co-eternity.
τὸ συναΐδιον coaeternitas. Ունելն զմի եւ զնոյն մշտնջենաւորութիւն նախայաւիտեան.
Ի սկզբանէ էրն՝ զմշտնջենաւորութիւն ցուցանէ ... սա էր ի սկզբանէ առ աստուած՝ զնոյն մշտնջենաւորակցութիւնն մեզ ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
cf. Մշտնջենաւորիմ.
to perpetuate, to eternize;
to last perpetually, to be for ever;
to be perpetuated;
to continue, to exist, to be extant;
to persist, to persevere.
ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԱՆԱՄ ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԵՄ եցի. ն. եւ չ. ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԻՄ. καθεστήκω, παραμένω, προσανακεῖμαι, προσδιατρίβω, σχολάζω consto, permaneo, persevero, commoror, vaco. Մշտնջենանալ. յաւերժացուցանել, եւ յաւերժանալ. հանապազորդել. յերկարել. տեւել. տոկալ, կալ մնալ, դեգերիլ, պարապիլ.
Ի փայտից անփտից տապանակն. այն՝ որ ընդ նմա մշտնջենաւորանալն կարէր. (Փիլ. ել. ՟Բ. 53։)
Ձմեռն այսպէս լինի, յորժամ արեգակն ի հարաւ մշտնջենաւորէ զգնացս իւր. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մինչ ի գալուստն իւր երկրորդ զվարդապետսն մշտնջենաւորեաց. (Հ. կիլիկ.։)
Վասն մահու արգել լինելոյ ի մշտնջենաւորել. (Եբր. ՟Է. 23։)
Մշտնջենաւորեալ անհնար է հոգւոյ ի մարմնի (յաստիս). (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
(Ոմանք ի ձկանց) յառաջին կայանսն՝ յոր սկսանին, ի նմին մշտնջենաւորին։ Կորիւն կոչեն անուանագէտք իրաց բազմաց, որ հանապազ ի նոյնն մշտնջենաւորին (ուսումն). (Վեցօր. ՟Է. եւ ՟Ե։)
perpetuity, perpetuation, continuation, permanence, eternity.
ἁειδιότης, τὸ ἁείδιον aeternitas եւ այլն. μονή perennitas, perseverantia. որպէս Յաւիտենականութիւն աստուծոյ անսկիզբն անվախճան. եւ որպէս անկատարծ տեւողութիւն սկսելոցն. մնացականութիւն. հանապազորդութիւն. եւ ἁποσχόλασις vacatio, studium. անընդհատ պարապումն.
Մշտնջենաւորութիւն, եւ զօրութիւն, եւ աստուածութիւն նորա. (Հռ. ՟Ա. 20։)
Մշտնջենաւորութեամբ. (Աթ. ստէպ. իբր մշտնջենաւորաբար։)
Յարակայ մշտնջենաւորութեամբ։ Ի հանդերձեալ մշտնջենաւորութիւն. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Ե։)
Ընդ նմին թագաւորեսցեն յաւիտենական մշտնջենաւորութեամբ. (Ագաթ.։)
Ազգի մշտնջենաւորութիւն. (Փիլ. ստէպ։)
Մշտնջենաւորութիւն ի տեսիլ (այսինքն ի տեսութիւն) մեծամեծ եւ զարմանալի իրացն։ (Ախտարաց) մշտնջենաւորութիւնն ի սնոտիս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ։)
strayed, erred;
missed, mislaid, lost;
cf. Մոլար;
out of the way.
πλάνης, πλάνος erraticus, erro, erroneus, errans. որպէս թէ ոլորեալ եւ խոտորեալ. Մոլորեալ. թիւրեալ. մոլար. սխալեալ. թափառեալ. ոլոր մոլոր, ծուռ.
Մոլոր առաջնորդ։ Աներկրպագուացն քեզ՝ մոլորիցն եւ ծուլիցն։ Զի մի՛ պատճառս տացէ մոլորիցն պաշտել զնա. (Մխ. դտ.։ Անյաղթ բարձր.։ Վրդն. ծն.։)
Զի մի՛ մոլորք բերիցիմք յամենայն հողմոց վարդապետութեան. (Ոսկ. լս.։)
Զի կարծիցէ փարաւոն, թէ մոլոր գնացին, եւ զղջացեալ դարձան. (Վրդն. ել.։)
planet, wandering star.
πλανήτης planeta, errans, erraticus, vagus. Աստղ մոլորական կամ մոլար՝ անհաստատ յընթացս իբրեւ մոլոր եւ թափառական. որ են եօթն երեւելի լուսաւորք. թո՛ղ եւ զմանունս յետոյ ուրեմն դիտակամբ նշմարեալս.
Անմոլարքն ամենայն ընդ նմին ընդ երկնի շրջարարեալ լինի. բայց մոլորակքն ոչ նոցին յառաջագունիցն համընթաց շարժիլ բնաւորեալ են. (Արիստ. աշխ.։)
Առակելով զմոլորակացն պարայածումն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 79։)
Եօթնաստեղն մոլորակացն եւ մոլորեցուցչացն (հեթանոսս). (Մագ. ՟Ե։)
Որք են եօթնից՝ մոլորակացըս կայարան. (Շ. իմ. եղակ.։)
Մոլորակաց թիւ եւ անուն՝ որ ասացան, են ի վերոյ եւ առ ներքոյ արեգական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
planetarium;
orrery.
planetary system.
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
πεπλανήμενος, πλανηθείς, πλάνος, πλανήτης errans, aberrans, erroneus, in errorem adductus, et seductor. Նոյն ընդ Մոլոր եւ Մոլար. խոտորեալ. խոտորնակ. սխալական. պատիր, եւ պատրիչ.
Ի ճշմարիտ քրիստոսէ անտի հրաժարեցան, եւ մոլորականին մոլորականքի ակն ունին. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Հեթանոսականն (պաշտօն) մարմնական եւ մոլորական էր. (Ոսկ. հռ.։)
Բառնալ ի մտաց զիմաստութիւն մոլորական. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Սթափեսցին եւ զգաստացին մոլորականքն։ Մոլորական նախնեացն յիմարութիւնք. (Ագաթ.։)
Նմանեալք զաստուծոյսն՝ որ են ամենեւին առանց մոլորութեան, զմեր մոլորականքս հաստատեսցուք յուղղութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Մոլորական միտք, կամ կարծիք։ Խոտորնակս ինչ եւ մոլորական. (Եւագր. ՟Ե։ Նիւս. կուս.։)
Ոլոմպիա մոլորականս կրեաց (այսինքն պատրեցաւ) ի կախարդական զօրութենէն. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ յարարչէն իւրեանց լինին մոլորական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Կամ ի համար հաշուոյն եղեն մոլորական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
ՄՈԼՈՐԱԿԱՆ. ա.մ. Թափառական. թափառեալ. մոլորեալ. տարտամ. տատանեալ.
Եղիցին մոլորականք ի մէջ ազգաց. (Ովս. ՟Թ. 17։)
Տաղտկացեալ էր ի մոլորական թափառականութենէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Էշ առակաւ է մարմինս այս, եւ մոլորական է ամենեւին եւ ընդվայրածու. (Փիլ. ել. ՟Բ։ 42։)
Էաք իբրեւ ոչխարք մոլորականք. (Լծ. կոչ.։)
Անտերունչ հօտն քրիստոստ եւ մոլորականք շրջին. (Խոսր.։)
Գերութեամբն մոլորական շրջին յազգս. (Լմբ. ովս.։)
Շրջեցայց մոլորական յանապատի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Թ։)
Շրջէր մորթովք մեռեալ մաշկին, մոլորական յանապատին. (Յիսուս որդի.։)
Ի միում գիշերի հասանի ցաւ յանկարծակի իբրեւ զնետ մոլորական. իբր վրիպակաւ կամ յանպատրաստից եկեալ. (Վեցօր. ՟Ե։)
ՄՈԼՈՐԱԿԱՆՆ գ. Մոլորեցուցիչ դեւ, եւ նեռն.
Եւ ահա առեալ տանէր մոլորականն. (Վրք. հց.։)
Առեալ ունիս դու նշանս գալստեան մոլորականին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ՄՈԼՈՐԱԿԱՆ ա.գ. πλανήτης planeta. Մոլար աստղ. մոլորակ.
Արեգակն եւ լուսին, եւ հինգ այլ աստղ, որ ունին մականունութիւն մոլորականք. (Պղատ. տիմ.։)
Աստեղս մոլորականս, եւ անմոլարս։ Յաստեղաց մոլորականաց։ Զմոլորականացն աստեղաց շարժութիւնս. (Վրք. հց. ՟Ա։ Մագ. ՟Ե։ Մաքս. ի դիոն.։)
Ցրուեցան զօրէն աստեղաց մոլորական կոչեցելոց։ Աստեղացն՝ որ մոլորական անուանակոչին. (Լաստ.։ Զքր. կթ.։)
Է եւ պատճառ՝ մոլորական սոցա կոչման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Անմոլարիցն բազմութիւն անգիտելի է մարդկան. իսկ մոլորականացն՝ առ եօթն մասն գլխաւորին. (Արիստ. աշխ.։)
Եօթն բազմակքն նշանակք են մոլորականացն։ Մոլորականքն ո՛չ ի ձեռն ամենայն մասանացն եւ կողմանցն երկնային գնդին շուրջ յածին. (Փիլ. ել.։)
Խորշել ի մոլորական ունակութենէ համբակաց. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
planetolabe.
planetoids.
inconstant as the wind;
changeable wind.
Որ ինչ է որպէս հողմ մոլորական՝ աստնդական.
Ուղխացան ջուրցն բազմութիւն մոլորահողմն խաբէութեան. (Ագաթ.։)
Մոլորահողմ խաբէութեան մտաց նոցա ընդ կրունկն ի փախուստ զնոսա դարձուցանէր. (Յհ. կթ.։)
in error.
Մոլորեալ մտօք. մտամոլոր.
Տրտմեցուցի զքեզ՝ անուղղայ եւ մոլորամիտ. (չար եւ ամբարիշտ գործովք իմովք. Մարաթ.։)
wandering;
error, roving course.
πλάνη erratio, error. Թափառումն. մոլորումն.
Զօտարութիւնսն ստէպ, եւ զմիմեանց վերայ թափառանս մոլորանացն. (Փիլ. իմաստն.։)
strayed.
Մոլորեալ ի շաւիղս, կամ խոտորեալ յուղիղ շաւղաց.
Ոտսն մոլորաշաւիղ, հետք խոտորնակ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
perverting, suggesting or teaching error.
false, deceitful, fraudulent.
Մոլոր եւ պատիր. մոլար եւ պատրիչ. լի մոլորութեամբ եւ պատրանօք.
Զպաշտամունսն մոլորապատիր կռապաշտութեան. (Անան. եկեղ։)
Կործանական կրթութիւն, մոլորապատիր վարժութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
cf. Մոլորիմ.
Էին մոլորեալք ... մոլորեցին ի ճշմարտութենէ. (Ոսկ. ես.։)
to go out of one's way, to ramble, to rove, to wander, to stray, to go astray, to lose oneself, to be bewildered, to err, to fail;
to fall into error, to be deceived, seduced, perverted;
cf. Մոլիմ.
πλανοῦμαι erro, digredior, seducor, vagor ἁποπλανοῦμαι aberro, vagor. Ոլորելով կամ ոլորտանալով իմն՝ արտաքոյ ելանել ուղիղ ճանապարհի, իրօք կամ նմանութեամբ. խոտորիլ. շեղիլ. թիւրիլ. ստերիւրիլ. սխալել. խաբիլ. պատրիլ. եւ Թափառիլ. ընդ վայր յածիլ. տատանիլ. դանդաչել.
Երթեալ մոլորեալ շրջէր յանապատի։ Մոլորեալ ի դաշտին։ Եզին թշնամւոյ քո, կամ իշոյ նորա մոլորելոյ։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ։ Գինւով մոլորեալ են։ Մոլորեցան վասն ցքւոյ։ Միշտ մոլորեալ են սրտիւք։ Մոլորեցան յինէն զհետ խորհրդոցն իւրեանց։ Ի մոլորել տանն իսրայէլի յինէն։ Մոլորեցայք յանապատի։ Մոլորեցայ ես որպէս զոչխար կորուսեալ։ Մոլորիցի մի ի նոցանէ ... խնդրիցէ զմոլորեալն.եւ այլն։
ՄՈԼՈՐԻԼ. μαίνομαι furo ἑξίσταμαι mente capior. որպէս Մոլիլ. մոլեգնիլ.
Մոլորեցան, զի այն ինքն է յիմարութիւն. (Ես. ՟Ի՟Ը. 7։)
Եթէ ոք խելագարութեամբ մոլորեալ իցէ, ոչ շրջեսցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ձեւանայր մոլութիւն. իսկ պաղամիդէս յանդիմանէր զայն ոչ գոլ մոլորեալ. (Նոննոս.։)
ՄՈԼՈՐԵԱԼ ելոյ, ոց. cf. ՄՈԼՈՐԻՄ։ Անսովոր ոճով ըստ յն. դնի եւ որպէս Մոլորակ.
Աստեղաց, որ կոչին մոլորեալ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)
wandering;
— աստղ, — star.
to turn out of the way, to mislead, to lead astray;
to bewilder, to deceive, to beguile, to seduce, to pervert, to suborn, to corrupt.
πλανάω a recte itinere abduco, seduco, errare vel aberrare facio. Տալ մոլորիլ. խոտորեցուցանել. թիւրել. պատրել. խաբել. մոլորեցընել, ճամբէ դուրս հանել.
Անիծեալ որ մոլորեցուսցէ զկոյրն ի ճանապարհի։ Մոլորեցուցանէ զուղիղս չար ճանապարհաւ։ Մոլորեցոյց զնոսա մանասէ՝ առնել չար առաջի տեառն։ Մոլորեալք, եւ մոլորեցուցանիցեն.եւ այլն։
Զազգս մոլորեցուցանէ եւ կորուսանէ. ոչ ինքն մոլորեցուցանէ, այլ թողացուցանէ առ ի մոլորել, եւ անկանիլ ընդ կորստեամբ ի մոլորութեանն, որք ոչ կամին դառնալ. (Իսիւք.։)
seducer, suborner, perverter, deceiver, corrupter.
πλάνος seductor, plnis. Այն՝ որ մոլորեցուցանէ. cf. ՄՈԼԱՐ.
Յիշեցաք, զի մոլորեցուցիչն այն ասէր։ Բազում մոլորեցուցիչք ելին յաշխարհս։ Նա է մոլորեցուցիչ եւ նեռն. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 63։ ՟Բ. Յհ. 7։)
Բարձայն ամենայն գայթագղութիւնք, որք միանգամ մոլորեցուցիչք էին մարդկան. եւ ի ներքս եմուտ ճշմարիտ աստուածածանօթութիւն. (Շ. բարձր.։)
ՄՈԼՈՐԵՑՈՒՑԻՉ. Անսովոր ոճով՝ որպէս Մոլորական կամ մոլորեալ աստղ. մոլորակ. πλανήτης, πλανώμενος errans.
Շրջանակք աստեղաց, որ կոչին մոլորեցուցիչք (որպէս թէ զընթացս իւրեանց)։ Ընդ աստեղսն չմոլորեցուցիչքն կոչին, հանապազորդ զնացս ունին, եւ այլն։ Վեցօր. (՟Ա. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
wandering, straying, aberration;
error, heresy;
seduction, perversion, subornation, corruption;
fury, mania, folly, frenzy, madness;
— մտաց, mental aberration;
ծայրայեղ —, sad extremity, excess;
բազում դպրութիունք զքեզ ի — դարձուցանեն, much learning doth make thee mad.
πλάνη, πλάνησις error, erratio, seductio, vagatio. Մոլորիլն. խոտորումն. թիւրութիւն. մոլար ընթացք կամ վարդապետութիւն, խաբէութիւն. պատրանք. եւ Թափառումն. ելք արտաքոյ ուղւոյ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Մոլորութեան ճանապարհօք երկայնագոյնս մոլորեցան։ Մի՛ ցանկայք մահու մոլորութեամբ կենաց ձերոց։ Անմտութիւն անզգամաց մոլորութեամբ։ Գնայ ըստ մոլորութեան սրտի իւրոյ։ Մոլորութիւնք մեր եւ անօրէնութիւնք մեր ի մեզ են։ Ընկալցին զանարգանս իւրեանց մոլորութեամբն՝ զոր մոլորեցան։ Լինիցի յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Որ ի մոլորութեանն շրջիցին։ Ըստ մոլորութեանն բաղաամայ զեղխեցան զհետ վարձուց.եւ այլն։
ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ. μανία, ἁπόνοια dementia. Մոլութիւն, այսինքն մոլեգնութիւն. ցնորումն. բանդագուշանք. խելագարութիւն. յիմարութիւն.
Մեք անմիտք զվարս դորա մոլորութիւն համարէաք։ Զիմաստութեան խորհուրդսն իբրեւ մոլորութիւն համարէին։ Իբրեւ զմարգարէ յիմարեալ, իբրեւ զայր մի այսակիր, ի բազմութենէ անիրաւութեանց քոց յաճախեաց մոլորութիւն։ Մոլորութիւն ի տան աստուծոյ տնկեցին։ Մոլիս պօ՛ղէ. բազում դպրութիւնք զքեզ ի մոլորութիւն դարձուցանեն. եւ այլն։
Աւելորդ է ապա լեզուագարիցն մոլորութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի մոլորութիւն եկեալ՝ պատառեաց զթագաւորական պատմուճան իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբրեւ ի մոլորութենէ ըմբռնեցաւ յարծաթսիրութենէն. մանաւանդ զի չարաչար է ախտն. զի քան զմոլորութիւն այն չարաչար է. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Մոլորութիւն;
դառնալ ի մոլորմանէ, to be convinced of one's error, to correct one's mistake.
πλάνησις erratio, erramentum. Մոլորիլն. մոլորութիւն (ըստ ՟Ա նշ).
Դառնալ ի մոլորմանէս։ Ո՛չ եմ ի ճշմարտութենէ մոլորումն։ Ձգեաց զնոսին նոցին հոգւոյն յօժարութիւնն յայսպիսի մոլորումն. (Լմբ. առ լեւոն. Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
dark skinned, sunburnt, tawny, brown.
Ոյր մորթն է մոխրագոյն՝ թուխ.
Մոխրամորթ եւ սեւ եւ դիւանման կոչեաց զինքն։ Մոխրամորթ եւ սեաւ դեւանման դու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
wax-chandler, wax-maker.
cf. Մոմազօծ՞՞՞կտաւ.
blackberry;
mulberry.
• «մի տեսակ թունաւոր միջատ է. ւռ. tarantula» Ամիրտ. որից մորահար «նոյն միջատից խայթուած» Վստկ. 165. սրա հետ նոյն են մուր «մի տեսակ վնասակար մի-ջատ» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 155՝ առանց վկայութեան). մորմ Վրդ. առ. 332։
• ԳՒՌ.-Ջղ. մորմ, Երև. մօրմ.
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ ըստ Գ. Ասատուր (անձնական) վրաց. მორიელი մորիելի «կտրիճ»։
• «մի տեսակ ընտիր զգեստ», անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 138. Ետուն նմա ևս զանգապանս մար-գարտով և գումարտակ նոյնգունակ շուրջ զպարանոցաւն. ագուցին նմա արջնաթոյր մորս չորիւք. դրօշակօք (հրտր. Շահն. գրում է ստորս)։ Թերևս ուղղելի է սամոյր. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 24. սա-կայն կայ նաև մօռ, որ տես ֆօռտ բառի տակ։
brier, bramble;
blackthorn, pyracantha.
լծ. յն. μορέα morus. մանաւանդ ἠ βάτος rubus, sentis. ռմկ. մորմենի. Թուփ փշուտ ի ցանկս այգեաց՝ որպէս վայրի թթենի, եւ պտուղ նորա մանր՝ թուխ կամ մօռ գունով. ասէ՝ որ յիշի ի սուրբ Գիրս,
Առիւծ մորենի (կամ մորմորենի). ... որ է դժնիկ.
Երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն բոցով հրոյ ի միջոյ մորենւոյ. եւ տեսանէր՝ զի մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին։ Երեւեցելոյն ի մորենւոջն։ Փոխանակ ցորենոյ բուսցի եղիճ, եւ փոխանակ գարւոյ՝ մորենի։ եւ այլն։
cf. Թառափ;
myrtle-tree.
• , ի հլ. «ձկան ընդերքով և աղաջրով պատրաստուած մի տեսակ համեմանք՝ որ հների մօտ յարգի էր. լտ. garum». իւղ, ձու, ձուկն, պանիր, կոգի, կաղտի, բածին, շճուկ, կաթն, խեր և ձկանմորէ. Մանդ. էջ 210= Գիրք թղ. 239=Մանդ. սիր. էջ 13. Մեղու և մորէիւ թացեալ՝ ի պիծակաց և ի մեղուաց գօշեալ լինէր ի միջօրէին (յն. γάβις, լտ. garum). Գր. Նազիանզ։ Նշանակում է նաև «մի տեսակ ջրալի նիւթ՝ որ պատրաստում էին գարու ալիւրով, աղով, ջրով, սև գնդի-կով, ռազանայով և մեղրով. գործածւում էր հին բժշկութեան մէջ իբր մարսողական» Բժշ. Մխ. հեր. 89. Վստկ. ճհր. 115. այս վերջին իմաստով գրուած նաև մուռի Ամիրտ. 209 (մեկնում է իբր պրս. ābgāma, որ այս նշա-նակութիւնն ունի իրօք) կամ նաև մոռի Բառ. երեմ. 203, 215.-տե՛ս դարձեալ մորէ կիւռս աղէք. (Դ. թագ. ժդ. 9), որի ընթերցուածն անորոշ է։
• = Յն. αλμυρίς, որ է լտ. muria, որից ֆրանս. saumure, տճկ. սալամուրա «աղա-ջրով համեմանք ձկան» կամ նաև առանձին պատրաստուած համեմանք՝ որ ընդարձակ տե՛ս Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 259, որ և արաբ. [arabic word] murri։ Յետին մուռի ձևը ան-շուշտ արաբերէնից է. բայց ի՛նչպէս պիտի բացատրել յն. ἀλμορίς և մորէ ձևերի յարա-բերութիւնը։
• ՆՀԲ նոյն է համարում միւռինէս ձը-կան հետ, բայց ձկանմորէ ասելուց յայտնի է որ բառը ձուկ չի՛ նշանակում։ Քաջունի, Բ. 73 դնում է իբր «merluche» ձուկը, որ նոյնպէս սխալ է։ ՀԲուս. § 2115 հետևելով Հին բժշկարանների աւանդածին, համարում է բոյս։ Ուղիղ է հասկանում նախ Գաբ. բառ.։ Վերի ձևով բացատրեց ու մեկնեց նախ Seidel, Մխ. հեր. § 259, որից յետոյ Նորայր ՀԱ 1921, 337-339 և 1926, էջ 70։
μυρίνος myrinus. ռմկ. մորենա կամ մուռենա. մէրսին պալըզը. (Իսկ μυρίκη myrtus. մէրսին աղաճը. է մրտենի. որպէս մեռոնահոտ)
Ձու, ձուկն, կաթն, խեր, եւ ձկան մորէ. (Մանդ. լ։)
skin, hide, pelt;
leather;
remains, relics, coil;
— մարդոյ, derma, skin.
• , ո հլ. «մարմնի վրայի կաշին» ՍԳր. Եզն. որից մորթել «մորթը քերթել հանել» Ղևտ. զ. 1. Միք. բ. 8. գ. 8. Ագաթ. Եզն. «խողխողել, սպանել» Ես. կզ. 3. մորթազերծ Եզն. մորթաղ Կանոն. մորթիկ Վրք. հրց մորթագործ Շիր. քր. մորթի Փիլ. լիւս. Յայսմ. փետր. 16. Գնձ. թանձրամորթ Նիւս. բն. թեփամորթ Վեցօր. 138. թուլամորթ Եւս. քր. լերկամորթ Վեցօր. 138. խեցեմորթ Վե-ցօր. Փիլ. Նիւս. բն. հիքամորթ Մագ. զրահա-մորթ ԱԲ. թխամորթ Ախտարք. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 82. նոր բառեր են սևամորթ, դեղնամորթ, կարմրամորթ, սպիտակամորթ ևն։
• ՆՀԲ սանս. մո՛ւռթի «մարմին»։-Հիւնք. յն. δὲρμα հոմանիշից է հանում։ Müiller SWAW 136 (1897) 25, WZKM 9, 290 սանս. mlāta «աղաղած, աղաղե-լով կակղացրած» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Նոյնը Scheftelovitz BВ 29, 23, որ և աւելացնում է զնդ. mrāta «առա-ղած (մորթ)»։ Patrubány ՀԱ 1908, 246 մեռանիլ բայից «նորա համար, որ մորթն վիրաւորուած ըլլալով, մարդը կը մեռնի»։ Նոյնպէս է Ղափանցեան, Տե-ղեկ. ինստ. 2, 109, որ դնում է հնխ. merə «մեռանիլ» արմատից։-Պատա-հական պէտք է համարել ասոր. [syriac word] merta «փետուր, այծի մազից շինուած հագուստ»։ [syriac word] məraǰa «այծի մազ», [syriac word] mūrāta «expansiō crinis, մազերը տարածելը», ❇ merhonā «փետուր փոքրիկ», որոնց բո-լորի արմատն է ասոր. [syriac word] mərak «պոկել, փրցնել, արմատից խլել» (հմմտ. հյ. բուրդ և բրդել, կտուրք և կտրել) Brock. Lex. syr. 194։
• ԳՒՌ.-Սլմ. մորթ, Մշ. մորթ, մորտ, Սեբ. մօրթ, մօրթի, Ախց. Երև. Կր. Տփ. մօրթի. Ղրբ. մօ՜րթէ, Մկ. Ոզմ. մուրթ, Ասլ. մէօ՜րթ, մէօ՝ր*, Զթ. միյթի, միրթի, Ագլ. մա՛ռթի.-բայական ձևով ունինք՝ Ջղ. Սչ. մօրթել, Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Ղրբ. մօրթէլ, Ննխ. մօրթէլ, մօշթէլ, Շմ. Տփ. մօրթիլ, Տիգ. մօո-թէլ, Ալշ. Մշ. մօռտել, Ոզմ. մուրթիլ, Ասլ. մէօրթէ՝լ, Մրղ. մըիրթէլ, Ագլ. մա՛ռթիլ, Հճ միյթել, որոնք բոլոր նշանակում են «խող-խողել, փողոտել». իսկ Հմշ. մօշտուշ «կա-շին քերթել, կաշին հանել»։ Նոր բառեր են անկամորթ, մորթահան, մորթոտել, մորթու-ջիղ։ Հետաքրքրական է մօրթ Ղրբ. Ննխ. «անասունների զենումը»»։
• ՓՈԽ.-Գնչ. morti «կաշի, մորթ». mortiá. koro «կաշեվաճառ, կաշեգործ» (փոխառու-թիւնը նշանակում է նախ Pott, Zigeuner 2, 453, յետոյ Müller SWAW 66, 278, Lag. Arm. Stud. § 1521, Paspati, Les Ichin-guianch)։
δέρμα, δορά, βύρσα pellis, corium, cutis. Մաշկ թանձր. կաշի՝ պատօղ մարմնոյ կենդանեաց, լերկ կամ թաւ. մորթի, կաշի .... (իսկ սանս. մո՛ւռթի, է մարմին)
Մորթ մարմնոյ։ Մորթ ընդ մորթոյ։ Մորթս խոյոց։ Մորթ զուարակի։ Իբրեւ զմորթ թաւ։ Զմորթ նորա մորթեսցեն։ Կարեցին քուրձ ընդ մորթ իմ.եւ այլն։
Մարմնատեսակ բնութեանն ոչ ցամաքելով ... մորթ անուանեմք. (Պղատ. տիմ.։)
Մորթն ծածկոյթ եղեւ ամենայն մարմնոյ. (Նիւս. բն.։)
Ի վերայ մորթ եւ միս է. (Եզնիկ.։)
Սեւացեալ ներկան մորթք մարմնոց նոցա. (Եղիշ. ՟Թ։)
Ոչ կոխել մեռեալ մորթովք (կօշկաց) զտեղին. (Շ. ընդհանր.։)
skinner, currier, leather-dresser, fell-monger.
որ եւ ՄՈՐԹԵԳՈՐԾ. Որ գործէ կա մկարէ զմորթ. խաղախորդ, եւ փոկագործ. ճոն. կոն.
Ովրիգենէս մոլորեալ ի ճշմարտութենէ, վասն մաշկեղէն հանդերձի առաջին մարդոյն ասէ, միթէ մորթագո՞րծ էր աստուած. այլ յետ ուտելոյ ի փայտէն զգեցոյց օասէ) ոգւոց նոցա զայս զմարմինս. (Շիր. քրոն.։)
cf. Խաղախորդութիւն.
clad in skin.
Զգեցեալ կամ արկեալ զիւրեւ զմորթ.
Մարդիկ թաւք մորթազգեստք՝ ձկնակերք. (Պտմ. աղեքս.։)
skinned, deprived of the skin;
— առնել, to skin, to deprive of the skin;
to excoriate.
Որոյ մորթն է զերծեալ՝ այս ինքն քերթեալ.
Մանի մորթազերծ մահուամբ պակասեցաւ ի կենաց. (Եզնիկ.։)
dressed skin, tanned hide;
leather-bag;
leather table-cover.
• «սանդ, հաւան». իբր միջին հյ. անստոյգ բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 830 (mortier բառի տակ)։
Ըստ ձայնին երեւի Մորթ աղեալ կամ աղաղեալ՝ գործեալ ի խաղախորդաց. յորմէ կազմի եւ սեղան ուղեւորի, եւ պարկ. կամ անօղ պէսպէս.
Վասն տաշտի, կամ թափուրի (այս ինքն տեփուրի), կամ մորթաղի։ Ի վերայ մորթաղի կամ քրձի՝ յորս իցէ կերակուր։ Այլ թէ ի մորթաղին գտանիցի՝ որ չոր եւ ցամաք իցէ։ Եթէ դալար եւ խոնաւ իցէ մորթաղ, խորտակեսցի. (Կանոն.։)
Թէ կատու յաղեալ իցէ ի մորթաղէ, կէս լիտր ի բաց կտրեալ ձգեսցեն. (անդ։)
cutaneous.
skin-dyer.
Ներկօղ մորթոյ, կամ մորթի. կաշի ներկօղ.
Մորթաներկքն, եւ որք զծիրանի պատմուճանսն ներկանեն. (Բրսղ. մրկ.։)
skinning, flaying, act of depriving of the skin.
Մորթիլն. մորթազերծն լինել, կամ խողխողումն.
Ո՛չ են չար՝ մորթանք քան զմաքառումն, եւ ոչ հատանել պարանոցի քան զերկմտութիւն. (Եփր. համաբ.։)
dealer in skin, peltmonger;
leather-seller.
skins, hides.
այս ինքն Մորթք. մորթիներ.
Արկեաց սոցա մորթ ազգի ազգի կենդանեաց. եւ ես հարցի զնոսա, թէ է՞ր իրիք են մորթեանս. եւ նոքա ասեն, առիւծուց եւ ընձուց. (Պտմ. աղեքս.։)
leathern, leather.
Որ ինչ է ի մորթոյ կազմեալ. մորթէ, կաշիէ.
Սռնապանօք եւ բարձապանօք մորթեղինօք. (Պտմ. աղեքս.։)
Պատմուճան մորթեղէն. որ եւ մաշկեղէն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 53։)
Մորթեղէն տապանակ. (իբր մորթապատ. Արշ.։)
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
Կախել զնա, եւ ի գլխոյն մինչեւ ի լանջսն մորթել. (Ճ. ՟Բ.։)
ἑκδέρω pellem detraho, excorio. Զմորթն զերծուլ՝ հանել՝ քերթել. մորթին հանել.
Մորթեսցեն զողջակէզն։ Զմորթ նոցա մորթեսցեն, կամ մորթեցին ի նոցանէն. (Ղեւտ. ՟Զ. 1։ Միք. ՟Բ. 8։ ՟Գ. 8։)
Փչելով այնպէս կենդանւոյն մորթեցին զսուրբսն զերեսին ի ներքուստ ի վեր մինչ ի ստինսն. (Ագաթ.։)
Զայլոց զգլուխս ի ճակատէն մինչեւ ի մորուսն մորթէին. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
Զկէսս չարաչար մորթէին, եւ սպանանէին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Մանի, զոր ինքեանք մորթեցին (որպէս տիկ հանելով). (Եզնիկ.։)
Որպէս թէ զշուն ոք մորթիցէ. (Ես. ՟Կ՟Զ. 3։)
cf. Մորթ.
Իբր ռմկ. ոճճվ. այսինքն Մորթ.
Զմորթին տիկ հանեալ. (Գանձ.։)
Առ զմորթիքն՝ ձեաց ի գետին. եւ տարածեաց ի մորթացն զկտաւն. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Ի թաղկեալ մորթւոջ. (Փիլ. լիւս.։)
Մորթեօք այծենեօք. (Արշ. (որ մարթի նշանակել եւ մորթեղինօք։))
sheepskin mat.
Փոքր եւ անշուք մորթ.
Մորթիկ մի փոքր ի ներքոյ նորա ի տախտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.
ՄՈՐԻ κατάλυμα, μάνδρα caula եւ φωλέως lustrum, latibulum. գրի եւ ՄԱՅՐԻ. Որջ գազանաց ի մէջ մայրեաց, ուր են եւ կորիւնք ընդ մօրն. կաղաղ. խշտի. դադարք. մօրի, մօրնի. եբր. էօր, մէիւրա.
Թողին իբրեւ առիւծ զմորի իւր։ Ել առիւծ ի մորւոյ իւրմէ։ Որպէս զառիւծ ի մորւոջ իւրում։ Ի մորիս իւրեանց դադարեն. (Երեմ. ՟Ի՟Ե. 38։ եւ ՟Դ. 7։ Սղ. ՟Թ. 30։ ՟Ճ՟Գ. 22։)
Գազանացն, յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ զառիւծ ի մորոյ իւրմէ ելեալ. (Յհ. կթ.։)
ՄՈՐԻ, րւոյ, կամ ՄՈՐ, ի. որպէս Մորենի. մորմենի. եւ պտուղ նորա. յն. μόρον morum. որ երեւի շփոթեալ եւ ընդ μύρρα myrrha. զմուռս.
Ակքանն բանջար ինչ է, եւ կամ թուփ փոքրիկ՝ նման մորի կամ կաղնչնան. (Կիւրղ. թագ.։)
Ցուցեալ եղեւ տրիւն խաղողոյ եւ մորւոյ փղացն՝ առ ի յորդորել զնոսա ի պատերազմ. որ ի (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 34.) ըստ հյ. զմուռս. յն. թութ, կամ պտուղ մորենւոյ։
cf. Մորչ.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
Հանգիցէ ի վերայ նորա հոգի աստուծոյ. ի վերայ գաւազանի, եւ կամ ծաղկի, կամ ոստոյ, կամ մորճոյ. ըստ ասելոյ ակիւղայի եւ սիմմաքոսի եւ թէոդոտոնի. (Դամասկ.։)
Կամ ա. Դալար. նոր. կանաչ.
Մորչ գաւազանն վասն բարակութեան իւրոյ կրկնի յամենայն կոյս։ Ստեղն մորչ եւ ուղիղ. (Ի գիրս առաքին.։)
bough, branch;
green, fresh, tender.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
night-shade, banewort;
strychnine, strychnia.
Եւս եւ Պտուղ մորենւոյ. զի գրի դարձեալ ի Բժշկարանի.
Մորմ. մազահ. պէօկիւրթլէն եէմիշի. լտ. ռու՛պում, է պտուղ մորենւոյ. իսկ արաբ. ռուպահ, է շանխաղող։
Քակոնիջ. մորմոյ պտուղ։ (Իսկ Ստեփ. լեհ. իմանայ զմորմ որպէս մողէզ փոքրիկ։)
cf. Մորմոքումն.
• «կսկիծ, ցաւ, եռք». արմատ՝ որ առանձին գործածական է միայն նոր գրա-կանում. որից մորմոքիլ Առակ. իթ. 21. Անգ. բ. 15. Զաք. թ. 5. Գծ. ե. 38. մորմոքել Մա-րաթ. մորմոքեցուցանել Պրոկղ. ոսև. մոր-մոքող Նար. մորմոքանք Յայսմ. մորմոքումն Շնորհ. սրտամորմօք, մորմոքիչ (նոր բա-ռեր), մորմոքալից Մ. մաշտ. 339ա (նորա. գիւտ բառ)։
• ՆՀԲ լծ. բորբոքել, մարմաջել։-Տէրվ. Altarm. 32 և Նախալ. 99 սանս. marǰ «վիրաւորել, սպառնալ», յն. μαλϰέω «թմրիլ», լտ. marcere «թառամիլ, թու-լանալ, թմրիլ», murcus «մեղկ» բառերի հետ՝ հնխ. mark արմատից։ Հիւնք. մարմառոտ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 357 համարելով կրկնուած մոք ար-մատից՝ դնում է =պրս. [syriac word] ūZ, օ [arabic word]
• muža «ցաւ, վիշտ»։ Petersson KZ 47, էջ 291 -ոք մասնիկով կրճատ կրենա-կան մորմ ձևից, որ է հնխ. mor-mor-o, պարզ արմատը mor-. հմմտ. յն. μέρμηρα «հոգս», գոթ. maúrnan, հիսլ. morna. անգսք. murnan, հբգ. mornēn «հոգալ», լատ. memoro «յիշել», զնդ. mimara-սնս. smarati «յիշել»։ Pokorny 2, 686 ընդունում և յիշում է հնխ. smer-«յի-շել, հոգս անել, հոգս քաշել» արմատի տակ։
• ԳՒՌ.-Կր. մօրմօքալ, Տիգ. մօրմօքիլ, Սլմ. մօրմըքալ, Սեբ. Տփ. մօրմըքիլ, Շմ. մրմօքիլ, Մրղ. մօռմքալ, Ախց. մօրմօնքալ, Մկ. մուր-մուք'ալ, որոնք նշանակում են «կսկծալ». իսկ Ոզմ. մրմք'ալ «լալ, լալ ուզել, լալու պատրաստուիլ»։
pitcher, pot, jug, jar.
• «ջրի աման, սափոր» Բուզ. 170 ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Անօթ ջրոյ. սափոր.
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
• , ի-ա հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հյ. բայց առանց վկայութեան). նշանակում է «որևիցէ անդամով պակասաւոր, խեղ», այսպէս՝ «լեզուաւ կաղ» Ոսկ. մ. ա. 17։ Եփր. արմաւ. 57. «կաղ բարբառ» Փիլ. լին, «կաղ խօսք» Ոսկիփ. բայց մասնաւորապէս «ոտքով պակասաւոր» ՍԳր. որից կաղ ի կաղ, կաղ ի կաղս, կաղս ի կաղս Ոսկ. մ. ա 24. Փաոպ. կաղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22 և ա. կոր. կաղագոյն Վեցօր. կաղանալ Մագ. Արծր. կաղիլ Ոսկ. եբր. կաղացուցա-նել Ագաթ. Եփր. ել. հնակաղ Մխ. դտ. կա-ոակրկին «երկու ոտքով կաղ». գործածուած է փոխաբերաբար «անհարթ, անարուեստ եճով» նշանակութեամբ. ինչ. «Եւ կամ կա-ղակրկին հիւսել զնորա զառաքինութիւնն» Վրք. ոսկ. էջ 5 «Զի ոչ կաղակրկին և կա-ղիկաղս և տամտարաբանս խօսեր ի պատ-մելն... այլ անփոյթաբար ճառէր» Վրք. ոսկ. 195 (ՆՀԲ դնում է եւ կամ տարաբան)-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կեղ «թիւր, ծուռ, թերի». գործածուած է միայն կեղակարծ «կասկածելի, խիթալի, երկբայական» Յհ. իմ. Նանայ. Շնորհ. կեղակարծիք Սեբեր. կեղակարծել Լմբ. Նիւս. կեղակարծելի Փիլ. բառերի մէջ։ Թէ այս վերջինների արմատը կեղ՝ նոյն է կաղ բառի հետ. ցոյց են տալիս նոյնանիշ կաղակարծ Մծբ. 341, կաղակար-ծելի Ոսկ. ա. կոր. Թէոդ. խչ. կաղակարծու-թիւն Լմբ. ատ. ձևերը և վրաց. փոխառու-թիւնները, որոնք տե՛ս տակը։
• = Եթէ կարելի լինի նոյն դնել խեղ «կաղ, հաշմանդամ, պակասաւոր» բառի հետ, այն ժամանաև ծագում է հնխ. sqel «ծռել, կո-րացնել» արմատից, որ տե՛ս խեղ բառի տակ։
• Brosset IAs. 1834, 369 ևն վրաց. մկելոբելի և խպտ. ǰal, chal «կաղ» բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. χωλός, ϰολλός, լտ. claudus և հյ. խեղ։ Justi, Dict. Kurde էջ 351 և Kurd. Gram. 233 քրդ. kūlek «կաղ» և kuliyān «կաղալ» բա-ռերի դէմ դնում է հյ. կաղ, յն. ϰολοβός և [arabic word] λός։ Müller, Armen. VI սանս kharwa «հաշմ» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 50 գոթ. halts «կաղ» բառին ցե-ռակից է դնում։ Հիւբշ. 457 սրա հետ միասին յիշում է նաև յն. ϰυλλός «ծը-ռած, կաղ», սանս. kuni «ձեռքը խեղ», պրս. kul «կոր, ծռած». բայց բոլորն էլ կասկածով։ (Մերժում է նաև Petersson KZ 47, 262)։-Հիւնք. յն. χωλός «կաղ» բառի հետ։ Pedersen Նպաստ 14 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ ուզում է կցել կալում, կալայ բայի հե» -Աճառ. ՀԱ 1909, 160 տալով խ և կ ձայների լծորդութեան օրինակներ, իրար է կցում կեղ, կաղ և խեղ։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. dogolon, բու-րեաթ. dogol, dokul, թունգուզ. dōko-lok. մանչու. doxolon «կաղ». էջ 420 թրք. golak, էջ 426 խեղ բառի հետ թթր. sol «ձախ», solok, čolak «ձախ-լիկ, կաղ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սլմ. կաղ. Ակն. Ռ. Սեբ. Սչ. գաղ, Տիգ. գmղ, Շմ. կաղ, կաղլիգ, Գոր. կա՛ղլիկ, Ղրբ. կա՛ղ-լէ՛գ՝ (վերջին ձևերը կազմուած են -լիկ մասնիկով. հմմտ. կուզալիկ, ձախօլիկ).-բայական ձևով՝ Ագլ. կա՛ղի տօլ, Զթ. գաղօլ. գաղոլ, նաև Սեբ. աղալ (նախաձայնի կո-րուստով) «կաղալ»։ Նոր բառեր են կաղա-կորել (կաղակուրտել, աղակորել, աղաղկու-րել, աղակուրտել) «կաղի կոյրի պէս խար-խափել մութի մէջ», կաղունք «կաղնիկաղ երթալը», կաղալուք «երեխայական մի տե-սակ խաղ»։
• «փորիբաց նափորտ կամ շուրջառ եկեղեցականաց». նորագիստ բառ, որ ունի Ապարանեցին (1410 թուից). «Զկերպասեայ կապն, որ է փորիբաց նափորտն, զոր Լու-սաւորիչ կարգեաց ի յեկեղեցիս Հայաստա-նեաց». (Ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 369)։
(լծ. յն. խօլօ՛ս, գիլլօ՛ս. լտ. գլաւ՛տուս). χωλός , κυλλός claudus. Խեղ ոտիւք կամ ոտամբ. հաշմ ոտիւք. կամ բեկեալ կամ թիւրեալ, կամ կարճ միով ոտամբ. եւ լայնաբար՝ խեղանդամ. որ եւ ՓԵՑԻ. եբր. ֆիսսէխա.
Այր կաղ, ձեռնբեկ կամ ոտնրեկ։ Կաղ յերկուց որից։ Աչք էի կուրաց, եւ որք կաղաց։ Կաղ յորովայնէ մօր իւրոյ։ Կաղք գնային։ Միաձեռանի, կամ կաղ.եւ այլն։
Երեխայն, որոյ կաղ էր լեզուն, ի շաւիղս կատարեալ զբանիցն ծնաւ զօրհնութիւնս ովսաննայիւ։ Ստէպ կրթութիւն զկաղ լեզու նոցա էած յուղղութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Զի մի՛ կաղ թուեսցի առնել զհատուցումն։ Կիսաձայնքն բարբառս գործեն կաղս եւ անկատարս։ Երկբայութիւն մտաց անկատար եւ կաղ է միշտ։ Կաղ է ախտն (կիրքն), յորժամ ի վայր անկեալ իցէ, եւ անդ գերին կալեալ. (Փիլ. լին.։)
Ի գինւոջ մի՛ շատ խօսիցիս, քանզի կա՛ղ է՝ զոր խօսիս. (Ոսկիփոր.։)
ԿԱՂ Ի ԿԱՂ. ԿԱՂ Ի ԿԱՂՍ. ԿԱՂՍ Ի ԿԱՂՍ. մ. Որպէս զկաղ. կաղալով. գայթ ի գայթ. սայթաքելով. սաղապելով. կակազելով. յարամրի. թերապէս. ահջւ. կմկըմալով, սանկ նանկ, կամաց կամաց, վախվըխելով, ճորով.
den, lair, haunt.
• (ներգ. ի կաղաղի) «գազանի որջ» Փիլ. նխ. բ. 113. Իրեն. ցոյցք 44. Խոր. Վրդն. ծն. որից կաղաղանք «որջանոց» հաստ. ժգ. ժէ. կաղաղացեալ «որջացեալ. բունեալ» Փիլ. լիւս. կաղաղոց «ամբարոց» Բառ. եռեմ. էջ 153. թւում է թէ բուն նշա-նակում է «հանգիստ», ինչպէս ցոյց է տալիս կաղաղանալ «հանգստանալ, խաղաղիլ» նո-րագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Տիմոթ. էջ 93 «Եւ ի վերայ մկա-նանց ծովու ճեմեալ՝ ոտիցն ոչ գնացելոց, իսկ զկոհակացն այտմունս վերասաստելով մրրկին կաղաղանալ, աներկբայապէս է (գործ) Աստուծոյ»։ (Գիրք թղ. էջ 285 Սա-հակ վարդապետ առ Փոտ թղթի մէջ վկա-յութեան կոչելով Տիմոթէոսի յիշեալ խօսքը՝ գրում է «Վերասաստելով մըրկին խաղաղա-ցուցանել». այսպէսով կաղաղանալ «հան-գըստանալ» բառի գոյութիւնը կասկածելի է դառնում. սակայն շատ աւելի բնական էր կաղաղանալ հազուագիւտ բառը վերածել խաղաղանալ, քան ընդհակառակը։ Բացի սրանից «որջ» և «հանգստանալ» համապա-տասխան գաղափարներ են. հմմտ. դադա-րել «հանդարտիլ» և դադարք «որջ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2el-արմատից. հմմտ. յն. γωλεός «որջ», լիթ. gulis «անա-ռունի որջ կամ մարդու պառկելու տեղ». guliu, gulti «պառկիլ», լեթթ. gúl'a «դա-դարք, բոյն», gulta «անկողին», gul'u, gulu, gult «պառկիլ՝ քնելու համար, անկողին մտնել», նորվ. hold, հշվէդ. kolder «մի ա-նասունից մի անգամից ծնուած բոլոր ձագե-րը, մի բոյնի մէջ գտնուած բոլոր թռչուն-ներն ու ձուերը» (Boisacq 159, Trautmann 94, Pokorny, 1, 639)։ Այս բոլորի մէջ հնխ. g2el-արմատը ներկայանում է զանազան ձայնդարձներով, որոնցից հայերէնը պահել է կրճատ g2l-ձևը։ Ըստ այսմ մեր բառի արմատն է կաղ-, մասնիկ է -աղ. հմմտ. կենց-աղ, կախ-աղ-ան ևն։
• ՆՀԲ լծ. է դնում խաղաղ և ղօղիլ։ Հիւնք. էջ 21 կախաղան բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 48, որ ընդունում է նաև Petersson KZ 47. 280։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 և Հայ նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 80 միացնում է խաղաղ բառին՝ խ և կ ձայների լծորդութեամբ։
κοίτη cubile κυρτός, ἅντρον cavea, caverna. (լծ. խաղաղ, եւ ղօղիլ) Դադարք գազանաց եւ սողնոց. որջ. մորի. խշտի. ծակ. սորք. գաղտնածածուկ տեղի թաքստեան.
Ի կաղաղս գազանաց։ Ոչ միայն պարտ է զթունաբերսն սպանանել, այլ եւ զորջսն եւ զկաղաղսն քակտել եւ աւերել. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լին.։)
Որջացեալ յամուրն անի, իբրեւ ի կաղաղի հանդարտութեան զօղեալ. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Կաղաղս եւ հանգրուան պատրաստական արարին վիշապ օձին կամակորի։ Զանօրինաց զկաղաղսն կիզեալ ապականեաց. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Դադարս եւ կաղաղս եւ որջս հայցէին. (Վրդն. ծն.։)
poplar
• «անտառային մի բարձր ծառ. populus tremula (ըստ Կէտիկեանի), pօ-pulus alba (ըստ Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 34. իսկ Տիրացուեան, Cont-ributo § 71-73 իբրև ընդհանուր անուն դնում է populus-կաղամախ) Ես. խա. 1α-նորագիւտ Բ. մնաց. բ. 8 (սեռ. կաղամախի Մագ. մեծ են, էջ 67). աւելի սովորական ձևն է կաղամախի (սեռ. ւոյ, եաց) Ովս. դ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 92 (տպ. կաղամաղի). Չ3. ևայ նաև կաղամահ ձևը՝ Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1269). յետնաբար կաղմխի Վստկ. 9з,
• = Փոխառեալ է խալդերէնից։ Հայ. բառի հետ նոյն են մի կողմից Սալմաստի թուրք բարբառով k'älämbar կամ k'älämbur «կա-ղամախ», Թաւրիզի թուրք բարբառով [arabic word] qálámā «բարտի» և միւս կողմից լակ, կալախի, ռուտուլ. կալախ «կաղամախ»։ Թէ ո՛րն է այս ծառի նախնական հայ-րենիքը՝ յայտնի չէ։ Գիտենք միայն որ մեր երկրի շրջաններից նա տարածուել է դէպի աւելի արևելք։ Այսպէս՝ Թեհրանի պրս. բարբառով նա կոչւում է täbrizi, որ նշանակում է բուն «թաւրիզեցի». ինչ որ ցոյց է տալիս թէ Թեհրանը նոյն ծառը ստա-ցել է Ատրպատականից։ Կարող է որ բառը բնապէս լինի մարերէն, այդ լեզուից անցած խալդերէնի, հայերէնի և միևնոյն ժամա-նսկ կովկասեան լեզուներին։ Բայց կարող է նաև ընդհակառակը՝ բառը լինի բնիկ խալդերէն, որից անցած մի կողմից Ատըր-պատական և միւս կողմից Կովկաս։-Աճ.
• Բառիս նշանակութեան վրայ մի ըն-դարձակ վէճ Հ. Կետիկեանի և Բնապա-տումի (=Մէնէվիշեան) միջև՝ տե՛ս ՀԱ 1аՈ5 51-53, 221-2, 285-6, 319-320 և 350-2։ Բնապատումը համարում էր բառս «populus pyramidalis», մինչ բարտին դնում էր «populus tremula», հակառակ Հ. Կէտիկեանի։ Բուսագէտ Արթինեան (Ածաշունչի տունկերը, էջ 37) սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը։ -Հիւնք. կաղամախ հանում է կաղա-մար «թանաքաման» և յն. ϰαλαμίτης բառից, «ասի զբուսոց որք սիրեն զեղ-տիւրս և զծմակս, որպէս սօսի, կաղա-մախ, եղեգն ևն»։
ԿԱՂԱՄԱԽ ԿԱՂԱՄԱԽԻ. λεύκη populus alba. եբր. լիպնէք եւ αἵγειρος populus nigra, alnus. Ծառ բարձր ի ջրարբի վայրս, որոյ տերեւք դիւրաշարժ են ի հողմոյ, ի մի երես մթին կանաչ, եւ ի միւսն սպիտակ. որպէս եւ բունն՝ է՛ որ սպիտակ, եւ է որ մթնագոյն. փայտ միոյն թեթեւ, եւ միւսոյն ծանր.
Զսարոյն եւ զկաղամախն։ Ի ներքոյ կաղնեաց եւ կաղամախեաց. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ Ովս. ՟Դ. 13։ որպէս եւ Գաղիան.։ Ագաթ.։ Մագ. ոտ.։ Սարփ. յուդ. ՟Բ։ Պիտ.։ Վեցօր. ՟Է։)
inkstand;
— ձուկն, cuttle-fish
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանո մևաւութեան) «թանաքաման» Մագ. և Երզն. քեր. Վանակ. հց. Վրք. հց. Ա. 156, Աթան. էջ 492, Յայսմ. յնվ. 19 և 27 (եր-կուսն էլ տպ. կաղմար. այսպէս նաև Յայսմ. յունիս 8, որ յետին հայերէնի ձևն է)։-ՀՀԲ և ՋԲ դնում են և կաղամար «թանաքաձուկ», եբրև նոր բառ։-Արդի գրականի մէջ միայն արևմտեանն է, որ գործածում է կաղամտս բառը, արևելեանը գիտէ միայն թանաքա-ման։
• = Յն, ϰαλομάριον, նյն. ϰαλομάριν «զըր չաման», որից փոխառեալ են նաև լտ. ca-lamarium ետալ. calamaio, հսլ. kalamari, ուկր. katamar, չեխ. kalamar, լեհ. kala-marz, սերբ. kalämār, հունգ. kalamaris, ռուս. գւռ. каламарь (Berneker 471), ռում. cálāmér, ասոր. [syriac word] qalamarā? հր. [hebrew word] qalamar? Յոյն բառը ծագում է ϰλομος «եղէգ» բառից, որից փոխա-ռեալ է նաև արաբ. [arabic word] qalam (ռմկ. ղա-լամ, խալէմ) «գրիչ», բուն նշ. «եղէզ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 542)։ Նկատի պէտք է առնել որ հին ժամանակի գրչամանները միանգամայն թանաքաման էին (տճկ. տի-վիթ-խալէմ)։-Հիւբշ. 353։
• Հներից Մագ. քեր. 228 և Երզն. քեր. մեկնում են արաբ. [arabic word] qalam «գրիչ» և հյ. առ բառերից բարդուա՞ծ թէ յու-նարէնից փոխառեալ. «կաղամար, որ է կալամառ, այսինքն (է) աման գրչի (կամ մելանառ)»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան։ Քերակ. 1815, էջ 314, յե-տոյ ՆՀԲ ևն։
Կաղամար, որ է կալամառ. այսինքն է աման գրչի, կամ մելանառ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
• (սեռ. -ի, ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «օրինակ (թէ՛ բարոյական և թէ նիւթա-կան)» Ագաթ. § 687 (նոր տպ. գաղափար). Ասող. Սարկ. Վրդն. քրզ. սրա ռամիկ ձևն է կաղպար Ոսկիփ. Տաթև. հարց. 387 (գրծ. կաղպարաւ)։
• = Յն. ταλιπόδιον «ոտքի փայտեայ կա-ղապար» բառից փոխառեալ. (նուազականն է ϰαλύπους (սեռ. ϰαλίπιδος) բառի, որ կազմուած է ϰάλον «փայտ, փայտէ բան» և πաς «ոտք» բառերի բարդութեամբ)։ Յու-նարէնից փոխառեալ են նաև պհլ. [syriac word] kalpat, kalput, պազ. kālbuδ, պրս. [arabic word] kālbad, kālbud «ձև, օրինակ, մարմին», ա-սոր. [syriac word] qalbīd, արաբ. [arabic word] qalib «կաղապար», որից թրք. qaləb (ռմկ. խա-լիպ) և սրանից էլ բուլգ. kalъp, սերբ. ká-lup, käluf, ռուս. калы՛бъ, չեխ. kadlub (Berneker 475) ևն։ Յոյն բառի հայ տա-ռադարձութիւնը պիտի լինէր *կաղոպոդ, ձայնաւորները կարող են առաջին ա ձայնի ազդեցութեամբ փոխուած լինել (հմմտ. դա-լապր, երախայ-երեխայ, երաշխաւոր-ե-րեշխաւոր), բայց կարող են նաև յոյն գա-ւառական մի ձևից յառաջացած լինել, ինչ-պէս որ իրօք էլ ունինք ϰαλάπους տարբե-րակը փխ. ϰυλόπους, սակայն ბ>ր ձայնա-փոխութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ աւելի լաւ է, ինչպէս կաղապար, նոյնպէս նաև սրա կրկը-պհլ. մի ձևից (հմմտ. լամբար)։-Հիւբշ. 163, 354։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Տփ. կաղպար, Ալշ. Բլ. Մշ. կաղբար, Խրբ. գաղբար, Տիգ. գmղ-բmր, Զթ. գաղբօյ, գաղբոր, Հճ. գաղբօյ։ Նոր բառեր են կաղպարել «ձուլել» (Ռ. գաղբրէլ «ֆէսը կաղապարով արդուկել. 2. Ակն. Ռ. վարպետութեամբ մէկին խաբել),-կաղպարքաշ Խն. «հողէ ամանների կադա-պար», կաղպրուկ Բլ. «կաղապառուած»։
cf. ԳԱՂԱՓԱՐ. յորմէ ռմկ. կաղպար. ... այսինքն օրինակ եւ չափ եւ կանոն՝ իրական կամ բարոյական.
Եւ տիքոս ասաց, իբրեւ ընդ ցնցուղ անցեալ ընդ մարիամ, որպէս ջուր ի փողոց, կամ ոսկի մի ի կաղապարէ. (Սարկ. հանգ.։)
Կամ կաղապար հրահալելեաց ... միայն ըզձեւըս քանդակեալ. եւ այլն. (Յիսուս որդի.։)
hazel-nut;
acorn;
hazel-tree;
արքայական —, filbert.
• , ո հլ. «պնտուկ, ֆընտրխ» Ես. զ. 13. Ոսկ. յհ. ա. I. Նոնն. Փիլ. «կաղնի ծառ» Բուզ. գ. 8. Տօնակ. որից կաղնի ՍԳր. արքայական կաղին Կոչ. կամ արքակաղին «corylus avellana L» Գաղիան. խոզկաղին Բժշ. կաղնատունկ «կաղինով տնկուած (ան-տառ)» Բուզ. գ. 8 (ձեռ. կաղնատուն), կաղ-նապտուղ Փիլ. կաղնահար Փիլ. կաղնահա-սուն Փիլ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'eleno-ձևից, որի պարզականն էր g'elē «կաղին». ժա-ռանգ լեզուներից ունինք յն. βάλανος, լատ glans, glandis, հսլ. želadi, լեհ. žoladz ռուս. ž6ludъ (նախաձևը *geland-), լիթ. gile, լեթթ. dsile, հպրուս. gile, որոնց վրայ Karolides, Γλ. συγϰρ. 80 աւելացնում է կապադովկ. γουανι, բոլորն էլ նշանակում են «կաղին, կաղնի» (Walde 344, Boisacq 113. Trautmann 82, Pokorny 1, 692, Er-nout-Meillet 406)։-Հիւբշ. 457։
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 15 համեմա-տեց նախ ճշտիւ յն. γάλανος, լտ glans (բայց նաև թրք. գայըն) բառերի հետ։ Պատկ. Изслeдъ. 10 յն. ϰάονον «կաղին», նոյնը նաև Aрм. reorp. է» 45։ Ուղիղ են մեկնում Հիւբշ. ZDMG 1881, հտ. 35, էջ 655, Տէրվ. Նախալ. 80, Bugge, Btrg. 31, Bartholomae BВ 17 (1891), 92։ Հիւնք. լտ. glans բա-ռից կաղնի, որից էլ կաղին. «կայ և յն. βαλανος և դորացի հնչամբ՝ γαλανοςν
• V Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 3z նգալլ. coll, իռլ. coll, հբգ. hasala, կորն. colviden, հբրըտ. coll։ Մառ ИАН 1920, 134 և Яз. и лит. I 236 յն. ϰάρυον, վրաց. կակալ, հյ. (ըն)կոյզ, կաղնի=բասկ. harič «կաղնի», որ և Հառիճ յատուկ անունն է. այնպէս որ կաղնի և Հառիճ ճիշտ միևնոյն բառերն են։ Ուղիղ է մեկնում Pictet, բ. տպ. Ա. 250։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. կաղին, Ղրբ. կաղին «խոզկաղին» և տկօ՛ղէն «արքայակաղին» (որ և կտօ՞ղէն), Գոր. Մշ. կաղնի, Ղրբ. կա՛ղնըէ, Ոզմ. կաղնէ՝, Հմշ. Ննխ. Սչ. գա-ղին, Սվեդ. գաղէօն, գաղնա, Զթ. գաղնը՝, Հճ. գաղը՞նի, Ղրդ. թա՛կուղնը։ Նոր բառեր են կաղնուկ, կաղնուտ։
ԿԱՂԻՆ որ եւ ԿԱՂՆԱՊՏՈՒՂ. γάλανος, βάλανος , φηγός fagus, glans, esculus. Պտուղ կաղնի ծառոյ. եթէ՛ ընտանւոյ՝ ուտելի մարդկան. որպէս ռմկ. ֆընտըգ, պունտուգ. եւ եթէ վայրենւոյ՝ ուտելի գազանաց.
Պտուղն նորա կաղին ընտանի. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
ԿԱՂԻՆ ասի երբեմն եւ ծառն, որպէս Կաղնի, նւոյ կամ նոյ.
felt;
—ակուռ թաղիք, compact felt.
• , ի հլ. (գրուած նաև կայճ) «թաղիք» Խոր. Անյ. պորփ. որից կաճակուռ «թաղիքէ շինուած» Վրդն. պտմ. (տպ. Վենետ. էջ 45 կճաակուռ, հրտր. էմ. էջ 64 կճակուռ). կա-ճեաւ «թաղիքից շինուած» Խոր. (որ ՀՀԲ սխալմամբ մեկնում է «պատող»), կաճեդի-պակ Մխ. դատ. (ՆՀԲ առանձին առանձին գրում է կաճէ դիպակ, իսկ ԱԲ իբր մէկ բառ). այծենակաճ «այծի բրդից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ։
• ՆՀԲ (որից և Հիւնք.) համեմատում ևն թրք. քէչէ հոմանիշի հետ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 195 դնում է պրս. [arabic word] , տառադարձութեամբ kaǰ (այս-պէ՛ս և ո՛չ kač), առանց նշանակութիւ-նը որոշելու։ Բայց այսպիսի բառ չկայ. ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] ku︎ «թեփ ձկան»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել թրք. [arabic word] keče «թաղիք». արև թրք. [arabic word] kiče «թաղիք», չաղաթ. [arabic word] ki-rā «գորգ». իսկ թուրքերէնի միջոցով վրաց. քեճա, նյն. ϰετοες, լեհ. kiecza, հունգ. kecse, խրվաթ. սերբ. kéča, čéča, գնչ. ke-č̌as, բոլորն էլ «թաղիք» կամ «եափունջիի նման վերարկու» (Berneker 498)։ Թաղե-զործութիւնը հայոց մէջ մշակուած արհեստ էր, ինչպէս որ է այժմ էլ. հմմտ. թաղիք, որ Արմատական բառարան-32 նոյնպէս անցած է զանազան օտար լեզու-Ների։
πίλημα lana coacta, pileus. որ եւ ԿԱՅՃ. թ. քէջէ. Թաղիք. հանդերձ կամ գլխարկ թաղեայ. խիտ գործուած բրդեղէն, կամ մազեղէն բրդոտ. ցփսի.
Ոմն սկայ վառեալ ... հարեալ նիզակաւ՝ Ճախր առնոյր կաճիւ (կամ կաճեայն.) (Խոր. Գ. 9։)
Այսպիսի ինչ եւ կամ այնպիսի հանդերձ, կայճ, եւ այծենակաճն. (Անյաղթ պորփ.։ Իսկ ի Հին բռ.)
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
• , ի, ի-ա հլ. «հանդէս, ժողով, բազ-մութիւն, համախմբութիւն» Պիտ. Մամբր. Կոնկտ. որից կաճառանոց Ոսկ. եփես. 782. կաճառորդ «խմբուած մարդիկ» Ոսկ. եբր. 552. կաճառիլ «միաբանիլ, կենակցիլ» Ոսկ. յաւետ. 636. «հետը խօսքի բռնուիլ» Ոսկ. գծ. և ի կոյսն. Պղատ. օրին. կաճա-ռախիտ. Կղնկտ. կաճառական Մագ. բիւրա-կաճառ «բազմախումբ» Նար. խչ. երկնա-կաճառ Լաստ։ Գրուած կայ նաև կայճառ։ Արդի գրականի մէջ նշանակում է «գիտուն-ների ժողով, ակադեմիա»։
• ՆՀԲ «ուր կայցէ ճառ... որպէս թէ կաճ (թաղիք) առեալ, խիտ, հոծեալ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 87 կապադովկ. kašurevo «գողանալ»։ Հիմնք. ճառ կամ ճամարտակ բառից։
ὀμίλημα, ὀμιλία congresus officiosus, colloquium, concio, conversatio πανήγυρις conventus συνουσία coetus πλῆθος multitudo ἁγορά forum. գրի եւ ԿԱՅՃԱՌ. ուր կայցէ ճառ եւ զրոյց եւ կենակցութիւն հանդիսական. հանդէս, ատեան. հրապարակ. գումար. հոյլ. համախմբութիւն. ... (որպէս թէ կաճառեալ, խիտ, հոծեալ. ... )
Քաղաքացն կաճառք, եւ խմբեալ երջանկութիւնք։ Ի կաճառս ատենիցն։ Յայսմ իրաւազարդ կաճառի կամ կաճառէ։ Եւ ո՛չ ի քաղաքս կաճառաւ միաբանին ի խօսակցութիւնս բանաւոր մարդկան. (Պիտ.։)
Ընդ անմարմին հոյլսն լուսաճեմ կայճառացն. (Թէոդոր. խչ.։)
Կաճառք բանիցն յուզեալ դարձեալ վիճաբանին. իբր գումարեալքն ի վէճ բանջւք. (Թէոդոր. մայրագ.։)
or.
• , ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։
• = Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
• Կամք բառի համար հետաքրքրական է հներից Երզն. մտթ. 144 «Կամք ա-սելն բազմաւորական է անուն... վասն թերութեան լեզուիս, զի չունիմք եզա-կան անուն կամացն՝ որպէս բնութեա-նըն. զի գտաք ի լատին բարբառ եզա-կան լինել զբառս զայս և ոչ բազմաւո-
• րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մրղ. Տփ. կամք, Մշ. կամկ, Ակն. Խրբ. Սչ. գամք, Տիգ. գmմք, Զթ. գօմք, գոմք.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Սլմ. Տփ. կամէնալ, Մշ. կամիլ, կամէնալ, Մկ կmմէնալ, Ոզմ. կամmնալ, Ննխ. Ռ. Սչ. գա-մէնալ, Տիգ. գmմէնալ, Զթ. գամինօլ։-Հե. տաքրքրական ձև է Տփ. կամարկա՛տար՝ փխ. «կամակատար»։-Այստեղ են պատկանում նաև կամաց «յամր, մեղմ» (այս բառի վրայ տե՛ս գամ բառի տակ. սրանից է էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով gamas «կա-մաց»), կամով Ոզմ. «կամաց», կամ գալ Երև. «համաձայնիլ», կամաւորուիլ Երև. Տփ. «հաւանիլ, համաձայնիլ, հաճիլ» կամք տալ Երև. «հաճիլ, հաւանութիւն տալ», կամկրուկ քկամացուկ» (տե՛ս կամակար)։ Առանձնա-պէս նկատողութեան արժանի են Հմշ. գօ-մօռ, Ակն. գըմէր թը «քիչ մնաց որ» (օր. Կմէր թը պիտի առնէր, Կօմօռ գլէի պիտի), երկուսն էլ ծագում են կամէր անկատար ձե-ւից, որ այստեղ իբրև անցեալ ապառնիի մասնիկ է գործածուել (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 399)։
• .-շաղկապ, որից կա՛մ թէ, և կամ, և կամ թէ. բոլորն էլ ոսկեդարեան հայերէն։
• =Նուն է նախորդ կամ «ուզել» բառի հետ և նշանակում է բուն «ուզե՛ս», հմմտ. աշխ. կուզես աս, կուզես ան (իբր թէ «կա՛մ այս, կա՛մ այն»)։ Այսպէս է նաև ուրիշ լեզուների մէջ, ուր կա՛մ շաղկապը ծագում է «ուզել» բայից. ինչ պրս. օ︎ xah «կա՛մ» (բուն «ուզի՛ր», xahānidan «ուզել» բայից), լատ. vel «կա՛մ, կա՛մ թէ» (հմմտ. volo «ուզում եմ, կամիմ»), ումբր. heris... heris «կամ... և կամ» (հմմտ. heriest «ուցում է»), սանս. kam «կամք. 2. կա՛մ թէ»։
Վասն ոչ կալոյ այր յազգէն գրիգորի՝ ընտրեցին զփառներսէհ. (Խոր. Գ. 16։)
ԿԱԼ. κεῖσθαι ասի մին ի ստորոգութեանց, ո՛չ այնչափ վասն գոլոյ ի տեղւոջ, որ կոչի Ուր, որչափ վասն դրից, կամ այսպիսի եւ այնպիսի օրինակաւ տեղակալելոյ.
Կալ ո՛րզան, ընկողմանեալ է, նստի. (Արիստ. ստորոգ.) (որ է ըստ յն., իբր անկեալ դնիլ, զետեղիլ. ... )։
ԿԱԼ ἁνίσταμαι surgo, erigor ὐπάρχω exsisto ἕχω habeo. որպէս լծորդ ընդ գոլ. գոմ, եմ, լինիմ. կամ ունել. գտանիլ. ի վեր երեւիլ. յառնել.
Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։
ԿԱԼ. որպէս Կեալ ζάω vivo.
Մի՛ լիցի ապրեալ ի ներքոյ երկնից տուն նորա, այլ ի նորայն կացցեն օտարք. (Յոբ. ԺԸ. 19։) Ուստի Եկաց (ռմկ. կեցաւ) ասի անխտիր՝ որպէս ապրեցաւ, եւ որպէս մնաց ուրեք։
Եկաց ի ծննդենէ կամ ի ծննդոց։ Եւ եկաց իւղն։ Տուբիթայ կացին աչք։ Կացին աչք նորա. (յն. կորոյս զաչս.) եւ այլն։
որ եւ ասի ԿԱԼ ՄՆԱԼ. (եւ յերրորդ դէմս) առաջի՛ կայ. պահեալ կայ.
Այսուհետեւ կալ ակնունել է՝ մինչեւ դիցին թշնամիք նորա պատուանան ոտից նորա. (Կոչ. ԺԵ։)
Քանզի եւ ձեզ աններելի տանջանք կան։ Որ գործեցին զչար, անվախճան տանջանքն կան մնան։ Արդ կայ եւ մնայ ինձ աններելի պատուհասն. (Մանդ.։ Յճխ.։ Շար.։)
Կալ ստուգութեամբ ի վերայ յայտնութեան։ Կալ քննութեամբ տեսութեամբ ի վերայ խորհրդոյն։ Ոչ կարացին կալ ի վերայ խորհրդորյն. (Իգն.։)
Եւ նա կայր ի վերայ ողջակիզացն իւրոց։ Որ կայր ի վերայ հնձողացն։ Իշխանք՝ որ կային ի վերայ գործոյն սողոմոնի. եւ այլն։
ԿԱԼ ՀԱԿԱՌԱԿ, կամ ԸՆԴԴԷՄ ԿԱԼ. որպէս եւ Առաջի կալ. ի Բաց կալ. ի Սպասուկալ. յԱղօթս կալ, եւ այլն. տե՛ս ի յարակից բառսն։
Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. Ը. 38։ Ա. Կոր. Գ. 22։)
ԿԱՄ 2 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս միտս բերի ասելն,
Սէր հարկաւորեալ՝ կամից կատար կամ, կամ ժամին հասեալ պատերազմի նօր. (Նար. տաղ յար.։)
Ոչ ընդունայն ինչ գրեցի, եւ կամ զբնաւ իսկութիւնն սահմանեցի։ Չի՛ք իսկ առ քեզ զասումն սրտի, եւ կամ բորբոքումն բարկութեան. որպէս ոչ կրին նենգութիւնք, եւ կամ նշամամարանք մթութեան. (Նար.։)
Իբր փորձելով զաստուած, թէ օգնէ՞ արդեօք, կամ ոչ. (Շ. մտթ.։)
Կամ թէ ճշմարտագոյն ասել. (Խոր. Բ. 83։)
Առադրեցաք, թէ կա՛մ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս կամ բաղհիւսական է շաղկապ, կամ տարալուծական. որ եւ տրոհական ասի. (Անյաղթ պորփ.։)
IV. ԿԱՄ 5 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս մջտս բերի ասելն,
Սէր հարկաւորեալ՝ կամից կատար կամ, կամ ժամին հասեալ պատերազմի նօր. (Նար. տաղ յար.։)
ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Զկանայս եւ զմանկտիս հանէին ընդ ցից սայլից, զկէսս՝ զոր ի ներքոյ կամացն արկեալ կասուին. (Բուզ. Դ. 24։)
Կոխիցէ ոք զկալ կամնասայլիւք։ Զանիւ կամնասայլին։ Իբրեւ զանիւս նորս սղոցաձեւ կամնասայլից. (Ես. ԻԵ. 10։ ԻԸ. 27։ ԽԱ. 15։)
Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)
Ի կալ կամնասայլից անիւքն սղոցաձեւք զցորեանն չկտրեն. (Ոսկ. մ. Ա. 11։)
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
—ք, pleasures, delights;
dainties.
• , ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
• = Պհլ. ❇ ə kamak բառից փոխառեալ. որի նոր ձևերն են պազենդ. kāma, պրս. [arabic word] kama «փափագ, ցանկութիւն, ուզա-ծը». ծագում են նախորդ kam->կամ բա-ռից։-Հիւբշ. 163։
• ԳՒՌ.-Ախց. կամակ, Մշ. կամագ, Սեբ. գամագ «հիւանդի սրտուզելիքը» (նոյն բառն ունին նաև Ակն. Ախք. Շիր. Բ.), Ննխ. գա-մագ «ուտելու փափագ, ախորժակ», Տր. գօ-մագ, «ուտելիք բան, ուտեստ, պարէն, մաս. նաւորապէս հարսանեաց կամ հիւանդտեսի նուէր», որից անկամակ Ակն. «չուտող չը-խմող (հիսանդ)», 2. Սեբ. «առանց կամա-կի մնացած»։
Կամակ ախորժութիւնք։ Կամակ հեշտ ցանկութեամբք ըմբռնեալ։ Կամակ, եւ համբոյր պատգամօք. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Կերակուր ախորժ եւ կամակ անձանց եւ տեառն իւրեանց ընծայեալ. (Երզն. մտթ.։)
Իբր մ. Ախորժաբար.
ԿԱՄԱԿՔ. գ. Հաճոյք. ախորժակք, եւ ախորժելի իրք. հեշտութիւն, եւ հեշտալիք. քեֆին ուզած բաները. եւ քեֆ, սէֆա.
Ախորժեալ ի կամակս իւր. (Յհ. կթ.։)
Զհիւանդ դատարկ տեսանել շատ լաւ է, քան տանել նմա զբազում կամակս ուտելոյ. (Ոսկիփոր.։)
circus;
course, race-ground;
riding-school.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. կրկիսի) «մարզական խաղերև հրապարակ» Բ. մակ. դ. 9. Ոսկ. յհ. ա. I. դ. 10. Խոր. գրուած է կրկէսիոս Ասող. էջ 53.
• = Յն., ϰιρϰήσιον «կրկէս» բառից. այս էլ գալիս է լտ. circus «կրկէս», circenses «կըր-«շուրջ, բոլորտիք, շրջան»։ Լատիներէնից են փոխառեալ նաև գերմ. circus, անգլ. circus, ֆրանս. čirque, ռուս. циркъ «կրկես» ևն։-Հիւբշ. 360։
ἑφηβία, ἰπποδρόμος, ἰπποδρομία , κύκλος, γύρωμα circus, circenses ludi. (լծ. լտ. չի՛րգուս. յն. գի՛գլօս որ են շրջան, շրջածիր) Շրջափակ վայր խաղալկաց. ասպարէզ. Ձիթացք. երիտասարդանոց.
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառաւարել կամեցեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Իբրեւ ի կրկիսի յայսկոյս յայնկոյս խոտորնակելոյ. յն. իբրեւ յեւրիպոս (որ է դիւրադարձ, դիւրաշրջիկ, հողմավար փոխադարձ։)
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
• , ո հլ. «երկու անգամ, երկրորդ անգամ, դարձեալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. որից կրկնել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 18. կրկնաբուղխ Եւագր. կրկնապարիսպ Եւագր. կրկնարօր Սեբեր. կրկնաւոր Կորիւն կրկնակի «կրկին անգամ, երկիցս» Յես. ե 2 Ոսկ. ես. «վերարկու» Կոչ. կրկնոց «վե-րարկու» ՍԳր. (հմմտ. յն. διτλοίς «man-teau qu'on met en double»). կրկնոցակ «խեղճ վերարկու» Կոչ. 258. կրկնուած Ոսկ. ես. կրկնամեռ Յուդ. 12. բազմակրկին Ա-սող. չորեքկրկին Լմբ. պտրգ. կրկնակօշիկ, կրկնամկրտութիւն, կրկնապակի, կրկնատա-տուաստ, կրկնատոմար, կրկներևոյթ (նոր բառեր)։
• ge, Beitr. 42 դնում է *կուր-կին «երկ-կին» նախաձևից, որ կազմուած է *kփ (հնխ. dwo «երկու») բառից+-ro+ + կին մասնիկներով. հմմտ. (եր)-կու։ -Նոյն, Etr. u. Arm. 121 և IF 1 452 դնում է *կիր-կին. հմմտ. եր-կիր «եր-կիցս»։ Հիւնք. կրկէս բառից։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cylchen, ն. արմօր. kelch, հբրըտ. circhinn «շուրջ, շրջան», լտ. circinus։
διπλόος, διπλοῦς, διπλάσιος , δισσός duplex, duplus, geminus. Երկպատիկ. երկրորդեալ. երկրորդ. երկեակ. զոյգ. որ ինչ դարձ առնէ կամ շրջան առնու. դարձեալ, նորոգեալ. յաւելեալ. յաճախ.
Արծաթ կրկին առէ՛ք ի ձեռս ձեր։ Կրկին պատմուճանս։ Կրկին շրթայիւք։ Կրկին պատուոյ արժանի եղիցին։ Տացէ ինձ զայրն կրկին։ Առ կրկնով այրիւն։ Ի կրկնումն այրի. (այսինքն այր ի մէջ այրի. կամ կրկնայարկ։) Եղիցի կրկին քան զայն, կամ քան զքոյն։ Կրկին գործեաց զտախտակն։ Եղիցի կրկին ոգիդ քո ի վերայ իմ։ կրկին բեկմամբ բե՛կ զնոսա, եւ այլն։
Պիղծ է առաջի տեառն չափ կրկին. իմա՛ կրկնադիմի, մեծ եւ փոքր։ Կրկին հարուածով։ Կրկին ողորմելի։ Կրկին աշխար։ Կրկին սկաւառակք։ Կրկին ճոխութեամբ։ Զկրկին խաղաղութիւն։ Յոյսս կրկինս. (Նար.։)
կրկին կենաց խոստմամբք յորդորէ։ Մատնելով կրկին մահու։ Ի կրկին աղքատութեանց զերծանիցի. (Նախ. առակ.։)
Ի կրկնումն թագաւորեալ ամ մի. այսինքն յերկրորդում նուագի. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Կրկին գործեն ի մեզ զվնասն. (Իգն.։)
Եւ մանաւանդ՝ δίς bis δεύτερον, ἑκ δευτέρου secundo. Երկիցս. երկրորդ անգամ. միւսանգամ. վերստին. դարձեալ. անդրէն. երկու անգամ, մէյմալ, նորէն, նորանց.
Կրկին հանդիսանայ զնոյն ճառել։ Կրկին երկրորդել։ Ո՛չ միանգամ ասէ, այլ կրկին՝ վասն հաստատուն լինելոյ. (Ոսկ. հռ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շ. մտթ.։)
կրկին նորոգութիւն երկրի։ Կրկին տուժիւք։ (Յհ. կթ.։)
ԿՐԿԻՆ ԱՆԳԱՄ. Նոյո ընդ վ. δεύτερον, ἑκ δευτέρου secundo. Երկրորդ անգամ. միւսանգամ. եինէ.
sprig, twig;
fagots, fallen-wood, brambles, bushes, briars.
• «խռիւ, փայտի կտորտանք» Գ. թագ. ժե. 12. Եփր. թագ. 433, Եփր. գծ. 40. Նար. էջ 179. որից կրկտակերտ «խռիւներով շինուած» Ագաթ. կրկտաքաղ «խռիւ հաւա-քող» Ոսկ. բ. կոր. Վրդն. Թուոզ։
• Հիւնք. կարկուտ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 85 համարում և կրկնուած և շրջուած հնխ. grod-ար-մատից, իբր gē-grud-i կամ gi-grud-i> *կկրուտ >կրկուտ. հմմտ. լն. γρυνός «չոր փայտ», զնդ. grava-«եղէդ»։
• ԳՒՌ.-Բլ. կրգուտ «խռիւ, փայտի չոր կտորտանք». նոյն բառն ունին նաև Բիւթ. Չն։
ξυλάριον ligniculum, lignum parvum. (յորմէ Կրկտել) Կոտորակ փայտի. խռիւ. փատի կտորուանք, ծեղ.
docked, cropped, short-tailed;
mutilated;
circumcised.
• «ագատ, պոչր կտրած» Ղևտ. իռ. 23. «թլփատուած, մահմետական» Գր. տղ. եմ. «համառօտուած, կարճ» (նոր գրականի մէջ). որից են կրճատել «թլփատել, ներքի-նացնել» Կանոն. «կտրել, յապաւել, ծայրա-ռեւ. սպանել» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. կրճատու-թիւն Փիլիպ. գ. 2. կրճատեալ Օր. իգ. 1. Կոչ. կրճատական Կոչ. 225. գրուած է կռճատեալ Տիմոթ. կուղ, էջ 88։
• = Արմատն է անշուշտ կրճ-(կիրճ, կամ կուրճ) անծանօթ բառը, որի վրայ աւելացել է -ատ(<հատ-անել) մասնիկը։
• ՆՀԲ «արմատն է կրճ», որպէս յն. ϰερϰος «ձետ, պոչ»։ Տէրվ. Նախալ. էջ 70 դնում է կարճ բառից։ Հիւնք. կարճ կարճատել ձևերից է հանում։
• ԳՒՌ.-Կճատ Վն. «կարճ, փոքր, 2. կի-սատ. 3. ծայրերը կտրած, խուզած», Ատն Սվ. Վն. «մոմը վառելուց յետոյ՝ տակը մնացած փոքրիկ կտորը», Սվ. «ծխած սի-գարէտի մնացորդ ծայրը», Վն. «աւելի մա-շուած ծայր» (այս իմաստով նաև ունինք Սլմ. կճատ, կէճատ), կճատ օր Սվ. «կի-րակի և տօն օր», կճատիկ Վն. «փոքրիկ», կոճատ Ննխ. «մոմի կճատ», Տփ. «հողէ կարճիկ աման», կուպրի կոճատ Տփ. (ծղր.) «կարճահասակ մարդ»։ Նախնական ր ձայնը պահում է Բլ. կըրջըլատ, իսկ նոյն ձայնի հետքը ցոյց է տալիս Մրղ. գիյժօդ (<կիլ-ժօտ) «գլանակի մնացորդ» (Գաբիկեան, Ա-մէն. տարեց. 1922, 325)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭატი կոճատի գործա-ծաւած է անյայտ նշանակութեամբ. այսպէս նիչբիսա կոճատի «թիակի կոճատ» (Չուբի-նով 626), պէտք է մեկնել «թիի կճատ, կոտրած կոթով թե»։
κολοβόκερκος cauda mutilatus. (Արմատն է կրճ. որպէս յն. գէրգօ՛ս. ձետ, պոչ) Ոյր հատեալ է ձետն, ագին, տուտն. եւս եւ Թլփատեալ. պոչը կտրած.
shop;
tavern, wine shop or wine vault.
• , ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։
• = Պհյ. *kurpak «խանութ» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նոյնն է հաստա-տում պրս. [arabic word] kurba «խանութ». ասւում է նաև [arabic word] kulba. առաջինը տալիս է հայ. կրպակ, երկրորդը՝ հյ. կուղպակ, և շրջեալ՝ կուպղակ։ Պարսկականից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qurbaǰ, [arabic word] kurbaj կամ [arabic word] qurbaq «խանութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433, Գ. 47), վրաց. მეკურბაչ մեքուրբաքե «խանութպան»։-Իրանեան բառը բուն նշանակում է «կերպաւո՛րուած, ձևաւոռուած». հմմտ. զնդ. hu-kərəota-«ւաւ ձևաւորուած» (Bartholomae, Altir Wörterb. 1818 և Walde 682)։-Հիւբշ. 173.
• Տաթև. ամ. էջ 25, 36 և 139 ստուգա-բանում է «գողի բակ». «Որ ի վաճառն տանի, զրկօղ է. զի որ քան զարժէսն ի վեր ծախէ և պակաս գնէ, գող է և զըր-կօղ, և որ զչափն կրկին դնէ՝ մեծ և փո-քըր, նոյնպէս զլիտրն, նոյնպէս զևան-գունն, որ մեծովն առնու և փոքրովն
• տաւ, գող և զրկօղ է. վասն այն կոչի բնակութիւն նոցա կողբակ, որ է գողի բակ։-Այն որ ի վաճառն խաբէ զմարդ՝ գող է. վասն այն կուղբակ կոչեն, որ է գողի բակ՝ նստեալ ի փողոցի։-Նոս-տեալ ի մէջ կրպակին, որ է կուղբակ, որ ստուգաբանի գողի բակ»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 145 և յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), էջ 661։
ταβέρνα որ է բառ լտ. taberna, officina. տե՛ս եւ ՏԱԲԵՌՆ. καπηλεῖον caupona. Գործարան եւ վաճառանոց արհեստաւորաց. խանութ. եւ Կապելիոն. պանդոկ.
յայգեգործութիւնս, եւ ի կրպակս, եւ յագահութիւնս. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
cf. Կրսեր.
• (խառն հոլովմամբ -ոյ, -աւ, -աց) ւտարիքով կամ կարգով յետինը՝ փոքրը, նուաստը, ստորին» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3 և յհ. ա. 3. որից կրտսերագոյն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. յհ. ա. 4. կրտսերանալ Մեկն. ծն. կրտսերութիւն Ծն. խգ. 33. Եփր. թգ. բաղաձայնների ձուլմամբ յառաջացել է կրցեր Նխ. ծն. հմմտ. արտասուք >արտը-սուք >արցունք. իսկ ատամնականի անկու-մով՝ կրսեր, որից կրսերադաս Երզն. քեր. կրսերարար Փիլ. իմաստն. ևն։
• Müller SWAW 38, 573 հսլ. kra-tukù, յն. βραχύς «կարճ»։ Տէրվ. Al-tarm. 46 և Նախալ. 70 *կուրտսեր ձև. վից, իբր լտ. curtus (տե՛ս կարճ բա-ռի տակ)։ Հիւնք. կրթասէր ձևիր հա-մառոտուած։ Վերի ձևով մեկնեց Meil-let MSL 15, 353 և 18, 263, որ և կրտ-մասը ուզում է տեսնել կր-կին բառի մէջ, իբր կիր-<հնխ. dwir-«երկու»։
ԿՐՏՍԵՐ կամ ԿՐՍԵՐ գրի եւ ԿՐՑԵՐ. ἕλαττων, ἕλασσων, -ον minor, minus νεώτερος junior ἑλάχιστος minimus. յետին ծննդեամբ. փոքրագոյն քան զերեց կամ զաւադ եղբայր. եւ Փոքր. նուաստ. տրուպ. ստորին. յետնեալ. պզտիկ, ետքի, վարի.
shabby, beggarly, mean, stingy, scurvy, niggardly, close-fisted, covetous, sordid, miserly.
• =Կից արմատից. հմմտ. Ոսկ. ես. 415 հատուածր. «Ջառաջին վաստակոցն ասէ թէ ջանայիք, տառապէիք, ժողովէիք, ի վերայ կցրէիք և ևս չար նուազութիւնն լինէր. զի այնպէս իմն որ անօրէնութեամբ ինչ ժողո-վիցին ինչք, թէպէտ և շատ իցեն՝ սակաւք լինին»։ Սրանից երևում է որ ի վերայ կցրել նշանակում է «դիզել, հաւաքել». որով ար-մատը լինում է կից, կցել։-Աճ.
կամի այնպիսին, թէ մարմինն ընդ ցիխ գայր. եւ ոչ մորթն (կօչկաց). այնպիսիքն ճղճիմք եւ կցիրք առնին։ Եւ եթէ ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ, հարկ է այլ ազգ ծանակիլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• , ի-ա հլ. «ոտնաման» ՍԳր. վե-զօր. 197. որից կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. կօշկագործութիւն Ոսկ. բ. կոր. պնդակօշիկ (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. 12 կօշկակարոց «կօշկակարների շուկայ» Արձ. 1251 թ. (Վիմ. տար. 95). նոր բառեր են կիսակօշիկ, կրկնակօշիկ, կօշկակարանոց ևն. սխալ գրչութիւն է կոշիկ։
• = Պհլ. kafšīk հոմանիշ ձևից, որ հաս-տատում են պհլ. kafšak և պրս. [arabic word] kafs «կօշիկ», որից փոխառեալ են նաև բելուճ. kaus, քրդ. [arabic word] kevš, արաբ. [arabic word] qafš «հողաթափ» (Կամուս. թրք թրգմ. Բ. 347), արևել. թրք. [arabic word] kaus կամ [arabic word] kais, թուշ. კოϑ քօշ, վը-րաց. ჭომი քոշի «կօշիկ»։ Պարսիկ բառիր են ծագում [arabic word] kaisgar «կօշիկ շինող» և [arabic word] kaiš̌duz «կօշիկ կարոռ». ա-ռաջինից փոխառեալ է թրք. košgčr «կօշ-կակար», իսկ երկրորդից թարգմանաբար շինուած է հյ. կօշկակար։-Հիւբշ. 174։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. քէֆշ. որից յե-տոյ նոյնը Bottich. Arica 36, Lag. Ur-gesch. 842, Muller SWAW 45, էջ 274։-3. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. էջ 16 յիշում է ճապոն. կուց։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. գօշիգ, Հճ. գու-շիգ, Զթ. գուշիք, իսկ Տփ. քօշ, քօշի, Ղրբ. քօշ, Ագլ. քօ՛շար «կօշիկ» նոր փոխառու-թիւններ են։ Բառս Ննխ. յատուկ է միայն «այր մարդկանց երկար կօշիկներին, այն է՝ մոյգ, չիզմէ», իսկ Հճ. ընդհակառակը «կանանց երկար կարմիր կօշիկն է»։-Հյ. կօշկակար ձևից սղուած է կօշկար Զթ. Լեհ. Աչ., որի հին վկայութիւններն են. «Զերդ կօշ-ևարի չուան և այնպէս քարշեա՛» Վստկ. էջ 182. «Այր ոմն կօշկար. եւ էր արուեստեւ կօշկար» Նոր վկ. 437, 490 (Ժէ դար)։
• «վարձք, վարձատրութիւն» (անե-զաբար գործածուած) Ա. թագ. ժբ. 3. Բուզ. ե. լը և 2. ը։
• Հիւնք. Բուզ. Զ. ը. հատուածի մէջ ուղ-ղում է կաշառք, կարծելով թէ բառս ուրիշ տեղ գործածուած չէ։
ὐπόδημα, σανδάλιον calceus, calceamen, calceamentum, sandalium, solea. (գրի Կաւշիկ. եւ դուն ուրեք Կոշիկ) Կաշեղէն ագանելիք ոտից, մեծ եւ փոքր, արձակ, եւ խրացիւք՝ որպէս տրեխ. փապուճ, փօստալ, լիզմէ, շալըգ, քեշֆ.
Մինչեւ ի խրատս մի կօշկաց։ Լո՛յծ զկոշիկս քո յոտից քոց։ Հանցէ (յն. լուծցէ) զկօշիկ մի յոտանէ նորա։ Գեղեցկացան գնացք քո կօշկօք։ Ագանէր կօշիկս ոսկեզօծս. եւ այլն։
Է՞ր վասն որոշեցաք ի մարդկանէ ... եւ զգեստուք եւ կօշկօք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Կօշիկ աստուածութեան է մարմինն աստուածազգեստ, որով ի վերայ ել մարդկայնոցս. (Բրս. սղ.։)
breath, respiration;
throat, gullet, larynx;
aspiration;
pronunciation.
• , ի-ա հլ. «շունչ» Կոչ. 61. Ոսկ. ա-1. «ձայն արտաբերող շունչը» Նիւս. կազմ. «առոգանութեան տեսակը» Թր. քեր. «շնչա-փող» Շնորհ. վիպ. որից հագագսփռութիւն «արտասանութիւն» Կոչ. 187. հագագասհեւո Կոչ. 187. հագագահրատ «բոցաշունչ». Սարկ. տոմար. կիսահագագ Յհ. կթ. հագագապահ «շնչերակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 82) հագագայք «վանկ, արտաբերութիւն» Յհ. կթ. չարահագագ Եփր. խչ. 70 (չունի ՆՀԲ). ան-ագագ Նար. էջ 92. հագագային (նոր բառ)։
• = Կրկնուած է պարզական *հագ արմա-տից, որ առանձին չէ գործածուած։
• ՆՀԲ լծ. հաչ, հառաչ, ոգել, գոգ, ոգի, հոգի։ Տէրվ. Նախալ. 105 vak արմատից է դնում սանս. զնդ. vač, լտ. vocare, vox, յն. εἰπον, ὄփ, պրս. bānk, āvāz, հյ. վանկ, վանգ, գոչել, գոգցես, գոգջիր «հոս կրնայ բերուիլ նմանապէս հեգել, հագագ=հագ-հագ, եթէ սեմական ծը-նունդ չեն, տե՛ս արաբ. haǰā. վերջապէս ոգել, ոգեղ... եթէ ասոնք ոգի, հոգի բա-ռերուն հետ լծորդութիւն չունին»։ Հիւնք.
(լծ. հայ. հառաչ. ոգել. գո՛գ. ոգի. հոգի) πνεῦμα spiritus, adspiratio . Շունչ ձայնահան եւ խոշոր ընդ շնչերակն ի վեր հնչեալ. ձայն կամ շչիւն շնչոյ ընդ փողն եւ ընդ բերանն՝ որպէս ի հեւալն եւ ի հառաչելն կամ յովւոց հանելն. սունչ.
Առոգանութիւնք տեսականք երեք. ոլորակ, ամանակ, հագագ։ Հագագ երկու թաւ, սոսկ. (Թր. քեր.։)
ՀԱԳԱԳ. Անցք շնչոյ, շնչափող. կոկորդ.
Դարձեալ զկապար եռացուցեալ, եւ ընդ հագագսն ըստորարկեալ. (Շ. վիպ.։)
agnus-castus.
• (սեռ. -նւոյ, -նեաց) «մի տեսակ ծառատունկ է. լտ. vitex agnus-castus L» (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 9) Ղևտ. իգ. 40. Յոբ. խ. 17. Խոր. վրդ. Երզն. քեր. (վերջինը դնում է «փայտ անուշահոտ»)։
• = Յն. ἀγνος «հագնի» հոմանիշից տառա-դարձուած։ Այս բառը գտնում ենք Ս. Գրքի վերոյիշեալ կրկին հատուածների մէջ՝ յունա-րէն բնագրում. սակայն եբրայեցին բոլորո-վին տարբեր է. առաջինում պակասում է, երկրորդում դրուած է «ուռի»։ Սրանից հետե-ւում է, որ հայը մի՛միայն յունարէնից է յա-ռաջացած։ Հայերէն բառի վրայ աւելացել է հ ձայնը, թերևս նրա համար՝ որ մեր նախ-նիք իրենց օրինակում գտել են ἀγνος։ Ըստ Boisaca լոյն բառի ստուգաբանութիւնը ծա-նօթ չէ. թերևս փոխառեալ է եբր. *'egen = *'agn ձևից. սակայն հները շփոթելով յն. αγνός «սուրբ, մաքուր, անարատ, ողջա-խոհ» բառի հետ, կարծում էին ծագած սրա-նից և բոյսը համարում էին սրբութեան և ողջախոհութեան միջոց։ Դրա համար էլ լտ. դարձել է agnus-castus («առաքինի, ողջա-լով լտ. «գառն», կազմուել է գերմ. keusch--lamm (Boisacq 8, Kluge 253)։
Առնուցուք զոստս հագնեաց ի ձորոց. (Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Ձողս հագնեաց. (Խոր. վրդվռ.։)
demi-john, flagon;
goat-skin.
• «գինու աման». մէկ անգամ ունի Յուդիթ ժ. 5. այլ ձեռ. հանդաղակ. յոյն օրինակն ունի ἀσϰοπυτίνη «կաշեղէն շիշ». ըստ այսմ հայ բառն էլ մեկնում են «կաշիէ տիկ, կամ փայտէ աման գինւոյ, կամ խսի-րով պատած մեծ շիշ (ֆրանս. dame-jeanne, ռմկ. տամճանա)», բոլորն էլ ենթադրաբար։
ἁσκοπυτίνη lagena vimine inducta, vas nexum e surculis. Անօթ գինւոյ որպէս տիկ փոքրիկ. եւ այն ըստ յն. պրտուով պատեալ. որպէս Քիաշխա. կամ խըսրով պատած գինիի աման.
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
• , ի-ա հլ. «1000» ՍԳր. Ոսկ. որից հազարամեայ, հազարամեան Եւս. քեր. Եզն. հազարապատիկ Օր. ա. 11. հազարաւոր ՍԳր. Ոսկ. յհ, երեքհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. հինգհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. յոգնահազար Կղնկտ. բազմահազարք Գնձ. վեցհազարեան Ագաթ. վեցհազարեակ Ճառընտ. հազարա-մեակ, հազարհինգհարիւրամեակ, հազար-վեցհարիւրամեակ, երկհազարամեակ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
Հազար այր ի ցեղէ։ Եհար հազար այր։ Ի հազար ազգս։ Չորիւք հազարօք հեծելազօր գնդաւն։ Ել ի վերայ նոցա զօրութեամբ հազար հազարօք (այսինքն միլիոն մի օրօք) եւ այլն։
Ընտրեաց արս հազարս. զորս եւ ի հազար թուոյն զանուանս նոցա կոչեաց մի՛լէս (որ է զինուոր), այսինքն հազարսկանս. (Մարթին.։)
Խաւարտ՝ որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
ՎԱՅՐԻ ՀԱԶԱՐ. θριδακίνα որ եւ ՀԻՆԳՔ ասի. cf. ԵՂԵՐԴ։ (Գաղիան.։)
cos lettuce;
վայրի —, lettuce.
• , ի-ա հլ. «1000» ՍԳր. Ոսկ. որից հազարամեայ, հազարամեան Եւս. քեր. Եզն. հազարապատիկ Օր. ա. 11. հազարաւոր ՍԳր. Ոսկ. յհ, երեքհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. հինգհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. յոգնահազար Կղնկտ. բազմահազարք Գնձ. վեցհազարեան Ագաթ. վեցհազարեակ Ճառընտ. հազարա-մեակ, հազարհինգհարիւրամեակ, հազար-վեցհարիւրամեակ, երկհազարամեակ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
Հազար այր ի ցեղէ։ Եհար հազար այր։ Ի հազար ազգս։ Չորիւք հազարօք հեծելազօր գնդաւն։ Ել ի վերայ նոցա զօրութեամբ հազար հազարօք (այսինքն միլիոն մի օրօք) եւ այլն։
Ընտրեաց արս հազարս. զորս եւ ի հազար թուոյն զանուանս նոցա կոչեաց մի՛լէս (որ է զինուոր), այսինքն հազարսկանս. (Մարթին.։)
Խաւարտ՝ որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
ՎԱՅՐԻ ՀԱԶԱՐ. θριδακίνα որ եւ ՀԻՆԳՔ ասի. cf. ԵՂԵՐԴ։ (Գաղիան.։)
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
• , ի-ա հլ. «հազար զինւորի գլուխ. 2. իշխան, նախարար. 3. տնտես, թագաւորական տան մատակարար, քսակա-կալ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. համաբ. և ա. կոր. 58, (ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 16 հարկային և շինարարական գործերի վերա-կացուն կամ գլխաւորը). որից հազարապե-տութիւն ՍԳր. Կորիւն։
• = Պհլ. *hazārapat, հպրս. *hazahrapati, պրս. *hazārbad ձևից (ուղղակի փոխառեալ իրանեանից և ո՛չ թէ կազմուած հայերէնի մէջ)։ Իրանեան այս բառերը չեն աւանդուած, բայց ենթադրւում են յն. ἀζαραπατεῖς, áζa-ραβίτης, ասոր. [syriac word] həzārpet, վրաց. λზარაეთი հազարապետի ձևերից։-Հին Պարսից մէջ հազարապետը բարձրպգոյն տիտղոսներից մէկն էր. այսպէս էին կոչւում Բիւրուց Անմահից գնդի 10 հրամանատար-ները, որոնց իւրաքանչիւրը 1000 զինւոր ու-նէր։ Սրանք էին նաև արքունիքի հետ եղած յարաբերութեանց հսկիչը, մեծ դահճապետ, հրամանակատար արքայի ևն։ (Հազարապե-տի տիտղոսի և պաշտօնի նկատմամբ ման-րամասն տե՛ս Marquart, Philologus 55, 227-9, հյ. թրգմ. ՀԱ 1898, 316-320)։-Հիւբշ. 174։
χιλίαρχος chiliarchus, tribunus, preafectus super mille. Պետ եւ գլուխ հազարաց՝ ի զօրու. կամ ի կարգաւորեալ բազմութեան.
ՀԱԶԱՐԱՊԵՏ. οἱκονόμος procurator domus, dispensator. Տնտես. վերակացու տան արքայի, իշխանի, եւ այլն. յն. իգօնօ՛մօս, որ ի մեզ ասի Կոնոմոս. Տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Գ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 3։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Ես. ՟Լ՟Զ. 3։)
Իբրեւ զպաշտօնեայս քրիստոսի, եւ հազարապետս խորհրդոցն աստուծոյ։ Արդ խնդիր է ի մէջ հազարապետաց, եթէ ոք հաւատարիմ գտցի. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 1։)
Մատակարար կամակոր, հազարապետ գողամիտ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
cf. Զգեստ.
• «զգեստ» Մամիկ. էջ 37. Մաշտ Ոսկիփ. Վստկ. 23, 85. «սարկաւագի շապիկ» Սրբել. իզ (հրատրկ. Էմ. էջ 80). «շորի կը-տոր, քուրջ» Լծ. նար. ի. որից հալաւօրհնէք Մաշտ. 121-4։
• -Փոխառեալ է կա՛մ հին ասուրականից և կամ ասորի գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. ասուր. haläpu, halábu «ծածևեւ». որից nahlaptu, hitlupatu «կերպաս, հա-գուստ, զգեստ»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Գոյութիւն ունի գրեթէ ամեն տեղ հալավ ձևով և «շապիկ կամ հագուստ» նշա-նակութեամբ. այսպէս՝ Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Շմ. իսկ Եւդ. Սեբ. «հարսի զեգստները», Տփ. «հաոսի իբր օժիտ բերած շորեղէնը», Մղ. նաև «դաշտան կամ դաշտանի շոր»։ Նոր բառեր են անհալաւ, հալաւած, հալաւացու։
Զգեստ։ Մաշտ.։ Ոսկիփոր.։ (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Է։) (լծ. Խիլայ. ար. խլէթ)
black, white or red-heart-cherry.
• «մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։
• Ունինք նաև արաբ. [arabic word] hāǰiև «մկնդեղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 124) և [arabic word] hāliq «որթատունկ» (անդ. Բ. 888)։
Կեռաս. κεράσιον cerasum քէրազ յն. քէրա՛սիօն։ Գաղիան. (ուր ոմանք ընթեռնուն ի յն. κεράτιον , որ է պտուղ եղջերենւոյ. ... եւ հյ. հոյն. ոչ ի դէպ։)
aloes.
• , ի հլ. «անուշահոտ փայտ աւնե ցող մի ծառ է. լտ. lignum aloēs, agallo-chos» Երգ. դ. 14, Յհ. ժթ. 39, Շար. և Նար. «խնկային մի խոտ՝ դառն հիւթով» (ւտ. áloē) Գաղիան. սրանից է հալուախունկ, որ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 44, «Կանաչուտ ծով, յորում զհալուախունկն ասեն»։
• = Յն. άλοή հոմանիշից, որի հետ նոյն են լտ. aloe, եբր. [hebrew word] ahālīm, [hebrew word] ahā loϑ, արաբ. օ︎ alva, պրս. [arabic word] ilva, ասոր. [other alphabet] alvā, որոնք բոլոր ծագում են հընդ-կականից. հայերէնը գալիս է յն. ձևից, որի վրայ աւելացել է հ, ինչպէս հեթանոս բառի վրայ. յոյնից փոխառեալ են նաև լտ. aloe, ռուս. aлой (Berneker 28), մբգ. alōē, գերմ Aloe, անգլ. aloes, վրաց. ალო ալո ևն։-Հիւբշ. 360։
Հալուէ, որ է սապր. (Գաղիան.։)
Խնկոց ազգ է հալուէն, զոր պատմէ աշխարհագիրն եւ պապիասն, թէ ՟Ժ՟Ե ազգ է հալուէի ի հնդիկս. (Ոսկիփոր.։)
apron;
jack-towel or roller-towel;
towel, napkin.
• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև ղեն-ջեակ, ղանջեակ, ղենճակ) «գոգնոց, անձե-ռոց, սրբիչ» Յհ. ժգ. 4, 5. Փիլ. Նանայ. 302. Կիւրղ. ղկ. Վրք. հց. ա. 232, 711.-անշուշտ սրա հետ գործ չունի ղենջակի տակ «բժշկա-կան անծանօթ մի բոյս» Բժշ. (ունի միայն ՀԲուս. § 3358), որ հաւանաբար պէտք է հասկանալ աղջկուտակ (տես եղիճ) կամ երնջակի տակ՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1922, 389։
• = Յն. λέντιον «ղենջակ» բառն է, որ նոյնպէս գործածուած է Յհ. ժգ. 5, 6՝ հայե-րէնի համապատասխան հատուածներում։ Ցոյն բառը փոխառեալ է լտ. linteum «վու-շէ կտոր, կտաւ» բառից, որ ծագում է linum «վուշ» բառից։ Հայերէնը շատ հին փոխա-ռութիւն է, որին ապացոյց են ջ ձայնը յն. τ ձայնի դէմ (փխ. տ) և -ակ մասնիկը։ Այս պատճառով կարելի է կարծել՝՝ որ հայ ձևը ուղղակի հռովմայեցիներից փոխառեալ լի-նի։ Յոյնից են փոխառեալ հսլ. lentiji, lenu-dija, ռուս. лента, գւռ. ленда, ликда, ուկր. tenta, բուլգ. լեհ. lenta «ժապաւէն», սլաւա-կանից էլ ֆինն. lentta և լեթթ. lente «ժա-պաւէն» (Berneker 701)։ Հմմտ. նաև ղեն-տի։
• ՆՀԲ լծ. յն. և լտ. ձևերը։ Տէրվ. Al-tarm. 84 որջ և լանջ բառերի հետ՝ կը-ցում է գոթ. iigan, գերմ. legen «դնել, պառկեցնել», լիթ. ligá «օրօրոց», հսլ. nюrю «պառկիլ» ևն ձևերին։ Հիւնք լտ. ձևից։ Meillet MSL 18, 350 վերի ձևով։ Սրապեան ՀԱ 1914, 232 մերժելով լա-տիներէնը՝ դնում է պրս. [arabic word] la-čak «լաջակ» բառից, որ սակայն երբեք չի կարող ղենջակ ձևը տալ։ (Նոյն տե-ղում յիշւում է նաև, որ Այտնեան հա-մեմատել է հնդ. [arabic word] lengute «դէրվիշների մէջքին փաթաթած ղենջա-կը» բառի հետ)։ Թիրեաքեան, Արիա-հալ. բռ. էջ 260 պրս. [arabic word] lungag «ղենջակ» բառիզ։
Ղենջեակ է, որ յամօթոցն ծածկոյթ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
Leviticus.
• «Ղևտական գիրքը» Կոչ. 70 գամատեանի երրորդ գիրքն է)։
an Indian bird.
• «մի տեսակ թռչուն՝ որ լինում է Հնդկաստանում» Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 543 (այլ ձ. ղուոյ)։
• = Անշուշտ օտար բառ է, թերևս և խա-թարուած, որ թարգմանութեան ժամանակ բնագրից տառադարձուած է. բայց բնագիրը չգտնուելով՝ դժուար է ստուգել։
Ղոյիոն իմն հաւ, որպէս ասեն ժանդագործք, թէ ի հնդկաց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ղօղանջիւն.
• , ի հլ. «լացի ձայն» Լաստ. որից ղօղանջել «ձայն հանել (մարդու), հնչել (ծնծղայի), հաջել (շան), հայհոյել, տրտըն-ջալ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. Ճառընտ. ղօղան-ջանք Շնորհ. այբ. ղօղանջեցուցանել Արչ. ղօղանջիւն Գէ. ես. ղօղանջումն «ցնռաբա-նութիւն» Ոսկ. յհ. հ. 14 ևն (Վրդ. առ. 182 գրուած խօղանջմունք). նոր գրական լեզուի մէջ նշանակում է միայն «զանգակի ձայն»։
Անդադար ղօղանջիւնք վիրաւորեն զօդն (տղայք ի լացս) Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
• , ի-ա հլ. «անիւ կամ անուա-ւոր գործիք (հիւսնի, ոստայնանկի, ատաղ-ձագործի, քանդակագործի ևն)» Վեցօր. որից ճախարակել «ճախարակով հարթել, կանո-նաւորել» Ոսկ. ես. Փիլ. ճախարակագործ Վեցօր. էջ 181. ճախարակաձև Ագաթ. ճա-խարակեայ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. ևն։-Միջին հյ. ձևեր են՝ ջարհակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 1102 ա), ջահրայ Առաք. լծ. սահմ. 567, 618։
• + Պհլ. *čarxak ձևից, որի վրայ ընդար-ձակ տե՛ս ճախր։-Հիւբշ. 186։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ճէհրէ, չարխ և չարխէ ձևերի հետ։ ՆՀԲ արմատը ճախր, լծ. թրք. չարխ։ Müller SWAW 42, 255 պրս. čarxa, սանս. čakra, յն. ϰυϰλα, լտ. circo-։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxra ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna-«կոլոր» ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. ճախարակ, Ոզմ. ճախրակ, Ջղ. ճախրակ, ճարխակ, Ալշ. Մշ. Սեբ. ճախ-րագ, Մրղ. Սլմ. ճmրխmկ1, Ախց. ջ'ախարակ, Գոր. Ղրբ. չխա՛րակ, Մկ. Վն. չախրակ, Տիգ, ջmխրmգ, Ագլ. ճհա՛րակ, Զթ. ջխոmք (բայց և ջ'օհյը), էնկ. ջըխրըք (նախաձայնի պատ-ճառաւ կարող է լինել բուն հայ և ո՛չ թրք. տե՛ս Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են ճախրակմանիկ կամ ճախրակմանող «լծէ-լծէ թռչունը». միւս ձևերը տե՛ս նախր բառի տակ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է թւում ի-մերխեվի լեզւով ճախրակի «ճախարակ» (տե՛ս Մառ, Teксть VII, էջ 71)։ Թրք. [arabic word] čaxrəq «մի տեսակ թռչուն», որ Будаговъ, Cpaв. cлов. 1, 454 ը մեևնում է «драxва (=արօ՞ս)»։ Հյ. գւռ. ճախրակ (մանիկ) բառն է։
τόρνος, ἑντόρνον tornus. (ի հյ. արմատն է ճախր. լծ. եւ թ. չարխ ) Անիւ կամ անուաւոր գործի ի պէտս զանազան արուեստից, մանաւանդ հիւսանց, եւ ատաղձագործաց, եւ ոստայնանկաց. որպէս ռմկ. ջարխ, ճըխրըխ, ջահրայ, ջահրակ.
Հա՛րկ է շարժիլ՝ ճախարակացն գոլով նմանութեամբ բոլորից։ Շարժութիւնն գնդին՝ ճախարակի նմանելով բերեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ոչ ըստ նմանութեան բոլորակ ճախարակի, այլ տեղի հարթ յատակեալ ի վերայ. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ըստ օրէն հիւսանց պարունակեալ յարմարեսցէ ճախարակին։ Ճախարակօք եւ այլովք գործարանօք յարդարեն գահաւորակս եւ աթոռս. (Մագ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Ե։ Երզն. քեր.։)
Ճախարակաւ քանդակեն զքարն եւ փորեն. (Նիւս. երգ. (ուր շփոթի յն. քանդակ ընդ ճախարակ)։)
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• «իր վրայ դառնալը, շրջան, դարձ. պտոյտ» Գնձ. որից ունինք ճախր առնուլ «դառնալ, ժուռ գալ» Պտմ. աղէքս. Խոր. Յհ. կթ. ճախրել «դառնալ, ժուռ գալ» (թրո-չունի, ձիու) ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. ճախրումն Փարպ. ճախրանք Նար. ճախրահոս Շիր. ճախրական Երզն. ոտ. երկն. ևն։
• -Պհլ. *čarx (գործածուած է միայն čark ձևով) բառից շրջմամբ. սրա հետ հմմտ սանս. [other alphabet] čahra-«անիւ, շրջանակ, ձիթահանք, թռչունի ճախր, պտոյտ», զնդ. [arabic word] čaxra-«անիւ», պրս. [arabic word] carx «շրջանակաձև շարժում, աղօրիքի ճախա-րակ, սայլի անիւ, հորի ճախարակ, անուաձև յեսանաքար, մանելու ճախարակ, կարժառ, ռրևիցէ դարձող բան, երկինք, ժամանակ ևն», բելուճ. čark «անիւ, մեքենայ, երկա-նաքար», աֆղան. čarx «անիւ, շրջանակ, պտոյտ», օսս. čarx «անիւ, լուսնի շրջանա-կը» (Horn § 437)։ Այս արմատին է պատ-կանում նաև հյ. ճախարակ, որ փոխառեալ է պհլ. *čarxak «ճախարակ» հոմանիշից. հմմտ. պրս. [arabic word] čarxa «ճախարակ, ջրհորի ճա-խարակ, գործի ինչ նետ ձգելոյ, փոթորիկ, մրրիկ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. quel-«դառնալ, պտտուիլ» արմատից, ոռ տալիս է հյ. յեղ-և հոլով (մանրամասն տե՛ս այս բառերը), այնպէս որ հոլով և ճախա-րակ միևնոյն բառերն են, առաջինը բնիկ, երկրորդը իրանեան փոխառութիւն (տե՛ս Pokorny 1, 515, Berneker 549, Boisacq 531)։-Նոյն իրանական բառը փոխառեալ է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. այսպէս՝ վրաց. ჭახრაკი ճախրակի «պտուտակ», ჩარხი չարխի «մեքենայ», աֆղան. čarxa «մանելու ճախարակ», քրդ. čarx «շրջան, անիւ, ջաղացք», թրք. [arabic word] čahra «մա-նելու ճախարակ», արևել. թրք. [arabic word] čarx կամ [arabic word] čax «ջուրի կամ մանելու ճա-խարակ.. [arabic word] čiγarik «բամբակը կու-տերից մաքրելու երկանիւ մեքենայ», [arabic word] čəqər կամ [arabic word] čəqrəq «կարժառ. ջրի ճախարակ». չաղաթ. [arabic word] cark «ճա-խարակ» (սխալ է Vambery, Etym. Wör-terb. էջ 122, որ թրք. čəqrəq «ճախարակ» բառր հանում է թրք. čaγər «բղաւել, կան-չել» արմատից)։ Թուրքերէնի միջոցով փո-խառեալ են՝ սերբ. čekrkli «ճախարակ», čigra «շռնչան», լեհ. cyga, հունգ. csiga, ռում. čikričniu, carklîu «անուաւոր». որաւ-գար. čjark, նյն. τζιϰρίϰα։-Հիւբշ. 186։
• ՆՀԲ ճախարակ բառի հետ լծ. է դնում թրք. չարխ։ Lag. Baktr. Lex. 21 պրս. čarx, զնդ. čaxrа։ Müller SWAW 42, 255 ճախրանք դնում է ճախարակ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxrа բառի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna «կոլոր»։ Ա. Գ. Բիւր. 1900, 519 հյ. գւռ. ճախրիկ ձևից է դնում թրք. čənrəq. փոխառեալ լինելու նշան է հա-մարում ծայրի -əq։
Զոր տեսեալ զօրացն աղեքսանդրի՝ (ուրախութեամբ) ճախր առեալ ճեմէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Հեծեալ ի ջորւոջ իւրում՝ ճախր առեալ ճեմէր յասպարիզի անդ. (Յհ. կթ.։)
Հարեալ նիզակաւ ճախր առնոյր կաճեայն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
mare;
humid, damp, moist.
• «էգ» և մասնաւորապէս «էգ ձի». այս-պէս՝ ճակ «էգ ձի» Մագ. քեր. 241 և Երզն. քեր. «Չիոյ իգականքն, մատեան, զամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն... մատակ, ճակ, յովտակ»։ Ընդհանուր «էգ» նշանակութիւնն են ցոյց տալիս ճակաճան «իգամոլ, բղջա-խոհ» Եփր. թգ. 400. Պիտ. փիլ. Յհ. կթ. ճա-կաճանութիւն Փիլ. Պիտ. Պտմ. սահ. 33։
• =Նոյն են վրաց. ჭაკი, ճակի, սվան. ճագ «էգ ձի», կամ նաև ածականաբար վրաց. և մինգ. ჭაკი ცხენი ճակի ցխենի, ինգ. ճակ-ցխեն «էգ ձի». գործածութեան կրկին ձևերը նոյն են հայերէնի հետ. բայց աւելի լաւ է վրաց. მოჭაკე մոճակե «հեշ-տասէր, իգամոլ» (Չուբ. 2 884), որ մեր ճա-կաճան բառի համապատասխանն է։ Բայց այս նմանութիւնները այնպէս են, որ թոյլ չեն տալիս ենթադրել մի կամ միւս կողմից փոխառութիւն, այլ երրորդ մի ընդհանուր աղբիւր, որ թերևս խալդերէնն է։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է համարում ճայիկ բառի հետ։ Եազրճեան, Մասիս 1885, 865 առ-նելով Մագ. «եզն, խոյ, ճակ» վկայու-թիւնը, գրում է. «Ինչպէս եզն կովու արուն է, և խոյ ոչխարի արուն, այս-պէս և ճակ այծի արուն է։ Մեր լեզուի բառերով չէինք կրնար գտնել, թէ ճակը արու այծ կը նշանակէ, զի նախնիք այդ բառին յիշատակութիւնը միայն ըրած են առանց աւելի բացատրութիւն տալու։ Գիտեմք այժմ, որ ճակը (արու այծը) = է հնդկաց ջակա բառին, որ կը նշա-նակէ՝ արու այծ, նոխազ»։ Ըստ Եազը-ճեանի՝ տարբեր են ճակ «էգ ձի» և ճակ «արու այծ»։ Հիւնք. ճակ=թրք. շամ կամ շաքքա «մատակ ձի»։
• «խոնաւութիւն, թացութիւն». արմատ առանձին անգործածական. գտնւում է մարգ-ճակ «թաց՝ ջրոտ՝ ճախճախուտ մարգ» բա-ռի մէջ, որ ունին Յայսմ. Ճառընտ. (որ և արգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 17)։
• ՆՀԲ լծ. ընդ ճահիճ և ճախճախուտ, թրք. ջըղ (ՆՀԲ նոյն արմատից է դնում նաև ճակաճան)։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով՝ նոյն է դնում ճախ արմատի հետ, որ գտնում ենք ճախին, ճախճախուտ ևն ձևերի մէջ։
• «կտոր, փերթ, շառաշիղ». առանձին չէ գործածուած. գտնւում է միայն աղուճակ (ի-ա հլ.) «աղի մեծ կտոր» բառի մէջ՝ Ոսկ. ես. անստոյգ բառ է. որովհետև աղուճակ կարելի է բաժանել նաև աղգուճակ։
• Երեմեան, Բազմ. 1898, 524 հանում է ճակ «թաց, խոնաւ» բառիզ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] alucak «է սա խեցեմորթ ինչ ծովային նման սատէֆի, զոր գրոհք Տէրվիշաց առնեն քէշկիուլ»։
ՃԱԿ. ἠ ἴππος equa. որ եւ ՃԱՅԻԿ ասի. Մատակ ձի.
Եզն, խոյ, ճակ ... Ձիոյ իգականքն, մատեան (մանուկ), շամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն ... Մատակ, ճակ, յովտակ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
(լծ. ընդ Ճահիճ, եւ ճախճախուտ. թ. ջըղ ) որպէս Գէճ. խոնաւ. եւ Էգ. cf. ՄԱՐԳՃԱԿ, եւ cf. ՃԱԿԱՃԱՆ։
child's rattle;
castanets.
• «մի տեսակ երախայական խաղալիք, ճռռան կամ բոժոժ» (յիշուած է կոճի հետ) Պտմ. աղէքս. 54 (այլ ձ. ճագա-րան). ուրիշ վկայութիւն չկայ. յունարէն հա-մապատասխան բառն է բնագրի մէջ՝ ϰρό-ταλον «բոժոժ»։ Կեչառեցին սխալմամբ մեկ-նում է «ճակգարանս՝ որ է լից ոսկրեայ» (ճան, վէգ) ըստ Հացունի, Դաստ. էջ 279։
• Հառունի, Դաստ. 287 պրս. čək «հոն, չիւն, բախիւն», որով դնում է «բախա-կան խաղալիկ մը». ուղիղ ձևը համա-րում է ճագարան։
κροτάλη, κρόταλον crepitaculum, tintinnabulum. Խաղալիկ տղայոց՝ ձայնահան որպէս զկոչնակ, կամ ճախարակ, բոժոժ.
Տալով նմա ճակգարանս եւ կոճս, որով մակեդոնացւոց մանկունքն խաղան. (Պտմ. աղեքս.։)
thicket, bushy place, wood.
• «անտառ կամ մացառուտ». մէկ անգամ գործածուած է Սիւն. քեր. 210= Եր-զըն. քեր. հոմանիշների մի շարքի մէջ, «Դրախտ, անտառ, մորի, ճաղագ, արտ, մարգ»։-Բառ. երեմ. էջ 195 մեկնում է «ան-տառ կամ մարգ», ՆՀԲ և ՋԲ «անտառ կամ մացառ ճիւղովք լի», ԱԲ «անտառ»։ Գրուած է նաև ճագաղ, ճեղագ՝ ըստ Բառ. երեմ. էջ 194, 197. սրանցից առաջինը Բառ. երեմ. մեկնում է «եղեգուտ կամ ճաղագ», որով բռ-լորովին նոյնանում է ՓԲ-ի տուած ձևը ճարգաղ «եղեգնուտ, շամբ»։
• = Վրաց. ჭალაკი ճալակի «գետափնեայ մազառուտք. 2. կղզի», ჭალა ճալա «գետ-ափնեայ մացառուտք. 2. եգիպտացորենի յարդ», ჭალატვე ճալատղ'ե «պուրակ, փոքր անտաղ», թուշ. ჭალა ճալա «անտառ», ուտ. ճmլmգ՝ «անտառ», լազ. čala «խոտի համբարանոց», dcale «մարգ, մարգագն-տին»։-Աճ.
• Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] ǰulāx «ձորը լցնող հեղե-ղաջուր», [arabic word] jilvā̄x «ջրով լցուած ձոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 539) Կովկասեան ձևերի հետ նո՞յն են ար. դեօք քրդ. ճալ «ձոր», ճալակ «փոս», որից փոխառեալ է ճալաւ Ալշ. Բլ. «ջուր հաւաքուած լայն տեղ, ուր գոմէշներն են լուանում, մարդիկ լողանում ևն»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. ճալա «գետի եզերքին գըտ-նուած հարթ տեղ» (նոր փոխառութիւն վրա-ցերէնից)։
Դրախտ, անտառ, մորի, ճաղագ, արտ, մարգ. (Երզն. քեր.։)
cf. Կնտակ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «հերաթափ, կունդ» Յայսմ. Վրդ. առակ. 53. որից ճաղատութիւն Մխ. աբլար.։
• = Թուի թէ կազմուած է -ատ (<հատ) մասնիկով *ճաղ «մազ» բառից, որի հետ հմմտ. հիւսիսային կովկասեան լեզուներից՝ լակ. դճարա, կիւր. ռուտ. խին. դճար, ցախ. դճեր, կազիկում. չարա, ագ. տաբ. ճար, արչ. ճարի, բուդ. ջաար, ջէկ. ճաար, որոնք բոլոր նշանակում են «գլխի մազ»։-Աճ.
• ՆՀԲ «որ և ճեղ, լծ. կեղ. թրք. քէլ, լտ. calvus»։ Bottich. ZDMG 1850, 357 ճեղ բառի հետ սանս. khalati։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ǰalhat «ճաղատութիւն» (արմատը ilh տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 729)։
φαλακρός calvus. որ եւ ՃԵՂ. (լծ. կեղ. քէլ. լտ. գա՛լվուս ). Կունդ գլխով. որում պակասին հերք.
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
• (յետնաբար ի հլ. ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճառա-գայթ» Ամովս. ե. 20. Իմ. բ. 25. որիզ ճա-ճանչազարդ Վեցօր. ճաճանչագեղ Մծբ. ճա-ճանչաւոր Կոչ. լուսաճաճանչ Կորիւն. Մծբ. Կոչ. 414. Փարպ. անճաճանչ Իմ. ժէ. 3. ռո-կեճաճանչ Յոբ. լե. 22. Եւագը. ծովաճաճանչ Եփր. խչ. 69. բոցաճաճանչ Բ. մակ. դ. 22. Մծբ. զուարթաճաճանչ կոչ. հրաշաճաճանչ Ճառընտ. ճաճանչել Բրս. ծն. ճաճանչափայլ (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ ծածանումն կամ ճօճանք լուսոյ։ Տէրվ. Նախալ. 77 արմատը դնում է ճան, որից կրկնութեամբ և չ յօդով՝ ճա-ճանչ. իբր հնխ. *ga. gan «ճաճանչել»
φέγγος, ἁτμίς, σέλας , φῶς splendor, micatio, lumen, fulgur, jubar μαρμαρύξ radius διαυγία claritas եւ այլն. (լծ. Ծածանումն կամ ճօճանք լուսոյ) Պայծառութիւն լուսոյ կամ արեգական յորդեալ. շող. շողշողիւն. ցոլք. նշոյլ. առագայթ. արտափայլութիւն. cf. ՊԱՏՇԵԿ.
Կարծեալ կամ կարծեցեալ ճաճանչ լուսաւորացն։ Ճաճանչ լուսաբեր, կամ կիզանօղ։ Ճաճանչ ճառագայթի լուսոյն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար.։ Շ. եդես.։ Նար. ՟Ժ՟Զ։ Լմբ. իմ.։)
Զլուսաւորեալսն ի նոցայիցն ճաճանչից։ Աստուածպետականին ճաճանչի սրբութեանն հաղորդութիւն. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. երկն.։)
camp, encampment.
• «մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։
• + Պհլ. čambar «գլխի կապ» ձևից. (յիշ-ուած է կանացի վզկապի և գինդերի հետ). հմմտ. նաև պրս. [arabic word] čanbar «շրջանակ, վզկապ, գլխակապ, ճակատակապ» (Zen-ker). «փայտեղէն կամ երկաթեայ շրջանակ, որ շրջապատեալ զտակառս՝ պարապնդէ զնոսա. նաև այլ զինչ և իցէ իր շրջանակեալ» (ԳԴ). աֆղան. čambar «շրջանակ, գունտ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [syriac word] sambarā «կիսալուսնաձև զարդ», թրք. čember «շրջանակ», քրդ. čenber «շըր-ջանակ»։-Հիւբշ. 186։
• (գրուած նաև ճանբար, ջամ-բար. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «բանակ, բանակատեղի» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եփես. 930. Սեբ. Խոր. որից ճամբարապատ «բանակով պատած» ԱԲ։
• = Պհլ. čambar «շրջանակ» ձևից (տե՛ս նախորդ ճամբար բառի տակ), որ ունեցած պիտի լինի նաև «բանակ» նշանակութիւնը. առհասարակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. հմմտ. գունդ, պար, տճկ. թօփ ևն. ներկաւ դէպքում հմմտ. յատկապէս՝ գումարտակ «բանակ. 2. մանեակ»։-Հիւբշ. էջ 186։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, 1852, 123 «գուցէ հայոց բանակն ալ բոլորա-ևաձև դրուելուն» պատճառաւ։ Lag. Arm. Stud. § 1368 պրս. čanbar «շըր-ջանակ» բառից։ Հիւնք. շամփուր-ից։
Ճամբարն երուանդայ էր բացագոյն ի քաղաքէ նորին. (Խոր. ՟Բ. 46։)
decoration, ornament;
embroidery.
• , ի-ա հլ. «զգեստի վրայ գեղե-ցիկ բանուածք, պատի վրայ նկարուած զար-դեր» Եփր. օրին. էջ 271. Ոսկ. մ. բ. 24. Փի-լիպ. ժ. որից ճամկաւոր Ես. գ. 23. Ոսկ. եփես. 814 և եբր. ճամկաւորել Վրդն. երգ. ռոկեճամուկ Ես. գ. 23. Յհ. կթ. բազմաճա-մուկ Ոսկ. փիլիպ. խայտաճամուկ (արդի գրականի մէջ) «գոյնզգոյն զարդերով, խա-տուտիկ»։
• ՆՀԲ պրս. լāma «զգեստ», jāmag «կերպաս», թրք. janfes «սնդուս»։ Bug-ge, Btrg. I7 իրանեան եիդգահ բար-բառով čāmāh «զարդ» ձևի հետ (կարե-ւոր է ստուգել)։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 21 և ՀԱ 1914, 56 պհլ. čāmak, պրս. jāma «զգեստ» բառերի հետ։
Արասջի՛ք ձեզ արկանելիս զքղանցաւորս, եւ ճամուկս դարձիւք. (Եփր. ել.։)
Ո՞վ ոք ասիցէ, թէ ըստ որոց ի ճամուկսն է նկարագրեալ, սոյնպէս պիտոյ է իմանալ յաղագս աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ճամուկքն՝ որ գործիցին, կամ գազանակերպ ինչ պատկերք։ Ոսկի խառնեալ ընդ նկարս որմոյն, եւ ազգի ազգի գեղքն ընդ միմեանս ի ճամուկսն մտեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24. եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
jay.
• , ի հլ. «ուրուր» Օր. ժդ. 15. «մի տե-սակ ագռաւ» Վեցօր. 163. Եզն. «մի տեսակ արագիլ» Վեցօր. 167. Վրդն. ծն. «մի տեսակ ծովային թռչուն. տճկ. մարթի» ՆՀԲ (արդի առև մտեան ոռականում գործածւում է մի-այն այս վերջին նշանակութեամբ). որից հայեակ կամ ճայեկ «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ. Միխ. աս. Վրդն. առկ. 35։
• = Նման են հնչում տարբեր լեզուների մէջ զանազան հոմանիշ բառեր. ինչ. ատրպտ. թրք. [arabic word] čay «корщуиъ, ցին» (Будa-говь 1, 466), վրաց. ჭარი ճարի, ჭარო նարո «суxолаплъ, pыболовъ, чaикa» (Չու-բինով 1703), ռուս. чaйкa, ուկր. čajka, չեխ. čejka, լեհ. czajka ևն, որոնց յարաբև-րութիւնը անյայտ է։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. ջայէք «մի տեսակ թռչնորս թռչուն է». վերի արմատից է նաև ճաքռաւ Զթ. «մի տեսակ թռչուն» (իբր ճայ-ագռաւ). նո՞յն է նաև. Մշ. ճարեգ «թռչուն սարեակի ցեղից»։
Ազգ ազգ հաւուց թռչնոց կարկաչողաց ճա՛, ճա՛կ։ Նախ ի սուրբ գիրս որպէս ռմկ. չայլագ. λάρος larus, gavia (լծ. ընդ ճայ). Ուրուր կամ որոր, ցին. (եբր. զաֆախ ).
Զբու, եւ զճայ, եւ զարագիլ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 15։ որ ի Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 16. ասի՝ Որոր։)
Երկրորդ՝ որպէս ռմկ. Ճայեկ. ճայ. cf. ՃԱՅԵԱԿ. κολοιός graculus. Ազգ ագռաւու.
Երրորդ՝ Ազգ արագիլի, որ առանձին խնամ տանի ծնողին. πελαργός ciconia
Ճառք ճայից, (որ միաբան կռուին ընդդէմ խորդոց, են հիւրասէր, եւ այլն) ... ճառք ճայից ծերացելոց հինօրէից հոգաբարձութիւնն ... Մարդք բարեգործք՝ կոչին ճայից պէս պատուագիրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Նախահոգակք եւ ծնողասէրք որպէս զճայ եւ զարագիլ։ Խորդք եւ ճայք պատերազմին մարդկապէս. (Վրդն. ծն.։)
Չորրորդ՝ որպէս ռմկ. մարթը. որ է թռչուն ծովաշրջիկ ձկնակեր ի չափ ագռաւուց՝ սպիտակ եւ գորշախայտ. ἑρεδιός (որ ի մեզ թարգմանեալ է Արագիլ) ardea. իտ. airone, aghirone, garza.
way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.
• . ի-ա հլ. «ճամբայ». փխբ. «եղանակ, կերպ, միջոց ևն» ՍԳր. Եփր. ել. (գրւած է ճանապարհ Փիլ. այլաբ. 115, մի-ջին հյ. ճանպահ Անսիզք 25). որից զճանա-պարհայն ՍԳր. ճանապարհորդ Ծն. լե. 25. Առակ զ. 11. ճանապարհորդել Իմ. ժռ. 1 Ղկ. ժ. 33. ճանապարհագնաց Մծբ. ճանա-պարհակիցք Ոսկ. մ. գ. 16. Ագաթ. ճանա-պարհացոյց Կոչ. անճանապարհ «դժուարա-գնաց, դժուար» Եղիշ. Փիլ. (գործածւում է իբր ածական՝ ճանապարհ և տեղի բառերի հետ. հմմտ. պրս. bē̄rāh նոյն նշ. ինչ. ha. ma suy-i ān rāh-i bērāh šudand, ամենե-քին գնացին ի ճանապարհն այն անճանա-պարհ. Շահն. Զոհր. 457). դիւրաճանապարի Եփր. փես. 402. երկնաճանապարհորդ Փարպ. զուգաճանապարհութիւն Ճառընտ. կանխաճանապարհորդեալ «կանխաճառեալ» (յն. ոճով) Աթ. ը. շուրչհանապարհ Ածաբ. Առ. որս. նոր լեզուի ձևերից են՝ ճամբորդ, ճամբորդութիւն, ճամբորդական ևն։
• Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsb. 2, 187. Schroder, Thesaur. 46 արառ. ❇։ ǰanba ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ պրս-ճէյբուր, արաբ. զէնպուր։ Lag. Gesam. Abhd. 32 պրս. čanbar «շրջանակ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] čaypar «լայն ճա-նապարհ, պողոտայ» (սրա մեկնութիւ-նը չունի Horn)։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898. 484 օտար է. համարում։ Ս. Վ. Պարոնեան, Բանաս. 1900, 172 ցնդ. ճինէվար «կամուրջ հանդերձեալ կե-նաց», պրս. ճէյփուր։ Patrubány ՀԱ 19Ո8, 153 պրս. jān «հոգի»+ զնդ. pāϑra «պահել, պաշտպանութիւն», իբր թէ «մարդկանցից պահուած տեղ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 261 պհլ. čin-var (որ կարդում է č̌anavar), պրս. [arabic word] ǰīnavar «հանդերձեալ կենաց մազէ կամուրջո»։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. ճանա՛պար, Վրբ. ճնա'-պար, ճնա՛պա, Ագլ. ճնա՛փար, ճնա՛պա, ճնա՛փա, Գոր. ճնհա՛պա, Ոզմ. ճmնբmխ, Մրղ. Սլմ. ճամբախ, Մկ. ճամբmխ, Վն. ճmմբmխ (սեռ. ճամխի), Բլ. ճանպա, Ալշ. ճամտա, Մշ. Սեբ. ճամբ'ա, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. ճամփա,. Ակն. Ռ. ջանփա. Խրբ. ջամբ'ա, Ասլ. Ննխ. Պլ. Սչ. ջամփա, Տիգ. ջmմփm, Հմշ. ջօմփա, Զթ. ջամփօնք, ջամ-փոնք, Հճ. ջամփօք, Սվեդ. ջամբ'օգ, ջամ-բ'ուգ։ Նոր բառեր են ճամբաբաժան, ճամ-բակորոյս, ճամբակտրէք, ճամբահան, ճամ-բամիջի, ճամբել, ճամբուկ, ճամբելուկ, ճամբկոտոր։ -Ճանապարհորդ դարձել է համբորդ։
Անհնարին է՝ որք յառաջնումն լծակռուին, կարել ճանապարհաւ եւ կարգաւ յառաջ երթալ ի կատարածն. (Բրս. սղ.։)
ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԱՌՆԵԼ. Երբեմն է Ճանապարհորդել. եւ երբեմն Ճանապարհ հորդել, ճամբա ընկնել. եւ ճամբա բանալ.
ὀδός (լծ. հետք. ոտն) via, iter πορεία, πόρευσις , ὀδοιπορεία profectio, itio δίοδος via per quam transitur διάβημα transitus, gressus διατριβή commoratio, conversatio . ռմկ. ճամբայ. պ. ճէյբուր, ար. զէնպուր. որպէս եւ թ. էօլ. Ուղի արահետ. ռահ. շաւիղ. միջոց եւ տեղի անցից եւ գնացից. եւ Գնացք. ընթացք. անցք. նմանութեամբ՝ Կեանք. քաղաքավարութիւն, կարգ. օրէնք. օրինակ. եղանակ. եւ այլն.
Ճանապարհ երից աւուրց։ Տալ նոցա պաշար ի ճանապարհ։ Երիթիջիք զճանապարհ ձեր։ Յաջողեսցէ զճանապարհս քո։ Պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Ստիպէր ճեպել ի ճանապարհ։ Հորդեցէ՛ք զշաւիղս, գործեցէ՛ք ճանապարհ ժողովրդեան իմոյ։ Ճանապարհ նորա առ մեօք է (այսինքն անցանէ ընդ այս).եւ այլն։
Ի ճանապարհի մեղաւորաց նա ոչ եկաց։ Ճանաչէ տէր զճանապարհս արդարոց. ճանապարհք ամպարշտաց կորիցեն։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո։ Ես եմ ճանապարհ, եւ կեանք. եւ այլն։
Ճանապարհ արարէ՛ք այնմիկ, որ նստի ընդ արեւմուտս. (Սղ. ՟Կ՟Է. 4։)
calamba, agallochum.
• «մի տեսակ խնկաբեր բոյս է յն. ἀοπάλαϑος, որ է genista acanthoclada L» մէկ անգամ գործածուած է Սիր. իդ. 20. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պհլ. čambak բառից, որի հետ նոյն է պազենդ. čamba. ծագում են սանս. čam-paka-. [other alphabet] «michelia champaka L» (կծու հոտով՝ դեղին ծաղիկներով մի ծառ է. Böhtlingk 2, 950) բառից, որից նաև մա-լայ. čampāka, ֆրանս. champac, sampac բոյսը բառի հետ բնիկ հնդկական է և մշակ-ւում է Արևելեան Հնդկաստանի պարտէզնե-րում՝ իր կծու և հոտաւէտ ծաղիկների հա-մար։ Հնդկաստանից անցել է բառը մալա-յերէնի և ամբողջ Հնդկական Արշիպեղագո-սում տարածուել է։-Հիւբշ. էջ 182։
• Lag. Arm. Stud. § 1371 դրաւ սանս։ ձևի հետ, որին կցում է նաև պրս. zan-ba և արաբ. zanbaq «սպիտակ յաս-միկ»։ Հիւբշ. չի ընդունում վերջինները և հայր դնում է պահլաւից։
Իբրեւ զկինամոն, եւ որպէս զճանբակ խնկոց ետու հոտ. (Սիր. ՟Ի՟Դ. 20. (նոր թարգ. զմուռս ընտիրս)։)
cf. Ճանգ.
• , ի-ա հլ. «կեռ, սուր և ժանևռո ռործի, կամ նաև թռչունի և գա-զանի մագիլ, ճիրան» Յայսմ. Խոր. աշխ Վանակ. հց. Լաստ. որից ճանկխոտ «ռետ-նի փիճի բոյսը» Բժշ. ճանկճանկոտ «շատ ճանկերով» Վանակ. հց.։
• -Պրս. [arabic word] čang «թռչունի մագիլ, մարդու ճանկ, կեռ, կորացեալ, թեքեալ». որից փոխառեալ են նաև արևել. թրք. [arabic word] čanqa «ճանկ, մագիլ», [arabic word] čangak «մես կախելու կեռ», քրդ. čeng, čang «ձեռք, բազուկ», գնչ. čanka «կեռ գաւազան». վրաց. ჭანგი ճանգի «գազանի կամ թռչունի թաթը, մագիլ», գաչանգեբա «խորել, միջից մի մասը գողանալ. ճանկել» լազ. ճանգի «մագիլ թռչնոյ», ուտ. ճmնգ' «ճանկ, մա-գիլ»։-Հիւբշ. 187։
• čang3 «ափ, բուռ», [arabic word] ciang «նի-զակ» (առաջինը կարդա՛ ճանգ, երկ-րորդը չիանգ)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճանկ (յգ. ճանկվընէր), Ալշ. Գոր. Երև. Մշ. Ջղ. Սլմ. ճանգ, Տփ. ճանգ կամ չանգ, Մկ. Վն. ճանգ՝, Ոզմ. ճանկ՝, Ղրբ. ճmնգ՝, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջանգ, Ասլ. ջանգ, ջայ, Հճ. Հմշ. ջօնգ, Զթ. ջօնգ, ջոնգ.-կայ նաև ճանգոալ Շմ. «ծաղ-րել»։ Նոր բառեր են ճանկել, ճանկիկ, ճան-կուռել, ճանկռել, ճանկռտել (Սչ. ջանքռթել) հանկճանկել, ճանկռոտել, ճանկռթորել, ճան-կառտ, ճանկռթան, ճանկռտուք.-Կովկասի մէջ այս ձևերը արտասանւում են չ ձայնով՝ նոր պարսկերէնի ազդեցութեամբ. ինչ. Շմ. չանգռիլ «ճանկռել» ևն։-Սչ. ունի միայն ջանքըռթել բայը։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայերը, թուր-քերն ու յոյները ունին jeng «ճանկ, ձեռք» ձևը, որ, ինչպէս նախաձայնը ցոյց է տալիս, հայերէնից է փոխառեալ։
ՃԱՆԿ կամ ՃԱՆԳ. ὅγκινον, ἅγκυστρον, ὅνυξ uncus, harpago, ungues. Նոյն եւ ռմկ. չէնգ, գանճա, չէնկեալէ. Կեռ. սո՛ւր կամ ժանեւոր գործի. եւ Մագիլք եւ ճիրանք թռչնոց եւ գազանաց. եւոր ինչ նման է սոցին.
Քերել երկաթի ճանկօք. (որ եւ ՔԵՐՈՑ, եւ ԹԱԹ ասի. ՃՃ.։)
Ապտակեցին զծնօտսն պղնձի թաթովք, եւ ճանգօք արուծոյ պատառեցին զորովայնն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Գ.։)
Միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողին ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
Ճանկերն որպէս գայլոյ. (Վանակ. հց.։)
cf. Ճանդի.
• «մի տեսակ հոտաւէտ փայտ է Խոր. աշխ. նոյն են նաև ճանդալ, չանդան Բժշ. վերջինները յիշում է միայն ՀԲուս. § 1846. բոյսի գիտական անունն է sanda-lum, sandalinum lignum»։
• = Պրս. [arabic word] čandān կամ [arabic word] čandan. որ և [arabic word] čandal, նոյն նշ. փոխառեալ է սանս. [other alphabet] čandana հոմանիշից, որ պատկանում է čand-«պսպղալ, փայլիլ» ար-մատին (տե՛ս հլ. խանդ)։ Սրանցից են նաև արաբ. [arabic word] sandal, ասոր. [syriac word] candal, լտ. sandalum, santalum, յն. οάνταλον (Boisacq 405), գերմ. Sandel, ֆրանս. sandal, santal ևն։-Հիւբշ. 187։
ՃԱՆԴԱՆ կամ ՃԱՆԴԻ. Բոյս հոտաւէտ, որպէս պ. շիէնտէս, շէհտէն, սանտալ աղաճը. լտ. sandalinum lignum. եւ կամ է ազգ սնգուրի. որպէս յն. σάνδυξ sandyx, cerussa rufa et usta.
Պղպեղ, քափուր, ճանբար. (Խոր. աշխարհ. ձ։)
Ո՛ խաբու եւ ճանդի, ո՛րքան բարի էք որովայնի. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Է։)
sandal-wood.
• «մի տեսակ բոյս». մէկ անգամ յի-մի ուտելիք. «Ո՜ խռբու և ճանդի, ո՛րքան բարի եք որովայնի» (ասում է արջը)։
• ՆՀԲ կցում է ճանդան փայտի հետ, բայց կասկածում է որ լինի «ազգ սըն-գուրի, որպէս յն. σάνδος լտ. sandyx»։ ՀԲուս. § 1849 կցում է գւռ. ճանդուկ «վայրի ստեպղին» և նրան էլ նոյն նը-շանակութիւնն է տալիս։ (Ազգ. Հանդ. է. 300 ունի ճանդուկ Լ. «bromus seca-linus բոյսը»)։
ՃԱՆԴԱՆ կամ ՃԱՆԴԻ. Բոյս հոտաւէտ, որպէս պ. շիէնտէս, շէհտէն, սանտալ աղաճը. լտ. sandalinum lignum. եւ կամ է ազգ սնգուրի. որպէս յն. σάνδυξ sandyx, cerussa rufa et usta.
Պղպեղ, քափուր, ճանբար. (Խոր. աշխարհ. ձ։)
Ո՛ խաբու եւ ճանդի, ո՛րքան բարի էք որովայնի. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Է։)
cf. Հօփալ.
• ՆՀԲ փալ համարում է «նոյն ընդ լտ. palumba «վայրի աղաւնի»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին յն. πελεια «վայրի աղաւնի», լեթթ. paipala. լիթ. pütpela, հպրուս. penpalo, ռուս. nepe-neлъ, չեխ. pfepel, լեհ. przepiora ևն «լոր, լորամարգի» (Trautmann 204)։
ՀԱՒՓԱԼ φάττος, φάττα, φάσσα palumba, -bus, -bes եւ livia. գրի եւ ՀԱՒԲԱԼ, ՀՈԲԱԼ, ՀՈՎՓԱԼ, ՀՕՓԱԼ։ իբրու նոյն ընդ լտ. փալումպա. Վայրի աղաւնի, եւ որ ինչ նման է նմա.
Զհաւփալն եւ զաղաւնին նմանս միմեանց ասեմք գոլ։ Հովփալն զանազան որակութիւնս ունի. (Սահմ. ՟Ժ։)
Լորք եւ հաւփալք. (Վրդն. ծն.։)
Ոչ հաւանեցոյց զնոսա հոբալն ի հաւս, եւ ոչ առնէտն ի չորքոտանիս. (Ոսկ. եզեկ. կամ Եպիփ. յար.։)
spelling;
syllable.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «վանկ, գրի հնչիւնը» Ոսկ. ես. Երզն. և Նչ. քեր. որից են հեգել «վանկ կապել» Մամբր. Մանդ. երեքհեգեան «եռավանկ» Երզն. քեր. միա-հեգութիւն Մագ. քեր. կիսահեգ Նչ. քեր. հե-գարան (նոր բառ).-յետնաբար գրուած ու-նինք հեք Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 182-184.
• = Ասոր. [hebrew word] m həγā «կարդայ». ն. ա-սոր. hāget'ä «հեգել», արաբ. [syriac word] haǰa «վանկ, հեգել», որից փոխառեալ է քրդ. [arabic word] hiǰe «վանկ». տե՛ս նաև հեգենայ։-Հիւբշ. 309։
Ի հեգէ գրոյն։ Զօրութիւն հեգոյն։ Յո՛ր եւ իցէ ձայնաւորս եւ ի հեգս։ Հեգ կիսակատար, որ ասի վանգ եւ փաղառութիւն. եւ յայսպիսի հեգիցս ընդ միմեանս զուգեալ՝ ասի բառ։ Անունն կամ բայն կամ այլքն բազում հեգիւք բաղկանան։ (Երկու հեգով. եւ այլն. Երզն. քեր.։)
Որպէս հեգքն ի դպրութիւն, որ զսիղոբայս ուսանիցին. (Արշ.։)
cf. Հեգեմոնիդէս.
• (սեռ. -ի), որ և հոգեմոն, հե-գեմոնիդէս «առաջնորդ, կուսակալ, դատա-ւոր». վերջինը ունի Բ. մակ. ժգ. 24՝ իբր յա-տուկ անուն. միւսները՝ Եփր. գծ. (ստէպ), Ճառընտ. Յայսմ. դեկ. 13. առանձին տե՛ս նաև եգումենոս։
• = Յն. ήγεμών, ήγεμονίδης «առաջնորդ, կուսակալ, կառավարիչ» (ήγέομαι «առաջ-նորդել» բայից). կրկին ձևերից առաջինը տուել է հեգեմոն, երկրորդը (որ գործածուած ճիշտ Բ. մակ. ժգ. 24) տառադարձուած է հեգեմոնիդէս. իսկ հոգեմոն թուի շփոթ գըր. ւութիւն՝ հոգի բառից։ Յունարէնից փոխառ-եալ են նաև ասոր. [syriac word] hegəmōna կամ ❇ higəmōna, մանիք. պհլ. [hebrew word] higmon (տե՛ս Salemann, Ma nichaische Stud. ЗАН 8, 83) և ն. յն. ἀϰούυενος «աբբայ, վանաց առաջնորդ», ήγουμὲνη «աբբայուհի» ձևից՝ հսլ. igume. nū, ռուս. игуменъ, ուկր. ihumen ևն (Ber-neker 422)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։-Վար-դանեան ՀԱ 1922, 407 դնում է ասորե-րէնի միջոցով։
ՀԵԳԵՄՈՆ կամ ՀԵԳԵՄՈՆԻԴԷՍ. որ եւ ՀՈԳԵՄՈՆ. Բառ յն. իղէմօն, սեռ. իղէմօնի՛տիս. ἠγεμών սեռ. ἠγεμονίδης dux, princeps, rector, praeses. Առաջնորդ. վերակացու.