subjection, dependence;
vassalage;
submission, obedience, deference, subordination;
devotedness, devotion;
care, attention;
— օրինաց, veneration, respect for the laws.
Որպէս Հնազանդութիւն. հլութիւն. պատրաստականութիւն ի ծառայութիւն.
Հնազանդութիւն, եւ ի հնազանդութենէ հպատակութիւն։ Ի հպատակութեան կացուցանեն զանձինս. (Յճխ. ՟Ժ. եւ ՟Ը։)
Սատանայ թողեալ զաստուծոյ հպատակութիւն՝ սկսաւ անսաստել. (Եզնիկ.։)
Արբանեկութիւն հպատակութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ունկնդրութիւն եւ հպատակութիւն որպէս հրեշտակի աստուծոյ զաստուծոյսն խօսողի. (Խոսր.։)
Պատկառանաց եւ հպատակութեան. (Շ. բարձր.։)
Վասն պարկեշտութեան եւ հպատակութեան տեառն առանց զբաղանաց. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 35։)
Պարտ է ունել հպատակութիւն մարմնոյ եւ հոգւոյ ի քահանայագործելն։ Առանց սպասաւորութեան սարկաւագի, առանց հպատակութեան դպրի։ Հպատակութիւն է օժանդակ լինել՝ պարապելոցն ի գործն աստուծոյ՝ մարմնական պիտոյիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
dependently, with subjection or submission.
Ըստ օրինակի հպատակ կալոյ. միամիտ ծառայութեամբ. հանապազորդելով ի սպասու.
Ի ստեղծողէն քո եւ համայնից հպատակօրէն ձեւով պաշտեցար. (Նար. կուս.։)
proud, arrogant, haughty, lofty, lordly, overbearing, imperious, supercilious, vain.
ὐπερήφανος, ὐβριστής, ἁλαζών superbus, arrogans, jactabundus. (լծ. հյ. Պարծօղ. յն. էբէ՛րթիս կամ իբէ՛րդադօս. ամբարձեալ, եւ վերագոյն. ուստի լտ. սուբէրպուս ). Ամբարտաւան. բարձրամիտ. բարձրայօն. փքացեալ. փառասէր. արմարհոտ. սոնք եւ սէք.
Զամենայն հպարտս խոնարհեցո՛։ Ի վերայ ամենայն հպարտից եւ ամբարտաւանից։ Ես ի վերայ քո՝ ի վերայ հպարտիդ։ Խիստն եւ յանդուգն եւ հպարտն ժանդ կոչին։ Մարդիկ անձնասէրք, հպարտք, ամբարտաւանք։ Ա՛յ սէգ, հպարտ եւ ամբարտաւան.եւ այլն։
Վիճակաւորք հպարտք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յառաջին բարձին հպարտից. (Նար. ՟Ծ։)
Սկսաւ բեկանիլ ի հպարտ եւ յամբարտաւան խստութենէ անտի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 11։)
Շիջանին հպարտ կամքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
boaster, braggart, vaunter.
Զի հպարտաբան իմն էր, եւ թշնամանօղ. (Գէ. ես.։)
cf. Հպարտագոյնս.
Հպարտութեամբ. մեծաբանութեամբ. փառասիրութեամբ. արմարհանօք.
Ասացեալ էր երբեմն հպարտաբար պարծելով. (Փարպ.։)
Պա՛րտ էր ոչ ի յանձին ձգել զգովութիւնն հպարտաբար. (Կիւրղ. ղկ.։)
proudly, haughtily, vaingloriously.
Հպարտագոյնս արհամարհանօք ընդ յուդա հայէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ։ 14։)
Յոյժ բարձրագոյնս իմն եւ հպարտագոյնս բարբառեցաւ պիղատոս. (Նանայ.։)
vain-glorious, boastful.
Սեպհական հպարտից կամ հպարտութեան.
Հպարտական եւ իշխանական կենցաղ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
to be proud, to swell with pride, to be puffed up;
— ընդ տոհմ իւր, to boast of one's descent or birth.
ἑπαίρομαι, ὐπεριφανέω, ἑξυβρίζω , ἁλαλαζονεύομαι, μετεωρίζομαι, ὐψηλοφρονέω, γαυριάω , φυσίομαι superbio, effero me, extollor, jacto me, glorior, inflor եւ այլն. Կամիլ վերագոյն երեւիլ քան զայլս. փքանալ. ամբարտաւանիլ. բարձրամտիլ. պարծիլ. պանծանալ. ամբարհաւաճիլ. մեծաբանել. յանձնապաստան լինել. ... խօրօզ չանմաք (լծ. գոռոզանալ)
Յիմաստութիւն քո մի՛ հպարտանար։ Որ հպարտացեալ էին արծաթով։ Հպարտացաւ ի վերայ ժողովրդեան քո։ Հպարտացաւ յոյժ հպարտութիւն նորա։ Մի՛ հպարտանար առաջի թագաւորի։ Զի՞ հպարտանաս յուսով քոյով սնոտեաւ ի վերայ ծառայից նորա։ Գուցէ հպարտանայցես ի սրտի քում։ Զի մի՛ այր քան զընկեր հպարտանայցէք ի վերայ ընկերին.եւ այլն։
Հպարտացայ հողս անարգութեան, ի վեր ամբարձայ մոխիրս մերժելի. (Նար. ՟Ի։)
Ընդ որ առաւել հպարտացեալ, եւ այլն. (Խոր. ՟Բ. 51։)
Յետ կոչմանն, եւ այնչափ մեծին մեծարանացն՝ ի կոչնատէր անդր հպարտացաւ. այսինքն յանդգնեցաւ. (Ոսկ. յհ. 9։)
Միայն ի սոսկ ընթեռնուլն հպարտացեալ էք. այսինքն պանծացեալ. (անդ. 40։)
to make proud, to puff up, to inflate, to render haughty.
ἑξαίρω extollo, effero. Տալ հպարտանալ. փքացուցանել. հպարտս առադրել. ամբառնալ զսիրտն. տե՛ս (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ժ՟Թ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 19։ ՟Ա. Կոր. ՟Ը. 1։)
Ոչ հպարտացոյց զնա սպայ զօրաց բազմաց. (Կոչ. ՟Բ։)
Զսա հպարտացուցանէ, թէ նմա՛ է պարտ քեզ խոնարհել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
pride, arrogance, haughtiness, vain-glory, superciliousness;
cf. Իջանեմ.
ἕπαρσις, ὐπερηφανία, ὐπερηφάνεια , ὔβρις, ἁλαζωνία, φισιώσις, ὅγκος elatio, suberbia, arrogantia, jactantia, tumor, fastus. որ եւ ՀՊԱՐՏԱՆՔ. (լծ. յն. է՛բարսիս եւն). Հպարտն գոլ. հպարտանալն. ամբարտաւանութիւն, բարձրամտութիւն. պարծենալութիւն. փքացումն. խրոխտումն. յանձնապաստանութիւն. յանդգնութիւն. ամբարհաւաճութիւն. անկարգ սէր գերազանցութեան. փառասիրութիւն. ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց.
Բարձից ի նոցանէ զհպարտութիւն պարծանաց նոցա։ Արս արդարակորովս, որ ատիցեն զհպարտութիւն։ Խորտակեցից զհպարտութիւն ամբարտաւանութեանց ձերոց։ Կոխան լիցի պսակն հպարտութեան։ Հպարտութիւնք, ամբարտաւանութիւնք, խռովութիւնք։ Զհպարտութիւն զամենայն ի բա՛ց ընկեսցուք.եւ այլն։
Որ զհպարտութեան թեւս հարթել մեզ վարդապետեաց. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Աղբիւր ամենայն չարութեան հպարտութիւն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
cf. Հուպ.
ἑγγύτατος proximus πάρων praesens. Որ հուպ կայ. մօտաւոր. մերձաւոր. առաջիկայ. ներկայ. եւ Նման.
Պարտ է մեզ յիշել վասն սրբոցն (կանանց), մանաւանդ առաւել վասն հպաւորացս. (Ոսկ. յհ. մկ.։)
Փրկութեան կենաց հպաւոր։ Անմատչելեաց հպաւոր։ Երկնայնոց կրօնից հպաւոր. (Նար.։)
Առ ինքն հպաւոր։ Ուտելն եւ ըմպելն ի մարմնոյս հանգիստն եւ ի հեշտութիւնն հպաւոր է (կամ հպաւորէ)։ Հպաւոր մերձաւորութեամբ. (Լմբ.։)
to approach, to go or come near to.
Հպաւորիմ դաշն հաստատել. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Սերովբէք ոչ հպաւորին՝ շուրջ թռուցեալք. (Ճ. ՟Գ.։)
Մաքրութեամբ մտաց հպաւորեալ յամենավայելուչ մաքրութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
proximity, vicinity, neighbourhood;
touch;
intimacy;
habit.
Հպաւորն գոլ, եւ հպաւորիլն. հպումն, մերձաւորութիւն յո՛ր եւ է կարգի. եւ Շօշափումն. կցումն. մօտիկ՝ կիպ ըլլալը, դպչիլը.
Շարժումն վասն աստուծոյ հպաւորութեան լինէր. (Լծ. կոչ.։)
Յառաջադիմութեան հոգւոյ ի հպաւորութիւն աստուծոյ։ Հոգեւորապէս հպաւորութեամբ։ Լմբ. (սղ.։)
Զկակուղն եւ զխոշոր (լինի իմանալ) ի ձեռն հպաւորութեան։ Ձեռին ձգմամբ կամ առ ձեռն հպաւորութիւն։ Հպաւորութիւն հանդերձի. (Փիլ. այլաբ.։ Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Ը։ Երզն. մտթ.։)
Իսկ (Բրս. հց. ՟Բ.)
Ծննդոցն՝ բնութեամբ գութ ի ծնողացն բնաւորեցաւ, եւ յայտ առնէ զայս եւ անբանիցն հպաւորութիւն, կամ մարդկան առ յառաջին հասակէն առ մարսն կամքն. իմա՛ սովորական ունակութիւն, կամ ունելութիւն առ մարսն։
cf. Հպեցուցանեմ.
Զանարատ ամբծութիւնս յինքն հպեաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Զամենայն իսկ չափով թուականութեան հպէր. (Սոկր.։)
to approach.
Յանմարմնոցն հպեցուցանել պարս. (Խոր. հռիփս.։)
Թէ բանտապետին հրամայէր չհպեցուցանել զոք ի դուռն բանտին. (Պիտառ.։)
Յաստուած հպեցուցանեն մարդ, եւ ծառայ թուակից առնեն տեառն. (Աթ. ՟Բ։)
Զորս մարմնոյ ի՛ւր են, ի վերայ մարմնոյ էութեան հպեցուցանեն ոմանք։ Ստել քեզ հոգւոյն սրբոյ ... ապա հպեցուցանէ առ այսոսիկ զոչն ստեցեր մարդկան, այլ՝ աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Երկաթ ոչ հրամայեաց ի շինուած տաճարին հպեցուցանել. (Երզն. մտթ.։)
Ի սէրն յիսուսի զմեզ իմաստասիրութիւն հպեցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
to approach;
to touch, to handle.
παραγίνομαι, πάρειμι advenio, adsum ἄπτω, ἄπτομαι tango, attingo. Հուպ լինել. հպաւորիլ. մատչել. մերձենալ. շօշափել. յարիլ. կցիլ. զուգաւորիլ. մօտենալ, մօտիկնալ, դպչիլ.
Ի հպել տապանակին ի քաղաքն։ Եթէ հպեցայ ձեռօք իմովք ի կաշառս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 16։ Յոբ. ՟Լ՟Ա. 7։)
Մի՛ հպեսցի ի նոսա երկաթ. (Օր. ՟Ի՟Է. 5։)
Մի՛ հպեսցի ի այրն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հպիլ առ աստուած, կամ ի հոգեւոր շնորհս, իմացմամբ յերկնաւորն, ի պատկառելիսն, ի նմանութիւն, ի մահ մարմնով. (Խոր.։ Սոկր.։ Լմբ. իմ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Նիւս. կազմ.։ Պրպմ. ձ։)
Խաղաղութիւն առնելով ընդ յոյնս՝ ոչ ի բաժինն նոցա հպի. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Հպեցայց (սաստիկ եւ խրատուց). (Պրպմ. ՟Ի՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
cf. Հպաւորութիւն.
cf. Հպաւորութիւն.
Հպութեամբ եւ առաջնապէս։ Երեւեցուցանելով զորդի առ հպութիւն հօր. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Բ։ Կիւրղ. գանձ.։)
Ի հպումն հողոյ։ Անորիշ հպմամբ մերձաւոր. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Անկեալ նախահայրն՝ մահաբեր ծառոյն հպմամբ, կանգնէր կենարար փայտին մերձենալ ի սմա. (Շ. տաղ.։)
Հպումն յաստուած։ Հաղորդեալ ի ձեռն իմացականին հպման. (Լմբ. սղ.։)
exaggeration or affectation in dress or ornament, ridiculous medley, dandyism, finery, spruceness, puerile ornament, bibs and tuckers;
affectation, affected ways, mincing air, simpering.
Մանկտւոյ հպտանք։ Անչափ հպտանս։ Վասն կնոջն հպտանաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Ուր պչրանք եւ հպտանք եւ արբեցութիւնք, անդ եւ ոչինչ հաստատութիւն. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
to deck, to trim or bedizen oneself out, to spruce up, dress or adorn oneself in a studied or affected manner.
Ոսկւով հպտիցի (կինն)։ Զկերպարանս փոփոխել, եւ հպտել, եւ ամենեցուն նմանել։ Այնպիսի կամ զմանկտւոյ հպտանս հպտել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Զի՞նչ իցէ խայտալն. յորժամ հպտիցին, յորժամ պչրիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
rhetor, rhetorician, orator.
• . ի-ա հլ. «ճարտասան, ճարտա-ոախօս» Եւս. քր. Փարպ. Խոր. որից հռետո-րաբան Կորիւն. հռետորութիւն Եւս. պտմ. հռետորական Փարպ. գրուած է նաև ռետոր Ժմ. յն. հեռետոր Պղատ. սոկր. 37, 38. յետին ձև է հռետուորիլ «ճարտասան դառնալ» Հին քեր. հմմտ. նաև հռիտորայ։
• = Յն. ῥήτωρ «ճարտասան» բառից, որ գալիս է ῥη-«խօսիլ» արմատից. սրա-նից փոխառեալ են նաև լտ. անգլ. rhetor, ֆրանս. rhéteur, ասոր. [other alphabet] ︎ rnītō. rā հոմանիշները։-Հիւբշ. 362։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ. վերջինը միացնում է նաև լտ. orator-
Ճարտասան հեթանոս ... տգիտութիւն խոստովանեաց հռետորն. (Խոր. ՟Գ. 57։ Փարպ.։)
Հեթանոսաց հռետորաց։ Հռետոր մեծ. (Նար. խչ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Դեմոսթենէս հռետոր ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Ուր հոյլք ամէն հըռետորի՝ ժողովարան ճարտասանի. (Շ. վիպ.։)
eloquent;
rhetorician.
Որոյ բանքն են որպէս հռետորի. ճարտարախօս.
Առեալ պարզախօսս՝ հռետորաբանս կրթեալս. (Կորիւն.։)
rhetorically, eloquently.
ῤητορικῶς oratorie, rhetorice. Իբրեւ հռետոր եւ փաստաբան. ճարտասանօրէն.
Պղատոնական, եւ հռետորաբար։ Հռետորաբար պարսաւել. (Մագ. լ. ՟Խ՟Գ։)
rhetorical, oratorial.
ῤητορικός oratorius, rhetoricus. Սեպհական հռետորաց, հռետորութեան. ճարտասանական.
Հռետորական հոյակապ եւ համառօտ բան. (Մագ. ՟Ե։)
Ոչ բանս յարհեստից ուսեալ. (Աթ. ի ստեփ.։)
Վարժեալ էր յոյժ արտաքին բանից հռետորականաց։ Մի՛ խօսեսցիս մեծամեծս, եւ մի՛ հռետորականս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Զ։)
the rhetors, orators.
Ոչ եթէ առաւելութեամբ բանիւք իմաստութեամբ հռետորէից. (Եփր. հռ.։)
to be an orator, to harangue, to speak in public.
ῤητορεύω rhetorum artibus utor. Հռետոր լինել. հռետորաբար խօսել.
Հռետորանալ սահմանով եւ տեղեաւ եւ ձայնիւ. (Երզն. քեր.։)
the rhetorical art, rhetoric, oratory.
Ուսմամբ հռետորութեան կատարեալ էր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)
Ելից զլեզուն հռետորութեամբք վասն քրիստոսի. (Շ. յկ.։ ՟Խ՟Դ։)
to turn;
շուրջ —, to turn round;
to turn all around.
Շուրջ հռիկ գայր. (Փիլ. լիւս.։)
snorting or rattling in the throat;
— մահուան, death-rattle.
Առ ի գոչիւն հեղման արեանն, եւ ի հռնչիւն կոկորդին (ի խողխողիլն). (Եղիշ. դտ.։)
salary;
bursary.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Սեբ. 89, 138, Անան. գիտ. 21. Յհ. կթ. 357. Ասող. 124. Լաստ. ժը. (տպ. 1844, էջ 80), Ղևոնդ ժ. էջ 33, ժե. էջ 99. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 322. գրուած նաև հռոք Տաթև ձմ. կդ. խռոկ Գիրք թղ. 518. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 90. լետ-նադարեան հայերէնի մէջ աւելի սովորական և ժողովրդին աւելի հասկանալի բառ էր քան թոշակ. այնպէս որ Մխ. Գօշի Դատաս-տանագրքում, հրտր. Բաստ. էջ 82, թոշակ բառի դէմ, իբրև բացատրութիւն, լուսանցքի վրայ գրուած է հռոգ։ Որից հռոգակեր Վրդն. դան. ե. էջ 256, հռոգել Ուռհ. էջ 21, հռոգ-վոր «ռոճիկով աշխատող անձ» Սմբ. դատ. էջ 28, 192։
• = Բիւզ. յն. ῥὸγα «ժողովրդին բաշ-խուած դրամ», որ փոխառեալ է լտ. eroqatio ձևից (Sophocles 971). սա էլ ծագում է ero-go «ծախսել, դրամ բաժանել՝ յատկապէս ժողովրդական ծախսերի համար» բայից. յոյն բառը նշանակում է նաև «զինւորներին տրւած թոշակ, տարեթոշակ» (Կոստ. պերփ. de admin. imp. էջ 185, 187). յունարէնից է փոխառեալ նաև վրաց. როკი րոքի, როღაი րողաի «ռոճիկ. 2. պարգև»։-Հիւբշ. 362։
• ՆՀԲ նոյն համարելով ռոնիկ բառի հետ՝ դնում է իբր պրս. րուզի, րըզգ ևն։ Պատկ. Изсльд. էջ 18 նոյն ընդ ռոճիկ։ Հիւնք. պրս. րուզ, րուզի, րունի։ Ուղիղ մեկնեց նախ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 91։
Բազում հռոգս եւ առատաձեռն ռոճիկս. (Յհ. կթ.։)
Առնուլ հռոգ յարքունուստ. (Ասող. ՟Բ. 4։)
ՀՌՈԳ գրի եւ ՀՌՈՔ. որ եւ ՌՈՃԻԿ. պ. րուզի, րըզգ, րուզանէ, րուզկէանէ. աւուրլէք. μισθοφορά stipendium. Թոշակ աւուր աւուր, կամ ըստ կարգեալ աւուրց. հասք.
Զձեր հռոգն հարկեցից պարսից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Քան զսահմանեալ հռոգսն ձեր. (Շ. ընդհ.։)
Յաւել ի հռոգս եւ ի հասս ուխտականաց եկեղեցւոյն (այսինքն գղերց). (ՃՃ.։)
Զմթերս գանձուց բացեալ՝ բաշխէր հռոք սպայիցն։ Ի համարու արքունի առնուլ հռոք, եւ դառնալ. (Ղեւոնդ.։)
stock-holder;
bursar scholar, exhibitioner.
Եւ գազանք շաղղակերք, եւ արիւնարբու իշխանք եւ գործակալք, եւ կերակուր ամենայն հռոգակերք. (Վրդն. դան.։)
to pay a salary.
Արարաք ձմերոց, եւ զամենայն հեծելազօրսն մեր հռոգեցաք. (Ուռհ.։)
cf. Հռովմ.
Այս ի լեզուէ անտի հռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ.։)
Գայցեն հոռոմք (կամ հռոմք). (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 48։)
Զյունաց աշխարհ, եւ զհռոմոց քաջ գիտեմ. (Ագաթ.։)
Հռոմք իսկ բարձին զառաջնորդութիւնն հրէից։ Զկնի նորա հռօմք. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։)
Յոյնք եւ հռոմք եւ ասորիք. (Կանոն.։)
Հռոմք (կամ հոռոմք) ի բաց կացին ձեռնտու լինել. (Եղիշ. ՟Գ։)
roman, latin;
Rome;
—ք, the Romans.
roman.
latin;
in latin.
Մարկոս հռոմայերէն (գրեաց), զի շմաւոն էր ի հռոմ քաղաք. (Եփր. համաբ.։)
Եւ այլ իրս գրեաց հռոմայերէն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Գ.։)
Յունարէն եւ հռոմայերէն իմաստութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
roman.
ῤωμαῖος romanus. Բնակիչ հռովմայ. եւ Ունօղ զազատութիւն քաղաքացւոյ հռովմայ.
Զայր հռովմայեցի։ Այրն այն հռովմայեցի է. (Գծ. ՟Ի՟Բ. 25. 29։)
Ի հռովմայեցւոց ապարանսն։ Հռովմայեցւոց թուղթն, եւ այլն. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Հռովմայեցւոց թագաւորութիւնն, որ եւ այժմ առաւել է հաւատովն եւ գիտութեամբն աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Հռոմայեցի լեզուաւ։ Ի հռոմայեցի լեզուէ։ Հռովմայեցի յիշատակարանօք. (ՃՃ.։)
Ըստ հռօմայեցի բարբառոյ. (Փարպ.։)
roman.
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
• , ի-ա հլ. «ուրախութեան ձայն՝ աղաղակ» Ա. մն. ժե. 28. «անուն, համբաւ» ՍԳր. որից հռչակ հարկանել «անուն հանել» Մրկ. ա. 45, Բ. կոր. բ. 14. հռչակել Ագաթ. Փարպ. հռչակեցուցանել Ոսկ. բ. տիմ. հըո-չակական Ագաթ. հռչակաւոր Ագաթ. բարե-հռչակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 37. բազմահռչակ րահռչակ Կիւրղ. գնձ. տխրահռչակ (նոր բառ)։
• = Բնաձայն բառ. ծագում է հ ձայնից՝ ռ զօրացուցիչ մասնիկով, չ ածանցականով և -ակ մասնիկով. ձևի համար հմմտ. խռչակ բառը, ինչպէս նաև կռչել, ճռչել, շռիչ, շռիճ, սռիչ, խռչափող, խռչոտիլ. իսկ արմատի հա-մար հմմտ. հնչել, հռնչել բառերի տակ յիշ-ուած ձևերը։-Աճ.
• Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 85 պրս. [arabic word] farǰ «արժանաւորութիւն, պատիւ, յարգանք»։ Հիւնք. հառաչել բայից։ Վե-ոի մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1899, 204բ։
ἧχος, κραυγή, σημασία, φήμη rumor, vox, sonitus, clamor, fama, laus եւ այլն. Ձայն հնչեցեալ գովութեան կամ ուրախութեան ցհեռաւոր տեղիս. համբաւ. բարեհամբաւութիւն. անուն կամ հնչիւն տարածեալ. հանդէս. նշան. ազդ, լու.
Երթայր հռչակ զնմանէ։ Հանին զտապանակն տեառն հռչակաւ. (Ղկ. ՟Դ. 37։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 15։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 28։)
Ի հռչակ համբաւոյ, կամ բարեպաշտութեան. (ՃՃ.։)
Հռչակ պարծանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Հռչակ ապա եղեւ ի հռոմ, եթէ կենդանի է. (Ճ. ՟Բ.։)
Հռչակ յաշխարհս այս հասանի. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Անճառ խառնմանն հռչակ ընդդէմ նեստորի , իմա՛ յայտարարութիւն, կամ յայտարար։
Հռչակ հարկանել զբանն, կամ զմէնջ ի քրիստոս յիսուս. (Մրկ. ՟Ա. 45։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 14։)
Ընդ աշխարհս ամենայն հռչակ հարկանի զքէն. (Նանայ.։)
very beautiful, handsome, fair, fine.
Հռչակաւոր կամ հռչակեալ գեղով.
Հռիփսիմէ հռչակագեղ՝ մեծապայծառ վայելչութեամբ. (Տաղ.։)
cf. Հռչակաւոր.
cf. Հռչակաւոր.
Մեծանուն. մեծահամբաւ. անուանի.
Հռչականուն տաճար, կամ սուրբ ուխտ. (Ոսկ. հռ.։ Ճ. ՟Ը.։)
famous, renowned, celebrated, far-famed.
εὑκλεής, ἑπίσημος, περιβόητος celebris, insignis, illustris, pervulgatus, decantatus. Որ ոք կամ որ ինչ ունի զհռչակ անուան կամ գովութեան. հռչակեալ. հռչակելի. մեծահբամաւ. անուանի. երեւելի. ականաւոր. նշանաւոր. հոյակապ.
Հռչակաւոր եւ երեւելի լինէր կամ էր այրն։ Հռչակաւորն ի մարգարէս եսայիաս։ Մեծի եւ հռչակաւոր վկայի։ Հռչակաւոր անուանն. (Արծր.։ Սարգ.։ Նախ. ես.։ ՃՃ.։)
Քաջուսումնութեամբ հռչակաւորաց. (Սարկ. քհ.։)
Տաճար հռչակաւոր։ Տաճարն այն մեծ եւ հռչակաւոր։ Հռչակաւոր անուն։ Հռչակաւորն երկրի տեսարան. (Խոր. ՟Գ. 35։ Ածաբ. մակաբ.։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Պահապանեացն հռչակաւոր եւ ազգական արարեալ զաստուածագործ յարութիւնն. (Ագաթ.։)
praiseworthy, commendable, laudable.
Արժանի հռչակելոյ. հռչակաւոր. հռչակեալ. գովելի.
Հռչակելին սոկրատէս, կամ անուն, կամ առաքինութիւն։ Հռչակելի զարմանագործութեամբ, կամ գովութեամբ։ Զյոյժ հռչակելին ճարտասանաց զդիմոսթենէս. (Պիտ.։)
Զհռչակելին զայն նշան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զթագաւորակերպ պատանին զհռչակելին ալեքսիանոս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Հռչակեցուցանեմ.
διαφημίζω spargo famam, divulgo, laude celebro, praedico, significo. Հռչակ հարկանել. բարեհամբաւել. հրապարակել. հանդիսացուցանել. յայտ առնել. քարոզել. ...
Զճգնութիւնս սոցա հռչակեցաք. (Շար.։)
Համբաւն հռչակեալ լինէր։ Միոյն գովութիւն յամենեսեան հռչակեալ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Ոչ ի պարգեւսն ես այնքան հռչակեալ՝ որչափ յողորմութեանն. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Անուն քաջութեան նորա հռչակէր ընդ ամենայն երկիր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ասացեալ զոր հռչակելոց էր զնահատակութիւնն. (Փարպ.։)
Բարի է բնաւն որպէս ինքն (արարիչն) ետես եւ հռչակեաց։ Նափորտն վտաւակ զարքունական պատիւն հռչակէ։ Զքրիստոս գիրք սուրբ յայտնապէս հռչակեցին վասն կենդանեաց մեռեալ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Չարաչար հռչակել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Դղդրդեցաւ երկիր, հռչակեցան լերինք. (իբր շառաչմամբ կամ գոչմամբ պատառեցան. Գանձ.։)
to make famous, to trumpet, to sound the fame of, to praise, to exalt;
to publish, to divulge, to make public, to noise or rumour abroad;
to chant, to celebrate, to solemnize.
Անսուտ բանիւ զնոցայն հռչակեցուցանեն զառաքինութիւնս։ Զորոյ գովութիւնն տէրունեան մատեանք հռչակեցուցանեն պանծալիս. (Պիտ.։)
Նովաւ զյաղթութիւնն հռչակեցուցանես. (Ճ. ՟Բ.։)
Զգեղեցիկսն զրպարտեսցեն, եւ զվատթարսն հռչակեցուցանիցեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Սարկաւագն զվարդապետութիւն քարոզութեամբն հռչակեցուցանելով. (Լմբ. պտրգ.։)
Յոլով ամբաստանութիւն զաթանասէ հռչակեցուցանէ. (Վրք. աթան.։)
Որ յափշտակեն զգովիչսն, եւ զամենայն հրապարակսն հռչակեցուցանել ջանան այնպիսի սնոտի բանիւք կորստականօք. այսինքն դղդրել. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
to be renowned, celebrated;
to be divulged, published, to get or take wind.
giant.
Զմարդ յաղթանդամ՝ հսկայ անուանեն. (Եզնիկ.։)
like a giant, in a giant-like manner.
Զհսկայաբար միւսանգամ զդարձն տրկատայ. (Փարպ.։)
giant.
Սատակեաց զսիսարա զհսկայազնն հեթանոսաց։ Զհսկայազնն զգողիադ. (Եփր. յես. եւ Եփր. թագ.։)
Հսկազն հեթանոսաց։ Զհսկազն եւ զքաջամարտիկն իսրայէլի (սամփսոն). (Եղիշ. դտ.։)
Զհսկայազուն հասակ (տրդատայ). (Թղթ. դաշ.։)
Կոտորեաց յերեսաց նոցա զհսկայազուսնսն. (Եփր. համաբ.։)
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
ԱՐԴԻ. ԱՐԴԻ՛ ԵՒՍ. (որ եւ յն. ա՛րդի) ἅρτι modo, nuper, recenter Ա՛րդ. ա՛րդ եւս. այժմ. այժմ իսկ. այժմիկ. այն ինչ. դեռ. արդէն իսկ. ահա այժմ. փոքր մի յառաջ.
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ, եւ ադէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
Վասն առաջին սիրոյ ձերոյ, եւ վասն արդի համբերութեան ձերոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եւ արդիքս բազում ամբաստանութեան են արժանիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 36։)
Զաւետիս կենաց ունի՝ զարդիս եւ զհանդերձելոցն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ 8.) իմա՛ ըստ յն. կենացս արդեաց եւ հանդերձելոց։ Սոյնպէս են եւ յետագայքդ իբր սեռական բառիս Արդ.
Ամենայն օգտի եւ պիտոյից՝ արդիս եւ հանդերձելոցն. (Խոսր.։)
Յառաջասացեալ օրհնութիւնք զներկայումս եւ զարդիս ունի զդիտաւորութի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։
meritorious, fruitful, useful, profitable.
πυροφόρος frugifer Որ բերէ արդիւնս, պտուղս, բերս, եւ շահս. բերրի. արգաւանդ. պտղաւէտ. շահեկան.
Արդիւնաբեր հունձք. (Յիսուս որդի.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Գործնական, եւ շահեկան.
Արդիւնական գործս պիտոյից իմաստաւոր խորհրդով գործել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Սա զարթուցիչ ներբուսական՝ հանօղ յաճումն արդիւնական. (Յիսուս որդի.։)
Կարծիցէ ոք զինքն բաւական ի ճարտասանականն հանճար, այլ ոչ արդիւնական ինչ համեղութիւն գուցէ ի բանս նորա. (Տօնակ.։)
to be carried into effect, to produce some effect or fruit.
Այս խորհուրդ թշնամեացն մի՛ արդիւնասցի գործով. (Լմբ. սղ.։)
Սերմանահանին ի չորից մի մասն արդիւնացաւ. (Խոսր.։)
production, fruit, utility.
Հերկեցի զանդաստան սրտիս յորոմանն արդիւնատրութիւն։ Մշակես զսահմանս կենաց առ բանիդ կենաց արդիւնատրութիւն. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Ծ՟Ը. եւս եւ ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
fruitful;
husbandman
γεωργός (յորմէ անունս Գէորգ). agricola Որ առնէ արդիւնս՝ գործելով յանդաստանս. արդիւնագործ. երկրագործ. մշակ. վաստակաւոր ժիր եւ փոյթ ի գործ հասարակաց.
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Երկիր որ գործեալն է՝ բերէ արդիւն շահեկան արդիւնարարաց. (Եփր. եբր.։)
Զեղբայրասէրն եւ զհեզն եւ զարդիւնարարն. (Խոսր. պտրգ.։)
Զարդիւնարարս գովէ վասն համացեղիցն կարեկցութեան. (Տօնակ.։)
Երկիր յորժամ միանգամ ընդունի զսերմն, արդիւնարար լինի. յն. զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
production;
tillage, agriculture.
Մշակութիւն. եւ Պտղաբերութիւն. արդիւնարարութիւն. հասունութիւն.
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Յարդիւնս ածել. բուսուցանել. աճեցուցանել. արտադրել. արտադրել. պտղաբեր եւ հասուն կացոցանել. եւ Առնել արդեմաբք.
Լինել երկիր արգաւանդ, եւ արդիւնացուցանել զսերմն բանիս մեր. (Շ. ընդհանր.։)
Զվարձսն յամենայնի, զոր դուք արդիւնացուցանէք մեզ. (յհ. ՟Բ 12։)
Ի կատարումն հասուցանել. արդեմաբք ճշմարտել. կատարել.
Զոր արդիւնացուցանէր զասացեալն մահուամբն եւ յարութեամբն. (Երզն. մտթ.։)
meritorious, useful, fruitful.
ἑνεργός efficax, χρήσιμος utilis cf. ԱՐԴԻՒՆԱԿԱՆ՝ ըստ որում ասի զիրաց. (եւ ո՛չ զանձանց, որպէս վարեն յետինք իբր ռմկ). Ըստ յն. ներգործական, եւ պիտանի. շահեկան. արգասաւոր.
Զի՞նչ օգուտ է համբերութիւնս, եւ կամ զի՞նչ արդիւնաւոր են մեզ հաւատքս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Ըզհուր սիրոյ քո արդիւնաւոր՝ բորբոքեցին ի մեզ հոգեւոր. (Գանձ.։)
fecundity;
fruit, utility.
Եզինն զզօրութիւն եւ զարդիւնաւորութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Հարթակ.
Հարթակեմ.
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
ութերորդ ամիս հայոց՝ շարժական, որ յայլ եւ այլ դարս համեմատի այլ եւ այլ ամսոց այլոց ազգաց։ Արմատ է բառիս Արեգակն.
Արեդ, որպէս թէ յառնեն բոյսք. (կամ) Արի՛ ասէ հիւսիսի, եւ ե՛կ հարաւ. որ է գարնան ամիսն. (կամ) Արեգակն, մեծ ակն ասի, կամ լուսոյ ակն։
Աւետարանեցաւ մարիամու, որ օր տասն էր արեգ ամսեան, որպէս եւ զաքարիայ՝ որօր տասն էր հոռի ամսեան ... ծնաւ նա (Քրիստոս) որ օր վեց էր քաղոց ամսոյ, եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)
Արեգ (յն. ξαντικός ) ամիս հասեալ է, եւ աւասիկ գարուն է։ (Կոչ. ՟Ժ՟Դ.)
ըստ եբր. է՛ զի նիսան դնի, եւ է՛ զի ադար։ (Եսթ. ՟Բ 16։ ՟Ը 9։ ՟Ժ՟Ա. 2. Ասող. ՟Բ. 2.) Յամսեանն արեգի, որ է փետրվար, ասէ։ Իսկ (Լաստ. ՟Ի՟Ա։ եւ Շ. թղթ.) զարեգն յաշուն կամ ի հոկտեմբեր վերածեն։
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
ԱՐԵԳ ՔԱՂԱՔ. Իմա՛ Քաղաք արեգական. որ է յն. ἠλιούπολις հեղիուպօլիս։ (Ծն. ՟Խա՟ 45։ Յես. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Ա 45։ Յէս. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Գ 13։ Եզեկ. ՟Զ 17։)
sunlike.
Արեգակնաբար զամենայն աշխարհս լուսաւորեաց. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
balcony.
Կա՛մ է նմանութեամբ որպէս Փոքրիկ արեգակն, լուսաւոր եւ պայծառ վայր. եւ կամ Տեղի արեւահայեաց ի բարձունս ապարանից.
Շինէ եւ ընտիր ըիտիրս եւ զբազումս ի մէջ քաղաքին ապարանս ... եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա 15։)
burnt by the sun, tanned.
Ի տոընջեան արեգակնակէզ լինէի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
solar.
ἠλιακός solaris, ἠλιότευκτος a sole ortus Սեպհական արեգական, եւ յարեգակնէ ծագեալ.
Արեգակնային լոյս, կամ ճառագայթ, կամ տապ. (Սահմ. ՟Ը։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
cf. Արեգակնաբար.
Ըստ ամենայնի հեղեալ ի նոսա լոյսն, յորս զկնի նոցա արեգակնապէս հեղուն. (Դիոն. եկեղ.։)
Արեգակնապէս փայլմամբ ընդ երկնաւս փայլատակեալ։ Արեգակնապէս ցոլանայր. (Խոր. հռիփս.։)
Արեգակնապէս բնակեալ է. (Յհ. կթ.։)
Արեգակնապէս հոլովմամբ. (Նար. կուս.։)
where the sun shines or shoots, luminous, clear.
Զարեգակնատես երեսս ապարանիցս արեան հոսեալ ցուցաքծով. (Խոր. ՟Ա 25։)
shining like the sun, brilliant, resplendent, clear.
Արեգակնափայլ ճառագայթ, կամ ջահ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Երզն. զուս։)
sunny.
Սկսանի յարեգունի տեղիսն հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
bloody, sanguinary.
Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)
day-break, dawn, sun rise.
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
cf. Արեւագալ.
Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)
who worships the sun.
Ժպրհեցան ասել արեւապաշտքն, թէ ի նորա տեսչութենէ է ամենայն. (Վեցօր. ՟Դ։)
eastern region, East.
ἁνατολή oriens Արեւելեան կողմն աշխարհի, կամ այս ինչ տեղւոյ. արեւելք. եւ Որ հայի ընդ արեւելս.
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
ἁνατολικός orientalis Արեւելեան. որ ինչ հայի յարեւելս կոյս, կամ յարեւելակողմն աշխարհի եւ տեղւոյ. արեւելքի.
Բնակեցուցանէ յարեւելեայ ուսոյ մեծի լերինն. (՟Ա 29։ Արեւելեայ պատուհանիւք. Արշ. վերջ։)
Զարթուցից զհիւսիսայինն եւ զարեւելեայն. (Ես. ՟Խ՟Ա 25։)
Բոլոր արեւելեացս գրլխաւորի. (Յհ. կթ.։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
Յարեւելից մինչեւ ի հիւսիսի. (Եզեկ. ՟Ի 47։ ՟Ի՟Ա 4։)
Պատեալ առ արեւելիւք հիւսիսոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
Իբր Արեւելեայք. Բնակիչք կամ աշխարհ արեւելից.
Ազգ առնէ յարեւելս. (Խոր. հռիփս.։)
little or sweet sun (jesting term).
Զարեգակն աղաչել կամեցեալ՝ ասեն, արեւիկ լուսիկ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
Վասն է՞ր ի մեծացուցչէն վրիպեալ, եւ զչքաւորն թախանձես. զհատուցիչն խլխլես, եւ զարեւիշուշտն հատուցանել հաշուիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ 3։)
a sunny day;
fine weather.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
δύσις, δυσμή occasus (solis) Մուտք արեւու, այսինքն մտանելն ի խոնարհելով ի ներքին կիսադունտն. երեկոյ. արեւը մարը մտնալը.
Զենցես զզատիկն առ երեկո ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս (կամ ընդ արեւմուտն) հրամայեաց յեսու. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 6։ Յես. ՟Ժ 27։)
Զի՞նչ արդեօք եւ արեւմուտք աստեղաց. վասն մերոյ օգտի՞ եղեն, քան թէ հարկի շրջաբերութեանն պատեալք ընդ բոլորին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ. δυσμή occidens Կողմն երկնից, կամ տեղին, յոր մտանէ արեւն, որ եւ ԱՐԵՒՄԱՅՐ՝ յորում լոյսն ադանի, հակակայ արեւելից.
(Արեգակն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քովք ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Յարեւմտից հարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Որ զդէմս յարեւմուտս է հաստատեալ. (Նեղոս.) իմա՛, ի խաւարային կողմն անխրատ վարուց։
Արեւմուտք յարեւելս ընթացեալք հասին. (Շար.։)
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
Արեւմտեայ պատուհանիւք. (Արշ. վջ։)
Ծառայեցուցանել իւր զբոլոր իսկ արեւմտեայսն։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ. (Յհ. կթ.։)
health;
toast;
ըմպել յ— ուրուք, to give toast, to drink to the health of some one.
Վասն մեղաց թողութեան, եւ արեւշատութեան։ Շինեցի զհիւրատունս ... վասն արեւշատութեան տերանց մեծոց։ Վասն երկար կենդանութեան եւ արեւշատութեան որդւոյ իմոյ Շահնշահի. (Յիշատ.։)
awake.
Որք ի մեղաց անկեալ տղմի, ի քուն մեղաց են յարթմընի. այսինքն յարթնութեան մարմնոյ. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
watchful, vigilant.
Որ ինչ հայի յարթունն եւ յարթնութիւնն.
to awake.
Քուն հեղգացեալ մարմնոյս արթնանայ հոգեւոր զուարթութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)
Զարթո՛, մինչ չեւ ձայնն ահագնալուր արթնացեալ հաւուն ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
ἁγρυπνία vigilantia Արթունն գոլ. անքուն հսկողութիւն. սթափութիւն.
Արթնութիւն է լուծումն քնոյ, կենդանւոյն շարժութիւն ի բնաւորականն իւր ներգործութիւն. (Վահր.)
Շնորհեա՛ մեզ Տէր արթնութիւն, եւ այլն. (Շար.։)
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)
laudable, praise-worthy.
Սոքա են ճշմարտահէս արժանագով հարքն մեր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Արժանագովելի օրէնք. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Թ.։)
that deserves to be heard.
Արժանալուր ճառ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)
worthily.
Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)
Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)
Արժանապէս շնորհացն գնալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
to make worthy.
ἁξιόω dignor, dignum existimo Տալ արժանանալ. արժանի առնել կամ կացուցանել կամ համարել. արժանաւորել. եւ Վարձ կամ գին հատանել.
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Արժանաւորք եղիցուք գոհութեամբ փառաւորել զքեզ։ Որում արժանաւորք եղիցուք հանդիպել ամպովք։ (Պտգ։ Ժմ.։)
Զի՞նչ հոգւոյ արժանաւոր (այսինքն զուգակշիռ արժանեօք) (Բրս. մկրտ.։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Կարգաւ պատմութեան զհետ անցանելով՝ զարժանաւորսն ասացից. (Փիլ. տեսական.։)
արժանաւոր փարթասութեամբ վախճանեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
Խորհել արժանաւոր ըստ բանից ասացելոց. (Իմ. ՟Է 15.)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
Իւր հանգստեանն արժանաւորեսցէ զամենեսեան. (Ագաթ.։)
Արժանաւորեա՛ զմեզ յամենայն ժամ օրհնել։ Արժանաւորեա՛ զմեզ Տէրն եւ այլն. (Ժմ.։)
Եւ ἁξιόω dignum enseo, dignor Արժանաւոր կամ արժան համարել.
Եւ նա ոչ արժանաւորեաց զանձն իւր՝ զխրացս կօշկացն լուծանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
Զիա՞րդ զարարիչն գոլ ոչ արժանաւորեսցէ, որոց ոչ հրաժարէ ի նախախնամութենէ։ Ասեն, թէ ոչ արժանաւորեաց՝ փոքունց լինել արարիչ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be worthy, to merit.
Ողորմութեան արժանաւորիք յԱստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Եւ որպէս հասարակ բայ ըստ յն. ոճոյ.
(Վերին դասք) քան զամենայն՝ հրեշտակական մականունութիւնն լաւագո՛յն արժանաւորին՝ վասն նախ ի նոսա լինելոյ աստուծպտականին լուսափայլութեանն. (Դիոն. երկն ՟Դ։)
dignity, merit.
Վայելեն անդ ի բարիս ըստ արժանաւորութեան։ Ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան հատուջիք. (Յճխ. ՟Է. ՟Ծ՟Գ։ Փարպ.։)
Ի վեր քան զբան եւ զարժանաւորութիւն պատմութեան (որ իցէ լաւ եւ արժանաւոր իրացն). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
ὀσιότης sanctitas, sanctimonia, pietas Գործելն զարժանն. լաւութիւն. բարեպաշտութիւն. սրբութիւն. երկիւղածութիւն. անարատ քաղաքավարութիւն. (որոյ հակառակն ասի՝ Գործելզանարժանս).
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
ἁξίωμα dignitas, auctoritas Աշտիճան պատուոյ. պատիւ եւ բարձ. վայելչութիւն. ճոխութիւն. իշխանութիւն. ռմկ. հեղինակութիւն. մեծութիւն. շքեղութիւն. եւ Սեպհական յարգ իրաց.
Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար. (եղիշ. ՟Բ։)
Որոշելով եւ բաժանելով զարժանաւորութիւն անդր երանութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Շնորհօք ի մկրտութեանն ընկալաք զպատկերին արժանաւորութիւն. (Կամրջ.։)
Արժանաւորութիւն հակասութեան էր զճշմարիտն եւ զսուտ որոշել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
that is worthy of being received or granted, agreeable.
ԱՐԺԱՆԸՆԴՈՒՆԱԿ ԱՐԺԱՆԸՆԿԱԼ. Արժանի ընդունելութեան. հաճոյական. ընդունելի.
Արժանընկալ գլուխք (կանոնաց)։ Խնդրուածս հաշտարարս, եւ գոհութիւնս արժանաընկալս. (Յհ. կթ.։)
dignity, merit;
coin, stamp.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)