cf. Իմաստնանամ.
Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)
wisely, learnedly.
Որոց իմաստապէս նշանակէ բան. (Մաքս. եկեղ.։)
Աշտարակօք՝ բարձր ահաւոր, իմաստապէս արուեստաւոր. (Շ. եդես.։)
Իսկ եթէ ընդէր, լուիցես իմաստապէս. (Վրք. հց. ՟Բ. հին ձ. ուր նորն եւ տպ. իմաստապէս։)
philosopher;
sage, man of science, of learning.
φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.
Առն իմատասիրի (յն. սիրողի զիմաստութիւն) ուրախ առնի հայր իւր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 13։)
Պիւթագորաս ... որ զինքն ոչ իմաստուն, որպէս առաջինքն, այլ իմաստասէր ասէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ՝ որք ոչ ի դպրոցս իմաստասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Կատարեալ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանալ գիտել, եւ գիտէ զօգտակարն։ Զորոյ զպատճառն բնական իմաստասէրն (բնախօսն) գիտէ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Բ։)
Ամենայնիւ ջանամբ արտաքին իմաստասիրացն նմանել, որ աղաբողօքն պարծէին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Նմանութեամբ ասի.
Առաքինք ի զգայութեանց եւ իմաստասէրք երկու են, տեսանելիք եւ լսելիք. (Փիլ. լին.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. հետեւօղ բարոյական իմաստասիրութեան, յորում մասին նշանաւոր էր առ հելլենացիս Սոկրատ. առաքին. ըզգաստ. իմաստուն. խոհական. հեզ եւ համբերօղ.
Իմաստասէրկոչեմ ես ոչ զայն՝ որ զամենայն գիտէ ... այլ որ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր է՝ ոչ բազում ինչ գիտէ ... այլ որ անբիծ եւ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր՝ ո՛չ որ բազում ինչ գիտէ, այլ որ զախտս կարող գոյ հնազանդեցուցանել. (Սահմ. ՟Ի։)
Եւ ոչ իմաստասէր քահանայիցն պատկառեցին. (Առ որս. ՟Ը։)
Հեզութեամբ ամնայնի տանել, որպէս վայե՛լ է ըստ աստուծոյ իմաստասիրի։ Իմաստասիրին պարզ եւ արժան է ազատամիտ լինել ի նախանձութենէ եւ ի դառնութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.
Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Իմաստասիրական, եւ առաքինական.
Իմաստասէր կամօք եւ բանիւ. (Վրդն. ծն.։)
philosophically;
wisely, learnedly.
φιλοσόφως sicut philosophus Իբրեւ զիմաստասէր՝ ըստ ամենայն առմանն. որպէս փիլիսոփայ, իմաստութեամբ, եւ առաքինաբար.
Իմաստասիրաբար իմն խնամով տեղեկանալ մասամբն զբովանդակ երկրին զթնութիւն. (Պիտ.։)
Զսեռն իմաստասիրաբար սահմանեալ ի նոցանէ տեսանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կատարեալ ամենայն եւ բարի, եւ իմաստասիրաբար, եւ արարչագործապէս են եղեալ. (Նիւս. բն.։)
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.
Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)
Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)
ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)
իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)
Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)
Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to be philosophioal;
to be virtuous.
φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.
Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Իմաստասիրաբար.
իմաստասիրապէս յեղյեղել ըզկոչումնդ անուանդ. (Նար. մծբ.։)
to study the sciences;
to philosophize, to reason philosophically;
to argue, to conclude, to infer;
to live or behave wisely.
φιλοσοφέω philosophor, dissero եւ այլն. Իմաստասիրութեան պարապել. քննել զիրս իմաստասէր մտօք.
առակ թուի ասացեալքս՝ բազմաց, որք իմաստասիրել ոչ կամին։ Յարմարագոյն է առ իմաստասիրել ամայութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40. 41։)
Թէ ոչ սքանչանայ ոք, եւ ոչ ի խնդիր անկանի, եւ ոչ իմաստասիրէ. ո՛րգոն, յորժամ տեսանելով ոք ըզծիածանդ, եթէ սքանչանայ, ապա եւ ի խնդիր անկանի, ապա եւ իմաստասիրել ձառնարկէ. (Անյաղթ պորփ.։)
Եթէ ապացուցի պէտս ունի, յայտ է թէ իմաստասիրէ. քանզի մայր ապացուցի իմաստասիրութիւն է. եւ եթէ ոք ասէ գոլ զիմաստասիրութիւն, դարձեալ իմաստասիրէ. զի ապացուցի պիտոյանոյ՝ որով ցուցանէ գոլ զնա. ապա ուրեմն ամենայն իրօք իմաստասիրէ, եւ՛ որ բառնայ զնա, եւ՛ որ ոչն բառնայ. (Սահմ. ՟Բ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Մակաբերել. գուշակել. իմանալ ի միտ առնուլ.
Ի բիւրուցն արգասեաց չարաց չափ մի երեւեցուցի, զի նոքօք զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. ՟Զ։)
Երեւելեօքս զաներեւոյթսն իմաստասիրեմ. (Լմբ. սղ.։)
Իմաստասիրեցին ի կտաւոցն տեսլենէ զյարութիւն. (Սկեւռ. յար.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Հետաքննել. խուզարկել. քաջ խորհել. խելամուտ լինել. եւ հնարել, հայթհաղթել.
Իմաստասիրել խոհականութեանս բանիւ ոչ զաշխարհի ընդարձակութիւն, այլ թէ որքան է լայնութիւն եւ երկարութիւն առաւելութեան սիրոյն քրիստոսի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Զայս յորժամ իմաստասիրեսցես, յոժարութեամբ առնիցես զողորմութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Յուսովն մերձեցիր առ աստուած, զնա տե՛ս, եւ նորա փառս իմաստասիրէ՛. (Լմբ. սղ.։)
Յետ այնորիկ ա՛յլ իմն պատրանս եւ խորամանկութիւնս իմաստասիրեն. (Նանայ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. որպէս իմաստասէր իմաստութեամբ ճառել, խօսիլ, վարդապետել.
Որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եթէ այլ ումեք բարձրագոյն յայտնեսցի իմաստս, իմաստասիրեսցէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ոչ ամենեցուն է յաղագս աստուծոյ իմաստասիրե՛լ. (Առ որս. ՟Ա։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԵԼ. Առաքինանալ, զգաստանալ. բարւոք քաղաքաւարել.
Գեր ի վերոյ զբնութիւնն իմաստասիրեն ի վիշտս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
philosophy;
wisdom.
φιλοσοφία philosophia, amor vel studium sapientiae. Սէր իմաստութեան. փոյթ իմաստից եւ գիտութեան. ուսումն փիլիսոփայութեան ըստ ամենայն մասանց.
Սահման իմաստասիրութեան ի ստուգաբանութեան, որ ասեն. իմաստասիրութիւն գիտութիւն գոյիցն՝ ըստ որում աստուածայնոց եւ մարդկայնոց իրողութեանց. (Սահմ. ստէպ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Իմաստասիրելն, իմաստուն վարդապետութիւն. իմաստութիւն. իմաստ. հանճար. խրատ.
Մի ի բազմաց նորա իմաստասիրութեանց առաջի ահա եդեալ. (Պիտ.։)
Սարսելի է մահ, այլ ոչ առ այնոսիկ որք զվերին իմաստասիրութիւն վերնական եւ անկոխելի. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Վարկանել զաղքատութիւն իմաստասիրութիւն, եւ զչարչարանսն հանգիստ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Քաղցուցանէ հաւատոց քոց զիմանալեացն իմաստասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Առաքինի խորհուրդ եւ քաղաքաւարութիւն. իմաստութիւն գործնական, եւ հոգեւոր.
բե՛ր զաստուածնյին հանդէս իմաստութեան զգեցցուք։ Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ը։)
Զճշմարիտ հարստութիւն ախորժեսցուք, եւ զհաւատի իմաստասիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
that has lost his senses, mad, foolish.
Որոյ սպառեալ են իմաստք. անբաժ յիմաստութեան. անխելք.
Ահա ես ինքն ինձէն կամաւորապէս անձնամատն ... զգայազիրկ եւ իմաստասպառ. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
wisely, learnedly, skilfully, sensibly, prudently, judiciously, ingeniously;
discreetly;
sentimentally.
σοφῶς sapienter. որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱՊԷՍ. Իմաստնաբար. իմաստութեամբ.
Իմաստաբար եւ բարւոք հոդ տանի էիցս. (Նիւս. բն.։)
Զիա՞րդ վայել է իմանալ զպօղոսի ձայնիւ իմաստնաբար ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ.) (ա՛յլ ձ. իմաստաբար. տպ. իմաստասիրաբար)։
cf. Իմաստախոհ.
to grow wise, to learn, to know, to be instructed;
to understand, to comprehend.
σοφίζομαι, σοφοῦμαι sapiens efficior Իմաստուն լինել. ստանալզիմաստութիւն. խելացի ըլլալ, խելք սորվիլ.
Իմաստնացաւ սողոմոն քան զամենայն մարդիկ. եւ իմաստնացաւ քան զգեթան եւ այլն։ Եւ ընդէ՞ր իմաստնացայ։ Յորս իմաստնացաընդ արեամբ։ Ասացի բա իմաստնացայ. եւ այլն։
Եթէ իմաստնութիւն զինքն գոլ ասէ որդի, զիա՞րդ իմաստնանայր. եւ թէ պատահեաց նմա իմաստնանալն, եղիցի երբէք՝ զի ոչ այսպիսի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ, որք ոչի դպրոցսցասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Ի լուր համբաւոյ նորա իմաստնացան տըգետք. (Եղիշ. ՟Է։)
Երանելի առաքեալքն իմաստնացան, եւ իմաստնացուցին զլսողսն այսմ բանի. (Համամ առակ.։)
Կամ φρονέω sapio, sentio εἱδός εἱμι novi. Խելամուտ լինել. ի միտ առնուլ. իմանալ.
Որ ասեն ցկիւրոս իմաստնաջի՛ր, եւ զամենայն կամս իմ արասցես. (Ես. ՟Խ՟Դ. 29։)
հեթանոսք.. որք վասն յարութեան ոչինչ իմանան, գործեն որ ինչ վայել է իմաստնացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Կամ φιλοσοφέω philosophor Իմաստասիրանալ. զգօնանալ. առաքինանալ.
Հանդիսանան պահել զպատուիրանս նորա, եւ իմասնանան ի բարիս. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զո՞ր թողութիւն ունիցիմք մեք, որ յաղագս երկիւղին աստուծոյ ոչ կարեմք իմաստնանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Զանմտութիւնս զայս ի բաց ընկեսցուք ի բաց ընկեսցուք, եւ իմաստնասցուք ի բարւոք կեանս մեր։ Զճշմարիտիմաստութիւն իմաստնասցուք ի կեանս մեր։ Որ զերկիւղն աստուծոյ ունի, զշնորհացն աստուծոյ իմաստութիւն իմաստնանայ. (Սարգ.։)
cf. Իմաստնաբար.
Հնչէր նովաւ զերգ սաղմոսին՝ իմաստնապէս ի տասնաղին. (Յիսուս որդի.։)
the seat of wisdom;
intellect, sense.
Ընդունարան իմաստութեան. խելքի տեղ, գլուխ.
Հոսեալի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.) (կայ եւ ձ. իմաստարան. )
instructive.
σοφοποιός sapientem reddens. Իմաստնագործ. իմաստարար. իմաստնացուցիչ. այն ինչ՝ որով ոք իմաստուն գտանի.
Եթէ զաստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոց. (Եզնիկ.։)
to render wise, to improve in wisdom;
to free from infatuation, to disabuse, to undeceive.
σοφίζω sapientem reddo. Տալ իմաստնանալ. իմաստուն առնել. խելք սորվեցնել, խելացի ընել.
Զանգէտսն իմաստնացուցանէ. (Յճխ.։)
Իմաստնացուցեր վերստին դարձեալ՝ հոգեւորական հանճարովդ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Իմաստութիւնըդ հօր վերին, իմաստնացո՛ զիս յերկոսին. յարդիւնարար գործականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
Միթէ յայնժամ առ չիմանա՞լ ինչ պնդեցաք, եւ այսօր նեղութիւնս ինչ զմեզ իմաստնացոյց. (Եղիշ. է։)
cf. Իմաստնարար.
Որ իմաստնացուցանէ, կամ իմաստուն առնէ.
Զաւակին իւրոյ դնել օրինակ իմաստնացուցիչ եւ ուսուցիչ խորհեցաւ նա։ Նշան իմաստացուցիչ եդ նմա. (Եփր. ծն.։)
Նայել ընդ իմաստնացուցիչ խորհուրդս աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
Իմաստացուցիչ է ամենաբաւական հոգին աստուծոյ. (Լմբ. իմ.։)
Կամ Զօգնացուցիչ.
Զայս կրեն մանկունք ի վարդապետաց, եւ անզգամք յիմաստնացուցչաց. (Փիլ. լին.։)
Իմաստնացուցիչ խրատն Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
intelligent;
knowing, learned.
Իմաստուն. հանճարաւոր. իմաստաւոր. խելացի.
Զսոկրատէս եւ հարց ոմն իմաստնաւոր. (Պիտ.։)
Մարդ իմաստնաւոր. (Ոսկ. ես.։)
wisdem, sense, reason;
understanding, knowledge;
philosophy;
skill, science;
գերաբուն —, sovereign wisdom;
իմաստութեամբ, wisely, sensibly, judiciously;
prudently, discreetly.
հանապազ յիմաստութեան դեգերին դպրոցս. (Պիտ.։)
σοφία sapientia. Բարձրագոյն իմաստ եւ գիտութիւն. ծանօթութիւն աստուածային եւ մարդկային իրաց. գերագոյն հմտութիւն. եւ լայնաբար՝ Ուսումն իմաստասիրութեան կամ փիլիսոփայութեան, մանաւանդ ատուածաբանութեան.
Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացումն՝ կա՛մ անցելոց իրացն, կամ առաջիկայիցն, յորս կարէ հասանել տեսողական մտացս հանճար։ Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացութիւն. եւ այս ծերոցն ի դէպ է՝ քան մանկանցն՝ վասն հնութեան ժամանակին. (Լմբ. սղ.։)
Զանուսումնութիւն՝ որ առ ինքեան իցէ, կարծելնիմաստութիւն գոլ՝ եղեւ ամենեցուն. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ յաստուած է Ծայրագոյն միտք աստուածեղէն, կամ ծնունդ մնաց հօր՝ որդին, որ պարզապէս իմաստութիւն կոչի. որպէս եւ բաշխումն ի մեզ՝ պարգեւ ասի հոգւոյն.
Իմասնութիւն աստուծոյ ասաց, առաքեցից ի նոսա մարգարէս եւ առաքեալս։ Ո՛վ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան եւ դիտութեան աստուծոյ։ Քրիստոս աստուծոյզօրութիւն, եւ աստուծոյ իմաստութիւն։ Որ եղեւ մեզ յաստուծոյ իմաստութիւն։ Հոգի աստուծոյ, հոգի իմաստութեան եւ գիտութեան։ Ոչ կարէին զդեմ ունել իմաստութեանն եւ զհոգւոյն, որով խօսէր։ Սուրբ հոգին իմաստութեան։ Մարդասէր հոգին իմաստութեան.եւ այլն։
Իմաստութիւն հօր յիսուս, տու՛ր ինձ իմաստութիւն։ Իմաստութիւն երկնային իջեալ ի վերուստ. (Ժմ.։ Շար.։)
Իմաստութիւնն իմաստնանայր, որ իմաստնոց զիմաստըն տայր. (Յիսուս որդի.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ ի մարդիկ, է՛ որ պարգեւ է աստուծոյ, է՛ որ ուսմամբ ստացեալ, եւ է՛ որ պատրանք խաբեութեան. վասն որոյ է՛ զի գովի, եւ է՛ պարսաւի.
Եկն ի ծագաց երկրի լսել զիաստութիւն սողոմոնի։ Վարժեցաւ մովսէս ամենայն իմաստութեամբ եգիպտացւոցն։ Հեթանոսք զիմաստութիւն խնդրեն։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց։ յիմարեցոյց աստուած զիմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Ահա աստուած պաշտութիւն է իմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ἑπιστήμη scientia մակացութիւն, որպէս գիտութիւն, հանճար, խելամտութիւն. իլմ.
Ոչ գոյ ի նոսա իմաստութւն։ իմաստութեամբ նորա տարածեալ է համատարած։ Լուռ եղէ, երկուցեալ պատմել զանձին իմոյ զիմաստութիւն։ Հոգվուեսցեն զձեզ իմաստութեամբ։ Բազմութեամբ իմաստութեան քոյ եւ վաճառաց։ Ի վերայ գեղոյ իմաստութեան քոյ։ Խորհրդակից է աստուծոյ իմաստութեանն։ Զճանապարհս իմաստութեան ոչ ծանեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. σύνεσις, σοφία intelligentia, sapientia Հանճար. ուշիմութիւն. Ճարտարութիւն. խելք.
ի սիրտ ամենայն իմաստոյ ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն վկայութեան եւ այլն։ Իմաստութիւն ի դաւիթ ... Զի ոչգոլ պի նոսա իմաստութիւն։ կրտսեր իմաստութեան (կամ իմաստութեամբ)։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն եւ ընդ պատասխանիս նորա։ Ճարտարապետն իմաստութեամբ կազմեաց։ Կանայք մանէին իաստութեամբ։ Խօսեցաւ կինն իմաստութեամբ իւրով.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. φρόνησις prundentia. հանճար եւ խոհականութիւն.
Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն։ Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Տեսին՝ թէ իմաստութիւն աստուծոյ էի նմա առնել իրաւունս։ Դարձուցանել զանհաւանս յիմաստութիւն արդարոց։ Ալիք իմաստութիւն մարդոյ են (յն. ալիք իսկ է մարդկան՝ իմաստութիւն).
Իմաստութիւն զխոհականութիւնն ասէ, որում եւ այլ առաքինութիւնք հետեւին. (Նախ. իմաստ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus. Զգօնութիւն. հանճար. խորհուրդ.
Անմիտք ատեցին զիմաստութիւն։ Զիմաստութիւն շրթանց իմոց պատուիրեմ քեզ։ Իմաստութիւն արդարոց յաջողեալ է։ որ սիրէ զխրատ՝ սիրէ զիմաստութիւն։ Խորագէտք զօրանան իմաստութեամբ։ Սէրն ձեր եւս քան զեւս առաւել լիցի ի գիտութեան եւ ամենայն իմաստութեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. ἕννοια cogitatio. Խորհուրդ. մտածութիւն.
Անսացե՛ք ստանալ զիմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. σοφῶς sapienter συνετῶς intelligenter φρονίμως prudenter. Իմաստնապէս. իմաստնաբար. հանճարով. ճարտարութեամբ. իբրեւ զխոհական. խելքով.
Մի՛թէ ասիցէ արարածն զարարիչն՝ թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս։ Իմաստութեամբ հնարս խնդրէ՝ զիա՛րդ կանգնեսցէ զնա. (Ես. ՟Ի՟Թ. 16։ ՟Խ. 20։)
Գովեաց տէրն զտնտեսն անիրաւութեան, զի իմաստութեամբ արար. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
wise, sage, learned woman.
σοφή, πάνσοφη sapiens mulier, sapientisima Իմաստուն կի.
զայպիս իմաստուհի (զտիկինն սաբայ) զարմացոյց։ Հոգիք բարեաց, ո՛վ իմաստուհի կին, նմանեալ են աղբերաց բղխման. (Ածազգ. ՟Թ. ՟Ժ։)
տէրն զիմաստուհին զայն պոռնիկն ո՛չ ասաց թէ երկաւ, այլ թէ յոյժ սիրեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
σοφός sapiens. ունօղ իմաստութեան. մտաւոր. գիտուն. խելացի. ... որպիսի լինի միայն իմացական եւ բանական արարած, յետ աստուծոյ աղբերն իմաստութեան.
Մի իբրեւ անիմաստք, այլ իբրեւ իմաստունք։ Իմաստնոց եւ անմտից պարտապան եմ։ Ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց, եւյայտնեցար տղայոց։ Ոչ գոյ ոք իմաստուն ի ձեզ եւ այլն։ Միայնոյ իմաստնոյն աստուծոյ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 27։)
Առնել զբանաւոր զիմաստուն եւ զխօսուն արարածն ի մէջ անբան անխօս անիմաստ արարածն. (Ագաթ.։)
Այս օձիցն եւ կարճացն է բարք. եւ արդ մի՛ նմանիր նոցա դու, որ բանաւոր ես եւ իմաստուն։ Ո՛չ իբրեւ զանասունս ստեղծ զմեզ աստուած, այլ հոգեւորս եւ իմաստունս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός sapiens երեւելի իմաստութեամբ եւ հանճարով յոր եւ է կարգի.
Առաքեաց կոչեաց զամենայն իմաստունս եգիպտոսի։ Եւ դու խօսեսցիս ընդ ամենայն իմաստունս մտօք։ Կանայք իմաստունք իշխանաց նորա։ Եւ տէր իմ իմաստուն է ըստ իմաստութեան հիշատակի աստուծոյ։ Որ հասանէ իմաստունք։ Այր իմաստուն՝ որ գիտիցէ քանդակալ զքանդակս ընդ իմաստունս իմ։ Ու՞ր իմաստուն, ու՞ր դպիր.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս իմաստասէր. փիլիսոփոս. եւ Իմաստակ. սոփեստէս.
Ոչ երկինք շրջին, զորմէ ասեն արտաքին իմաստունքն՝ թէ մերթ ի ծածկեն զլուսաւորսն, եւ մերթ յայտնեն. (Եզնիկ.։)
Յիմաստնոց եպիկուրոս եւ մալիտինոս. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Քան զիմաստունսն եւ քան զբանիբունսն զօրագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. νοήμων intelligens. Խելամուտ. խորհրդական. հանճարեղ. ուշիմ. խելացի, բան հասկըցօղ, խելք բանեցընօղ.
Որդի խրատեալ իմաստուն իլցի. ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն։ Ծառայ իմաստուն տիրեսցէ տերանց անմտանց. եւ այլն։
Ի սիրտ ամենայն իմաստիոց ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն, եւ այլն։ Կին իմաստուն եւ բարեպաշտօն օրհնեսցի։ Իշխանք տայանու իմաստունք խորհրդականք թագաւորի։ Ո՞վ է այր իմաստուն՝ եւ ի միտ առցէ զայս։ Սերգեայ պօղոսի առն իմաստնոյ։ Կորուսից զիմաստութիւն իմստնոց։ Յաւուրս զաքարիայ իմաստնոյ։ Ամենայն ղեւտացի՝ որ ոք էր իմաստուն նուագարանօք երդոցն։ Որ իմաստունն է՝ ի ժամանակին յայնմիկ լռեսցէ։ ամենայն ինչ ուղիղ է իմաստնոց.եւ այլն։
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն եւ խորհրդական։ Ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ քան զամենայն իմաստնոց եգիպտոսի։ Որ ետ որդի իմաստուն դաւթի։ Դարձուցանէ զիմաստունս յետս։ Մի՛ լինիր իմաստուն յաչս անձին քո։ Այր իմաստուն զլռութիւն սիրէ։ ծԾառայեսցէ անմիտն իմաստնոյն։ Խնդրեսցեն զհանճար առ յիմաստնոց դիւրաւ.եւ այլն։
Կապուտակ եւ ծիրանի հանդերձ նոցա՝ գործ իմաստնոյ ամենայն. (Երեմ. ՟Ժ. 9։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. σοφός, συνίων եւ այլն. Ըստ աստուծոյ եւ ճշմարիտ իմաստուն կոչի եւ է արդարն, առաքինին, աստուածապաշտն.
Կեանք իմաստնոց մակագրի գիրք Փիլոնի վասն նահապետաց սրբոց։
Իմաստունք ծագեսցեն իբրեւ զլուսաւորութիւն ի հաստատութեան։ Անօրինեսցին անօրէնք, եւ ոչ առնուցուն ի միտ ամպարիշտք. եւ իմաստունք իմասցին. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 3. 10։)
Յայլ աշխարհ գնան, ուր անդ զանազանի պատիւ իմաստնոյն յանզգամին պատուհասէն. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆՆ. սապհականեալ անուն Սողոմոնի. որպէս եւ գիրք իմաստութեան նորա համարեալ, եւ է ի բերանոյ նորա.
Խրատ տայ իմաստունն, մի՛ օր ի յօր առներ դառնալ առ տէր. (Խոսր.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս Իմաստնական, խոհական, իմաստաւոր.
Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոսկի խնձոր ընդ սարդիոն յեռեալ, որպէս է խօսել զբանս իմաստունս. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 24։ ՟Ի՟Ե. 11։)
Իմաստուն տենչումն, կամ աջողութիւն, խորհուրդ, կորովութիւն, հարցուած. (Սահմ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. Սարգ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. մ. σοφῶς sapienter. Իմաստնապէս. իմաստութեամբ.
Զայս գործ ոչ իմաստուն գործեցեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ուղիղք իմաստունս խորհեցան. իմա, իմաստուն բանս կամ իրս.
Իմաստուն առնէ զտղայս։ Զծերս նոցա իմաստուն արասցէ։ Որք կարօղ են իմաստուն առնել զքեզ։ Իմաստուն արարից զքեզ, եւ խելամուտ ի ճանապարհ յոր եւ գնասցես։ Ի ճանապարհս արդարութեանց քոց իմաստուն արա զիս. եւ այլն։ որպէս եւ կր. Իմաստուն լինել՝ նոյն ընդ Իմաստնանալ։
cf. Իմացութիւն;
— առնել տալ, cf. Իմացուցանեմ.
(մանաւանդ ԻՄԱՑՔ, ցից) νόησις, νόημα intelligentia, cogitatio իմացումն. իմաստ. խորհուրդ. միտք.
Լցեալ զնոսա աստուածայնովք լուսափայլութամբք, եւ կատարեալ ամենասուրբ հանճարով աստուածապետականացն իմացից. (Դիոն. եկեղ.։)
Ի խաղաղական կարգաւորութեան խաղան իմացք աստուծոյ. (Նեղոս.։)
ընդդեմ բազմապիսի իմացիցն մարտնչէր. (Վրք. հց. ձ։)
Եթէ իցէ. իմացս ի դժոխս, եւ դարմանս ի դիւէն. (Ոսկիփոր.։)
Զսիրտն ունին, որ հոգւոյն իմացքն, եւ մտաւորական տեսութիւն. (Երզն. մտթ.)
Իմացք ամբարտաւանութեան, եւ հոգի անհաւատ. (Մաշկ.։)
Երթալ ի տունն, իմաց արար ընտանեացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԻՄԱՑ ԼԻնԵԼ. իմանալ, տեղեկանալ.
Նախ իմա՛ց լեր (կամ նախիմաց լեր) զտէրունական օրինադրութեանսն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
intellective, intellectual;
intelligent;
spiritual;
the mind, the intellect, the understanding;
—ք, the spirits of light, the Angels.
νοητός intelligibilis. Իմանալի. որ մտօք է տեսանելի, եւ ոչ աչօք. Եւ այս է յոյժ սքանելի եւ իմացական տեսութիւնք. Եղիշ. խաչել.։
Իմացական ի վեր քան զբան՝ աստուածախաչ, որ է գործի կենաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Իմացական որ մտաց իմանի, այսինքն աստուածախաչ եղեալ գործի սպանման, եւ նոյն գործի կենաց. (Շ. բարձր.։)
Իմացական մաքուրնուիրօք, եւ մտաւորն պատարագօք. (Նար. խչ.։)
Չէ անտեղի զայս իմանալ՝ թէ կարգեցան, զարդ իմ պայծառ, ունել զխորհուրդ իմացական. (Շ. իմ. եղակ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆ. νοητικός intelligendi vi praeditus, intellectualis Իմացօղ. իմացուն. որ իմանայ.
իմանալտայ՝ որոց միտս ունին իմացական. (Խոսր.։)
Ստեղծանէ իմացականս միտք զիս յաթոռ առաջնորդութեան. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆՆ. գ. Միտք. իմացօղ զօրութիւն. Հաւատքն իմացականին է ներգործութիւն։ Հաւատամք իմացականիս գիտութեամբ. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այս են հրաշք զարմանալիք ի վեր քան զմիտս իմացականաց. (Անան. եկեղ։)
Իմացականքն անայլայլելիք են ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
ինն են աստուածային դասք իմացականացն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Իմացութիւն.
Իմացական գոլն. իմացողութիւն. իմացումն.
Ասաց՝ ըստ իմացութեան լուսափայլել նոցա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Երեսքն՝ որ իբրեւ զարեգակն՝ յայտ առնէ զառաւելութիւն նորա իմացականութեանն տեսութեամբ՝ զաստուածային իմաստութիւն. (Լմբ. յայտն.։)
of quick apprehension, attentive, intelligent, discerning.
որ իմանայ. իմաստուն. բան հասկըցօղ.
Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)
cf. Իմացութիւն.
Իմացումն. իմանալն. հասողութիւն. եւ Ըմբռնումն, կամ ըմբռնողութիւն. իմացական կարողութիւն. Վերածելն զմիտս ամենեցուն առ իմացողութիւն լուսոյն։ տեսին զաստուած դասք քահանայիցս իմանալի հայեցողութեամբ ձեռօք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ է իմացութիւն իմացողութիւն, եւ ոչ իմանալի. այլ իմացողութիւն է յառաջ եկեալ իմաստքն, եւ իմացողութիւն է զգայութիւն յորում կայ իմացութիւն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
intellect, understanding;
sense, sentiment;
cenception;
meaning, sense, signification;
thought, design.
νόημα, ἕννοια intellectio, cogitatio Իմացումն. իմանալն. իմացողութիւն. ծնունդ մտաց. խորհուրդ. ուշ.
Ոչ դանդաղեալ մտօք խօսիցիմք, այլ իմացածով զբանն բերիցեմք։ ամենայն երկիւղիւ ընդ. նմա եւ վասն նորա բնաւ իմացուածովք աւարտել զբանն. (Խոսր.։)
Ստուգագէտ իմացուածիւ ծանուցեալ։ Զնոյն բարեաց իմացուածս յայտ ածեալ. (Յհ. կթ.։)
Ճեղքեն զբանն ըստ թիւր եւ տկար իւրեանց իմացուածոցն. (Շ. թղթ.։)
Յառաջ գան ի յառաջնոյն իմացուած է յերկրորդսն։ իմացուածք նոցա ոչ են ըստ մերոց իմացուածոց. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԻՄԱՑՈՒԱԾ. νόος, νοῦς intellectus, mens. Իմացական զօրութիւն. միտք.
Զանսպառ խաղացմունս աստուածայնոցն ի վերայ իմացուածոզդ շարժմունս ծանեայ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Թէ առաջինն եւ միջին փորուածքն կրեն ինչ, իմացուածքն հանդերձ զգայարանօքն հատանին. (Նիւս. բն.։)
Առատութիւն իմաստութեան աստուծոյ եւ դատաստանի նորա անցանէ զիմացուածով մարդկան. (Լծ. ածաբ.։) (որք բերին եւ ի ՟Ա նշ։)
ԻՄԱՑՈՒԱԾ. իմաստ բանին. դիտաւորութիւն բովանդակեալ ի բանին.
Գիրս ստանալ ... զի ի նոցանէ զբանսն եւ զիմացուածս բերիցէք ի միտս ձեր. (Ոսկ. յկ.։)
ԻՄԱՑՈՒԱԾ. φρόνησις prudentia. Խոհականոկթիւն. իմաստութիւն.
Ձերոցդ իմացուածուածոյ խորհուրդ, եւ մերոյս հաւատոյ բանն. (Աթ. ՟Դ։)
արդի իմացուածովս զգայութեանց մաքրոց իմանամք զերեւելիսս. (Եւագր.։)
intelligence;
intellect, understanding, comprehension, perception;
sentiment, opinion;
thought, design, project;
—ք, the celestial intelligences, the angels.
νόησις, διανόημα intellectus, intellectio, cogitatio. իմացումն. իմացողութիւն. ըմբռնումն, եւ խոկումն.
Սիրտ հաստատեալ յիմացողութիւն խորհրդոյն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 29։)
Իմացութիւն զանազանապէս ասի. զի ա՛յլ է հաւանել իմանալոյն. (Լմբ. սղ.։)
Ուղիղ իմացութիւն բանիցն պատրաստէ մտացն ի բարձր տեսութիւնս ելանեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Եթէ կամեցիս, փոքր ինչ ասացից իմացութեան օրինակաւ. (Կլիմաք.։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. νόημα sensus. Իմաստ. իմացուած. միտք բանին.
Լակոնացիքն բազում իմացութեամբ, եւ ոչ բազում բանիւք վարէին. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Բարձրագոյն իմացութիւն է այսմ խոնարհ բանին։ Որ խոնարհագոյն թուի, ունի ի ծածուկ զբարձրագոյնն։ զի՛նչ ի գիրս իմացութիւնք են՝ իմանալ եւ ի միտ առնուլ. (Ոսկ. յհ.։)
Ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել առաջի այնոցիկ, որք խնդրեն զիմացութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Միտքս կրօղ եղեալ աստուածային իմացութեան. այսինքն իմաստից, կամ տեսութեան մտաց. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. νόημα, νόος, νοῦς intellectus, mens, ingenium Իմացական զօրութիւն. միտք. Ոչ չափին բանիւք կամ իմացութեամբք շնորհեալքն ի նոցանէն զնոյն տկարութիւն իմացութեան նոցա. (Նար. երգ.։)
Կայք ամենայն եւ շարժութիւն իմացութեանցն եւ անձանց՝ (աստուծոյ հոգւոց) եւ մարմնոց. (Դիոն. ածայ.։)
Կամ յոքն. իմացութիւնք, իբր Հրեշտականք, որ միտք են բոլորովին. իմանալիք. հոգեզէնք.
Զգալեօք պատկերօք զերկնայինսն դրեաց իմացութւնսն։ Յերկնայնոցն իմացութեանց քահանայապետութիւնս, որպէս կարող եմք, ի վեր հայեսցուք. (Դիոն. երկն.։)
իմացութիւնս կոչեն եւ յունաց իմաստունքն զիմանալիս եւ զհրեշտակականս զօրութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պարք վերնական իմացութեանց հպագոյնք առ աստուած հանդիմանելով. (Անան. եկեղ։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus Ազդումն. ըմբռնումն ի ձեռն զգայարանաց. զգայութիւն.
Այն որ ի մէնջ տեսանի՝ (կամ տեսութիւն՝) հաւատարիմ է քան զայլ իմացութիւնս. (Ոսկ. յհ. 25։)
Մի՛ թողուր զիս ի զգայարանականս իմացութիւն. (Լմբ. սղ.)
Մերկացի՛ր զիմացութիւն (այսինքն զքո խելս կամ զզգայութիւն), ուրացի՛ր զմարմին. (Կլիմաք.։)
cf. Իմացութիւն.
νόημα, νόησις intellectio, intelligentia, cogitatio, sensus եւ այլն. իմանալն եւ իմանիլն. իմացութիւն. ըմբռնումն՝ մտօք. գուշակութիւն մտաց. հասկըցողութիւն, հասկընալը.
Որքան փոքրկութիւն մտաց մերոց կարէ ձգիլ յիմացումն. (Խոսր.։)
Իմացականացն ի ձեռն մտացն լինի իմացումն. (Նիւս. բն.։)
Ոչ գիտացին զտեսիլն (զաքարիայի), այլ միայն իմացմամբ նկատեցին՝ նշանս եւ զօրութիւնս ինչ լինել ի տեղւոջ սրբութեան։ հրեայքն եւ այլքն մարմնաւորօքն (աչօք) ըստ մարմնի իմացմանցն տեսանէին ... եւ դուք իմացմամբ տեսանէք առաւել յետ չարչարանացն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կամ խոկումն. մտածութիւն.
Զիմաստալի հոգին միշտ յիմացումն աստուծոյ, աւ ի յայս հադերձեալ կենացն կրթէ։ Իմացումն մտաց ելանէ յերկիրս, ընթանայ ի ծագս աշխարհի, յիշէ զանցեալսն. (Լմբ. սղ.։)
Խորհուրդ յղութիւն է մտաց, եւ բան՝ ծնունդ է իմացմանց. (Արծր.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. մանաւանդ՝ ԻՄԱՑՄՈՒՆՔ. խորհուրդք. հնարք դատումն. միտք կամ իմացւած թիւր.
Խորհեալ չարաչար իմացմունս առնն ի միտս իւր։ Զայս ամենայն չար իմացմունսիմացեալ սինոյ սեպհին. (Փարպ.։)
Ետուն տանել զթուղթն լի թունիւք սատանայական իմացմամբ. (Արծր. ՟Գ. 61։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. Իմացական կարողութիւն. միտք.
Սոքա ամենեքին իմացմամբ ըմբռնին, եւ ոչ զգայարանօք. (Լմբ. ժող.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. αἵσθησις, νόησις sensatio, sensus, perceptio. Զգալն յանձին. ըմբռնումն մտօք եւ զգայութեամբ. Եթէ ունկնդիր լալ (բանից մերոց) եւ ի ձեռն գործոց ցուցումն ընձեռէք, իմացումն ոչ առցուք քրտանց եւ աշխատութեան մերում. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 21։)
Ոչ տագնապի եւ աղօթելոյ. (Աթ. ՟Դ։)
to inform, to apprize, to acquaint.
συνίημι, συμβιβάζω, συνετίζω, ὐποδιδάσκω intelligentem facio, instruo, instituo, subdoceo. Տալ իմանալ. խելամուտ առնել. ուսուցանել. իմացնել, հասկըցնել.
Իմացուցանել իսրայէլի զամենայն օրէնս. (Ղեւտ. ՟Ժ. 11։)
Իմացուցանէին (զօրէնսն) ժողովրդեանն. (Նեեմ. ՟Զ. 8։)
Իմացո՛ նմա զտեսիլդ. (Դան. ՟Ը. 16։)
եւ իմացուցեալ՝ ածին զնոսա առաջի իշխանացն. (՟Բ. Եզր. ՟Ե. 17.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
Իմացուցանէր թագաւորին վասն իմ զդիակունս թաղելոյ. (Տոբ. ՟Ա. 22։)
Որպէս չարախոսացն մերոց իմացեալ ձեզ զմէջ. (Փարպ.։)
Բան առ բան ելոյծ, եւ իմացոյց ձեզ։ Իմացոյց ձեզ զօրէնս ձեր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յորժամ ընդ ումէք ասիցէ, ի հարկէ երկուս իմացուցանէ. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
baldness, smoothness, nakedness.
Լերկութիւն սորա մերկութիւն է. (Փիլ. այլաբ.։)
leviathan.
• (սեռ. այ կամ ի-ա հլ.) «ծո-վային վիշապ, մեծ գազան կամ կէտ» Սարկ. քհ. (Սոփերք հտ. Գ. էջ 49), Անան. թրգ. 5-ճ. Լմբ. ժբ. մրգ. էջ 142 (ամբակ. ա. 14), Նար. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. և սղ. պտմ. էջ 4 (գրծ. լևիաթանաւ). գրուած է նաև ղևիաթան Նար. մծբ. 446,
• = Եբր. [hebrew word] livyalān «առասպելական էակ. օձ կամ կոկորդիլոս, ծովային մեծ գա-զան». ծագում է lvh «հիւսել, ոլորել, գալա-րել» արմատից (օձի գալարների համար այսպէս կոչուած)։ Ս. Գոքի թարգմանու-թեամբ անցած է այլևայլ լեզուների. ինչ. յն. λευιαϑάν, լտ. ֆրանս. անգլ. leviathan ևն։
Բառ եբր. որ ըստ յն. եւ հյ. թարգմանի Վիշապ. տե՛ս (Յոբ. ՟Խ. 20։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 14։ ՟Ճ՟Գ. 28։ Ես. ՟Ի՟Է. 1։ կամ Յոբ. ՟Գ. 8։) ըստ յն. կէտ մեծ. եւ հյ. վիշապ մեծ։ Այն է Գազան ծովու մեծ քան զամնայն կէտս եւ զվիշապ ձկունս, օրինակ սադայէլի.
Են լուղակք ի ծովու ահագինք՝ գլխւորին սաստկութեամբ լեւիաթանն՝ որոց ի ծովու գլուխ է նա գազանացն, եւ բեհմովթ ի ցամաքի թագաւոր սողնոց. (Լմբ. ամբ.։)
Յետ կարգելոյզիշխանս ի ջուրսն՝ լեւիաթան արքայ ասեն. (Մխ. առակ.։)
Յահագին գազանէն լեւիթանայ. Լեւիաթան մեծն խաղայ նովաւ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.
• , ո հլ. «լցուած» ՍԳը. «անպակաս, լրիւ, ամբողջ» Հռութ. ա. 21. Ա. մակ. ժբ. 9 որից լի կատարեալ Սղ. հբ. 10. Եւս. պտմ. լի առնել «լցնել» Գ. մակ. զ. 15. Ագաթ. լիա-բերան Եփր. ա. թգ. լիաձիգ Սղ. ի). 9. Ոսկ. ես. լիագիրկ Ոսկ. ես. լիակատար Եւագր. լիամագիլ Եզեկ. ժէ. 3. լիևլի Կոչ. Եւս. պտմ. լիուլի Եփր. կող. Ոսկ. Եւս. պտմ. լիութիւն ՍԳր. լիանալ (որից գւռ. լենալ) Յհ. իմ. եկեղ. լիացուցանել (որից գւռ. լեցնել) Ոսև. հ. ա 26. նենգալի Մծբ. պաստառալի Մծբ. պտղա-լի Եփր. ծն. գանալի Ճառընտ. դառնալի Մծբ. Յհ. կթ. թիւնալի Ճառընտ. այստեղ է պատ-կանում նաև լման «ամբողջ, ի լի» Մեծոփ. Տօնաց. Տաթև. ամ. 318 գաւառական ձևը որից ածանցուած է լմնել «կատարել, գոր-ծադրել» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 158 (=Էմ. էջ 208)։ Նոր բառեր են լիազօր, լիա-զօրագիր, լիազօրութիւն, լիազօրել, լիաթո-շակ, լիաթոք, լիայոյս, լիաշոգի, լիասիրտ, տրկածալի, արհաւրալի ևն։ Արմատը ներկա-յանում է նաև հետևեալ ձևերով.-լճուլ «լցնել» ՍԳր. Ոսկ. կոչ. =փխ. *լինուլ, լից. ս-րից լցուցանել ՍԳր. լցիչ Վեցօր. հացալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. ջրալից Ես. ծը. 11. թերալից Գ. մակ. դ. 5. գիջալից Մծբ. գանա-լից Բ. մակ. գ. 38. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 9. Սեբեր. եռանդնալից Եւս. պտմ. թարախալից Ոսկ. մ. բ. 3. խոտալից Ոսկ. ես. ծխալից Եփր. ել. կարգալից Ոսկ. ես. թշնամանալից Իմ. ժէ. 7. ժանգալից Մծբ. բովանդակալից (նո-րակերտ).-լիր, ի հլ. «լրումն, բովանդակու-թիւն» Սղ. իգ. 1. Երեմ. ը. 16. Ոսկ. յհ. բ. 34 որից լիր արկանել «խրամը՝ փոսը՝ ձորր լըց-նելով բարձրացնել» Եւս. քր. ա. 175. Կիր. էջ 50. լրութիւն «ամբողջութիւն» ՍԳր. «յագուրդ. առատօրէն ուտելով կշտանալը» Առակ. իդ. 15. Կող. բ. 23. «աւարտումն» Եզեկ. ե. 2. «համօրէն բազմութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 13. լը-րումն ԱԳր. ւրանալ Բրս. մրկ. լրիւ ՍԳը. Ոսկ. ծայրալիր Եղիշ. բերանալիր Ես. թ. 12. Եզեկ. իա. 22. Կորիւն. բռնալիր Մրկ. է. 3. ծորալիր Ես. լ. 28. պաստառալիր Առակ. է 16. այստեղ է պատկանում նաև քարինս լրի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 15)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. plē-արմատից. հմմտ. սանս. prā, piparti, prnáti, prnoti «լցնել, յագեցնել, ճոխացնել, լիացնել», pur-há-, prāna-«լի», հպրս. paru-«շատ», զնդ. nar «լցնել», pərəna «լի», pouru-«շատ», frana «ւրութիւն», պհլ. պրս. քրդ. աֆղան բելուճ. ❇ pur, զազա piru «լի», հին-դուստ. pura «լի», գնչ. perdo «լի», perava «լցնել», բոշա por, p'or «լի», յն. πλήρης «լի», πίμ-πλημι «լնուլ» (կտր. πλησε), πληρόω «լցնել, լրացնել», πλέως «լի», πολυς «շատ», հոմեր. πλεῖος «լի», լտ. plēnus «լի», plēri-que «մեծամասնութիւնը», pleo «լըց-նել», ex-ple-nu-nt «լնուն», հիռլ. iI «շատ», lia «շատերը», lān «լի», linaim «լնում», lo-ur «բաւական», կիմր. llw-r «ամբողջ, բոլո-րովին», llawer «շատ», հիսլ. fleiri «շատ», գոթ. հբգ. filu «շատ», գերմ. fullen «լցնել». ❇iel «շատ», voll «լի», լիթ. pilnas, pilus «լի», հպրուս. pilnan «բոլորովին», հսլ. plunū, ռուս. полно, полныи «լի», ալբան. pl'ot «լի» ևն (Walde 592, Boisacq 783, 795, Trautmann 218, Horn § 294 ևն, Po-korny 2, 63-65, Ernout-Meillet 743)։ Այս բոլորի հնխ. արմատներն էին pel, pol, pl, երկավանկ pelē-, ple-«լցնել, լնուլ»։ Մեր բա-ռը ծագում է ստորին ձայնդարձի plēyo-ձեից (>հոմեր. πλεῖος «լի»), p նախաձայնի սո-վորական անկումով, որ տեղի է ունեցել նաև ուրիշ լեզուներում. ինչ. հիռլ. il, lia, līnaim, կիմր. llwyr, ինչպէս նաև սպան. lleno «լի», llenar «լնուլ», որոնք ճիշտ մեր աստիճանին ևն հասած։ Մասնիկների կողմից հայ բա-ռերին համապատասխան են յն. πλήρης, լտ. plērus, կիմր. llwyr=հյ. լիր, զնդ. pə-rəna, սանս. prānā-, լտ. plīnus=հյ. լնուլ ևն։ Հնխ. միւս արմատաձևերի ածանցներն ևն հայերէնի մէջ՝ յղի, յոլով, հոյլ. տե՛ս նաև հեղուլ, հալել, ողողել։-Հիւբշ. 452.
• Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ ՆՀԲ, յետոյ Peterm. 29, Win-discb. 17. Gosche 68, 141, Böttich. ZDMG 1850, 355, 108, Arica 81, 361, Lag. Urgesch. 268-9, Müller SWAW 38, 589, Justi Zendsp. 193, Տէրվ. Մա-սիս 1881 մայ" 5 և Նախալ. 92 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 492 բևեռ. liab lie, 502 liue «լի»։ Հիւնք. յղի բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. լի, Վն. իլին (հին ի լի ձևից. նախդիրի ձուլմամբ), Ալշ. Մշ. լիգ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Տփ. լիքը, Ջղ. լիքն, Սլմ. լի, լինքը, Սչ. լինքը, Մրղ. լի՛նք'm, Մկ. լիկ, Շմ. լի՛գնի, Ոզմ. լէգն, Ղրբ. լի՛գը, լի՛յնը, Ննխ. Պլ. իլինք, Սեբ. իլլիք, Զթ. իլ-լէնքը, Տիգ. ըլլինք. (այս բոլորը ձևացած են լի արմատից՝ ք կամ քն, նք ածանցիչների յաւելմամբ, իբր լիք, լիքն, լինք, որոնցից՝ ք ձայնը կակղելով յառաջացած են միւս ձևերը. ոմանք էլ ունին թէ՛ նախդիրը և թէ ածան-ցիչները միասին)։ -Լիանալ ձևից է կազմու-ած Պլ. լէնալ (իա>ե) և ի նախդիրով՝ Սեբ. իլլէնալ «լցուիլ»։ -Լից արմատականից են յառաջանում Սլմ. Վն. լցել, Մրղ. լցէլ, Մկ. յցիլ, Ագլ. լვցիլ, Զթ. լը ցվըլ, Սչ. լըցընել, Ակն. լըցընիլ, Ջղ. լըցցընե՝լ, Գոր. Ղրբ. լըս-նէլ, Շմ. լիւցիւնիլ, Պլ. լէցունէլ, Ռ. լէցընէլ, Հճ. լmցնել, Խրբ. լէցընիլ, Ասլ. լէցընէլ (վերջին հինգ ձևերը ազդուած լենալ բայի ձայնաւորից).-լիք ձևիցն են Տփ. լքցնիլ, Մշ. լքծուն, Ննխ. իլինքցնէլ։-Ուրիշ բայա-ձևեր են Ախց. Կր. Սեբ. լլէլ, Հմշ. լլուշ, Արբ. լլալ, Ալշ. լլնել, Ալշ. Բլ. Մշ. «րլնալ, Ննխ. լնէլ, ըլէլ, ուլէլ, Սվ. ըլլուլ (<բլնուլ<ի լը-նուլ), Տիգ. ըլլէլ (կտ. լցցի), Հճ. նը'նուլ (<լնուլ)։-Նոր բառեր են Պլ. Ռ. լման «ամ-բողջ», Սչ. լման «ճշմարիտ», լմանութիւն «իրաւունք»։ (Կազմուած է լի արմատից -ման մասնիկով. պէտք չէ շփոթել նման բա-ռի հետ), Խրբ. Պլ. լէցունգ, լէցուն, Ռ. լէ-ցունգ, Ակն. լէցիւն, Ասլ. լէցիւնգ, լէցիւ (-ունկ մասնիկի համար հմմտ. խորունկ). Ասլ. Պլ. լըմընցընէլ, լըմըննալ, Սչ. լըմընցը-նել (3 վանկ), Ոզմ. Սչ. լըմընալ (<լման ձևից), ըլորդ Սվ., լցկուն, լցուկ, լցման, լըց-մուն, լքցուիլ, լքցոտել, լիցք (Սչ. լիցգ՝ «տոլմա»), լիցուելից, փորլից։
πλήρης, μέστος, γέμων plenus. (լծ. յն. բլի՛րիս. լտ. բլէնուս. դղմ. բօ՛լնի. որպէս եւ լիու, է լնում) ռմկ. լիք, լեցուն. թ. տօլու, պօլ ). Ունօղ ի մէջ իւր՝ որչափ ինչ կարէ տանել. լցեալ. զեղուն. առատ. անթերի. ամբողջ. կատարեալ. ճոխ եւ յագեալ.
Լցէ՛ք լի չափով։ Լի տամբ իւրով արծաթ եւ ոսկի։ Եօթն հասկ՝ լիք եւ գեղեցիկք։ Իբրեւ զհոտ անդոյ լիոյ։ Ժողովուրդ՝ որ լի է մեղօք։ Տուփ լի խնկով։ Տունս լի ամենայն բարութեամբք։ Վիճակ անդի լի ոստամբ։ Եւ ահա լեառն լի էր ձիովք։ ամենայն ճանապարհն լի էր հանդերձիւ եւ կահիւ։ սեղան քո լի պարարտութեամբ։ Բաժակ՝ գինի լի։ Շտեմարանք նոցա լի են։ Լի հաւատովք։ Լի էին ի բակրութենէ տեառն։ Ճշմարտութեամբ, եւ լի սրտիւ։ Սիրտն ասայի եղեւ լի։ Զօրացուցանել յամենայն լի սրտից զնա.եւ այլն։
Որ լին է մտօք. այսինքն առաւելեալ հանճարով. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Որ լին անճառ խնդութեամբ։ Որ լին է երանութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ։)
Լի բոլոր համարձակութեամբ։ Լի չարեօք. (Պիտ.։)
Որոց լի են բերանք նոցա ծաղու։ Առ յաճախութիւնն զեղուն, առ անբաւութիւնն՝ լի։ Փարթամքն ընչիւք ոչ դեգերին առ դուռս լիոցն. (Նար. ՟Զ. ՟Խ՟Դ. ՟Ծ՟Թ։)
Յագին եւ լիքն՝ կարօտութեամբ նուաղեալ. (Համամ առակ.։)
որ զամենայն լնուս, եւ դու լի մնաս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԼԻ ԱՒՈՒՐԲՔ. այսինքն Ծերացեալ, կամ լցեալ զժամանակ բազմամեայ։ Ծն. ՟Ի՟Ե. 8. եւ այլն։
Բարիոք եւ լի (աւուրբք) գնացին աստի, եւ ոչ հասին ի տարեկան փրկութեանն. (Համամ առակ.։)
ԼԻ. Ի ԼԻ. մ. Լի գոլով. լիութեամբ. լրիւ. անպակաս. ամենայնիւ. իսպառ. տիրապէս. լեցուն, լման.
Լի չոքոյ, եւ ունայն դարձոյց զիս տէր. (Հռութ. ՟Ա. 21։)
Լի գեր ի վերոյ համարեալ է ախորժակ. (Պիտ.։)
Լի, եւ ոչ կարօտեալ մխիթարեցաք ձերովք հրովարտակօք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Այս իյոբ օրինակ, բայց ի քրիստոս լի՛ բովանդակի. (Տօնակ.։)
Լի՛ քարշէ պինդ զլայնալիճն. այսինքն որչափ կարէր ձգտիլ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Զամենայն զոր ասացեր, որպէս վայել է քում իմաստութեան. (Փարպ.։)
Լի՛ զօրէնսն եւ զպատուիրանս կատարեցի. (Վանակ. յոբ.։)
Լի արժանաւ որապէս նմա արասցուք զաշխարհագովութեանցն տալ մրցանակ։ Փութանակի եւ լի ամենայն ճեպով. (Պիտ.։)
որպէս այգի ողկուզալի, կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
Եւ էր հասակ սրբոյ կուսին՝ երկայն, սպիտակ, շնորհիւ ի լին։ Որպէս ծընունդ հրնշիւք կուսին, նոյնպէս սնունդն բարեօք ի լին. (Ներս. մոկ.։)
Աւուրք իմ ի կատարեալ գտցին ի նոսա. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 10։)
Բանն աստուած լի կատարեալ ստեղծ ինքեան մարմին՝ բովանդակ հոգւով մտօք, եւ ամենայնիւ որ ինչ է ի մարդ, բայց ի մեղաց. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Ի լի կատարեալ կամաց մերոց խորհեցաք տալ նոցա թողութիւն։ Ի լի կատարեալ կամօք զգեցաւ զբնութիւնս մեր։ Օգտեցան լի կատարեալ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։ ՟Թ. 7։ ՟Ժ. 4։)
Թէպէտ եւ խափանեցաւ թագաւորութիւնն, սակայն լի կատարեալ որպէս եւ այսօր՝ ոչ երբէք։ Ոչ լի կատարեալ տրտմեցաւ։ Ոչ լի կատարեալ սրբէին նոքա։ Ամենայն օրէնքն լի կատարեալ տուան օրհնութեամբք եւ անիծիւք։ Ոչ կարէ զերկոսին լի կատարեալ ատել. զի ացն՝ որ ոչն լի կատարեալ ատեցաւ, ոչ կարէ լի կատարեալ օրէնք. (Մծբ. ՟Բ։)
Լի բովանդակ զպարտսն հատուցաք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Զպատմութին սքանչելեաց նորա լի բովանդակ լսելի առնել ացլոց. (Լմբ. սղ.։)
Ժառանգեցոյց նոցա զերկիրն, այլ ոչ հանգեանի նմա լի բովանդակ, որպէս աստուածն զի հանգեաւ ի գործոց անտի իւրոց լի բովանդակ. (Եփր. եբր.։)
Լցին զզօրսն խռովութեամբ, եւ լի արարին ահիւ եւ դողութեամբ. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 15։)
Մնչեւ ի ծագս երկրի լի առնել զքարոզութիւն բանին կենաց։ Մինչեւ ի լիւրիկիա ինձ եհաս լի առնել զաւետարանն ՟Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Ըստ իւրեքանչիւր վիճակեցելումն աշխարհաց, ուր հրամայեցաւ նոցա լի առնել զաւետարանն քրիստոսի. (Եղիշ. յառաքեալս.։)
Լիուլի. լի կատարեալ. լի բովանդակ. ընդարձակ լիակատար. անթերի ամենայնիւ. առաւել քան զառաւել. իսպառ. լեփ լեցուն.
Տեսանե՞ս զմարդասիրութիւնն աստուծոյ լի եւ լի (յն. զմարդասիրութեանն աստուծոյ լայնութիւն). հարիւր ամ ձգեց զժամանակն. (Կոչ. ՟Բ։)
Մինչեւ ի կողմանս լիւրիկեցւոց լի եւ լի առնէր զաւետարանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Լի եւ լի կատարեալ ի գլուխ եհան. (Լմբ. սղ.։)
Լի եւ լի պարսպաւորէ անմերձենալի ամրութեամբ. (Արծր.։)
Իբրեւ օտարք եւ խոտեալք ... լի եւ լի հրաժարեսցուք ի նոցանէ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 25։)
յիշխանացն լի եւ լի հարկանի. զի սովորութիւն է իշխանաց՝ վասն սակաւ՝ սխալանց մեծ պատուհաս ածել. (Լմբ. առակ.։)
full of happiness, very happy, joyful.
Լի բարեբախտութեամբ. բարեբախտիկ ամենայնիւ. բարերջանիկ.
Լիբախտիկանդրէն օգնականութեամբ ի խաղաղուտն դառնայցեն վայր։ Լիաբախտիկք ի կենցաղումս յօրանան փառօք. (Պիտ.։)
bountiful, generous;
plentiful, copious.
copious, abundant, fertile, fruitful.
Լի բերիւք. բազմաբեղուն.
Բղխել զառատ պտղոցն լիաբերարմտիս. (Պիտ.։)
open-mouthed, greedy, zager;
greedily, eagerly.
Լի բերանով. լեցուն բերանով.
Եկեր լիբերանպատառ մի խորսխոյ. (Եփր. ՟ա. թագ.։)
Լիաբերան գոհութեամբ աստուծոյ կամացն հաւատայր տալ զգիւտկենաց. (Յհ. կթ.։)
copious, abundant.
with full hands;
bountifully, plentifully, generously;
cf. Բռնալիր.
Բռնալիր. լի բռամբ կամափով. ափը լիք.
Դնէր լիաբուռն խրձունս որայից. (Վրդն. լս.։)
Հնձեմ լիաբուռն զամբարշտութեան տոյժս. (Պիտ.։)
Առատ է ձեռն քո, եւ լիաբուռն տաս կարօտելոց. (Վանակ. յոբ.։)
perfect knowledge.
well-bent (bow);
—ք, skilful archers.
ԼԻԱԳԻՐԿՔ. Լցեալ գրկօք. գրկալիր, որպէս աղյեղն լիով լարեալ, եւ աղեղնաւոր քաջ.
կապարճեալք ... եւ լիագիրկք աղեղամբք ձգէր նետս. (Արիստակ.։)
Լիագիրք եւ պղնդաձիրք նետողաց. (Մեսր. երէց.։)
Լիաձիրգք եւ լիագիրկք մտցեն անդր. նետիւք եւ աղեղամբ. (Ոսկ. ես.։)
full, abundant, very copious, in the highest perfection.
who has unlimited authority, plenary powers;
— ոստիկան, minister plenipotentiary.
cf. Լայնալիճ.
Լիալիճ աղեղն ի նմանէ գեղապարիւր մարդոյն. (Կաղանկտ.։)
superabundant;
brimful.
Լի եւ լի. լիուլի. անթերի. ընդարձակ.
Ճակատ իմ լիալիր եւ մաքուր ծրարեալ. (Կեչառ. աղեքս.։)
full moon;
at full moon;
by moon-light.
abundant, plentiful;
sumptuous;
festive, merry;
gluttonous.
Ունօղ եւ կերօղ զխորտիկս բազմապատիկս. Յղփացեալ.
Իսկ մեծատունն՝ փափկասէր, արբեցող, եւ լիախորտիկ. (Ոսկ. ղկ.։)
vast, immense (ocean).
cf. Լրականութիւն.
Լիութիւն. առատութիւն.
Եւ երախտեաց բարձրելոյն ամենատուր լիակատարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
sure, certain, indubitable;
cf. Անկասկածելի.
ἁνυπότος, ἁνυπονόητος. non suspicans, incurious. Որ չունի զկասկած. որ ոչն խիթայ. աներկիւղ. յապահովացեալ, եւ անպատրաստ. կասկած չունեցօղ. իշքիլսիզ. շիւպհէսիզ. վազիֆէսի օլմայան.
Յաշտ արարեալ վերագունին՝ անկասկած լինիցի. (Եզնիկ.։)
Զի անկասկած լիցի ի մտանելն առ նա եւ յելանելն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ինչ խիթացեալ զգուշացաւ անկասկած լինէր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Վաղվաղակի եկն եհաս ի վերայ իբրեւ անկասկածից. (Ոսկ. ես.։)
Կամ ուր չիք ինչ կասկած. անվտանգ. անքոյթ. ապահով. էմին. սաքին. ἁνενδοίαστος, ἁνυπόπτευτος. non dubitatus, non suspectus.
Զի տանէն անկասկած եւ անյերկուանալի գաղութ բնակափոխութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յանկասկած տեղի հեռացուցեալ. (Փարպ.։)
Զանկասկած կենաց օգնութիւն։ Յանկասկած յապահովութեան. (Պիտ.։)
ԱՆԿԱՍԿԱԾ. ՅԱՆԿԱՍԿԱԾԻ. ՅԱՆԿԱՍԿԱԾՍ. ἁνυπόπτως, μετὰ ἁσφαλείας. sine suspicione, tuto. Առանց կասկածելոյ կամ կասկածանաց. աներկիւղաբար. յապահովս. առանց վախի. գօրգուսուզ.
Ընդ համատարածն անցանիցէ անկասկած. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Անկասկած ի դուրս ելեալ ի քաղաքէն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Յանկասկածի եղեալ առանձին ի բազմութենէ՝ զիւր չարութիւնն ցուցանէ. (Նեղոս.։)
Յանհոգս եւ յանկասկածի կէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Հաբէլ պարզաբար եւ յանկասկածս երթայր զհետ եղբայրասպանի. (Դիոն. թղթ.։)
Որպէս ի Հռոմ տան անկեալ պնդեալ յանկասկածս. (Փարպ.։)
cf. Անկասկածելի.
Հրամայէ նմա զայն իշխանութիւն անկասկածաբար ունել. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Դուք անկասկածաբար երթա՛յք ի տօնն յայն. (Նանայ.։)
fall, tumble;
overthrow, ruin, subversion;
degradation;
cadence;
վերստին —, second fall;
relapse.
Անկանիլն, ըստ ամենայն նշ. իբր կործանումն. վայրաբերումն. զրկումն, վրիպումն, մահ, պատահումն եւ այլն.
Յարուցին ի գլորմանէ զանկումն ամենայնի երկրի. (Ագաթ.։)
Ահա անկումն անհնարին. (Պիտ.։)
Զանկմունսն Երիքովի պարսպացն. (Փարպ.։)
Առաջի անկմամբ. (Յհ. կթ.։)
Անկումն կաթողիկոսին (յաթոռոյ)։ Սուգ առեալ վասն անկման փեսային. (Յհ. կթ.։)
Բազմաց անկումն մեծամեծաց (ի ճակատու). (Խոր. Բ. 82։)
Հիւանդութեանց ի վերայ անկումն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի ճշմարտութենէն ի բանն անկումն. (Բրս. ծն.։)
Արտաքս անկումն. իբր ի դուրս բերումն, յաւելուած. (Արշ. ԺԳ։)
ԱՆԿՈՒՄՆ կամ ԱՆԳՈՒՄՆ. որպէս անկիւն, ըստ յն.
Շարժին ըստ սո՛ւր անգմանցն։ Ներքուստ ի վեր բերեն ըստ սո՛ւր անգմանցն. (Արիստ. աշխ.։)
ՅԱՆԿՈՒՄՆ, կամ ՅԱՆԳՈՒՄՆ, յանգման. որպէս ի յանգումն, ցկատարած, ի վախճանի. յաւարտ.
Ի սկզբանցն մինչեւ յանկումն գալ կենցաղոյս. (Պիտ.։)
Յանգումն բերեալ՝ տեսանէ զամենայն ի բարիս աւարտեալ. (Մագ. Ե։)
Բաբիլոնացւոց անկմամբ ոսկեղէն թել ճեղանակ. (Պտմ. աղեքս.։)
ԱՆԿՈՒՄՆ կամ ԱՆԳՈՒՄՆ. որպէս անկիւն, ըստ յն.
Շարժին ըստ սո՛ւր անգմանցն։ Ներքուստ ի վեր բերեն ըստ սո՛ւր անգմանցն. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Անկիրթ.
unpleasant, disagreeable, offensive;
disgustful;
— իմն օրինակաւ, disagreeably;
— լինել, to displease;
to disgust.
incredulous, unbelieving, infidel, irreligious;
incredible;
— լինել, to disbelieve.
ἅπιστος. infidelis, infidus, perfidus. Որ չունի զճշմարիտ եւ զսուրբ հաւատս. այլակրօն. հեթանոս. կռապաշտ. այլազգի. ոչ խոստովանօղ զՔրիստոս Աստուած. հեռի յաստուածպաշտութենէ. անհաւատարիմ առ Աստուած. անկրօն. անզգամ. տինսիզ. իմանսըզ.
Ազգ անհաւատ։ Ընդ անհաւատս դիցէ։ Մի՛ լինիր անհաւատ, այլ հաւատացեալ։ Անհաւատ արամբն։ Անհաւատ կնաւն։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են, ոչ հաւատացելոց, այլ՝ անհաւատից։ Զի՞նչ բաժին կայ հաւատացելոյն ընդ անհաւատին. եւ այլն։ (Որպէս եւ Ես. ՟Ժ՟Է. 10.)
Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ. այս ինքն անհաւատարիմ, կամ անպտուղ ի հաւատոյ եւ ի գործոց։
Նովին նմանութեամբ ասի՝
Անհաւատ շտեմարան. այս ինքն թափուր. (Բրս. պհ.։)
Եւ որ ոչ հաւատայ բանիցն Աստուծոյ, կամ արժանահաւատ բանի. թերահաւատ. երկմիտ. չհաւտացօղ. ինանմայան. ի թիգատսըզ. ἅπιστων իք. ἁπιστούσα. non credens, incredulus, diffidens. կամ բայիւ non credo, diffido, որ եւ անհաւատանալ.
Անհաւատի ոգւոյն յիշատակ հաստատեալ զարձանն աղի. (Իմ. ՟Ժ. 7։)
Վասն առաւելութեան պարգեւացն՝ անհաւատք լինիմք յերախտաւորէն. (Բրս. ծն.։)
Թէ այսմ անհաւատ լիցիս, ե՛րթ ի Սոդոմ. (Յճխ. ՟Ե։)
Անհաւատք եղեն ի նմանէ. (Գէ. ես.։)
Մովսեսի անհաւատ գտայք մանաւանդ՝ քան թէ ինձ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)
Նորին ուխտին անհաւատք գտան։ Առ մեծ զօրութիւնն Աստուծոյ անհաւատ գտան. (Լմբ. սղ.։)
ՅԱՆՀԱՒԱՏՍ ԼԻՆԵԼ. իբր կեղծել չհաւատալ։ (Ոսկիփոր.։)
Եւ անհաւան. անսաստ. անհնազանդ. յամառ. սէօզ անկլամազ՝ սէօզ տինկլէմէզ. իդաաթսըզ. ἅπιστων, ἁπειθής, ἁγνώμων. inobediens, contumax, improbus.
Սպառնասցի անհաւատիցն. (Ես. ՟Կ՟Զ. 14։)
Ոչ կռուել, եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայե՛լ է մեզ. (Բրս. հց.։)
Եւ որ ոչ դիւրաւ հաւատայ ամենայն բանի. որ չընծայէ հաւատս չնչին իրաց.
Որ ամենեւին անհաւատն է երազոց, իմաստուն է. (Կլիմաք.։)
իբր անհաւատալի. անհնարին. դժուարին, երկբայելի. ոչ արժանահաւատ. ἅπιστον. incredibile. ինանըլմազ.
Զի՞նչ անհաւատ թուի ձեզ, եթէ Աստուած զմեռեալս յարուցանէ.( Գծ. ՟Ի՟Զ. 8։)
Անհաւատ էր ապաքէն մարդկութեանս, թէ ի մեռելոցս մք յառնիցէ, իբրեւ՝ որպէս զի թէ անհաւատ իցէ ի մարմնոցն մեռելոց որդեծնութիւն լինել։ Անհաւատ են գործք, եթէ Աստուծոյ Որդի զայս համբերել հաւանեսցի։ Եթէ այն անհաւատ է, եւ այս անհաւատ է. այլ ինձ երկոքին հաւատարիմ են. (Կոչ. ՟Ե. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)
Անհաւատ պատմութիւնք։ Այսպիսի անհաւատ եւ դանդաչանաց բանից. (Եզնիկ.։)
իբր անհաւատարիմ.
Որ ի սակաւն անհաւատ, եւ ի բազմին անհաւատ. (Կլիմաք.։)
without vestige, untraced;
— առնել, to annihilate;
— լինել, to be annihilated.
Ի ծովու ճանապարհորդեալ անհետ ընթացիւք. (Շար.։)
Յանկարծակի անհետ յաչաց կորնչէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փախստեայ անհետ կորնչէին. (Յհ. կթ.։)
Ուր չիք հետք մարդոյ. անկոխ. ἅβατος. invius. իզսիզ.
Յանհետ եւ յանշէն անապատի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
որպէս անընդհատ. առանց թողլոյ հետս միջոցի. հետ ընդ հետ. անդադար. շարունակ, իրարու էտեւ.
Որ կուռ զմիմեանց զկնի անհետ ի վերայ գային. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Պահել անհետ զյարատես փոխարինութիւն (կամ զյարատեւ փոխանորդութիւն) կենաց. (Պիտ.։)
ԱՆՀԵՏ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἁφανίζω, -ομαι. e conspectu removeo, -or. Աներեւոյթ առնել, լինել. որ եւ ասի Ապ՛ականել. եղծանել. իզինի թօզունու գալտըրմագ. կէօրիւնմէմէք.
Յառաջնմէ իսկ օրէ անտի անհետ առնիջիք զխմոր ի տանց ձերոց. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 15։)
Անհետք առնիջիք զամենայն խմոր ի տանց ձերոց. (Եփր. ել.։)
Զամենայն բարւոյն վայելուչ մասունս անհետ առնել. (Պիտ.։)
Կորեան, եւ անհետ եղեալ չերեւէին ուրեք. (Փարպ.։)
Եղիցին գերեզմանք մեր անհետ ի ներքոյ ոտից նոցա. (Լաստ.։)
Ընդ դաշտ ընթացեալ՝ անհետ լինէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Իբրեւ եկն բարբառն, նոքա (Մովսէս եւ Եղիա) անհետ լինէին. (Ոսկ. մտթ.։)
"cf. Անհետ լինել."
ԱՆՀԵՏԱՆԱՄ որ եւ ԱՆՀԵՏԻՄ. Անհետ՝ աներեւոյթ լինել.
Անհետանայր ի տեսութենէ. (Ճ. ՟Ա.)
Ցամաքի, կորնչի, անհետանայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
disobedient, refractory, rebellious;
— լինել, to disobey.
ἁνήκοος, ἁπειθής. inobediens, immoriger, contumanx. Որ չէ հնազանդ, կամ չհնազանդի. անհլու. անլսօղ. անլուր. անհաւան. ստունգանօղ. միւդիւ օլմայան. իդաաթսըզ. սերքէշ. ասի. ինատճը.
Նշանակ որդւոցն անհնազանդից։ Որդի անհնազանդ ի կորուստ եղիցի։ Ամենեքեան անհնազանդք գնան կամակարութեամբ։ Սիրտ անհնազանդ եւ անհաւան։ Զսիրտ իւրեանց կարգեցին անհնազանդս։ Այր ոք անհնազանդ իցէ քեզ, եւ ոչ լսիցէ բանից քոց, եւ այլն։
Անհնազանդիցն արբուցին զկործանումն. (Ագաթ.։)
Յանհնազանդից ճշմարտութեանն. (Յհ. կթ.։)
Ի վերայ անօրինաց եւ անհնազանդից։ Ոչ յամբաստանութիւն անառակութեան, կամ անհնազանդք։ Բազումք են անհնազանդք։ Ոչինչ եթող անհնազանդ ի նմանէ. եւ այլն։
Թագաւորութիւն մի այսպիսի, որ դողացուցանէ զհնազանդս եւ զանհնազանդս. (Փարպ.։)
Որ անմարմին է, ազատ է, եւ անհնազանդ մարմնական կրից. (Սարգ. ՟Ա. ՅՀ. ՟Ա։)
impossible;
յանհնարս մտանել, to get embarrassed, to be entangled, to want resources, to be reduced to extremities, not to know what to do;
յանհնարիցն է, it is impossible.
որ եւ ԱՆՀՆԱՐԻՆ. ἁδύνατος, -ον. impotens, impossibilis, -le. Որում չիք հնար. անկար. անկարելի. ուստի եւ ԱՆՀՆԱՐ Է. դիմազ. անմա՛րթ է. միւնքիւնսիւզ, գապիլսիզ.
Անհնար համարեցաւ կամ համարեցան օգուտ մատուցանել, կամ առնել գիր։ Անհնար է խաղաղութիւն առնուլ։ Զորս անհնար է ինձ իմանալ։ Անհնար է միանգամ մկրտելոցն։ Անհնար իցէ ստել Աստուծոյ։ Առանց հաւատոց անհնար է հաճոյ լինել Աստուծոյ. եւ այլն։
Անհնար լիցի նմա զքահանայապետութիւնն ունել. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Կամ անլինելի. անհնարաւոր. անդարմանելի. կարի դժուարին. ճարը չիկայ, չըլլալոց. օլմայաճագ. ջարէսիզ. ἅπορος. valde difficilis, non pervius.
Ամենայն անհնարից հնարաւոր. (Ագաթ.։)
Անհնարից ճարակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Բոլորտութիւնն դժուարաբուժելի ախտ, սակայն ոչ անհնար. (Երզն. մտթ.։)
Ի վերայ այլոց անհնարից՝ հնարաւոր վասն քո արարելոց՝ կատարեմք եւ զայս. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Ի բաց դնելով զանհնարիցն մտածութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Գործի ասէ՝ այսմ մարտիս, եւ անհնար, պատրաստեմ. այս ինքն անվանելի, անհերքելի. (Լմբ. ատ.։)
Վրիժուց անհնարից. իբր սաստիկ եւ անբերելի. (Յհ. կթ.։)
Անհնար չարիք. իբր անհնարին. (Փիլ.։ Վստկ.։)
ՅԱՆՀՆԱՐԻՑ. Որ ինչ է ի կարգէ անհնարից. անհնար. ἅπορος.
Պաճարանք եւ հանգամանք յանհնարից. (Փիլ. իմաստն.։)
Յանհնարիցն է այսմ ժամանակի եւ տեղւոյ՝ անձամբ մերով զայս առնել. (Շ. ընդհ.։)
ՅԱՆՀՆԱՐՍ ՄՏԱՆԵԼ. որ եւ ԱՆՀՆԱՐԱՆԱԼ, ԱՆՀՆԱՐԻԼ. ἁπορέω. haesito, nequeo, nescio quo me vertam. Յանհնարին վարանս անկանիլ. պաշարիլ մտօք. անճրկիլ, ընելիքը չգիտնալ.
Յանհնարս մտի վասն այնպիսի իրաց քննութեան. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 20։)
Յանհնարս մտանէր վասն կարօտութեան զօրու։ Որ յանհնարսն մտեալ են, զի՞ է (ասեն) զի ... եւ այլն. (Փիլ. իմաստն. եւ ՟Ժ. բան։)
Ճառդ յանհնարս եւ ի տարակոյս ոչ է անկեալ. զի յայտ է. (Փիլ. լին.։)
cf. Այպանութիւն.
Եւ ոչ անօրինաց մատնել ի ծաղր եւ յայպանումն. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Եթէ ձաղանօք այպանման զիս կատակեսցէ։ Ծաղրականաւ այպանմամբ հենգնեաց։ Ի խաղս այպանման ծաղու. (Նար.։)
cf. Այսակիր.
Իբր այսահար. տե՛ս ի բառն ԱՅՍԱԿԻՐ.
cf. Այսակիր.
cf. Այսպիսի.
Այսգունիւ բերեալ ցանկութեամբ. (Յհ. իմ. ատ։)
Ըստ այսգունի պատմութեանս. (Սամ. եր.։)
Ընդ ձեռն այսգունի անճառ միաւորութեանն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Այսպիսի.
Այսգոյն. այսպիսի.
Այսգունակ բարութեամբք։ Այսգունակ կարգօք։ Այսգունակ յաջողեալ բարեբաստութեամբ. (Պիտ.։)
Որոց պայազատութիւնն ունի զայսգունակ ձեւ օրինակի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ այս այսգունակ հաւատարմացաւ։ Որ այսգունակ ի սկզբանէ մինչեւ ի ծայր ստութեամբ է զանգեալ. (Պիտ.։)
back, again;
եկից — ենդհուպ, I shall return here immediately, I shall be hack presently.
Վերստին այսր. անդրէն այսր կամ յետս, եւ միւսանգամ. նորանց հոս, նորէն. թէքրար. եէնիտէն. կէրի. պէրի՝ պուրայա. ἑνταῦθα. կամ բառ բաղադրեալ ի ἁνα ... huc, retrorsum, re ... եւ այլն.
Ժողովուրդ իմ դարձցին այսրէն։ Է՛ջ, եւ ե՛լ այսրէն։ Իբրեւ մտանէր Մովսէս, մերկանայր զպատրուակն, մինչեւ այսրէն ելանելոյ։ Այսրէն վաղվաղակի տագնապաւ դառնային։ Հասեալ այսրէն՝ ունէին զճակատուն տեղի. եւ այլն։
Մինչեւ ի դարձ գալստեան իմոյ այսրէն. (Ագաթ.։)
Եւ ինքն ողջանդամ այսրէն դառնայր. (Եղիշ.։)
Այսրէն դարձեալք՝ ուստի ելին։ Ոչինչ տրտմիմք յայսրէն դարձուցանելն (յետս զառեալն). (Շ. թղթ.։)
Այսրէն ի մեզ նորոգեալ տեսաւ թագաւորութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Այսրէն ի հող լուծումն. (Պիտ.։)
Առի ինձ այսրէն։ Որո՛վ չափով չափեցից զանձինս ստգտանք, ի քոցդ աննուազ գթութեանց այսրէն չափեցայց. (Նար.։)
Այսրէն այլք վաստակին, եւ այլք հանգչին. իսկ անդէն իւրաքանչիւր ոք վաստակոց իւրոց տիրեսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Այսրէն հանգիցէ։ Այսրէն հաստատի. (Նար. ԺԸ. ՀԵ։)
Այսրէն ի սկզբանս. (Լմբ. սղ.։)
today, this day;
մինչեւ ցայսօր, to this day, up to this time.
որպէս թէ ա՛յս օր. այս ինքն յայսմ աւուր. σήμερον, τήμερον. hodie իբր hoc die. ա՛ս օր, աս օրս. պու կիւն. պէօյիւն.
Ո՛չ է այսօր իբրեւ զերէկն եւ զեռանդն։ Այսօր է, եւ ի վաղիւ այլ ոչ գտանի։ Այսօր եղեւ փրկութիւն տանս այսմիկ։ Յիսուս Քրիստոս՝ երէկ եւ այսօր, նոյն եւ յաւիտեանս. եւ այլն։
Այսօր մաքուր հոգեկիր, եւ վաղիւ մոլի խելագար. (Նար. ՀԱ։)
Ա՛յս օր է՝ զոր արար տէր. այս օր է օր նեղութեան. է կրկին բառ. տե՛ս ի բառն ՕՐ։
ԱՅՍՕՐ. իբր յաւուր յայսմիկ. այժմ. առ մեօք. աս օրերս, մեր օրերը.
Ա՛յս է խոտորնակ ճանապարհ եւ մոլար, ընդ որ այսօր հետեւիմք։ Իսկ այսօր բարձաւ պատկառանքն։ Ո՞րքան չարիք գործի այսօր յարեւելս. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Առնու երբեմն զյօդ կամ զհոլով՝ պահելով զբնիկ նշանակութիւնսդ.
Մինչդեռ այսօրդ առաջի կայ։ Դարձեալ զայլ օր սահմանէ զայսօրն ի Դաւիթ. (Եբր. ՟Գ. 13։ ՟Դ. 7։)
Ամենայն կեանք մարդոյ այսպէս կատարի՝ յայսօրն եւ ի վաղիւն. զի ամենայն օր այսօր է, եւ զվաղիւն ծնանի. (Սարգ. ՟Ժ։)
Տո՛ւր ինձ զայսօր, եւ ա՛ռ քեզ զվաղիւ. (Ոսկ. մտթ.։)
ԶԱՅՍ ՕՐ. իբր այսօր. յայսմ աւուր.
Ընդէ՞ր զօրհասաւ անցեալ հրէայքն, եւ զայսօր կեցեալ գտանին։ Զայսօր քնոյ շնորհ կալցին նոքա. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 9. 10։)
ՑԱՅՍՕՐ. որ եւ ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՅՍՕՐ. ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՅՍՕՐ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. իբր մ. մինչեւ ցօրս ցայս. մինչեւ ցայժմ. ինչուան աս օրս. պուկիւնէտէք. պէօյիւնէ տէյին.
Զի ասիցեն ցայսօր։ Ի մանկութենէ մինչեւ ցայսօր ժամանակի. (Ծն. ԻԲ. 14։ ՟Բ. Մակ. ԺԶ. 2։)
Որ ցայսօր պնդեալ են. (Եզնիկ.։) cf. Ց։
Այր լինել, այս ինքն յարբունս հասեալ, չափահաս. մա՛րդ ըլլալ. ատամ օլմագ. ἁνδρόομαι. vir fio, aetatem virilem attingo
ԱՅՐԱՆԱԼ. որպէս այրիանալ. cf. ԱՅՐԻՄ.
Երբեմն քեզ հարսնացելոյս, եւ այժմ ի քէն այրացելոյս (կամ այրեցելոյս). (Շ. յերգերգ.։)
Կամ մարդանալ բանին Աստուծոյ.
visit;
search;
inspection;
— առնել, յայց ելանել, to visit, to go to see, to make a visit;
— եւ խնդիր առնել, յայց եւ ի խնդիր ելանել, to search, to examine, to observe.
(լծ. հայեացք. ա՛չս, ակն. եւ հայց). դիտողութիւն եւ խուզարկութիւն լաւաց եւ վատթարաց, լաւութեան կամ կարօտութեան, եւ յանցաւորութեան. տեսչութիւն, խնամ. եւ վրէժխնդրութիւն;
cf. ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ, cf. ՀԱՆԴԷՍ։
Ոչ կայր նոցա (յանցաւորաց) այց եւ խնդիր. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Վասն որոյ եւ ձեզ այց եւ խնդիր եղեալ Հայաստան աշխարհիս. (Ագաթ.։)
ԱՅՑ ԱՌՆԵԼ. ἑπισκοπέω, ἑπισκέπτομαι. inspicio, observo, visito դիտել. զննել. հայել. նայել. աղէկ մը նայիլ, աչք անցնել. տըգգաթ իլէ պագմագ՝ նազար էթմէք, կէօզէթմէք, կէօզտէն կեշիրմէք.
Ա՛յց արա եւ տե՛ս ի տունս պահպանութեանց գրոց յիշատակարանաց։ Այց արար՝ խնդրեաց եւ եգիտ ի տունս թագաւորաց։ Կային ի վերայ գործոյն, եւ վերակացուքն նոցա ղեւտացիք՝ այց առնել։ Ես ինքնին խնդրեցից զխաշինս իմ, եւ այց արարից դոցա։ Եւ անդ այց արարից ընծայից ձերոց. եւ այլն։
Հայեցաւ ի խնորհութիւն աղախնոյ. յն. վերահայեցաւ. (Ղկ. ՟Ա. 48.)
Այց արար ի վերայ խոնարհութեան։
Որոց (բանից) եթէ ոք խնամով այց արասցէ, գտցէ բազմապատիկ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Կամ հայել ի կարօտութիւն եւ ի պէտս, եւ խնամարկել.
Այցելութեամբ այց արասցէ ձեզ Աստուած, եւ հանցէ զձեզ յերկրէս յայսմանէ։ Յայցելութեան՝ յորում այց արասցէ ձեզ Աստուած, հանջիք եւ զիմ ոսկերս։ Ուրախ եղեւ, զի արար Աստուած այց որդւոցն Իսրայէլի։ Եւ այց արար Տէր Աննայի, եւ յղացաւ։ Ո՞վ է որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա։ Ա՛յց արա այգւոյս այսմիկ, եւ դարմա՛ն տար սմա։ Ա՛յց արա մեզ ի փրկութեան քում։ Այց արար Աստուած ժողովրդեան իւրում ի բարութիւն. եւ այլն։
Կամ ի տես երթալ. տեսանել եւ յանձանձել. զիյարէթ էթմէք.
Այց արար Սամփսոն կնոջ իւրում. (Դատ. ՟Ժ՟Ե. 1։) Ի սոյն եւ ի նախընթաց առումն անխտիր հայի ասելն.
Ես ինքնին խնդրեցից զխաշինս իմ, եւ այց արարից դոցա։ Որովք այց արասցէ մեզ ( Ժմ. երեւեցաւ) արեգակն ի բարձանց. եւ այլն։
Կենդանի մաղթանք նորա այց ինձ արասցէ։ Ոչ ձեռն կարկառի առ կիրս վտանգաւորին՝ այց առնել նմին. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ԺԹ։)
Այց արարեր կորուսելոյն։ Ա՛յց արա փրկիչ յուսացելոցս ի քեզ. (Շար.։)
Կամ վրէժ խնդրել. քննութեամբ պատուհասել ի հատուցումն.
Յաւուր՝ յորում այց արարից, ածից ի վերայ նոցա զմեղս իւրեանց։ Այց արարից մեղաց նոցա։ Եւ այց արարից ի վերայ նոցա՝ որ նստէին յերկրին Եգիպտացւոց, որպէս արարի այց Երուսաղէմի, սրով եւ սովու։ Այց արարից անօրէնութեան մանկութեան քո. եւ այլն։
ՅԱՅՑ ԵԼԱՆԵԼ. cf. ԱՅՑ ԱՌՆԵԼ. ըստ պէսպէս նախկին առմանց.
Եւ Տէր յայց ել Սառայի, որպէս եւ ասաց։ Զի ելեալ է նոցա յայց Տէր Աստուած իւրեանց։ Յայց ել, եւ ծանեաւ Աստուած զիւրսն։ Օրհնեալ Տէր Աստուած Իսրայէլի, զի յայց ել մեզ. եւ այլն։
Զի Աստուած գթած է եւ մարդասէր, յայց ել ձեզ, եւ ետես. (Ագաթ.։)
Ո՜րչափ դու ինձ ահա յայց ելեալ առաւել ողորմեսցիս։ Փոխանակ զի ես ոչ խնդրեցի հետեւել լուսոյդ, դու ելցես ինձ յայց. (Նար. ԼԴ. ԾԵ. ՀԸ։)
cf. Անագանիմ.
Մասնիկ բաղադրութեան ի սկիզբն բառից՝ հասարակօրէն է նշանակ բացասութեան կամ պակասութեան, որպէս ի մեզ Ապ. յն. ա, ան, աբօ, նի. պրս. նա, պի թ. (ի վերջէ) սըզ. զորօրինակ տեսցի յայսմհետէ յաճախութեամբ։ Սովին մասնկամբ բաղադրեալ գտանին առ յետինս եւ քանի մի այլազգական բառք. զորօրինակ ԱՆԽԱԼԱՏ, կամ ԱՆՂԱԼԱՏ. այս ինքն անսխալ։ ԱՆՆՈՊԱՅ, նէօպէթսիզ. այս ինքն անկարգաւոր, ԱՆՓԱԼԱՆ, փալանսըզ. այս ինքն անհամետ, եւ այլք։
Յոչ սակաւ բառս եւս է նշանակ ստորասականի, ըստ որում նոյնանայ ընդ նախդիրդ Ըն, ընդ. եւ ընդ մասնիկդ Հան, որպէս համ, Համա. պրս. հէմ որպէս յն. եւ լտ. ἑν, ἑμ. in, im, συν, συλλ. con, coll. եւ այլն. տե՛ս զբառսդ ԱՆՋԱՏԵԼ, ԱՆՋՐՊԵՏ, ԱՆՈՏՔ, ԱՆԳԱՄ, ԱՆՏԱՌ, եւ այլն։
cf. Անարգիչ.
Մերթ իբր անարգեալ.
Այնու՝ որով անարգէին զնա, ոչ էր անարգու. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12.) յն. նա ոչ անարգիւր։ Այլ գուցէ թարգմանն իմացեալ է, ոչ անարգէր զայլս. վասն որոյ եւ եդեալ, ոչ էր անարգու, այս ինքն անարգիչ։
cf. Անբժշկելի.
ἁνίατος. insanabilis, irremediabilis Անբոյժ. անբժշկելի. անդարմանելի. չըռընտնալու, ճար չըլլալու. չարէսիզ, իլաճսըզ, նէճիս.
Յանբժշկական ցաւս սրտից։ Հանգոյն փայտի անբժշկականի. (Երեմ. ՟Ը. 18։ Յոբ. ԻԴ. 2։)
Ցաւովք եւ ծանրութեամբք անբժշկականօք. (Փիլ. իմաստն.։)
Ողբալ զանբժշկական ցաւս ախտացելոց ... Զանբժշկական ախտն ջերանէին. (Ոսկ. ես. եւ Մտթ.։)
Զբովանդակ թոյնս անբժշկականս իժից եւ քարբից եհեղ ի վերայ քրիստոնէից. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Անբժշկական վէրս յոգիս եւ ի մարմինս տեսանէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անբժշկականս հարուածոց. (Պիտ.։)
Խոցեալս անբժշկական։ Տոչորման անբժշկականի։ Մեղանաց անբժշկականաց։ Որ ինձ անբժշկականն է, քեզ անվտանգելի է. (Նար. ԻԲ. ԽԸ. ԾԱ. ԾԷ։)
cf. Անբուժելի.
Զանբուժ տրտմութիւնն կրիցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Զանբուժականն մարմնեղէն ախտին ի մարդկեղէն դեղարանաց. (Սհկ. գալստ.։)
Անբուժելի վտանգ, բեկութիւն, դատաստան, կատաղութիւն. (Պիտ.։ Նար. ՟Ը։ Կամրջ.։ Արծր.։)
Զի մի՛ ինչ անբուժելի կրեսցեն. (Փիլ. լիւս.։)
Զի մի՛ հարցիք յօձէն չարաթոյն եւ անբուժելի. (Երզն. լս.։)
cf. Անբուժելի.
Զանբուժ տրտմութիւնն կրիցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Զանբուժականն մարմնեղէն ախտին ի մարդկեղէն դեղարանաց. (Սհկ. գալստ.։)
Անբուժելի վտանգ, բեկութիւն, դատաստան, կատաղութիւն. (Պիտ.։ Նար. ՟Ը։ Կամրջ.։ Արծր.։)
Զի մի՛ ինչ անբուժելի կրեսցեն. (Փիլ. լիւս.։)
Զի մի՛ հարցիք յօձէն չարաթոյն եւ անբուժելի. (Երզն. լս.։)
that does not disgust;
— լինել, not to disgust.
Որ ոչն գարշի. չի գանօղ. իքրահ էթմէզ.
Առատ, անգարշ։ Զյանցաւորս անգարշ կամօք ընկալեալ Քրիստոսի. (Լմբ. սղ.։)
Աղաչէր զնա, զի անգարշ լիցի գալ եւ ապրեցուցանել զծառայն նորա. (Եփր. համաբ.։)
Որ չէ գարշելի. չիգանելու. իքրահ օլունմազ.
Բանական անգարշ արեամբ՝ հանել ի սեղան, կամ շաղախեալ. (Տօնակ.։ Վրդն. քրզ.։)
Ի հրեշտակաց փառամատոյց պատմուճանաւ զարդարեալ անգարշ որդեա՛կ իմ վաչէ աղուանից արքայ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
ignorant, unlearned, stupid, awkward;
յանգէտս, ignorantly, inadvertently;
at all events, at all hazards;
յանգէտս լինել, to connive, to dissemble.
ἁγνοῶν. nesciens, nescius, ignorans. Ոչ գիտօղ. տգէտ. անտեղեակ. անհմուտ. անուսումն. տխմար. չգիտցօղ. պիլմէզ. ահմագ. պէխապէր. նատան. իւմմի.
Զազդ մի զանգէտ եւ զարդար կորուսանիցե՞ս։ Զանգէտսն ճարտարին համարձակեաց առատութիւն արուեստգիտութեան. (Ծն. Ի. 4։ Իմ. ԺԴ. 18։)
Թէ զայս ո՞չ գիտես. զի եթէ անգէտ ես, անաստուած ոմն ես. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գիտութիւն պարգեւէ ամենայն անգիտաց. (Եզնիկ.։)
Պատկերք ոմանց անգիտից՝ իմաստնոց նախադասեալ մեծարեցան. (Սարկ. հանգ.։)
Անգէտ մարդկան. (Կորիւն.։)
Անգէտս հրամանի թագաւորին, կամ քո նենգաւոր գործոյդ. (Փարպ.։)
Թաքուցանել զամենայն չարութիւնն իւր առաջի ձերոյ անգէտ տէրութեանդ. (Եղիշ. ՟Ե.)
Ոչ անգէտ յայսմանէ է Յովբ. (Իսիւք.։)
Անգէտք էին մերում արուեստի։ Ոչ անգէտ եմ, զի տան պատճառս. (Խոր. ՟Գ. 61։)
Եւ ոչ իւր անգէտ ելով (այս ինքն անգիտանալով) զոմանց երկբայութիւն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
ՅԱՆԳԷՏՍ. Անգիտութեամբ. անգիտացեալք. κατ’ ἁγνοίαν, ἁγνοούντες, ἑλαθόν. ignoranter, ignorantes. չգիտնալով. պիլմէյէրէք, պիլմէզիքէն..
Յանգէտս կերիցէ զսրբութիւնսն։ Զի մի՛ յանգէտս կորնչիցին։ Յամենայն յանգէտս յանցաւորէ քաւել. (Ղեւտ. ԻԲ. 14։ Իմ. ԺԸ. 19։ Եզեկ. ԽԵ. 20։)
Բարերարն յանգէտս (լինել զինքն) պատճառեալ՝ նախ ոտնաձայն առնէ. (Ագաթ.։)
ԱՆԳԷՏ. Ոչ գիտելի. անյայտ. անծանօթ. չգիտցուած. պիլինմէզ. մէճհում. նամալիւմ. ἅγνωστος. ignotus.
Ոչ եթէ զանգէտէ ումեքէ զԱստուծոյ՝ որ չիցէ ումեք ծանուցեալ, ասէ զայս։ Զանգիտին Աստուծոյ ճառս ի մէջ բերեալ (յաթէնս). (Ոսկ. մտթ. եւ Տիտ.։)
Անգիտիցն չափոց չարութեան գործոց. (Նար. Ի։)
Անգէտ չարիք. (ՃՃ.։)
Անգէտ մեզ խառնակոչութիւն նոցա. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Բժշկականն (արուեստ) յառաջագոյն անգէտ լեալ. (Նիւս. կուս.։)
Բայց այս նոցա անգէտ չեղեալ, որ զքերթողին տառ վերծանեալ. (Շ. վիպ.։)
Քե՞զ միայն անգէտ է Դարեհի անունս. (Պտմ. աղեքս.։)
Անճառելի բարեացն յայտնութիւն, զոր Պօղոսի անգէտք էին. (Արիստակ.։)
Ի մոռացեալ եւ յանգէտ լոյս հուպ է. (Փիլ. լին. ՟Գ. 18։)
Յանապատի յանգէտ տեղիս թաքուցեալ բնակէր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
not existing, having no being;
non-existence, non-entity;
nothing;
արար Աստուած զաշխարհս յանգոյից, God created the world from nothing;
յանգոյս, vainly.
Որ ոչ գոյ. չգոյ. չեւ եղեալ. ոչինչ. որ չկայ. եօգ.
Անգոյք են, որպէս եղջերուաքաղն եւ արալեզն։ Ի վերայ անգոյիցն զեթէ է՞ն խնդրել պարտ է. (Սահմ. ՟Ա։)
Յանգոյից ստեղծագործել. (Նար. ԽԹ։)
Էիցս էակ ի յանգոյից. (Շար.։)
Ի յանգոյից գոյք էացեալ. (Շ. վիպ.։)
Խաւարն անգոյ եւ սկզբնածին. (Շար.։)
Անգոյիցն նախագտօղ. (Նար. մծբ.։)
Տէր եւ Ստեղծիչ գոլ յանգոյոց. (որ է հոլով քերթողական) (Շ. խոստ.։)
Յոչինչ համարեալն կամ համարելին. ունայն. անկերպարան. փուճ. եուֆ, խէյալ.
Ոչ եթէ անգոյ, եւ թանց բնութեան զմերն ընկալաւ ի կնոջէ. (Յհ. իմ. երեւ։)
Ի նիւթ անգոյ բարեգործեալ զփափկութեան զդրախտն. (Գանձ.։)
Իմաստունք գիտեն, եթէ գեղեցկութիւնն անգոյ է. (Մխ. առակ.։)
Ընդ անգոյս անցանելով յաւիտենիս. (Խոր. հռիփս։)
Մանկունք բազում անգամ՝ անկատար լեզուաւ, պարզ եւ անգոյ բանիւք զՀայրն իւրեանց՝ որ յերկինս՝ հաշտօղ եւ պարգեւատու արարին. (Կլիմաք.։)
ՅԱՆԳՈՅՍ. Ընդունայն. ի զուր.
Նա աւանիկ յանգոյս մարտնչէր. (Երզն. մտթ.։)
իբր անյայտ. եւ անյուսալի. պելլիւսիզ. օլմայաճագ.
Առանց անուան ամենայն ինչ անգոյ է. (Իգն.։)
Թագաւորն Գագիկ մաքուր խորհրդով զանգոյսն ի գոյ ածէր. (Յհ. կթ.։)
idle, inactive, indolent, lazy;
ineffectual, inefficacious, ineffective;
unexecuted, incomplete;
uncultivated;
երկիր —, waste land.
ἁργός (յորմէ՝ արգոյ օր) ἁργώτερος, ἅπρακτος, otiosus, inefficax. Որ ոչն գործէ կամ ներգործէ. գործատեաց. դատարկապորտ. պղերգ. անգործօնեայ. ծոյլ, չիբանօղ. իշսիզ կիւճսիւզ, ավարա.
Անգործն ի բարեաց աղքատանայ զվերջին աղքատութիւնն. (Համամ առակ.։)
Անգործ միայնակեաց լուծանէ զյօժարութիւն եղբարցն։ Անգործ մեղու լաւ է քան զժիր պիծակ. (Նեղոս.։)
Անգործ եւ առանց իրս ինչ վճարելոյ է ինքն յինքենէ։ Յորժամ միտքն ըմբռնեալ իշխեսցեն, զգայութիւնն անգործ տեսանի. (Փիլ.։)
Յերեւել լուսոյ անգործ մնայ խաւարն. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Հրամայէր անգործ լինել ի շաբաթուն. (Սկեւռ. յար.։)
Յերկաքանչիւրսն անգործ կան, ի բարիսն միանգամայն եւ ի չարիսն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Անգործ խենեշութիւն. (Պիտ.։)
Պարկեշտութեամբ առ ի չարն անգործ լեալ. (Նիւս. կուս.։)
ἁκατέργαστος, ἁνενέργητος, ἁργός, non missus in opere. Չեդեալ ի գործ. չեւ գործեցեալ. ոչ գործելի. ոչ մշակեալ. անխնամ. չեղած, չիբանած, որ չի բանիր. օլմամըշ, իշլէնմէմիշ, իշլէնմէզ.
Զանգործս իմ տեսին աչք քո։ Ապառաժ եւ անգործ քարամբք շինեցաւ. (Սղ. ՃԼԸ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 7։)
Աստուծոյ յայտնի է անգործք մարդոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անգործքն եւս հրատարակեալ երեւին առաջի քո. (Բենիկ.։)
Տեսօղ բնաւիցս՝ գործոց եւ անգործից. (Լմբ. պտրգ.։)
Անմտանելի էր յետ արեգականն մտանելոյ բաղանիքն, եւ անգործ. (Նիւս. սքանչ.։)
Երկիր անգործ. (Խոր.։)
Այգի անգործ. (Խոսր.։)
Անգործ բոյս կամ հաց. (Նիւս. երգ.։)
Ծառք անգործք եւ առապարինք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Սեղանն՝ արհամարհեալ եւ անգործ մնասցէ. (Յհ. իմ. ատ։)
Մինչեւ յանարգ զեռունս ոչ մնայ անգործ ի խնամոցն Աստուծոյ։ Եւ ես թողեալ զիմն անգործ՝ օգնեցի նմա։ Մտածել զանգործ բանս. (Վրք. հց.։)
Յանգործ մատեանս (այս ինքն չեւ մեկնեալս) վաստակել. (Վրդն. սղ.։)
Կամ աններգործելի. անգործօնեայ. ἅπρακτος, inefficax.
Անգործ եղեալ դառնութիւնքս այսոքիկ։ Անգործ առնեմք զդատաստան դատաւորին ի վերայ մեր. (Սարգ.։)
Անգործ զմեքենայս թշնամւոյն առնէին. (Լմբ. ատ.։)
Գայլախազն անգործ մնայ ի ճարտարաց. (Կամրջ.։)
Ոչ խիստ եւ անգործ. (Շ. թղթ.։)
Իբր զմանկունս՝ յորս անգործ է ամբարտաւանութիւն. (Տօնակ.։)
Եւ ուր կամ երբ չլինի գործել.
Որք ի գիշերն անգործ վերջին՝ ինձ արծաթով ոչ վաճառին. (Յիսուս որդի.։)
Անգործ ամենեւին, վասն զի չգոյ անդ գործել, եւ ոչ վաստակել. (Բրսղ. մրկ.։)
Վայրապար. ի զուր. ἅπρακτος.
Ունայնս եւ անգործս բարբառել։ Անգործս լացցես ի վերայ խորհրդոց քոց։ Թո՛ղ զնոսա անգործս ի քեզ հաջել, եւ ի յինքեանս երգիծանին. (Բրս. յուդիտ. եւ բարկ։)
cf. Անգիւտ.
Ոսկի շարս անգտական. (Նար. ԻԲ։)
Անգտանելի հետք։ Արուեստք անգտանելիք. (Նար. ՟Գ. ԺԶ։)
Թէպէտեւ դժուարագիւտ է, այլ ոչ ամենեւին անգտանելի. քանզի անգտանելոյն ազգակից է կորուստ, իսկ գտանելում՝ փրկութիւն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 27։)
Ընկենուն զբազումս, մանաւանդ եթէ զանձինս ի կորստեան անգտանելի գուբ. (Սարկ. քհ.։)
there;
-, — առ մնին, — վաղվաղակի, — իսկ, — եւ անդ, on the spot, immediately, out of hand, without delay.
Անդ. ի նմին վայրի. ի յիշատակեալ տեղւոջ. հոն տեղը, նոյն տեղը. հոն տեղը, նոյն տեղը, անտէ, օրատա, օրասընտա. αὑτοῦ. ibi, ibidem կամ լոկ յօդիւ, ἑν τῶ եւ այլն.
Հաճոյ թուեցաւ Շիղայի մնալ անդէն։ Նստէր անդէն ի տան։ Այլ էր անդէն ի տեղւոջն եւ այլն. (յն. լոկ, ի տանն, ի տեղւոջն)։
Անդէն ի քաղաքին արգելուլ։ Անդէն շուրջ զքաղաքաւն էին. (Ագաթ.։)
Էին անդէն ի կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ աստէն անգոսնեալ եմ, եւ անդէն ( ի հանդերձեալն) խայտառակեալ. (Նար. ԿԷ։)
ԱՆԴԷՆ, ԱՆԴԷՆ ԻՍԿ. ԱՆԴԷՆ ԵՒ ԱՆԴ, ԱՆԴԷՆ ԱՌ ՆՄԻՆ, ԱՆԴԷՆ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ. եւ այլն. ἑξαυτῆς, αὑτίκα, statim, illico, mox, continuo. Նոյն հետայն, վաղվաղակի. նոյն ժամայն. իսկ եւ իսկ. անյապաղ. զոյգ ընդ. համայն. իսկոյն, նոյն ատեն. հէման, ֆիլհալ, օլ տէմ, հէմանտէմ.
Եւ ահա անդէն երեք արք եկին։ Անդէն առեալ զօրականս՝ դիմեաց. (Գծ. ՟Ժ՟Ա. 11։ ԻԱ. 32։)
Անդէն գիշերայն ընթացեալ։ Անդէն ի նմին գիշերի եկին հասին. (Ագաթ.։)
Թէ սխալեսցի, անդէն վնասի։ Խուճապեալք՝ անդէն ի փախուստ դառնային. (Պիտ.։)
Բարդիմ, եւ անդէն տոչորիմ. (Նար. ՀԱ։)
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ՝ եւ անդէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Անդէն իսկ ի ծնանիլն։ Անդէն իսկ սկսանին. (Պիտ.։)
Անդէն իսկ վաղվաղակի թողուն զհայրն իւրեանց։ Ո՛չ անդէն եւ անդ յանկարծաթափ. (Ագաթ.։)
Անդէն եւ անդ իսկ վտանգեալ։ Անդէն եւ անդ վաղվաղակի սատակեալ լինէր. (Պիտ.։)
Եւ այս ամենայն անդէն եւ անդ առ նորուն ծննդեամբն։ Անդէն եւ անդ իբրեւ ել ի տաճարէ անտի, բժշկեաց զկոյրն. (Ոսկ. յհ.։)
Հարազատ եւ սիրելի որդի ստացեալ զսա միայն, անդէն առ նմին ունէր եւ զախտ գորովանացն. (Փիլ. իմաստն.։)
Անդէն վաղվաղակի պատուհաս ի վերայ հասանէր. (Ագաթ.։)
Անդէն առանց միոյ վաղվաղակի երկբայութեան պատուհասէր. (Պիտ.։)
Անդէն յանկարծակի պարփակեալ մառախղով. (Ագաթ.։)
Անդէն առձեռն պատրաստ՝ ի գործն յաջորդի. (Պիտ.։)
Անդէն իսկոյն՝ այսր անդր տարաբերին. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Կամ իբր անդստին. ի սկզբանէ. ի բնէ, կանխաւ.
Որ եւ անդէն իսկ ի նախնումն. (Պտրգ.։)
Անդէն ի սկզբանն ընծայեցոյց՝ զոր յետ անցելոյ յաւիտեանց կատարեաց։ Անդէն իսկ աթոռակից, անդէն ժառանգն, եւ ոչ եկամուտ ոք. (Ագաթ.։)
Կամ ի սկզբան անդ. արդէն. առաջուց. հէման պիրտէն.. ἑκ προοιμίων. initio.
Ոչ կամի անդէն սաստկութեամբ ի դիմի հարկանել, այլ առ սակաւ սակաւ աճեցեալ լեռնանայ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Կամ իբր անդրէն. վերստին. եինէ, թէքրար.
Դառնալոյ իսկ մեզ անդէն անվստահ եմ. (Փարպ.։)
Ճաշակեաց վհատութեամբ, եւ արգել անդէն տարակուսանօք։ Արշաւէ, եւ անդէն նահանջի ... Միմեանց պատահին, եւ անդէն ցրին. (Նար. ՀԷ. եւ Մծբ.։)
Անդէն եւ անդ զբանիւք եկեալ երեւէր. (Փիլ.) յն. նոյնաբանութիւն էր, կամ կրկնութիւն բանի ταυτολογία, repetitio ditorum։
cf. Անդնդային.
որ եւ ԱՆԴՆԴԱՅԻՆ. βύθιος, ἅβυσσος. profundus, fundo carens. Սեպհական անդնդոց. խորին յոյժ. անյատակ. համատարած, եւ գաղտնի. եւ դժոխային. տէրին վէ տիպսիզ.
Իջեալ ի բարձանց ի խորութիւն անդնդական ծովուցն. (Ագաթ.։)
Զայն ծովն զանդնդականն, որ շուրջ պատեալ է զերկրաւս. (այսպէս գրի յոմանց եւ յ Արիստ. աշխ. փոխանակ գրելոյ անդլանդական). (Լմբ. սղ. ՃԳ։)
Անկեալ ի վիհ գարշութեան մեղաց՝ անդնդականաց ապականութեանց։ Զանդնդականաց գործոց խոստովանեա՛ իբր ի յականջս Աստուծոյ արագ ժամանելոց. (Նար. ԻԸ. ԽԵ։)
plunged, submerged, precipitated in an abyss;
engulfed;
— լինել, to plunge, to engulf, to sink to the bottom;
— առնել, to submerge, to precipitate, to sink.
Եգիպտացին անդնդասոյզ լինէր. (Նիւս. կուս.։)
Հոյլք խաւարային անդնդասոյզ այսոցն. (Անան. եկեղ։)
Անդնդասոյզ կորստեամբ բառնալ. (Պիտ.։)
Անդնդասոյզ կորնչին. (Շար.։)
thence;
—ի վերուստ, from above.
որ եւ ԱՆՏՈՒՍՏ. ἑκεῖθεν. indew Անտի. յայնմ տեղւոջէ, վայրէ, կողմանէ. անկէց, անդիէն. օրատան, օնտան, օպիր դարաֆտան.
Անդուստ յուղարկեցին։ Անդուստ ի հռովմայեցւոց աշխարհէն։ Անդուստ յԵրուսաղէմէ. (Ագաթ.։)
Ոյք անդուստն ելեալ ի խորս նաւէին. (Պիտ.։)
Անդուստ եւ այսր լսելի լինէր բարբառն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Կամ անդստին. ի սկզբանէ անտի. յայնմ հետէ. օնտան պէրի.
Անդուստ մինչեւ ցայժմ ի նոյնութեան միշտ զաշխարհ պահելով։ Անդուստ մինչեւ ցայսր հնչեալ պատմի. (Պիտ.։)
Անդուստ գուշակմամբ։ Անդուստ իսկ ի լինել նախակործան բրգան. (Նար.։)
Սկսեալ անդուստ աստի սկիզբն արասցուք պատմել։ Անդուստ ի վերուստ իսկ մարգարէքն գոչէին. (Ագաթ.։)
Մարգարէիւն անդուստ ի վերուստ խոստանայր. (Սարգ.։)
Կամ՝ որ ինչ անդ.
Զբարութեանցն՝ որ անդուստ ( ի հանդերձեալն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Իբրեւ եհաս ի մէջ գետոյն, զանդուստն (որ կայր յայնկոյս) յափշտակեաց առիւծն. (ՃՃ.։)
Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անդուստ ի վիշտս ամպրոպաց։ Բարեխառնեալ օդս, եւ անդուստ զառողջագործ յամենեսեան զեղուցանել խնամ. (Պիտ.։)
Ամենեքեան անդուստ վայելեալք։ Խնդրէ անդուստ իբր ի ծանր ինչ բեռանց զերծանել. (Յհ. իմ. ատ։)
there;
beyond, on the other side;
yonder;
ի քաղաք —, to the city;
— քան, beyond, further than, on the other side of, over;
— քան զծով, beyond the sea.
ἑκεῖσε. illuc. եւ այլն. Յայն տեղի. յայն ինչ վայր. հոն, դէպ ի հոն. օրայա.
Փոխեա՛ց աստի անդր։ Անդր մուծին։ Եւ անդր մօտ ես։ Երթիցուք մինչեւ ցանդր. եւ այլն։
Յղէին անդր նախարար զոմն. (Ագաթ.։)
Անդր ի վեր զմեր միտս ձգէ. (Ոսկ. յհ.։)
Ի քէն եւ յայլոց սկսեալ՝ անդր ի վեր հանիցեմ ի սկիզբն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Դարձեալ առ Աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Պաղատանս անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Զայսոսիկ ի տեսողս անդր թողացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կամ թարմատար, իբր ի մի կողմն. ի բաց. մէկդի. տէ. հայտէ.
Թողէ՛ք անդր զառաջին յանցանսն ձեր։ Անդր ի բա՛ց թողէք զխաւարային խորհուրդս մոլորելոցն։ Թո՛ղ անդր ի բաց զքրիստոնէութիւնն. (Եղիշ.։)
Դուք ա՛նդր թողէք զ ի վերդ քան զձեզ. (Յհ. կթ.։) cf. Օ՛Ն ԱՆԴՐ։
իբր անդ. անդանօր. հոն տեղը, հոն եղածը. օրատա, օրատաքի.
Անդր գոյր ապա տեսանել զԻսրայէլեան ազն. (Պիտ.։)
Մի՛ յապաղել անդր ընդ գինարբու աշխարհականացն մանկունս. (Շ. ընդհ.։)
Ելեր յերկինս, եւ ա՞նդր գիտացեր. (Լմբ. պտրգ.։)
Ահա գիրք եւ հանդերձք քո անդր ուրեմն է. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Փոխեցար (կամ փոխեսցիս) աստի յանդր երանութիւնսն. (Առ որս. ՟Ը։)
Զանդր փառացն լսել, եւ իմաստասիրել. (Լմբ. էր ընդ.։)
ԱՆԴՐ. եւ ԱՆԴՐ ՔԱՆ. ἑπέκεινα. ultra, et superans. Աւելի. եւ ե՛ւս անդր. յառաջ քան. ի վեր քան. գեր քան. էւել, աւելի անդին. զիատէ, իւսթիւն, աշըրը, եվվել.
Անդր եւ ծայրագոյն սաստկանայ ստաբանութեամբ. (Պիտ.։)
Որքան անդր եւ ի վեր կամարն յարկի անդրանկացն կայից. (Նար. մծբ.։)
Փոխեցից զձեզ անդր քան զԴամասկոս։ Յազգ օտար եւ ի չար, զի ոչ եւս ոք իցէ քան զնա անդր. (Ամովս. ՟Ե. 27։ Ես. ԺԸ. 2։)
Ո՛չ պարզաբար ի հեռի, այլ ե՛ւս ի հեռագոյնն, որ ոչինչ եւս է քան զնա անդր. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ի վեր քան զերկին, եւ անդր քան զծով. (Նար. մծբ.։)
Որ անդր է քան զամենայն ժամանակս եւ յաւիտեանս։ Որ անդր է քան զամենայն միտս։ Չարչարեալ՝ որ անդրն է քան զամենայն չարչարանս։ Աստուած գոլով բնութեամբ՝ ա՛նդր իմասցի քան զչարչարանսն. (Պրպմ.։)
Չէ՛ ոք եւս անդր քան զնա, որ անտի եւ այսր անուանիցէ. (Ագաթ.։)
Անդր քան զպայման սահմանի իմանալեացն յաւիտենից. (Նար. ՟Բ։)
Անդր քան զթողութիւն. (Ոսկ. եբր.։)
Անմարմին ի մարմնի, եւ անդր եւս քան զանմարմին. (Համամ առակ.։)
Եւ եւս աւելի քան զասացեալսս անդր։ Քան զասացելոցս եւ անդր եւս։ Անդր եւս քան զանիրաւութեանն տեսակս. (Պիտ.։)
Զոր մահաթոյնն շնչէր վիշապ անդր քան զհիւսիսի. (Խոր. հռիփս.։)
Անդր քան զհրամանն՝ զհանդէս առաքինութեանն լցին. (Յհ. կթ.։)
Անդր քան զնմանութիւն, զօրինակն, զորքանութիւն, զթիւ, եւ այլն։ (Նար.։)
խնդրով. ԵՒ ԱՆԴՐ. նխ. բցռ. խնդրով. ἑπέκεινα. tans, ultra. Առաւել եւս յայն կողմն. աւելի անդին.
Ի քէն եւ անդր է փքինն։ Բազում է ի քէն եւ անդր ճանապարհդ. (՟Ա. Թագ. Ի. 22։ ՟Գ. Թագ. ԺԹ. 7։)
Ի մնանէ եւ անդր շինեաց աշտարակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Յօրէն ութերորդէ եւ անդր ընդունելի լիցի։ Եւ եղեւ յօրէ յայնմանէ եւ անդր։ Կարգեցէ՛ք զսիրտս ձեր յօրէ յայսմանէ եւ անդր. (Ղեւտ. ԻԲ. 27։ ՟Ա. Թագ. Լ. 25։ Անգ. ՟Բ. 19։)
Ի սկզբանցն եւ անդր քարոզէին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ամենայն սպանօղ՝ որ ի քէն եւ անդր լինի. (Եփր. ծն.։)
Այնուհետեւ եւ անդր։ Յետ Նոյի եւ անդր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։ Արծր. ՟Ա. 1։)
cf. Անդրանիկ.
Նախկին ծնեալն. անդրանիկ.
Սերումն յօրհնութիւն երից որդւոցն Նոյի մինչեւ ցանդրանկածնունդն Աբրահամ. (Նախերգ. փիլ.։)
invisible, vanished;
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.
Որ ոչն երեւի. անտես աչաց. աներեւակ. աներեւան. աչքի չերեւցօղ. կեօզէ կէօրիւնմէզ. մուխթէֆի. նապէտիտ. ἁόρατιος, ἁθεώρατος, ἁφανής. invisibilis, invisus, non aparens.
Երկիր էր աներեւոյթ։ Աներեւոյթ ընթացք, կամ տեսիլ, հարուածք, կամ աւանդք։ Եւ նա եղեւ ի նոցանէ աներեւոյթ։ Հետախաղաղ ծածկէին, զի ամենայն (կամ ամենեւին) տեղին աներեւոյթ լիցի։ Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ տեսանին։ Յաներեւութից զերեւելիսս եղեալ։ Զաներեւոյթսն իբրեւ զտեսեալ համբերութեամբ համարեցաւ։ Որ է պատկեր աներեւութին Աստուծոյ. եւ այլն։
Արարիչն ամենեցուն աներեւոյթ է ի մարմնաւոր աչաց, այլ մտաց իմանի զօրութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Աներեւոյթ ի տեսլենէ։ Ի մէջ աներեւութիցն արարեալ աներեւոյթ փառաւորիչս՝ զօրս հրեշտակաց։ Զանդունդս աներեւոյթս. (Ագաթ.։)
Եւ անծանօթ. գաղտնի. ծածուկ. կիզլի.
Համբարս ընդ աներեւոյթ կողմանս ի ներքս մատուցանէր. (՟Բ. Մակ. ԺԳ. 20։)
Ա՛ներեւոյթ որոգայթ, տեղի. (Պիտ.։)
Աներեւոյթ մթերք, մտածութիւնք. (Նար.։)
Յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կամ անստոյգ. անյայտ. պէլիրսիզ.
Յաներեւոյթս եդեալ է ամենեցուն վախճանն։ Յաներեւոյթսն մի՛ յուսար. (ՃՃ.։)
Զի մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զաներեւոյթ գեղջուկ արհամարհեսցէ։ Սարդ՝ աներեւոյթ եւ անպիտան թուի գոլ կենդանի՝ կատարելագոյն յոստայնանկութիւն։ Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք։ Զանհոգալեօքն եւ զաներեւութիւք. (Փիլ.։)
Իսկ զԱՆԵՐԵՒՈՅԹ ԲԱՅ ասացեալն առ մեօք՝ տե՛ս ի բառն ԱՆՈՐԻՇ.
Սահմանական, իմանամ. աներեւոյթ, իմանալ։ Աներեւութին ներգործական, լնուլ. կրաւորական, լնանիլ. (Սիմոն ջուղ.։) (ըստ յն. ասի, ἁπέμφατον . այլ եւ ἁόριστον . իսկ լտ. infinitum
lasting a month, of a month's duration;
— մի ժամանակ, a month's time, space of a month.
μηναῖος menstruus, unius mensis Ունօղ զաւուրս միոյ ամսոյ. երեսնօրեայ՝ ըստ հասակի. մեկ ամսըւան, ամսըւան մը. պիր այլըգ. մահի.
Յամսօրէից ի վեր առնիցէք հանդէս։ Ամենայն արու յամսօրէից եւ ի վեր։ (Թուոց. ՟Գ. 15. 22. 28։ ԺԸ. 16։ ՟Ի՟Զ. 62։ Իսկ Ղեւտ. ԻԷ. 6.)
Յամսօրէէն (կամ յամսօրէից) մինչեւ ցհինգեմեանն" ա՛յլ ձ. յամսաւորէն (որ առաւել ի դէպ գայ յունականին)։
Կամ միոյ ամսոյ միջոց. ամսական. ա. գ. յն. ամիս աւուրց, կամ աւուրս ամսոյ.
Եւ էր ընդ նմա ամսօրեայ մի ժամանակ։ Եթէ ամսօրեայ ժամանակ յաճախիցէ ամպն։ Զամսօրեայ աւուրս ուտիցէք։ Կերիցեն ամսօրեայ ժամանակաւ։ Թագաւորեաց սեղղում ամսօրեայ մի աւուրց. (Ծն. ՟Ի՟Թ. 14։ Թուոց. ՟Թ. 22. ՟Ժ՟Ա. 20. 21. ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
to assemble, to concentrate;
to enclose, to confine;
to fold, to furl, to tighten, to pack, to tuck;
to shorten, to restrain, to contract;
to straiten, to stint, to limit, to bound;
— զմիտս՝ զանձն, to recollect one's self, to collect one's ideas;
— զմեռեալն, to bury the dead, to inter;
— զսուրն, to sheathe a sword.
կամ ԱՆՓՈՓԵՄ. συνάγω, ἑπισυνάγω , συστέλλω, περιστέλλω, παραλαμβάνω, κομίζω congrego, colligo, contraho, assumo, apporto, circumtego Ժողովել ի մի. հաւաքել. յինքն ձգել կամ առնուլ. կարճել. զսպել. պատել, եւ թաղել. ժողվել ժողվտել, իրեն քաշել, կծկել. թօփլամագ. տիրմէք. տեվշիւրմէք. չէքմէք.
Զտօն արմտեաց ամփոփելոյ։ Մի՛ առհասարակ զնշխար հնձոց ամփոփեսցես։ Ամփոփիցէ զկալ քո։ Առաքեաց Դաւիթ, եւ ամփոփեաց զնա ի տուն իւր։ Ամփոփեաց զձեռն անդրէն։ Շա՛տ է արդ, ամփոփեա՛ զձեռն քո։ Ընդէ՞ր ամփոփեաց Մողոքոմ զԳադ։ Ամփոփեցին զնա, եւ տարան թաղեցին։ Երթիցես ամփոփիցես զմեռեալն։ Ամփոփել զմարմինս անկելոցն ի պատերազմի. եւ այլն։
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեանն խոշորութիւնն։ Յորժամ մօտ եմք եւ յունկնդրութեանն վայելեմք, ամփոփիմք. իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք. (Ոսկ.։)
Զմեծութիւն էութեանդ անհաս գերագոյութեամբ ամփոփեցեր. (Պիսիդ.։)
Ի մի վայր ամփոփել. (Պորփ.։)
Երկամանակք ասին, վասն զի երբեմն ձգտին, եւ երբեմն ամփոփին. (Թր. քեր.։)
Զահ իւր յինքն ամփոփէր։ Զմիտսն ամփոփեն ի հաճոյսն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Կարկառեմ, եւ անդրէն ամփոփեմ։ Թէ զկենացն ճաշակ ի քեզ ինքն ամփոփեսցես ... Ամփոփեսցես զբարձրացեալ զսուր։ Ամփոփեաց արդարութեամբ զսուրն ի տեղի իւր. (Երզն. մտթ.։) (Նար.։)
Ամփոփել զմիտս՛ի հայեցուածոց աշխարհիս. (Լմբ.։)
Թունաւորացն օձից զթիւնսն ամփոփեալ. (Շ. տաղ.։)
իբր ափով կամ ձեռամբ շօշափել. եւ փայփայել. սփոփել. մեղմել. բռնել. եւ շոյել. իբր յն. ἄπτομαι tango
Զաստեղս երկնից ամփոփել համարէր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 10։)
Իսկ ձեռքս զհիւանդացեալ հեզութեամբ (այս ինքն հեզիկ) իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (Բրս. յուդիտ.։)
shame, confusion, abashment;
bashfulness;
ignominy, turpitude;
baseness;
յ— առնել, to put to shame, to confound;
յ— լինել՝ զամօթի հարկանել, to be ashamed, to be confounded, to blush;
—ք, privy parts.
αἱσχύνη, ἑντροπή pudor, verecundia Կիրք ամաչելոյ. (որպէս յաղաչելոյ՝ աղօթք, յարածելոյ՝ արօտ) շառագունութիւն դիմաց. պատկառանք՝ հանդերձ նշաւակութեամբ անձինն, կամ ընդ նախատինս իւր. խայտառակութիւն. խիպ. խպնիլը. խաղքութիւն. առ, հիճապ, ուտ, ութանմագլըգ, այպ, րէզալէթ.
Է ամօթ՝ որ ածէ ի վերայ զմեղս, եւ է ամօթ՝ որ ածէ զփառս եւ զշնորհս. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 11։)
Ամօթն՝ բանական հոգւոյ է կիրք։ Ամօթն մեծ է քան զերկիւղն. (Լմբ. սղ.։)
Ամօթն է երկիւղ ի վատթար ինչ գործոյ. եւ այսու տարբերի խորշումն յամօթոյ. քանզի ոմն ամաչեաց՝ յորոց ինչ գործեացն, իսկ ոմն խորշեալ երկնչի՝ զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. (Նիւս. բն. Ի։)
Բորբոքեսցին ամօթով իւրեանց։ Ամօթ կրեսցեն յուսացեալքն ի քաղաքս եւ յինչս։ Թշնամիք նոցա զգեցցին զամօթ։ Կրեսցեն զամօթ։ Ամօթ երեսաց իմոց ծածկեաց զիս։ Հեղեր զնովաւ զամօթ։ Արկցեն որպէս կրկնոց զամօթ իւրեանց զիւրեամբք։ Թշնամեաց նորա զգեցուցից զամօթ։ Ամօթ հօր որդի անմիտ։ Խայտառակեալ զամօթ եգիպտացւոցն։ Եղիցի ձեզ թիկունք փարաւոն յամօթ։ Զերեսս անանկաց լի առնէք ամօթով։ Պոռնկութիւն քո յամօթ լինիցի քեզ։ Ամաչեցէ՛ք զամօթ մեծ։ Գնասցեն ամօթով։ Զերեսս իմ ոչ դարձուցի յամօթոյ ընդ երեսս թքանելոյ։ Առ ամօթոյ ձերոյ ասեմ. եւ այլն։
Առանց ամօթոյ եւ պատկառանաց կալ առաջի մեծութեան քո. (Ագաթ.։)
Առ բազումս քան զերկիւղն Աստուծոյ առաւել զօրէ ընկերակցացն ամօթոյ երկիւղ. (Շ. ընդհ.։)
Ամօթ յանձին ունել. (Ոսկ. Եփես։)
Ամօթով քով մեծաւ լի եմ. (Կլիմաք.։)
Մեռելոց զի՞նչ փոյթ է վասն ամօթոյ. (Վրք. հց.։)
Առ ամօթի եւ ակամայ կամօք առ ճաշակեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Դարձան մեղաւորք առ ամօթի (այս ինքն յամօթ) թլփատելոցն. (Եփր. համաբ.։)
Ընդէ՞ր արարէք զիս յամօթի. (Վանակ. յոբ.։)
Յամօթի եղեալ՝ խոստովանին ակամայ, թէ մատն Աստուծոյ է. (Սանահն.։)
Որպէս գործ ամօթոյ եւ խայտառակութեան. ամօթալի եւ զզուելի ինչ. գարշութիւն. րուսվայլըգ. αἱσχημοσύνη turpitudo
Յայտնեսցի ամօթ պոռնկութեան քո. (Եզեկ. ԺԶ. 36։)
Մարգարէք ամօթոյ (աստարտայ գարշելւոյ)։ Յայտնեսցի ամօթ քո. (՟Գ. Թագ. ԺԸ. 25։ Ես. ԽԵ. 3։)
Ո՞րպէս հնար է գործել զամօթս առաջի դոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ գոյ առանց ամօթոյ յամօթոյ զերծանիլ. (Կլիմաք.։)
Նախատինք. թշնամանք.
Ամօթ արարին ժողովրդեանն Դաւթի։ Յանձն առ զխաչն, արհամարհեաց զամօթ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 6։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Համբերեսցէ ամենայն ամօթոյ եւ պատկառանաց։ Եւ ո՛չ փոքր ինչ նախատինս եւ ամօթս կրեմք վասն նորա. (Վրք. հց.։)
Ամաչելի լրբութիւն անամօթից.
Սքանչանամ, որո՞վ ամօթով դու առաջի թագաւորիդ շաղփաղփիս. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՄՕԹ, ԱՄՕԹՔ, ոց. որ եւ ԱՄՕԹՈՅՔ. αἱδοίον, αἱδοία pudenda Ամօթալի անդամք. առականք, եւ երաստան. առջեւը, ետեւը. այըպ. ենդամ.
Ղենջեակ է, որ յամօթոցն ծածկոյթ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
Ծածկեսցեն զամօթս իւրեանց. (Ագաթ.։)
Զխեղ անդամ ամօթոյն անակնածելի ցուցանէ (աղքատն). (Մանդ.։)
Բանալ զսրունս, զի յայտնեսցի ամօթ նորա։ Ի կարել զտերեւս թզենւոյն, որով ծածկել կարծէին զամօթս իւրեանց. (Արշ. ԻԷ։)
Յերաստանսն ... յամօթս մարմնոց իւրեանց առին զհարուածսն (այլազգիք)։ (Լմբ. սղ.։)
ԱՄՕԹ ՀԱՄԱՐԵԼ. Իբրեւ ամօթալի ինչ անձին՝ կամ անարգ համարել. ամօթ սեպել, խպնելու՝ ցած բան սեպել.
Որ ոք ամօթ համարեսցի զիս եւ զբանս իմ։ Ապա թէ ոք ամօթ համարեսցի վասն կուսին իւրոյ. (Մրկ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 56։)
ՅԱՄՕԹ ԱՌՆԵԼ. ԱՄՕԹՈՎ ԱՌՆԵԼ. ԸՆԴ ԱՄՕԹ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. αἱσχύνω, καταισχύνω pudefacio, pudore affico Ամաչեցուցանել. խայտառակել. ամչցնել, խպնեցնել, խաղք ընել. ութանտըրմագ. րեզիլեթմէք. (Առակ. ԻԹ. 15։ ՟Ա. Թագ. ԺԳ. 4։ Յովէլ. ՟Ա. 12։ Սղ. ՟Ժ՟Գ. ՟Խ՟Գ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Եւ զմիւսն ընդ ամօթ հարեալ կորացուցանէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
ՅԱՄՕԹ կամ ՅԱՄՕԹԻ ԼԻՆԵԼ. ԶԱՄՕԹԻ կամ ՅԱՄՕԹԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. ԱՄՕԹՈՎ ԼԻՆԵԼ, ԿԱԼ. καταισχύνομαι pudefio, erubesco, pudore afficior Ամաչել. պատկառիլ. զգենուլ զամօթ. ամօթ կրել. խայտառակիլ. խպնիլ, խաղք ըլլալ. ութանմագ. րէզիլ օլմագ.
Յամօթի եղեալ՝ խոստովանին ակամայ, թէ մատն Աստուծոյ է. (Սանահն.։)
Զահի զամօթի հարեալ՝ անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց. (Եսթ. ՟Է. 8։)
Յամօթի հարան եւ զարհուրեցան։ Եւ յամօթ հարայ, վասն որոյ թաքեայ. (Գանձ.։)
Զի մի՛ լիցի ամօթով առ բնաւորական սէրն. (Լմբ. սղ.։)
Թէպէտ եւ թագաւորն թողութիւն պատժոց առնիցէ, սակայն ցանգ ամօթով կացցէ. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Ամօթալիք.
ԱՄՕԹՈՅ եւ ԱՄՕԹՈՅՔ. Սեռականն բառիս ամօթ. որպէս ա. եւ գ. ամօթալի. ամաչելի. եւ ամօթալիք. ամօթանք. առականք. որ եւ ԱՄՕԹ ասի. խպնելու բան կամ տեղ, ամօթը. այպլը. այըպը. ուտ. ἁσχήμων, τὰ ἁσχήμονα, εὑσχήμονα, τὰ τῆς ἁσχημοσύνης quae sunt pudoris, turpia, pudenda
Որ գարշելոյ եւ ամօթոյ են։ Զի ամօթոյ են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։ Եփր. տիտ.։)
Ի բանիցն լինին գործք ամօթոյք եւ անօրէնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զամօթոյ մարմինսն ի պարկեշտագոյն կողմանսն թաքուցեալ պահէ. (Կոչ. ՟Դ։)
Այնքան միայնխ մինչեւ զամօթոյսն ծածկել անդամս. (Պիտ.։)
Ամօթոյքն մեր առաւել եւս պարկեշտութիւն ունին. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Ձեռք՝ որ ըստ աղտեղի ցանկութեանց ի յամօթոյսն շարամերձեալ. (Յճխ. Ի։)
another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.
Նոյն ձայն է եւ յն. լտ. տճկ. ա՛լլօս, ա՛լիուս, իլ, էլ. ἅλλος, -λη, -λο. alius, -ia, -iud, λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus. Որ որոշեալ կամ զանազանեալ է ի մնացելոցն, որպէս ոմն կամ իմն.
Ա՛յլ օրինակաւ բժշկի պոռնիկն, եւ ա՛յլ մահապարտն, եւ ա՛յլ կախարդն. (Վրք. հց. Դ։)
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Այլ է՝ որ սերմանէ, եւ այլ է՝ որ հնձէ։ Այլ եւս եօթն երինջք ... արածէին առ այլ երնջովքն։ Զգեցցի այլ պատմուճան։ Ե՛կ ընդ իս յայլ տեղի։ Տարայց զքեզ յայլ տեղի։ Ընդ այլ ճանապարհ։ Այլ առակ։ Այլ ծառայս։ Այլոց մշակաց։ Եղիցի առն այլում։ Ազգի այլում։ Զայլս ապրեցոյց, զանձն ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Եւ այլ բազում կանայք։ Կէսքն ասէին ... այլք ասէին։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Այլ ոք, այլ ոմն, այլք ոմանք։ Յայլմէ ազգէ։ Յայլոց թագաւորաց եւ յայլոց քաղաքաց։ Յայր յայլ. յազգ յայլ. եւ այլն։
Այլովք պատերազմական գործեօք։ Այլով կազմածովք. (Պիտ.։ )
Զայլոց մարդկանն։ Զբազումս յայլոց ի պէսպէս զբօսանաց կոչեալ. (Ագաթ.։)
Անհոլով մնայ երբեմն՝ զօրութեամբ հոլովելի գոյականի.
Այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ ա՛յլ ընդ ծերն. ա՛յլ ընդ յանցաւորն, եւ ա՛յլ ընդ բարեգործն. (Լմբ. պտրգ. եւ Սղ. ՁԵ. ՂԲ։ )
Երբեմն հոլովի ՅԱՅԼՈՅ, ԶԱՅԼՈՅ, իբր յայլմէ, զայլմէ. այլ անսովոր ե՛ւս է ասել, ՅԱՅԼՄԱՆԷ, իբր յայլմէ կամ յայլոց։ (Ոսկ. յհ.։ Վրք. հց.։) Իսկ ԶԱՅԼՄԷՑ, որպէս զայլոց, է անպէտ։ (Անյաղթ արիստ.։)
ԱՅԼ. որպէս օտար. ἁλλότριος. alienus. դրսի, ուրիշի. էլ. այրը. եապանճը. եյրեթի.
Մեք երանեմք այլոց։ Քանզի նա զայլոյն ապականէր։ Զի մի՛ իբրեւ յայլոյ հիման վերայ շինիցեմ. (Մաղ. Գ. 15։ Առակ. ԻԷ. 13։ Հռ. ԺԵ. 20։ )
Կամ տարբեր. որիշ. միւս. ἔτερος. alter. ուրիշ. ախէր. գայրը. այրը. սաիր.
Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ Հաբիլի։ Փորեաց այլ ջրհոր։ Զեօթն ամ եւս այլ։ Ի թագաւորութենէ ի ժողովուրդ յայլ։ Զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի։ Այլով կերպարանաւ. եւ այլն։
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն. (Եղիշ. յես.։)
Ի յայլոց տնկոց. (Պիտ.։)
որ յայսմ ամի օր ծննդեանն, ի միւս այլն ոչ հանդիպի լինել օր ծննդեան. (Լմբ. ատ.։)
Յետոյ գան եւ այլ կուսանքն։ Ձեզ տուեալ է գիտել, բայց այլոցն առակօք։ Որպէս եւ յայլ հեթանոսս։ Եւ այլոցն լուեալ՝ զահի հարկանիցին. եւ այլն։
Նոքօք եւ զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. Զ)
ԸՆԴ ԱՅԼ. ἁλλαχόθεν. aliunde. Յայլուստ. ուրիշ կողմէն. գայրը դարաֆտան.
Որ ոչ մտանէ ընդ դուռն ի գաւիթ ոչխարացն, այլ՝ ընդ այլ ելանէ, նա գող է. (Յհ. Ժ. 1։)
ՅԱՅԼՍՆ. ἁλλαχῆ, ἅλλοθι, ἑν ἐτέροις. alibi. Այլուր. յայլում վայրի կամ նուագի. գայրը եէրտէ.
Յաղագս որոյ յայլսն ասացաք։ Յայլսն ասացեալ է. (Փիլ.։)
ԱՅԼՈՎՔՆ ՀԱՆԴԵՐՁ. ԵՒ ԱՅԼՆ. իբր մ. որ եւ ասի ԵՒ ԱՅԼՆ՝ ՈՐ ԶԿՆԻ. ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. կամ թողում ասել, թո՛ղ զայլսն. մնացածն ալ ասոր պէս. ստիրլէրի պունտ գըյաս էյլէ, պագըսը պունտան ֆէհմ օլունտ. ἐξῆς, καὶ τὰ λοίπα. et quae sequuntur, et caetera. (Կոչ. ընծ.։) (Յհ. իմ.) եւ յայլ գիրս ստէպ։
Զոմանս ի նոցանէ կարէվէրս առնելով, եւ զայլս այլովք հանդերձ. (Պիտ.։)
Սամոստացի զքեզ գրելովն, եւ այլն եւս. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԱՅԼ. իբր այլ եւ այլ. զանազան.
ԱՅԼԱՅԼ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ԱՅԼ ՅԱՅԼՄԷ ԼԻՆԵԼ. ἅλλος ἑξ ἅλλου γίνομαι. alius ex alio efficior. Այլայլիլ. յայր այլ փոխիլ. այլափոխ իմն լինել. զգածիլ յոյժ ուրախութեամբ կամ երկիւղիւ. ուրիշ մարդ դառնալ, փոխուիլ, եւ շուարիլ. թեպտիլ օլմագ, պիր դարզ օլմագ.
Այլ յայլմէ եղեւ (Զաքէոս), փոխանակ մաքսաւորի նախանձաւոր, փոխանակ անհաւատի հաւատացեալ. (Ոսկ. զաքէ.։)
Փոխակերպեալք Քրիստոսիւ առ այլ ի յայլմէ. (Նար. մծբ.։)
Ի հեշտութենէս փոքր ինչ այլ յայլմէ լինիմ. (Սարգ. յկ.։)
Զամենայն մարդկային բնութիւնն այլ յայլմէ յարդարեցին. (Սարգ. է. թղթ.։)
Այլ ի յայլմէ երեւմունք. (ՃՃ.) իբր այլ ընդ այլոյ։
ԱՅԼ ԱՅԼՈՅ, ԱՅԼ ԱՅԼՈՒՄ, ԱՅԼ ԱՌ ԱՅԼՈՎ. եւ այլն. ոճ յն. իբր միմեանց, իրերաց. մէկմէկու, մէկզմէկ. պիրկ պիրինէ. ἅλλος ἅλλον. alius alium, unus alterum.
Մի՛ այլ այլում շռայլութեամբ յաղթել փութասցուք. (Ածաբ. ծն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն այլ առ այլով ի մէջ միմեանց մտեալ (ժամանակ թագաւորելոյն). (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այսպէս այլ այլոյ ի միմեանց մկրտութեան հորդէր ճանապարհ. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի բազում խորհուրդս միտք պատառեալ այլ ընդ այլ տկարացեալ բաժանին. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլ (կամ այլ ընդ այլոյ) ստութեամբ. (Եղիշ. Դ։)
Յերկուցն փախիցէ (խորհրդոց), եւ յիւրում ժամանակի այլ ընդ այլ ընթասցի. (Կլիմաք.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Այլ ոք փոխանակ այլոյ, եւ այլ ինչ փոխանակ այլոյ իրիք. ուրիշ մը, ուրիշ բան մը.
Նախ հոգին իջանէր, եւ ապա ձայնն հօր գայր ի վերուստ, զի մի՛ ա՛յլ ընդ այլոյ կարծիցեն. (Շ. մտթ.։)
Թերեւս առ աչօք ինչ համարէին, կամ ա՛յլ ընդ այլոյ յարուցեալ եւ երեւեալ. (Ոսկ. յհ. Բ. 17։)
Յանուն շմուէլի զայլ ընդ այլոյ առեալ ածես. (Եփր. թագ.։)
Զսերմն զոր սերմանես, ոչ ա՛յլ ընդ այլոյ գայ. (Եզնիկ.։)
Երդնուն՝ ա՛յլ ընդ այլոյ ասացեալք. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք". այս ինքն փոփոխիմք. ուրիշ մարդ կդառնանք. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառն. շփոթ. անհաւաստի. թիւր. սուտ.
Բնաւ այլ ընդ այլոյ լինի իմաստն ամենայն. (Փարպ.։)
Ի պատմութիւնն՝ այլ ընդ այլոյ կայ. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր ոմանք ի ձերոց այլ ընդ այլոյ կարծեօք ծանուցին ձեզ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառնիխուռն. այլազգաբար. շփոթաբար. ընդ հակառակն. ձախողակի. թիւրութեամբ. ստաբար. ἔτερα ἁνθ’ ἐτέρων. aliud pro alio եւ ἁπεναντίας contra, ex adverso. շփո՛թ, խառնա՛կ, ծուռումո՛ւռ, ներհա՛կ. գարըշըգ, էյրի պիւյրիւ, պէր աքս.
Ակն պղտորեալ՝ այլ ընդ այլոյ տեսանէ։ Ո՛չ զայն գիր գտանեմ, այլ՝ այլ ընդ այլոյ՝ խանգարս եւ կամակորս։ Մոլորեցուցիչքն այլ ընդ այլոյ իմն բանդագուշեն ... Այլ ընդ այլոյ իրքն երեւէին. (Ոսկ. գղ. եւ Մտթ.։)
Բազումք բազում ինչ այլ ընդ այլոյ պատմեն. (Խոր. Ա. 6։)
Ոչ այլ ընդ այլոյ տեսանէր, այլ ի նոցունց յանձանց եւ այլն. (Եղիշ. Ը։)
Այլ ընդ այլոյ տայք զպատասխանիդ. (Եղիշ. թղմ.։)
Սովորութիւնք այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
Անսային իսկ ոչ, եւ այլ ընդ այլոյ մեկնելոց էին։ Ոչ գայթակղեցան՝ այլ ընդ այլոյ բանին կատարելոյ։ Ոչ ածին զմտաւ՝ թէ այլ ընդ այլոյ բանն կատարեցաւ (որպէս թէ՝ ստեցաւ). (Ոսկ. մ. Բ. 16։ Ոսկ. յհ. Բ. 16։)
Որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես՝ թէ արեգակն Աստուած է։ Ըստ կամաց իւրոց զամենայնն այլ ընդ այլոյ երթեալ պատմէր ստութեամբ. (Եղիշ. Բ. Է։)
Թերեւս այլ ընդ այլոյ իմն լինել իրացն կասկածէին. (Շ. մտթ.։)
Եւ իբր այսր եւ անդր. այլուր եւ այլուր. աս դիս ան դին. շուրայա պուրայա.
Այլ ընդ այլոյ ի միմեանց մոլորեալք՝ այր յեղբօրէ իւրմէ անջատելով ցրուեցան. (Ագաթ.։)
Մի՛ մեկներ զոտս ըստ անասնոյ, մի՛ հայեսցիս այլ ընդ այլոյ. (Կրպտ.։)
ԱՅԼ. որպէս ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա, արթըգ, պիր տահա. ἕτι. adhuc, amplius. Ե՛ւս. եւ ե՛ւս. այլ եւս. տակաւին. այսուհետեւ. նշանակ կրկնութեան, եւ առաւելութեան.
Ոչ միայն քահանայից, այլ աշխարհականաց. (Լաստ. ԻԳ։)
Եթէ եւ այլ տեսանեմք զանօրէնութիւնդ զայդ, տամ հրաման եւ այլն։ Ոչ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ։ Ի կորուստ մատնեցար, եւ այլ ոչ եւս իցես յաւիտեան. (Նեեմ. ԺԳ. 21։ Յհ. ԺԴ. 30։ Եզեկ. ԻԷ. 36։)
Փառաւոր արարի, եւ ա՛յլ փառաւոր արարից. (Ագաթ.։)
Մի՛ անկանիցի ի սիրտս նոցա ասել այլ զայդ. (Արշ.։)
Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՀԱ։)
Ես այլ ի քաղաք անդր ոչ մտից։ Եւ ոչ մի բանս ունիմ ընդ քեզ այլ. (Վրք. հց.։)
Մի՛ այլ լոյսն ընդ գրուանաւ լիցի թագուցեալ. (Լմբ. ատ.։)
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Զմեզ բանիւ այլ մի՛ հարցաներ։ Մի՛ այլ վասն այդպիսի իրաց հարցանէք ցմեզ. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ այլ յաւելից։ Եւ այլ կրկնեցից. (Նար. Ի։)
Կամ որպէս նաեւ. եւս. ալ. հէմ. տէ. տախի.
Ոչ համարեցան զինքեանս այլ ընդ քանանացիսն. (Լաստ. ԻԴ։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
ԱՅԼ, կամ ԱՅ՛Ղ. որպէս յն. ա՛լլ, ալլա՛.. ἁλλά, ἁλλ’. եւ արաբ. իլլա. sed. Ստորասութիւն որոշիչ ի բացասութեանցս ո՛չ, մի՛. իբրու՝ այսպէս յաւէտ. մանաւանդ ասելի՛ է. հապա. եա՛. անճագ. Ո՛չ գրով, այլ՝ հոգւով։ Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ՝ կամաւ։ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ՝ ամենայն բանիւ, որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ։ Ո՛չ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ։ Մի՛ կալ հակառակ չարին, այլ՝ եթէ եւ այլն։ Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին. եւ այլն։
Որպէս որոշիչ ստոյգ գրութեան, յենթագրութենէ իմեմնէ բացատրելոյ բառիւս թէպէտ եւ, կամ թէ եւ, զօրութեամբ կամ ներգործութեամբ. վասն որոյ նոյն լինի ընդ Բայց, սակայն. այսու ամենայնիւ. ամմա. էմմա. լաքին. վէ լաքին. եինէ. δέ, ἁλλ’. sedtamen, autem, vero.
Թէպէտ եւ բաժինք շնորհաց են, այլ տէր նոյն է։ Թէպէտ յաչս մարդկան տանջեցան, այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ։ Մատեաւ եւ յարդարսն արբեմն փորձ մահու, այլ ոչ ընդերկար կալաւ. եւ այլն։
Թէեւ գտցին յիս անօրէնութիւնք, այլ ոչ հայհոյութիւնք. (Նար.։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Կամ որպէս բայց միայն. եթէ ոչ. միայն թէ. ֆագաթ. անճագ.
Զի՛նչ շահեսցի յաշխարհականաց, այլ կա՛մ զվիշտս, եւ կամ զհանգիստ մարմնոյ. (Վրք. հց. Բ։)
Յո՞ հայեցայց, այլ ի խոնարհն եւ ի հեզն. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼ. իբր այլ եւ. այլ գլխովին իսկ, անգամ. հա՛պա, ալ. հէմ. պիլէ. տէ. որպէս եւ ի լտ. փոխանակ ասելոյ sed etiam, առընտիր մտենագիրս երբեմն գրի sed.
Մի՛ զանձանց եւեթ գիտել, այլ (յն. այլ եւ) իւրաքանչիւր ոք զընկերին. (Փիլիպ. Բ. 4։)
Ոչ թագաւորք եւ ո՛չ յիշխանաց ոք, այլ մահ ոչ իշխէ. (Փարպ.։)
Ոչ միայն ռաբբի կոչեմ, այլ տէր երկնի։ Ո՛չ ձեռինդ միայն ձգմամբ, այլ ի բացեայ գոլով. (Նար. ԺԷ։)
Ոչ յԵգիպտոսէ միայն, այլ յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի Լիւրիկիա. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ միայն յոլովիլ (բազմանալով) այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
ԱՅԼ. իբր արդ, եւ արդ, իսկ, եւ. յորս կայ եւ զօրութիւն ձայնիս Բայց. ἁλλά, δέ. autem, verum, vero.
Այլ ես ասեմ ձեզ։ Այլ ես վկայ կոչեմ զԱստուած անձին իմոյ։ Այլ եկեսցեն աւուրք։ Այլ իբրեւ լցան. եւ այլն։
Այլ ես ոչ երբէք կասեցից դատել։ Այլ ահա ձեզ ասեմ. (Նար.։)
Այլ դու եթէ սիրես, աղօթեա՛. (Շ. թղթ.։)
Այլ ինձ ո՞վ տայր հաւասարել։ Այլ աւա՜ղ։ Այլ դու նայեա՛ յիս. (Լմբ.։)
Զմնացորդս ազգի իմոյ կեցուսցես դու. այլ ես եւ եղբայր իմ հրաժարեմք ի քէն. (Ագաթ.։)
Այլ ի վախճանելն Վաղենտիանոսի՝ թագաւորէ անօրէնն Վաղէս. (Յհ. կթ.։)
Կրկին եւ ի ապացուցանել զբանն.
Եւ դուք այնպիսիք ոմանք էիք, այլ լուացարուք, այլ սրբեցարուք, այլ արդարացարուք. (Ա. Կոր. Զ. 11։)
Այլ ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ, այլ զգեցուցանեմ զմերկացեալդ, այլ կենդանացուցանեմ զմեռեալդ. (Սարգ. բ. պետ. Ե։)
Ա՛ՅԼ ԵՐԲԵՄՆ. Ա՛ՅԼ ԵՐԲԷՔ. Յայլում նուագի. ուրիշ անգամ, ուրիշ ատեն.
Միտքն ա՛յլ երբեմն այլապէս յեղլով, եւ հաստատութիւն ոչ առնու. (Փիլ. ել.։)
Ա՛յլ երբեմն ի մականական խաղսն. (Խոր. Գ. 55։)
Ա՛յլ երբեմն դարձեալ ասէ։ Երբեմն ի դաւաճանութենէ ընտանեացն պատրաստին, ա՛յլ երբեմն ի կորուսանելոյ դողան. (Սարգ. յկ.։)
Զայս եւ ա՛յլ երբեմն ասէին. (Երզն. մտթ.։)
Եւ ա՛յլ երբէք այլպէս զանազանութեամբ այլայլեալ. (Փիլ. նխ. ա.։)
Ա՛ՅԼ, ԵՒ Ա՛ՅԼ. Որպէս կրկին բառ՝ է այլ ոմն, եւ այլ ոմն. կամ այլ իմն, եւ այլ իմն. (զորոյ զզանազանութիւն քաջ պարտ է դիտել համեմատութեամբ յունին.) ἅλλος, καὶ ἅλλος, ἅλλο, καὶ ἅλλο. alius, et alius;
aliud, et aliud.
Զի գիտասցուք զմի Աստուած, ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ, իբրեւ թէ ոմն բարի, եւ ոմն չար. (Եղիշ. Բ։)
Ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), յորոց փրկիչն, եւ ոչ ա՛յլ ոք եւ ա՛յլ (անձն), լա՛ւ լիցի։ Ասեմ ա՛յլ եւ այլ ընդդէմ նմին յԵրրորդութեանն ունի. քանզի անդ ա՛յլ ոմն է եւ ա՛յլ. ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ). (Առ որս. Թ։)
Հայր եւ Որդի՝ ո՛չ են ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), այլ՝ մի եւ նոյն բնութեամբ. (Շ. ընդհ.։)
ԱՅԼ ԵՒ ԱՅԼ. Որպէս մի բառ հոլովական, զանազան. պէսպէս. տարբեր. կերպ կերպ. ἔτερος, διαφέρων, διάφορος. differens, diversus, varius.
Հոգեւոր ախտից այլ եւ այլ գոլով վնասքն՝ այլ եւ այլ ունին եւ զբժշկութիւնսն. (Վրք. հց. Դ։)
Յայլ եւ այլ գործոցն։ Այլ եւ այլ զանազանեալ կերպարանք. (Պիտ.։)
Հոգի եւ մարմին մարդոյ են այլ եւ այլ բնութիւնք։ Ըստ այլ եւ այլ ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ցցեա՛ փայտ հոգւոյ զխաչն, եւ զմիտս սալ դարբնաց ի նմա. զի յայլեւայլոյ ուռանց հարկանելն զնա՝ մի՛ դրդուեսցիս. (Կլիմաք.։)
Ոմանք կա՛մ յայլում եւ յայլում ժամանակս, եւ կամ այլովք պատուհասիւք տանջեալք եղեն. (Փիլ. նխ. բ.։)
Այլեւայլք եւ որիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Յայլ եւ յայլ տեղիս եւ ժամանակս գրեցին. (Սկեւռ. յար.։)
Այլեւայլս քան զարժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Տե՛ս եւ ի բառն ԱԶԳ՝ ԱՅԼ ԵՒ ԱՅԼ ԱԶԳ, այս ինքն պէսպէս։ մ. Կամ իբր մ. պէսպէս օրինակաւ. զանազանաբար. եւ կրկին կամ խառն.
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. թագ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Ասասցուք եւ զայլ եւս պատճառսն. (Եզնիկ.։)
Եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց. (Եղիշ.։)
տակաւին. եւս. դեռ. եւ եւս. ա՛լ. ἕτι. adhuc.
Եւ այլ եւս եօթն օր, եւ ածից ես անձրեւ։ Վաստակեսցես ինձ զեօթն ամ եւս այլ։ Այլ եւս երեք աւուրք. եւ այլն։ ԱՅԼ ԵՒՍ. ՄԻ՛ ԵՒՍ ԱՅԼ. ՈՉ ԵՒՍ ԱՅԼ. Ա՛յլ անգամ. միւսանգամ. դարձեալ. աւելի եւս. եւ եւս. այսուհետեւ. կամ մի՛ եւս. ո՛չ եւս. (յորս ա՛յլ, եւ ե՛ւս, զնոյն նշանակեն. իբր ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա. պիր պահա.) cf. Ա՛ՅԼ. մ։
Նա այլ եւս զօրաւորապէս սկսանի մարտնչել. (Ոսկ.։)
Նախ՝ զի ... Եւ այլ եւս ... (Եզնիկ.։)
Մի՛ անաչառ վարդապետութիւնն այլ եւս լիցի աչառանօք մարդկան պատրուակեալ. (Լմբ. ատ.։)
Ե՛լ ի դմանէ, եւ այլ եւս մի՛ մտանիցես ի դա. (Մրկ. Թ. 24։)
Եւ այլ ոչ եւս իցես, կամ իցէ. (Եզեկ. ԻԷ. 36։ Շար.։)
ԱՅԼ ԶԻ. Է կրկին բառ, իբր այլ քանզի. այլ որպէս զի. բայց զի. բայց եթէ.
Այլ զի սիրեաց զմարդիկ, վասն այնորիկ եղեւ իբրեւ զմեզ։ Ոչ եթէ ի խնդրել ապաստան, այլ զի լուիցեն արարածք. (Ագաթ.։)
Մի՛ դիցէ արքայ ի սրտի, թէ ամենայն որդիք արքայի մեռան, այլ զի ամոն միայն մեռաւ. (Բ. Թագ. ԺԳ. 33։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Տե՛ս ի վերջէ բառիդ ԱՅԼ։ շ. ԱՅԼ ԹԷ, կամ ԱՅԼ ԵԹԷ. Կրկին բառ, իբր՝ իսկ եթէ. եւ այլ զի.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծեսցեն, եթէ ի Կուսէն ա՛ռ սկիզբն. այլ՝ թէ յառաջ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼՈՒՐԵՄՆ մ. ԱՅԼ ՈՒՐԵՔ. Յայլ տեղի. ուրիշ տեղ.
Մի՛ այլ ուրեք երթիցես քաղել հասկ. (Հռութ. Բ. 8.) յն. յայլում անդի.
cf. Այլազգի.
Այլազգի. եւ այլազգ. տարբեր. անմիաբան.
Զօտարացեալսն եւ զայլազինսն կարծեալ կարգ բանից. (Սկեւռ. լմբ.։)
transformed, transfigured;
changed, metamorphosed;
different, unlike;
disguised, masked;
յայլակերպս, incognito, in disguise;
յայլակերպս լինել, to be masked, to be in disguise, to disguise ones self;
to be transfigured;
to be metamorphosed, to be transformed;
— յորջորջումն, allegory, metaphor.
եւս եւ գ. յոքն. ἐτερόμορφος, ἔτερος , διαφέρων, διάφορος, παρηλλαγμένος, ἑξηλλαγμένος. qui formae diversae est, alienus, diversus, differens Ունօղ զայլ կերպ եւ զկերպարան. այլազան. այլափոխեալ. օտար. տարբեր. աննման. այլագունակ. պաշգա դարզ. մէւթէշէքքիլ.
Այլակերպք եւ այլատեսակք երեւեսցին. (Փիլ.։)
Գողացեալ զմերն ի մէնջ, եւ այլակերպ արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Այլակերպ ճառագայթաձեւ երեւմամբն ի Թաբոր. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եղեւ տեսիլ երեսաց նորա այլակերպ։ Գազանք այլակերպք ի միմեանց։ Առաւել այլակերպ քան զամենայն գազանսն. (Ղկ. ՟Թ. 29։ Դան. ՟Է. 3. 7. 19։)
Թէպէտ եւ այլակերպք իցեն (Հին եւ Նոր կտակարանք), սակայն միտքն միաբանին։ Եթէ ամենեցուն այլակերպս եւ նորս ի միմեանց էր գրեալ. (Ոսկ. ես. եւ Մտթ.։)
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն ի հրէականէն իւիք իւիք կարի իսկ այլակերպ է։ Պէսպէս երէս այլակերպս ի միմեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հոգին Սուրբ շարժեաց զքնարս մարգարէիցն, եւ ի բարբառս այլակերպս երգեաց ի նոսա. (Լմբ. ովս.։)
ԱՅԼԱԿԵՐՊ ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ. իբր այլաբանութիւն. փոխաբերութիւն. μεταφορά. metafora
Այլակերպ յորջորջումն, կամ յորջորջանք. (Ոսկ. ես. ուր եւ ստէպ ասի)
Այլասացիկ կամ այլաշրջիկ յորջորջումն։
ԱՅԼԱԿԵՐՊԱՑ ՓՈՓՈԽՈՒՄՆ. իբր այլափոխութիւն. այլայլութիւն.
Ուստի չիք ինչ բնաւ այլակերպաց ինչ փոփոխումն. (Կոչ. ՟Է։)
Այլակերպ լինելով ( ի նմանութիւն հրեշտակի՝) ուտեն զձեզ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Յայլակերպս եղեւ առաջի նոցա. (Մրկ. ՟Թ. 1։)
cf. Այլակերպութիւն.
Զայլակերպումնն ի լերինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. եւ 42։)
not vigilant, careless, inattentive;
յանզգաստս, յանզգաստից, insensibly;
cf. Անզգուշաբար.
Խժականաց եւ անզգաստից՝ ատեցողացն զբարիս ի դիմի հարեալ. (Յհ. կթ.։)
Անհաշտ թշնամի է, եւ անազդ եւ անզգաստ պատերազմ կալաւ ընդ մեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
ՅԱՆԶԳԱՍՏՍ ՅԱՆԶԳԱՍՏԻՑ, ՅԱՆԶԳԱՍՏՈՒՑ մ. Առանց զգացուցանելոյ, եւ զգալոյ. յանպատրաստից. յանկարծ. տույմատան, ղաֆիլ.
Յանկարծակի եւ յանզգաստս հասանէ օրն մահու. (Տօնակ.։)
Վեցօր. ՟Զ. յանզգաստս, իբր յանզգայս։
Յանզգաստից եկեալ հասանէին ի վերայ նոցա։ Գաղտ բնաւ յանզգաստուց զարհուրեալ գնամք. (Փարպ.։)
cf. Անզնին.
Անճառելիդ Աստուած անզննական ի հրեցինաց. (Շար.։)
Անզննելի՝ զգայութեանց։ Զօրութիւն անզննելի։ Պատկեր անփոփոխ, պարզ, անզննելի. (Նար.։)
cf. Անընդունելի;
— լինել, to be inadmissible.
(որ գրի եւ ԱՆԸՆԳԱԼ). Չընկալեալ. անընդունելի.
Զի մի՛ յանկարծ երեւեալ՝ անծանօթ անընկալ լիցի։ Անընկալ եղեւ (ի մարդկանէ). (Ագաթ.։)
Ապաշխարութիւն նոցա անընկալ լիցի։ Անընկալ լիցի տօնն. (Կանոն.։)
Քաղցեաւ եւ ծարաւեցաւ՝ անընգալ ի հաշանաց, եւ մաքուր ի մեղաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Առանց ընդունելոյ կամ առնլոյ ինչ.
Մեծամեծ պարգեւօք պատուել. վասն որոյ հաւանեցուցեալ զարքունիսն՝ անընկալ թողոյր (Մեսրոպ). (Կորիւն.։)
Անընկալ եղեալ՝ եւ ոչ կատարէ զհրաման իշխանին իւրոյ։ Անընկալք եղեն բանից նորա. (Ղեւոնդ.։)
negligent, heedless, indifferent, inattentive;
confident, sure;
Անհոգ, Յանհոգս, negligently, carelessly;
confidently;
indifferently;
յ—ս կալ՝ լինել, to be negligent or indifferent.
Ազատ ի հոգոց. անզբօս, անզբաղ. անկասկած. անքոյթ. յապահովացեալ. աներկիւղ. անխռով. հանդարտ. ἁμέριμνος. curis vacuus, securus. սաքին. գայտսըզ. էմին. տաղտաղասըզ.
Որ տքնի վասն նորա, վաղվաղակի անհոգ լիցի։ Հաստատուն, զգուշաւոր, անհոգ։ Մեք հաճեսցուք զնա, եւ զձեզ անհոգս արասցուք։ Կամիմ զձեզ անհոգս լինել. (Իմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 23։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 32։)
Կամիմ զձեզ, զի անհոգս իցէք։ Ի մարդկանէ կարէր տալ օրինակ ի յԵղիայէ եւ ի Մովսիսէ եւ ի Յովհաննէ, եւ յայլոց այնպիսեաց անհոգաց։ Անհոգ եմ յերկեղէ ... Ի թշնամեաց անհոգ լինիցիմք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
Ո՞չ է քեզ մեծ, զի անհոգ ես ի գիշերի, եւ անհոգ ի տունջեան, անհոգ ի տան, եւ անհոգ ի հրապարակի. (Մանդ. ՟Դ։)
Անհոգս մնան յամենայն չարին արկածից. (Խոսր.։)
Անհոգ էր ի սմանէ. (Լմբ. սղ.։)
Անհոգ արար ի պարսաւանաց. (Սարգ. յկ. ՟Բ։) Գիշերային անհոգ հանգիստ. (Պիտ.։)
Ողջունիւ ուրախութեան եւ անհոգ խաղաղութեան. (Փարպ.։)
Որ ոչ ունի հոգս զկարեւորաց. անգործ. գործատեաց. անփոյթ. հաճաթսըզ. ավարա. իհմալճը. գամսըզ. ἁπράγμων. a negotii abhorrens, otiosus, iners, ἁνάλγητος, expers doloris vel sollicitudinis, negligens.
Անձնդիւրն եւ անհոգն ի կարօտութեան եղիցի. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 23։)
Մի՛ անհոգ լիցին ժողովրդեան ուխտին։ Ո՛չ անհոգ լինել ի խոստովանութիւնս եւ յուղղութիւնս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Մի՛ լռել, կամ անհոգ լինել, այլ՝ իրաւանց ուշ ունել. (Յհ. կթ.։)
ԱՆՀՈԳ, ՅԱՆՀՈԳ, ԱՆՀՈԳՍ, ՅԱՆՀՈԳՍ. Առանց հոգոց, եւ անփոյթ լինելով. անհոգութեամբ. յանհոգութեան, յապահովս. աներկիւղ. անքոյթ. էմնիյեթ իւզրէ, գամսըզ գասավ էթսիզ. իհմալլըզըլա.
Հանգչի անհոգ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Անհոգ յիւրաքանչիւր տունս գնայցեն։ Երթայր այնուհետեւ անհոգս. (Փարպ.։)
Ոչ թէ անհոգ գամ զճանապարհս օրինաց քոց. (Լմբ. սղ.։)
Ոսկ. եփես. դնի եւ Յանհոգ։
Ահա էր բանակն յանհոգս։ Նստին բնակութեամբ յանհոգս. (Դտ. ՟Ը. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 58։)
Իբրեւ յանհոգս եղեն, սրբեցին կազմեցին զոսկերս երանելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Երըային յանհոգս։ Յանհոգս որպէս ի Հռոմ տան անկեալ. (Փարպ.։)
Առանց երկիւղի յանհոգս կէին. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
cf. Անկիրթ.
Անկիրթ. անվարժ. անփորձ. թէրպիյէսիզ.
Հեթանոսք անվարժք եւ անհրահանգք՝ յովանակի նմանեալ։ Ոչ եմք անհրահանգ այսպիսի չարեաց. (Ոսկ. ծաղկզրդ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Անհրահանգ յօրինաց. (Շ. ՟ա. յհ.։)
Քան զամենայն ծանունս ծանրագոյն՝ մարդ անհրահանգ։ Մեծատուն անհրահանգ եւ առանց խրատու։ Ո՛չ բարւոք է, որք հրահանգեալ իցեն՝ ընդ անհրահանգս խօսել. (Ոսկիփոր.։)
cf. Անձանձիր.
Անձանձրոյթ մտօք, կամ յորդորմամբք. (Պիտ.։)
Ստուգեսցո՛ւք զմեզ արդեամբք (սգաւոր սքեմաւ) յանձանձրոյթ սուգ. (Կլիմաք.։)
Անձանձրոյթ խնդրել յԱստուծոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անձանձրոյթ երկասիրելովն, կամ կալով ի սպասաւորութեան։ Անձանձրոյթ պշնուն զգիշերս ողջոյն. (Պիտ.։)