatio, exacerbatio, et accessio morbi Զայրացումն. զայրոյթ. զայրացուկք. իբրեւ սաստկութիւն եւ դառնութիւն բարկութեան, եւ այլոց կրից եւ ցաւոց. խըշխշուք, սրտի էրուք.
Առ զայրուկս սրտին թագաւորն հրաման ետ կոտորել. (Վրդն. դան.։)
to distinguish, to diversify, to discern, to vary.
διαφέρω, διορίζω, ποικίλλω differo, distinguo Որոշել զիր յիրէ, եւ զբան ի բանէ՝ իրօք կամ մտօք. յայլ եւ այլ կարգս դասաւորել. զատել, ջոկել.
Ի դէպ է լինել ըստ իւրաքանչիւր ախտից բազմութիւն. ոչ ապա անպատշաճ է զանազանել զվարդապետութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
distinction;
difference;
diversity, variety.
Բիւրուցն կենդանեաց զանազանութիւնք. (Բրս. հց.։)
Զտնկոց եւ զկենդանեաց զանբաւ եւ զանճառ զանազանութիւնս։ Զանազանութիւն պատմէ ստացուածոց, եւ տրոց. (Փիլ.։)
cf. Զանազանութիւն.
Մատակարարտէ զզանազանումն իւղաբուղխ սերմանցն։ Զվարս եւ զճգնութիւն արդարոցն որպէս զպատուական ականց զանազանումն. (Փարպ.։)
Ի կենդանագրութեան, եւ ի նկարակերտութեան զանազանմունս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Ընձուղտ.
Կենդանի ինչ նման զանալութոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
to adorn with little horse-bells.
Զանգակօք եւ բոժոժիւք զարդարել.
fear, dread, apprehension, fright, dismay.
Զզանգիտանս դարձելոցն ի ճշմարտութենէն. (Ճ. ՟Բ. (որ ի Ա. զանգիտութիւնն)։ Զզանգիտանք (այսինքն ի զանգիտանաց) ի բաց հրաժարեալք. Պիտ.։)
cf. Զանգիտանք.
Ոչ այնքան յաղագս անձին զանգիտութեան՝ քան թէ յաղագս վարդապետին սիրոյ. (Երզն. մտթ.։)
Ընդէ՞ր եղեւ փախուցեալ. ո՛չ էր իրքն զանգիտութեան, այլ պահէր զանձն վասն քարոզութեան։ Ոչ էր ի զանգիտութենէ՝ յառաջագոյն դառնալ յԱնտիոք. (Ոսկ. գծ.։)
follower of Zoroaster;
manichean;
— աղանդ, manicheism.
պ. զէնտիյք, զընտըք. Անուն ազգի եւ աղանդոյ եւ գրոց առ նախնի պարսիկս. քաղդեայ աստղահըմայ, մոգ կամ կրակապաշտ, եւ մանիքեցի՝ իւիք իւիք խտրանօք հետեւօղ զանդ կամ զէնտ մատենի զրադաշտայ. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Գ։) (զանդ, լծ. ծնունդ, ծննդաբան ըստ ախտարաց։)
to hide ones self, to steal away, to retire;
to be ignorant of.
Կամաւ զանխլանան զառիթն լինել մեղաց մարդկան։ Իսկ նա որ ամբարտաւանն է (սատանայ), զանխլանայ ի դատապարտութենէն. (Լմբ. սղ.։)
Ընկերին դաւաճանիցէ, զանխլացեալ զինքն, զի ինքեան նախ առաջին զդարանակալութիւնն գործէ. (Ածաբ. ժղ.։)
hidden, secret;
secretly, clandestinely, by stealth, incognito, without being known;
hiding-place, lurking-place;
— ի ներքս սպրդել, to creep, to slip, to steal stealthily.
Որ է իժն զանխուլ, եւ կերող մարդախանձ չարն. (Համամ առակ.։)
Զանխուլ կեանս կեայ յանքոյթ ի յամրի ի մրրկաց. (Ոսկ. եփես. ՟Ի՟Ա։ (իբր լռիկ, հանդարտ, անզբաղ)։)
Եւ ապա այգուն՝ իբրեւ զանխուլ իրին գոլով՝ ինքն ի խնդիր լինի խեղդամահ ժանտին. (Յհ. կթ.։)
Զհոգւով ընթերցօղն քննութեան սաղմոսացս՝ կարծեմ ոչ զանխուլ գոլ խորհրդոցն Քրիստոսի։ Ի սորա դատաստանէն ոչ եմք զանխուլ, այլ ծանեաք. (Լմբ. սղ.։)
passage, transition;
— առնել, to pass, to omit, to skip, to leave, to neglect, to fail;
— լինել, to be wanting, to fail;
— առնուլ, to flee, to run away.
Ժողովուրդ զժողովրդեամբ զանց արասցէ առաւելութեամբ։ Զանց առնել առաւելութեամբ՝ դարձեալ այսպէս, գեղեցիկ զյոռւովն, (եւ) արդար զանիրաւաւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 158։)
to pass, to surpass;
to go beyond;
to cause to fail or be wanting, to make to sin;
անցուցանել —, to excel, to exceed.
Որ զանցուցին չար արուեստիւք իւրեանց զվարդապետիւ իւրեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Սարդանապաղղոս անցոյց զանցոյց զամենեքումբք՝ որ յառաջ քան զնա էին, բարեկեցութեամբ եւ յուղութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մեղք զանցուցին զադամ զպատուիրանաւն. (Եփր. հռ.։)
to avert, to scatter, to distract;
to render useless;
to mislead, to deceive;
to pervert;
ի տխուր խորհուրդս —, to have the spleen or blue-devils;
յախտս իւր —, to give a loose to one's passions;
զանձամբ —, to come to one's self again, to recover one's self.
ԶԱՌԱԾԱՆԵՄ կամ ԶԱՌԱԾԵՄ ԶԱՌԱԾԱՆԻՄ կամ ԶԱՌԱԾԻՄ. ἁποστρέφω, -φομαι , καταπλήσσω, -ομαι, ἁνακύκλοω, -ομαι եւ այլն. averto, everto, seduco, revolvo, -or եւ այլն. Առնուլ ածել ուժգին, ձգել. ի բաց քեցել, եւ եղծանել, յեղաշրջել։ Այլ առաւել վարի կր. Բուռն վարիլ. բերիլ. խոտորիլ. դառնալ. եղծանիլ զեղծանիլ. յիմարիլ. խարդաւանիլ, անկանիլ, գահավիժիլ. համակիլ ի չարիս.
Մի օրն շրջի, անցանէ զեօթնեքումբք, դարձեալ անդրէն զնոքիմբք զառածանի։ Ոչ տայ զանձամբ զառածանել (յինքն գալ). (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Ամենայն համեստութիւն կարգաց զառածեալ յանկարգութիւն դարձաւ. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ինքն զառածեալ անդրէն դառնայր անմխիթար տրտմութեամբ՝ զօթեւանս ագանէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի փափկութեան եւ ի բարեկենդանութեան զառածեան. (Մաշկ.։)
delirium, raving, frenzy, dotage, madness, fanaticism, rage.
λῆρος deliramentum, nugae Աղճատանք զառանցելոց. շաղփաղփութիւն. բանդագուշանք, ցնորաբանութիւն. խռֆածի կամ խենդի խօսք, եւ գործք.
before, in presence of;
cf. Առաջեւ.
Զառաջեաւ դատեալ։ Կոչէր զառաջեաւ։ Տանէր զառաջեաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Դ։ եւ ՃՃ.։)
cf. Զառաջեաւ.
Զառաջեաւ դատեալ։ Կոչէր զառաջեաւ։ Տանէր զառաջեաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Դ։ եւ ՃՃ.։)