cf. Խաբու.
Որդիք ունէր՝ երկու մանուկ, մինըն յիմար (եսաւ՝) միւսըն խաբուկ (յակոբ). (Շ. առակք.։)
cf. Խաբու.
խաբու. խաբիչ. խաբող. (գտանի գրեալ եւ խաբուսակ). Իբրեւ զխաբուսիկն (կամ խաբողիկն) յակոբ. Կոչ. ՟Է։ Խաբուսիկ եւ զամենայն մարդ խաբէ։ Հակառակաբան, ոխակալ, եւ խաբուսիկ. (Ախտարք.։)
deceitful;
deceiver.
Զի երեւեսցիս մարդկան առաքինի եւ պահող, խաբուհի, եւ խորամանկ կեղծաւոր. (Ճ. ՟Ա.։)
to draw lines, to roll;
to mark out, to delineate, to outline;
to mark, to brand.
Ջղօք դզել զմարմինն, հարկանել, եւ խազել զջիլսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Բ.։)
warlike, martial, brave, valiant;
troubling, perturbing, seditious, factious.
to damage, to spoil;
to corrupt;
to ruin, to shatter;
to rumple, to crumple.
Ի բռնամարտիկ ի կռուին ի շրջանակին առանց խաթարելոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
blue-eyed.
Զխաժակնն մարդ գոյ մտածութեամբ սեաւակն իմանալ. իսկ զմարդ առանց բանականին անհնար է մարդ իմանալ. (Անյաղթ պորփ.։)
unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.
Խախուտ մտածութիւնք։ Խախուտ ստաբանութին է։ Խախուտ եղիցի քրիստոսամարտիցն առաջարկութիւն. (Պրպմ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Զ. լէ։ Կիւրղ. գանձ.։)
to bite;
to chew, to gnaw, to tear in pieces;
to nettle, to sting, to snarl at, to revile;
— զմիմեանս, to bite one another.
Խածանօղն, եւ ծակոտուածք իւր։ Ժանիք խածողք։ Ատամունք խածանողին։ Ի խածանօղ եւ յանմարմին գազանէն. (Նար. ՟Զ. ՟Կ՟Զ. ղ։ Շար.։)
Չի՛ք այլ ինչ զօրաւոր՝ որ այնպէս խածանէ զսիրտ մարդոյ՝ իբրեւ զնախատինսն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
hard-hearted, rude, harsh.
Խակ կամ հում բարուք. տմարդի. եւ անագորոյն.
Զայնպիսի անմարդի եւ զհայհոյիչ բերանն եխից. (Վրք. ոսկ.։)
want of mature judgment, folly, youthful ignorance or inexperience.
Եւ՝ Տմարդութիւն. անողորմութիւն. ըրպէս ըստ ոճոյ յն. հմութիւն.
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
ԽԱԿՈՒԹԻՒՆ. ὡμότης crudfelitas στάσις seditio. Տմարդութիւն, անգթութիւն, հմութիւն խստասրտութիւն եւ ապստամբութիւն, խռովութիւն, խեռութիւն.
cookery;
the dishes served up;
seasoning of dishes;
dainty meats.
Առ որս չիք տեսանել խահարարութիւն, կամ մարմնական ճաշակումն. (Լմբ. պտրգ.։)
to overdo, to cook too much, to burn, to spoil;
to corrupt, to ruin.
Եգիտ զպարտէզն՝ զի խահրեալ եւ կիզեալ էր յերամակէ խոզիցն։ Ոչ եթող զիս աստուած՝ խահրել եւ գթել զքեզ։ Առաւել թարշամեալ եւ խահրեալ մարմնով քան զայն՝ որ ի շաբաթուն միանգամ ճաշակէր զոսպն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
Նման է համարձակութիւնն կիզողական խորշակի .. . որ եւ զպտուղս խարհէ զծառոց եւ զամենայն երկրի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
player;
dancer;
game, play, toy, plaything;
trifle, trifling amusement, foolery;
gewgaw, bawble;
laughing-stock, butt;
— լինել, to become the laughing-stock of;
— առնել, to make game of;
— եղեւ բախտին, he was fortune's plaything, or the sport of fortune, fortune mocked him;
հողմոց եւ ալեաց —, at the mercy of winds and waves.
Խաղալիկ ես դիւաց, եւ ծաղր մարդկան. (Սարգ. յկ. Դ։)
Խաղայր հրովն որպէս խնձորով, կամ այլ իւիք խաղալկօք։ Չգիտիցե՞ս զքեզ, եթէ մարդ ես, խաղալիկ ես բախտից. (Պիտառ.։)
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
Խաբմունք յիմարութեան, եւ խաղալիք տղայականք. (Նար. ԾԵ։)
Այսմիկ խաղալեաց սկիզբն, զի բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. իսկ մարդկայինս ծնաւ զկաքաւսն. եւ ի միմեանց իսկ հաղորդեալ՝ յորժամ ի միասին եկեսցեն, ինքեանք գրեթէ (մանկունք) վերստին գտանեն։ Սակաւ ինչ առնել օրինադրեն զխաղալիսն ինչ, զ՝ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. Բ. Է. Զ։ Իսկ անդ. Ը.)
Ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարբերութեան։ Ամենայն մարմինն յօդիւք եւ խաղալեօք տարբերեալ. (Եփես. Դ. 16։ Կողոս. Բ. 19։)
cf. Խաղաղ;
supplimentary vesper service;
certificate of poverty;
— Ովկիանոս, the Pacific Ocean;
— զոհ, peace-offering.
Այնպիսիքն յայնպիսեաց ախտից ազատ են, եւ ի մարմնի են խաղաղական. (Իգն.։)
peacefully assembled.
Եւ այն լի էր խաղաղակոյտ ոսկերօք մարդկան. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
pacific, quiet.
Զխաղաղութիւն սիրելով, եւ իբրու արդարեւ ճշմարիտ խաղաղապահ է նա. (Փիլ. լին. ՟Գ. 8։)
fond of peace, that loves tranquillity, peaceable, peaceful.
Առաքինեացն իցէք պսակող մարդկան եւ խաղաղասիրաց. (Պիտ։)
Խաղաղասէր շինութիւն, կամ մարդասիրութիւն, միտք, կեղծաւորութիւն. (Ագաթ։ Եղիշ։)
peace;
calm, tranquillity, quiet, rest, repose;
pacification, conciliation;
— ընդ ձեզ, peace be with you;
— ոգւոյ, մտաց, peace of mind;
այր խաղաղութեան, angel or messenger of peace;
քաղցր՝ խորին՝ անդորր —, perfect peace, profound tranquillity, sweet repose;
— առնել, to make peace;
կեալ ի խաղաղութեան, to live in peace;
առնել — ընդ ումեք, to make one's peace with;
խաղաղութեամբ լինել ընդ ումեք, to be at peace with;
վայելել ի խոր՝ յանվրդով խաղաղութեան, to enjoy profound peace;
to live in comfort;
աղմկել զ—, to disturb, to break the peace;
աղաչել, խօսել ի -՝ ի հաշտութիւն խաղաղութեան, to sue for peace;
մերժել զբան խաղաղութեան, to refuse terms of peace, to reject means for reconciliation, to be opposed to conciliatory measures;
խաղաղութեամբ, peaceably, peacefully, in peace;
արարտասուահայց խաղաղութիւն, խաղաղութիւն ըղձիւք ըղձացեալ, the longed for peace;
խաղաղութիւն է ինձ, I am happy and contented;
խաղաղութիւն պարգեւեսցէ նմա Տէր, God rest his soul;
peace to his soul;
ե՛րթ ի խաղաղութիւն, երթայք խաղաղութեամբ, go in peace;
God be with you;
մնա՛, մնայք խաղաղութեամբ, goodbye! adieu!
Ուր հոգւոյ եւ մարմնոյ վիշտ ոչ իցէ, անդ է ճշմարիտ խաղաղութիւն. (Ի գիրս խոսր։)
playful, fond of amusements.
Իբրեւ զբանս մանկանց խաղասիրաց համարէին յականջս նոցա. (Թէոփիլ. պհ.։)
to cause to move, to march, to transfer, to transport, to carry away;
to advance, to drive forward, to push on;
to pour out, to spirt;
cf. Թաւալգլոր.
Ել հողմ ի տեառնէ, եւ խաղացոյց յայսկոյս զլորամարգին ի ծովէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 31։)
abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.
Եռասցին խաղաւարտք ի մարդ եւ յանասուն։ Եւ եղեւ կեղ եւ խաղաւարտ. (Ել. ՟Թ. 9. 10։)
some, a, an;
somewhat;
really, in effect;
մեծ — է ինձ, it is a great thing for me;
կամէի —, I could wish;
I would.
Ահեղ իմն է տեղիս այս։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Եթէ վասն այլ իրիք խնդիր իցէ։ Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ։ Առանց իրիք յանցանաց։ Ի Նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ եւ ո՛չ իմիք։ Ազնուականի իմն (այսինքն իմիք իրի) ցանկացեալ են։ Բարկութեամբ իմն (այսինքն իւիք) հասեալ ի տեղի անդր։ Եւ ոչ միով իւիքհանգիստ գտաւ.եւ այլն։
Որ ամենայնիւ ստեմ, եւ ոչ միով իւիք ճշմարտեմ. (Նար. ՟Ե։)
ընտրեալ արս իմն երեսաւորս։ Որ գրեթէ մարգարէուհի իմն վասն մանկանն կին գտանէր. (Յհ. կթ.։)
Ստրջազաւ իմն, այլ ոչ կատարելապէս գայր ի ճշմարտութիւն. (Նանայ.։)
my goods and chattels.
Ի բնախօսից ոմանք բաժանելով զմարդն՝ ասացին, ես, իմն, եւ իմոքն, նշանակելով զհոգի, եւ ըզմարմին, եւ զստացուածս. (Սարկ. հանգ.։)
of nine months;
during nine months.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
cf. Իննամսեայ.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Հարկ է նմա ունել ինչ ի քոց ընչից առ իս։ Ունիմ ինչասել քեզ։ թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (խէթ) զումեքէ։ Խնդրէր ինչ ի նմանէ։ Առնուլ ինչ ի տանէ իւրմէ։ Ակնունէր առնուլ ինչ ի նոցանէ։ գնեա՛ ինչ որ պիտոյ իցէ մեզ ի տօնիս, եւ կամ զի աղքատաց ինչ տացէ։ Ուսանել ինչ կամիցին։ Ունի ինչ պատմել նմա։ Եկն թէ գտանիցէ ինչ, եւ ոչ ինչ եգիտ։ որ ծածուկ ինչ գործէ։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Զոր ինչ խիդրիցէք յանուն իմ։ Ոչ ինչ է պիղծ. բայց այնմ՝ որ համարիցիոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ։ Միթէ ագահեա՞ցին զձեր տիտոս։ Ոչբերաք ինչ յաշխարհ, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք։ Ո՛չ թլպատութիւն ինչ է (յն, ինչ զօրէ), եւ ոչ անթլպատութիւն։ Մի՛ ինչ ըստ գրգռութեան (յն. ոչինչ), Արժանի մահու ինչ գործեցի։ Համարիցի լինել ինչ, եւ չիցէ։ Զկարծելոցն եթէ իցեն ինչ։ Ոչ այն ոք ինչ է՝ որ անկեացն։ Սակաւ ինչ առնուցու։ Մի՛ ինչ կորիցէ. եւ այլն։
Յոյժ իմն երկուացեալ աստանդին միտք տխմար մարդոյ վասն ինչինչ կերակրոց. (Մծբ. ԺԳ։)
self-sufficient.
Բնութեամբի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն, եւ ո՛չ հարթ, եւ ո՛չ ինքնաբաւ. (Ածաբ. աղք.։)
Միմեանց կարօտ ստեղծ զայս կենդանի զմարդ, եւ ոչ ինքնաբաւ։ Աստուած զմարդս ո՛չ ինքնաբաւ արար, այլ՝ խրատու եւ առաջնորդի կարօտ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
natural, innate;
— բարի, naturally good.
Յինքնաբուն մարմին վարուցս ի ներքս մտեալ։ Յինքնաբուն մերս մարմին. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։)
found out, discovered or invented by one's self;
self-produced, spontaneous.
self-existent;
natural.
Ինքն յինքեան իմանայ, ինքն յինքեան հանգչի (հոգի բաժանեալ ի մարմնոյ) ... ինքնագոյ իմացութիւն, ինքնալուր, ինքնատես. (Եղիշ. հոգ.։)
self-created;
self-acting, that makes or works for himself, or by himself.
Գաղթէին մարդիկ յամրոցս ինքնագործս, եւ ապա սկսան շինել բերդքն. (Վրդն. պտմ.։)
own work, sole agency, own action, own composition.
Խափանեն զկամս մարնոյ՝ զինքնագործութեան շօշափելեօք զաղտեղի շարժմանցն զհոսմունս. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ինքնադէմ.
Յաւետարանն ինքնադիմաբար ընդ մեզ խօսեցաւ տէրն։ Երեւեցաւ մեզ ոչ առակաւ եւ նմանութեամբ ի մասունս որպէս մարգարէիցն, այլ ինքնադիմաբար էութեամբ եւ բնութեամբ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
of a luminous nature, bright, shining.
Զուարճացիր մարիամ, կանթեղդ ինքնալոյս. (Ճ. ՟Գ.։)
that speaks to himself;
that soliloquizes.
Աւետարանն ինքնախօս ճշմարտաբանութիւն տէրունի. (Տօնակ.։)
self-begotten, self-born;
innate, natural.
Զմարդիկ ինքնածինք (յօդեցին)։ Գազանք, յորոց կէսքն ինքնածինք էին. (Արծր. ՟Ա. 13։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Առ մարիամու ոչ հայր ոք հարկատրեաց, այլ կոյս ինքնածին. (Եփր. աւետար.։)
autocrat, monarch, emperor;
self-depending, independent, absolute, free;
— կամք, free will.
Յո՛ր կողմ միտէն ըստ ինքնակալ ինքնիշխան մարդկայն կամացն շարժումն. (Նիւս. կազմ.։)
autocracy, monarchy, empire.
Թագաւորեցուցանէին յինքնակալութեան իմն պայմանի պատուոյ զնա համարեալ. (Յհ. կթ.)
անձնիշխան գոլով մարդիկ՝ ի մէջ երկուց զօրութեանց արգելեալ կամք. եթէ խորհուրդացուցանեմք զինքնակալութիւն կամացս ի յաջակողմն, պատրաստական ձեռնտւ ըստ այնմ գործոց գտանեմք զաստուած. (Շ. ՟բ. յհ. ՟Ժ՟Ա։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Ամենայն իմանալի տեսութիւն՝ թէ հրեշտակաց եւ թէ մարդկան՝ ինքնակամ, եւ անիշխան. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
perfect, complete, absolute.
Էութիւն ինքնակատար անմարմին. (Նիւս. բն.։)
Հոգին (ըստ ինքեան) ոչ է լծեալ ընդ մարմնոյն, այլ՝ էութիւն ինքնակատար անմարմին է. (Նչ. եզեկ.։)
in his own form, in proper form.
Յորժամ հանդերձեալ է ինքնակերպ կալ (կամ գալ), եւ տեսանել զնա մարդիկ. (Ճ. ՟Գ.։)
own, proper, natural, innate;
primary.
Ոչ ինքնակիր մեղօք զազրանայ (եկեղեցի), եթէ ոչ ի մարդոց չարաց. (Նար.։)
self-destroying;
self-destroyed, self-ruined.
Զնոյն դեղ դժրողին ինքնակործան մահաձիր՝ մտերմաբար արբւցեալ (մարդոյն). (Գանձ.։)
self-admiring, self-conceited, self-pleasing, presumptuous, arrogant;
capricious, whimsical;
affected.
Վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Ինքնահաճ.
Յինքնահաճոյ եւ յամբարտաւան մարդկանէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի տարակուսանս եւ յանյուսութիւն ազգ մարդկան հատեալ լինի, այլ եւ յինքնահաճոյ արդարեւ գործս. (Խոր. Ա. 3։)
Որպէս եւ հայր (հաճեցաւ), նոյնպէս եւ նա ինքնահաճոյ կամօք ի պէտս փրկութեան մերոյ ախորժեաց զմարնանալն. (Լմբ. պտրգ.։)
self-admiration, self-conceit, presumption, vanity, arrogance.
Մերթ թուի նշանակել՝ Ինքնակամ յօժարութիւն. բայց մարթի բերիլ եւ ի ՟ա. նշ. յասելն.
voluntary;
powerful;
self-sufficient;
— լինել, to take too much liberty, too great a latitude;
— լինել յիմն, to dare to undertake something, to attempt, to dare, to presume;
— լինել յիւր որդիս, to kill one's children with one's own hands;
— խեղդամահ սատակիլ, to strangle, or choke one's self, to commit suicide
Երիկեանք ոմանք եւ եռանդեաք ի թարմար արուեստից դիմեալք ինքնաձեռն ճեպով աստուածաբանութեանն աւանդիւք. (Առ որս. ՟Դ։)
ԻՆՔՆԱՁԵՌՆ լինել. Ձեռներեց լնել. համարձակիլ. Որո՞վ իրօք ինքնաձեռն լինելով՝ յայսպիսի չարգրծութիւնս յանդգնեալ բերէր. (Պիտ.)