journey, travels;
itinerary;
— ընդ ցամաք կամ դարձ, the journey there and back;
— ընդ ծով եւ դարձ, the voyage out and home;
ծախք ուղեւորութեան, travelling expenses;
ուղեւորիլ զանդարձն —, to go one's last journey.
Ուղեգնացութիւն. ճանապարհորդութիւն. ընթացք. երթ. եւ Փոխումն յաստեացս յանտի կեանս.
Գնաց՝ երեւեցուցանէ ուղեւորութիւն։ Յօտար յաշխարհ ուղեւորութիւն առնել. (Փիլ. լին.։)
Ըմբռնեն զոմանս յուղեւորութեան ճանապարհի. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի մտէ ուղեւորութեանս՝ ընդդէմ կացէք ինձ. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Անգիտութեամբ գնայ զուղեւորութիւնն՝ ի ձեռն հմուտ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անդարձ ուղեւորութիւն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Երկայն ուղեւորութեան ապաձեռն անթոշակութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Զինքն պատրաստել իւրում ուղեւորութեանն (այսինքն փոխման յաշխարհէ). (Կանոն.։)
branch, bough;
shoot, slip;
—ք եղջերուաց, tiers of the horns of deer;
յապաւել զ—ս, to prune, to lop, to trim off the superfluous branches.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «ճիւղ, ծիլ» Պիտ. փիլ. Անան. յովն. որից ուղեշարձակ ԱԲ. ուղիշաբերձ Երզն. քեր. գեղուղէշ Պիտ. բարձրուղէշ Երզն. լս. Ոսկիփ. գեղեցկուղէշ Վրք. հց. երկնուղէշ Նար. կուս. կակղուղէշ Մխ. առկ. յոգնուղէշ Սկևռ. աղ. գրուած է նաև ուղեշ, աղօշ ԱԲ, աղէշ՝ որից անգեղ-աղէշ Տիմոթ. կուզ, էջ 62։
• Հիւնք. ուղիղ բառից։ ուղի բառի հնագոյն արմատական ձևը, որին հայում են թերևս ուղարկել, ուղանցական բառերը՝ փխ. ուղերկել, *ուղենցական։
ՈՒՂԷՇ կամ ՈՒՂԵՇ. κλάδος, κλαδίσκος ramus, ramulus. Բարունակ. շառաւիղ. ստեղն. ընձիւղ. բողբոջ. ուռ. սաղարթ, ոստ տերեւազգեաց. ճիւղ. ֆիլիզ (որ եւ սաղարթ).
Ամենեքին զնմանէ կախեալ լինին իբրեւ զծառոցն ուղէշքն ի նմանէ ի դուրս բուսեալք։ Աթոռ նորա էր ընդ հովանեաւ, զոր ի դդմենւոյն ուղէշքն պատէին։ Եղջերուացն եղջիւրք՝ առատագոյն ուղէշք այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս. (Փիլ.։)
Զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Պիտ.։)
Դդմենին զարդարեալ էր խիտ առ խիտ ուղէշօք, եւ թանձրամած տերեւօք, եւ ոչ պտղովք. (Անան. ի յովնան.։)
Անօրէնութեանն ուղէշ ծաղկեցաւ։ Վերարձակութեան քաջաբեր ուղէշս։ Ի քէն աճեալ ուղէշն երկնային. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. կուս.։)
Ուղէշս. ճիւղս տերեւալի եւ թանձրաթուփ. (Լծ. նար.։)
Յատոցաւ զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Յամբարտաւանութենէ իբրեւ յարմատոյ այլ ուղէշքն (մեղաց) բողբոջեալ ծաղկեցան. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ձեռն իմ ձգեալ յուղէշ ծառին՝ կթել պտուղ ինձ մահածին. (Յիսուս որդի.։)
Բուռն հարեալ զուղէշ (զուղեշէ) միոյ, յորում էր պտուղ բազում. (Եպիփ. ծն.։)
branched, branchy.
road, way, route, journey;
passage;
յ— արկանել, to send on a voyage, to start a person on a journey;
յ— անկանել, ուղւոյ լինել, to set out, to start, to leave, to depart, to go away.
• «ճամբայ, ճանապարհ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից ուղևոր Դտ. ժթ. 17. Առակ. զ. 11, ուղեկից ՍԳր. Ոսկ. ես. ուղեկցել Վեցօր. ուղեգնաց Ագաթ. գողուղի Ա. մկ. ժ. 82. արտուղի Իգնատ. թղ. 77 (ոսկեդարեան!) զարտուղի Յճխ. Սարգ. նրբուղի Վրդն. երգ. Տօնակ. ուղանցական «ճամբո՞րդ» Տիմոթ. կուզ, էջ 192. ուղարկել կամ յուղարկել ՍԳր. Ոսկ. Եղիշ. յուղարկիչ Ոսկ. մ. գ. 6. յուղար-կաւոր Ա. եզր. ը. 52. Ասող. Մաշտ. յուղարկ երթալ Եփր. թգ. յուղարկութիւն կամ ուղեր-կութիւն «մեռելի յուղարկաւորութիւն» Նորա-գիւտ բ. մն. ժզ. 13. ստարտուղիլ Սարև հանգ. յղել (<*յուղել) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 2 ևն։ Շփոթուելով ուղիղ բառի հետ՝ երբեմն սխալմամբ գրւում է կրկին ղ-ով. ինչ. ուղ-ղեկից (իմա՛ ուղեկից) Տոբ. ե. 22։ Միջին հայերէնի ձևեր են յղարկել, աղարկել Վրդն, պտմ. 157, յըղրկել REA 1, 245, յղարկաւոր, բղևորիլ Վրք. հց. ըղևորութիւն Գնձ. ղևորել Վրք. հց. ա. 174. Սիսիան. ղևորեալ Պա-րականոն շար. 140. ղևոր Ճառընտ.։ Յղոմ ձևն ունի Համամ. քեր. 265։ Նոր բառեր են երկաթուղի, երկաթուղագիծ, ծառուղի, խճու-ղի, փապուղի, փակուղի, ներքնուղի, ուղար-գել, ուղեցոյց, կոյուղի, գործուղել, գործու-ղում ևն։ Յետին հեղինակների մօտ մի քա-նի տեղ գտնում ենք ուղ «անցք, ճանապաոհ, ձևը. այսպէս Նար. կէ. էջ 173 և կուս. Երռն մտթ. 352. այս ձևը սխալ գրչութիւ՞ն է, թէ
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ul-արմատից. սրա հետ հմմտ. յն. ἀυλός «երկարաձև փոս անցք, սրինգ, խողովակ», ἕ́ναυλος «գետի ան-կողին», αὸλών «կիրճ, հովիտ, փոս, նեղուց, ջրանցք», հսլ. ulica, ռուս. улипa. չեխ. ulioα «փողոց, նրբանցք», հսլ. uliji, ռուս. улeй, չեխ. նl, լիթ. aulys, avilys, լեթթ. aulis, aule, avele «մեղուի փեթակ» (այսպէս կոչ-ուած, ըստ որում փեթակը նախապէս ծա-ռերի խոռոչումն էր, ինչպէս ցոյց են տալիս նաև ռուլգար. ulei «սնամէջ կոճղ ծառի, որ գործածւում է իբր ջաղացքի նաւ, կամ իբր փեթակ», սլով. նlj «սնամէջ ծառ, փեթակ»). լիթ. aūlas, հպրուս. aulinis «կօշկի վիզ», aulis «ոտքի ոլոք», նորվ. aul, aule, jol «angelica silvestris բոյսը», հհիւս. -joli «սպիտակ եղիճի (angelica archangelica) ցօղունը» (այս երկու բոյսերը Նորվեգիայում կոչւում են նաև slke, որի բուն նշանակու-թիւնն է «եղէգ»), լեթթ. ula, ulá «անուի ա-կանոց, այսինքն անուի մէջտեղի ծակը, որից առանցքն է անցնում», լատ. (շրջմամբ) al-vus «խոռոչ, փոր», alveus «խոռոչ, փոս, գուշ, փեթակ, գետի անկողինը» (Pokorny 1, 25, Walde 30, Boisacq 101, Ernout-Meil-let 38. Trautmann 18)։ Այս ձևերը ենթա-դրում են հնխ. aulos գոյականը, որի ար-մատն է eul-, oul-, ul-. վերջինը՝ որ նոյնի ստորին ձայնդարձն է, գտնում ենք յատ-կապէս հյ. ուղի և լեթթ. ula, ulá ձևերի մէջ։ Տե՛ս նաև Օղ։
• Ինճեճեան, Եղան. Բիւզ. 1819. 147 ուղիղ «շիտակ» բառից. հմմտ. տճկ. doγru yol «շիտակ ճամբայ, պողոտայ»։ ՆՀԲ լծ. թրք. yol «ճամբայ» և oluq «խողովակ»։ Հիւնք. թրք. yol, Muller, armen. VI, թիւ 47 համեմատեց առա-ջին անգամ հսլ. ulica, ռուս. улиц։ «փողոց» բառերի հետ։ Հիւբշ. 484 այս մեկնութիւնը անստոյգ է համարում։ Meillet MSL 8, 238 յուղ-արկել համե-մատում է հսլ. sulu «պատգամաւոր», sulati «ուղարկել» ձևի հետ (ըստ Liden,
• Arm. St. 77 հսլ. sulu ծագում է հնխ. kul-ձևից, որ պիտի տար հլ. *սուլ. նոյնը կրկնում է Boisacq 211 ծան.)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 206բ կցում է ուղիղ բառի հետ։ Pedersen, Հյ. դը. լեզ. 193 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որ ընռու-նում են Boisacq 1099, Walde 30 և Po. korny 1, 25։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 2 արաբ. sabīl և ասոր. šəwīlā «ճամբայ» բառերից հանում է սեմ. šbl, sbl ար-մատը, որին լծորդ է դնում յաբեթ. «*bl hvl, որից վրաց. biliki «նեղ ճամբայ», vla, svla «երթալ, քայլել». մոռանում է յիշել այստեղ նաև հյ. ուղի։ Meillet, Յուշարձան 211 վարանելով յիշում է հսլ. ulica։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեռ. sul «փողոց», 423 թրք. yol, եա-քուդ. suol, չուվաշ. šul, šol, կիրկիզ. žol «ճամբայ»։ Մառ ЗВО 25 (1921), էջ 26 մինգր. olə «ճանապարհ» և վրաց. reba «երթալ» բառերի հետ, իսկ Яфeт. cбoр. 1, 63 ալբան. uδε, բասև. bide «ճանապարհ» բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին թրք. yol և չին. [other alphabet] ︎ lu4 «ճանապարհ, փողոց»։
• ԳՒՌ.-Անկախ ձևով են միայն Շմ. հէղի, Հւր. հղիք, Ղրբ. Մղր. հղէ՛ «ճանապարհ». որոնցից Ղրբ. հղէ անէլ, Երև. հղու անէլ «ու-ղարկել»։ Ածանց ձևեր են նեռևաւռնում 1. Ուղարկել >Ջղ. աղարկել, Հճ. mղmյգել, Ագլ. ըղա՛րկիլ, ղա՛րկիլ, Սլմ. օղօրկել, Մրղ, օղօրկէլ, Մշ. օղըրգել, ըղըրգել, Վն. էօրէօխ-կել, Մկ. հէօրէօղկիլ, Գոր. Ղրբ. ղարկէլ, Երև. ղարգէլ, Ախց. ղրկէլ, Սեբ. ղրգէլ, Սվեդ. Տփ. ղրգիլ, Մղր. ղո՛ւրկիլ, Շմ. խրկիլ, Սչ. խրգել, Ակն. Ննխ. Պլ. խրգէլ, Խրբ. խրգիլ.-2. Ու-ղևորել >Չն. աղավօրէլ «ճանապարհ դնել», Պլ. խավրէլ «ուղարկել».-3. Ուղել, Ուղղել Զթ. «քայլել»։
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 193-196 (KZ 40, 194) մեզանից է դնում օսմ. yoὶ եաքուտ. suol, չուվաշ. šul, šol «ճամբայ», որից թրք. yollamaq «ուղարկել»։ Նոյնպէս է նաև Գազանճեան, Յուշարձան 325։-Բոլո. րի էլ նմանութիւնը պատահական է։
ὀδός, διέξοδος via, meatus. (լծ. թ. եօլ, եւ օլուգ ). Ճանապարհ. ռահ. անցք. ճամբայ.
Զվատ յորժամ յուղի առաքես, ասէ, առիւծ ունի զճանապարհս։ Բարեկամ իմ եկն առ իս յուղւոյ։ Ուղւոյ լինէին (յն. (վարեալ լինէին ի գնացս). Առակ. ՟Ի՟Զ. 13։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 6։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 10. եւ ՟Դ. 5։)
Եւ սմա ուղի ինչ անձուկ պատրաստեալ առ պարանոցին. (Պղատ. տիմ.։)
Որոց արկեալ զմեզ յուղի՝ առ քեզ առաքեն։ Պատմեն մերձաւոր սիրելեաց զանցս աշխատութեան ուղոյն ճանապարհաց։ Ոչ համբարեցի նշխարս պաշարաց ի յուղին անեզրական. (Փարպ.։ Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Ը։)
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։
• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։
• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։
• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։
ὁρθός, ὅρθιος . (լծ. թ. օրթա, որ է միջին). rectus. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, ՈՒՂԵՒՂ, ՈՒՂԵՂ. որպէս ուղի միագիծ՝ հաւասար եւ միջաշաւիղ. լծ. թ. ուլու ). Անխոտոր. միօրինակ. հարթ. դիւր. եւ նմանութեամբ՝ Արդար. իրաւացի. ճշմարիտ. բարի. շիտակ, ըղորդ, աղէկ .... cf. ՈՒՂՂՈՐԴ, որ է կանգո՛ւն.
Մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն. (՟Գ. Թագ. ՟Գ 11։)
Վասն ուղիղն եւ ծուռն գոլ՝ որակ իմն ասի. (Արիստ. որակ.։)
Ուղիղ գիծ է, որ եդեալ է ի վերայ դիմաց կէտիցն, որ կան ի վերայ նորա ընդդէմ միմեանց։ Մինչ յուղղորդ գծի վերայ կանգնի ուղիղ գիծ, եւ առնէ հաւասար զերկու անկիւնսն, որ ի կողմունսն, երկաքանչիւրքն կոչին ուղիղ անկիւն. (Եւկղիդ.։)
Ճանապարհ բարի եւ ուղիղ։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց։ Ուղիղ են գործք նորա։ Իցէ՞ սիրտ քո ուղիղ իբրեւ զսիրտ իմ։ Որք ուղիղ են սրտիւք։ Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն։ Ուղիղ են դատաստանք քո։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Տեսանիցէք զլաւ եւ զուղիղ յորդւոց տեառն ձերոյ։ Ուղիղ մտօք։ Ուղիղ առնել (այսինքն ուղղել).եւ այլն։
Որոց ոչ են ուղիղ շաւիղքն, ոչ կարեն տանել ի յինքեանս զուղիղն քրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
ՈՒՂԻՂ. մ. ὁρθῶς recte. Ուղղապէս. ուղղութեամբ. բարւոք. շտկէ շիտակ, շիբ շիտակ, աղէկ.
Ոչ ապաքէն, եթէ ուղիղ մատուցանես, եւ ուղիղ ոչ բաժանես, մեղար։ Ուղիղ մեկնեաց։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Ոչ ուղիղ գնացեալ է առաջի իմ ժողովուրդ իմ։ Ուղիղ դատեցար։ Ուղիղ ետուր զպատասխանիդ։ Ոչ ուղիղ գնան ի ճշմարտութիւն աւետարանին։ Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեան.եւ այլն։
Ուղիղ տանել զակօսն յարքայութիւնն. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Ուղեղ.
• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։
• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։
• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։
• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։
ὁρθός, ὅρθιος . (լծ. թ. օրթա, որ է միջին). rectus. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, ՈՒՂԵՒՂ, ՈՒՂԵՂ. որպէս ուղի միագիծ՝ հաւասար եւ միջաշաւիղ. լծ. թ. ուլու ). Անխոտոր. միօրինակ. հարթ. դիւր. եւ նմանութեամբ՝ Արդար. իրաւացի. ճշմարիտ. բարի. շիտակ, ըղորդ, աղէկ .... cf. ՈՒՂՂՈՐԴ, որ է կանգո՛ւն.
Մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն. (՟Գ. Թագ. ՟Գ 11։)
Վասն ուղիղն եւ ծուռն գոլ՝ որակ իմն ասի. (Արիստ. որակ.։)
Ուղիղ գիծ է, որ եդեալ է ի վերայ դիմաց կէտիցն, որ կան ի վերայ նորա ընդդէմ միմեանց։ Մինչ յուղղորդ գծի վերայ կանգնի ուղիղ գիծ, եւ առնէ հաւասար զերկու անկիւնսն, որ ի կողմունսն, երկաքանչիւրքն կոչին ուղիղ անկիւն. (Եւկղիդ.։)
Ճանապարհ բարի եւ ուղիղ։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց։ Ուղիղ են գործք նորա։ Իցէ՞ սիրտ քո ուղիղ իբրեւ զսիրտ իմ։ Որք ուղիղ են սրտիւք։ Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն։ Ուղիղ են դատաստանք քո։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Տեսանիցէք զլաւ եւ զուղիղ յորդւոց տեառն ձերոյ։ Ուղիղ մտօք։ Ուղիղ առնել (այսինքն ուղղել).եւ այլն։
Որոց ոչ են ուղիղ շաւիղքն, ոչ կարեն տանել ի յինքեանս զուղիղն քրիստոս. (Մեկն. ղկ.։)
ՈՒՂԻՂ. մ. ὁρθῶς recte. Ուղղապէս. ուղղութեամբ. բարւոք. շտկէ շիտակ, շիբ շիտակ, աղէկ.
Ոչ ապաքէն, եթէ ուղիղ մատուցանես, եւ ուղիղ ոչ բաժանես, մեղար։ Ուղիղ մեկնեաց։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Ոչ ուղիղ գնացեալ է առաջի իմ ժողովուրդ իմ։ Ուղիղ դատեցար։ Ուղիղ ետուր զպատասխանիդ։ Ոչ ուղիղ գնան ի ճշմարտութիւն աւետարանին։ Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեան.եւ այլն։
Ուղիղ տանել զակօսն յարքայութիւնն. (Եղիշ. ՟Ը։)
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
• , ի հլ. (որ և ուխ) «առատ հոսող ջուր, հեղեղ, հեղեղատ» ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ուղխաջուր Ա. մկ. ժէ. 37. ուղխել Պիտ. Բրս. ծն. ուղխացան Ագաթ. ուղխինահոս նար. տաղ. ևն։
• -Թւում է թէ փոխառեալ է հիւս. Կով-կասեան լեզուներից. հմմտ. կայ. ակ. խիւր. ուրխու «ծով», վար. կուբ. ուխու «ծով», ուտ. ox, ux, uxk «գետ», կուբ. ox «գետ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։
• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հղօք (Ջրաբերդում՝ հղօկ) «քիլ, բթամատից մինչև ճկոյթն եղած բաց-ուածքը».-Բառ. երեմ. էջ 257 ուղուկ բա-ռո բացատրում է «թիզ կամ ղուկ», որիո երևում է որ 1698 թուին ղուկ՝ կենդանի ժո-ղովրդական ձև էր։
ՈՒՂԽ (հասարակօրէն անեզական) կամ ՈՒԽՔ. χείμαρρος , χειμάρρους torrens եւ χαράδρα sulcus, canalis. Հեղեղ կամ ողողք ջուրց յորդեալ ընդ ձորս. եւ Հեղեղատ, վտակ. սէյլ, սէլ. (լծ. եւ օլուգ, իբր ջրանցք).
Ուղխք անօրէնութեան։ Զուխս փափկութեան։ Զուխս (կամ զուխից. յն. յուխից) ի ճանապարհի արբուսցէ։ Ընդ ուղխս անցին անձինք մեր։ Ամենայն ուխք ի ծով գնան, եւ ծով ոչ լնու.եւ այլն։
Գետն՝ ձմեռնական ուխիւքն զայրացեալ։ Եւ ոչ ուխք զգետն ստուարացուցին՝ արբմամբ (անթիւ զօրաց)։ Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Նիւս. սքանչ.։ Խոր. ՟Բ. 12։ Պիտ.։)
Ուխք՝ փորձանքն. ուխք անուանեցան, նորին աղագաւ եւ անկայուն ջուր, զի ուխք են. (Եփր. աւետար.։)
torrent-water;
—ք, torrents;
— հեղեղատ, a flooded or swollen torrent.
Ուղխիւք ջրոյ ողողիչ. յորդառատ. յորդաջուր.
Շինել զքաղաքն, եւ ինչ որ անկեալ էր ի պարսպացն յուղխաջուր հեղեղատաց անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Է. 37։)
ՈՒՂԽԱՋՈՒՐՔ գ. Ուխք ջրոց. ջուր յորդեալ. հեղեղ.
Իբրու ուղխաջուրք յարուցեալ պղտորէին։ Ուխաջուրս կոչէ, զի յանկարծ հաւաքեցան, եւ յարեան ի վերայ։ Եւ տէրն զփորձութիւնն ի յուխաջուրսն առակէ. (Վրդն. սղ.։)
inundating, overflowing.
Ցանիչ ուղխից. յարուցիչ հեղեղաց.
Մի՛ շարժեսցէ ուղխացան ջուրցն բազմութիւն զհիմունս եկեղեցւոյ քոյ. (Ագաթ.։)
having small torrents.
Ունօղ զուխս ջրանցից.
Յատակեաց սպիտակ կճասալ յատակօք, զի ուխաւորք յատակացն դիւրագոյնս կարգեսցեն առ ոչինչ վնասել քաղաքացն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
to inundate.
ՈՒՂԽԵԼ ՈՒՂԽԻԼ. Հոսել զուխս. հոսիլ իբրեւ զուխս. զեղուլ, զեղանիլ.
Հինահարութեամբ ուղխեալ՝ զանվճար աշիտիցն միշտ արկածս յաշխարհ հեղեղեն. (Պիտ.։)
Ուղխեալն չարութեամբ շուրջ զերկրաւս օդ. (Բրս. ծն.։)
to overflow.
rushing like a torrent;
torrential.
(իբր Ուղխահոս. որպէս թէ ուղխեան կամ ուխաւոր հոսմամբ) Հոսեալ իբրեւ զուխս.
Ջուր մանուածոյ՝ ծիծաղ ծաւալ՝ կարկաջահոս ուխինահոս. (Նար. տաղ մկրտ.։)
in torrents, torrentially.
palm-long, four-inched, four finger's deep.
παλαιστή, -ής palmus, -ma. Որոյ չափն է ուղուկ մի. այն է չափ ափոյ բացելոյ, եւ թիզ, եւ քիլ. իբր չորս մատնաչափ. թզաչափ. քլաչափ.
Արասցես (սեղանոյ) պսակ ուղկեան շուրջանակի։ Ծնօտս ուղկեանս. (Ել. ՟Ի՟Ե. 25։ ՟Լ՟Է. 12։ Եզեկ. խ. 43։)
cf. Ուղղախօս.
Ոչ է ասել ըստ ուղղաբանից. (Տօնակ.)
Գտի զցանկալին ի հելլենացի բարբառ, եւ ի գիր ուղղաբան եւ վայելուչ. (Լմբ. յիշատ. յայտն.։)
rightly, well;
sensibly, judiciously.
Ուղղաբար լինել հեզք։ Ուղղաբար առնեմ զձեռնարկութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ միտս ունէին, եւ ուղղաբար կամէին հարցանել։ Թէ ուղղաբար նայեսցուք, ոչ է երկբայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 22։)
good, just, upright, honest.
Ուղիղ բարուք. լաւաբարոյ. ողջամիտ.
Որ ուղղաբարոյն է, քննէ, թէ յայս իրս կռուակիցն է ուղիղ, եւ յայս ես։ Ուղղաբարոյն ո՛չ այսպէս, այլ ընդ պօղոսի ասէ, ոչինչ գիտեմ զանձին իմոյ, եւ այլն. (Լմբ. առակ.։)
high and straight;
well-shaped, straight, tall;
գնալ — հասակաւ, to go haughtily, to hold one's head high.
εὑθυφερής in rectum tendens. Որ ուղիղ կամ դէպուղիղ բերի. որ ուղղորդ շարժի.
Յորժամ լինիցի նմանութիւն ուղղաբեր, իբրու բազում անգամ մարմնոյ անդամոց լինելով ուղիղ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ուղիղ ըստ բարձրութեան. ուղղորդ. կանգո՛ւն. բարձրապարանոց. շիբ շիտակ, տնկած.
Մի՛ գնասջիք ուղղաբերձ հասակաւ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը. (որ ի Միք. ՟Բ. 3. կանգուն)։)
brain-cavity;
skull.
Բոյն ուղղոյ. ուր ուրեք կայ ինչ ծուծ.
Խորշ խորշք մարդոյ մարմին, որպէս անդամք եւ զգայարանք, ուղղաբոյն, աչք, ականջք, սրտին առագաստ, ներքին որովայն. (Մեկն. ծն.։)
rectilineal, rectilineous or rectilinear.
εὑθυγράμμος rectis lineis constans. Որոյ գիծքն են ուղիղ. ուղիղ գծիւք բաղկացեալ.
Պղատոն նմանեցուցանելով իւրաքանչիւրում տարեր զհաստատութիւն ուղղագծիցն ձեւոց, երկրի զկիւբիկոնն ձեւ, եւ այլն։ Միշտ բոլորակաձեւն քան զուղղագիծսն ի տեւելն հաստատուն է. (Նիւս. բն.։ Փիլ. լիւս.։)
correct, written correctly;
orthographer.
Ուղղութեամբ գրեալ. ճշմարտաճառ.
Զուղղագիր պատգամս գրոց եղծանել հնարեցան կամակորութեամբ. (Վեցօր. ՟Թ։)
walking upright;
walking in uprightness, full of rectitude, virtuous.
ὁρθοπεριπατετικός recte ambulans. Ուղղորդագնաց. կանգուն ի վերայ երկուց ոտից քայլօղ.
Մարդ կենդանի բանաւոր՝ ուղղագնաց։ Մարդ է ուղղագնաց՝ ծիծաղական. (ա՛յլ ձ. ուղղորդագնաց) (Սահմ. ՟Գ։)
ՈՒՂՂԱԳՆԱՑ. εὑθυπορών, κατορθοκός qui recte se gerit. Այն՝ որ ուղղութեամբ վարուց գնայ.
Յառաջագոյն ետես տեսական զօրութեամբն ո՛չ ուղղագնաց առ բարին զկամսն. (Նիւս. կազմ.։)
orthodromy.
Նա զկամարն պատելով, սա սակս ուղղագնացութեան. (Վանակ. տարեմտ.։)
Շնորհեա՛ ընդարձակութիւն ուղղագնացութեան մերում, անդորութիւն ի նեղութեան. (Ժմ. յն. (եթէ չիցէ գրելի՝ ուղեգնացութեան)։)
well-doing, just;
upright.
κατορθῶν, κατορθικῶς recte se gerens. Որ գործէ զուղղութիւն. արդար. բարեգործ. առաքինի. իրաւարար.
Ժամանակաւն յոլովէ ուղղագործն։ Թէ ուղղագործացն չհրամայէ դառնագոյնս քննել զայլոց զմեղս, ո՛րչափ եւս առաւել յանցաւորացն։ Եթէ ուղղագործացն կարեւոր են նեղութիւնք, ո՞րզափ եւս առաւել մեղուցելոցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. 10. 13։)
Ակն դատաստանին արգարակորով, ուղղագործ, կշռարար. (Սեբեր. ՟Թ։)
Աճեցո՛ զբորբոքումն ուղղագործ եւ քաղցր սիրոյ քո յոգւոջ իմում. (Եփր. աղ.։)
orthographical.
to correct, to rectify, to set right, to spell;
to write correctly.
correction, rectification;
orthography.
ὁρθογραφία orthographia. Ուղիղ գրութիւն. անվրէպ պատմագրութիւն.
Երկուցեալ թերեւս ոչ զբնաւ զօրել նոցա ուղղագրութիւն (գործոց քոց). (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
of right or just judgment, judging equitably, just, right.
Որ ուղիղ դատէ. որոյ ուղիղ է դատումն՝ դատաստանն. արդարադատ.
Վերատեսուչք անմոլարք, այցելուք ուղղադատք։ Որ յամենայնի ուղղադատ եւ անաչառ դատաւորն է. (Նար. առաք.։ Լմբ. պտրգ.։)
Զի սմա (ի գրիդ) պատկանեալ տրամախոհութիւն՝ ուղղադատ բաղխոհութիւն վարկայ. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
Ուղղադատ քննութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
sound, correct or right judgment, good sense.
orthodox, catholic.
Ուղիղ դաւանօղ. ուղղահաւատ. ուղղափառ. եւ Ուղղափառական. ողջամիտ.
Խոստովանօղ ուղղադաւան։ Ուղղադաւան հաւատացելոցս ի քրիստոս։ Առաքինի ուղղադաւանիցն. (Լմբ. ի շ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Վարժեալ էր ուղղադաւան բանիւ հաւատոյ սուրբ հարցն։ Ուղղադաւան խոստովանութիւն. (Աբր. մամիկ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ժող. հռոմկլ.։)
to become, to befit.
ՈՒՂՂԱԴՐԻԼ. Դէպուղիղ յարմարիլ. ի դէպ գալ.
Ստաշխն առ սուրբ եկեղեցի ուղղադրի. ուստի մաքուր գործնականն հոտ անոյշ զքրիստոս յինքն ունի. (Վանակ. յոբ.։)
marrowy;
pithy;
plump, fat, greasy.
μεμυελώμενος medulla plenus, medullosus. Լցեալ կամ լի ուղղով. պարարտ. գէր. պարարած. ծուծով լեցուն, բոլորը ծուծ.
Զողջակէզս ուղղալիցս մատուցից քեզ խոյովք եւ խնկովք. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 15։)
Զողջակէզս զուղղալիցս կամ զղղալիցս. (Արիստակ. գրչ.)
Պարարակ զգէրն ասէ եւ զուղղալիցն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ողջամիտ.
ՈՒՂՂԱԽՈՀ ՈՒՂՂԱԽՈՐՀ. Ոյր կամ ուր իցէ խորհուրդ ուղիղ. ողջախոհ. ողջամիտ.
Յայտնիք ուղղախոհաց, եւ տարածեալք ի տառս հոգեպատմող մատենից. (Լմբ. հանգ.։)
Ի նկարու զսրբոցն տեսանել պատկեր՝ օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. պատկ.։)
Կանոնական ուղղախորհաց խոստովանութիւն. (Սանահն.։)
Զայս ձեզ աւանդեալ ուղղախոհ իմացուածիւ. (Յհ. կթ.։)
speaking well, correctly or justly.
Ուղղախօսն փրկի ի զրպարտողացն։ Գիտնական, եւ ուղղախօս ճշմարտաբան. (Լմբ. առակ.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to speak correctly or properly.
ὁρθολογέω, εὑθυλογέω recte vel proprie loquor. Ուղիղ խօսել. ուղիղ յօդել եւ բարբառել զխօսս.
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
Յոչն ուղղախօսելոյ։ Ոչ ուղղախօսելով. (Մագ. ՟Ը. ՟Ծ՟Ը. եւ Մագ. քեր.։)
Որք ոչն դիտեն ուղղախօսել. (Երզն. քեր.։)
orthology.
ὁρθολογία, εὑθυλογία recta locutio. Ուղիղ խօսելն. ուղիղ խօսք.
Եւ ոչ յայնցանէ՝ զոր առեալ է բան (կարկատելով), ուղղախօսութիւն գտցես, եւ ոչ բան։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախօսութիւն սերմանել. (Մագ. ՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
to conduct directly.
Առաջնորդել. դէպուղիղ ածել. կր. ուղիղ ընթանալ, գալ.
Գիտէ եւ ուսուցանել անբան եւ անմուղ կենդանեացն ուղղածել. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Ուղղածեցար ի յաջորդումն նախաթոռոցն ազգապետիւք՝ քահանայապետութեամբ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.
Որոյ ուղեղն ծծի եւ քամի. ծծմամբ ուղղոյն.
Դառնակսկիծ սառնամանեօք, մարմնադող, ուղղածուծ, եւ ատամնակարկաջս տանջին. (Տօնակ.։)
ՈՒՂՂԱԾՈՒԾ ԱՌՆԵԼ. ἑκμυελίζω medullam eximo. Ծծել՝ հանել՝ քամել զուղեղն եւ զպարտութիւնն. ծուծը դուրս քաշել.
Կերիցէ զազգս թշնամեաց իւրոց, եւ զպարարտութիւն նոցա ուղղածուծ արասցէ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 8։)
Ուղղածուծ առնէին ցաւք զոսկերսն։ Ուղղածուծ առնէին խղճմտանքն. (Վրդն. սղ.։)
right, direct;
nominative.
εὑθείος, ὅρθιος rectus. Ուղիղ, ի կարգի բնութեան կամ բարոյից կամ շարժման.
Ապականեալ զուղղական ճանապարհս իւրեանց. (Ագաթ.։)
Որով եւ դու իսկ իմաստուն եւ խոհական՝ ի յամենայն ուսմունք գտցես ինչ ուղղական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եւ կամ ետեղափոխ շարժութեան, ո՛չ զուղղականն, ոչ զշրջաբերականն, ո՛չ զոր յերկոցունցն. (Դիոն. ածայ.։)
ՈՒՂՂԱԿԱՆ. ըստ քերականաց, Անուանական հոլով, որ կայ մնայ ուղիղ՝ առանց փոփոխման. ὁρθή կամ εὑθεία (πτῶσις ) rectus (casus), եւ -ctum (nomen), nominativum.
Հոլով անուանց (ըստ յն. վեց). ուղղական, սեռական ... եւ ասի ուղղականն՝ անուանական, եւ պարզ. (Թր. քեր.։)
Անուանական ասի ուղղականդ իբրեւ սկիզբն իմն եւ պատուականագոյն. (Երզն. քեր.։)
Կամի ինքն (արիստոտէլ) զուղղականն միայն գոլ անուն, իսկ զայլսն՝ հոլովս անուան. (Անյաղթ պերիարմ.։)
right;
rightly, directly;
correctly.
ὁρθῶς recte. Ուղի՛ղ, այսինքն ուղղութեամբ. ուղղաբար. ուղղապէս. դէպուղիղ. եւ Յիրաւի.
Լսելիք ոչ ուղղակի են բացեալ, այլ մանուածով. (Բրս. հայեաց.։)
Նետ ի կորովեաց քոց թողեր ուղղակի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Իբր ի վերայ գծի ընթանալով ուղղակի՝ անխափան կացեալք ի մէջ. (Փիլ. լիւս.։)
Եւ զայս ուղղակի ասեմք զաստուծոյ. (Դիոն. ածայ.։)
Զի եւ ոչ կարողութիւն իսկ է ճանաչել գեղեցկապէս զվախճանն, ոչ զսկիզբն ուղղակի գիտելով. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ ուղղակի մեկնես զմարգարէութիւնդ։ Ուղղակի կա՛ց ի վերայ մտացն, զի մի՛ մոլորեսցիս ի ճշմարտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Հանդէպ ուղղակի զնետաձգութիւնսն հարկանել։ Դիմացն ուղղակի ճահեցուցանէ. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ա։)
Ոչ լինէին բաւական ի վճարել անսխալ ուղղակի։ Զորոց գիտէր զհոլովումն ի վատթար կողմն, եւ ոչ ուղղակի ի խորհուրդ ուխտապահութեանն. (Փարպ.։)
Զնա եւ ո՛չ գէթ ճանաչել զիրին զօրութիւն ասացից. եւ յո՛յժ ուղղակի. վասն զի յանձն չարարուեստ՝ իմաստութիւն ոչ մտանէ. իսկ առ պատրաստականս բարւոյն, զուղղակի դարձեալ (ասեմ), զկնի փորձ արկանելոյ՝ ուրախ առնէ պտղովն. (Սարկ. ուսմ.։)
Նոյնք յուղղակի ակօսոյն ոչ դարձեալք. (Տաղ.։)
Տատասկն յո՛ր կոյս ձգի՝ սուրն խեթկիչ ուղղակի գտանի. (Կլիմաք.։)
Է ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)
Յերկոցունց ձեռաց աջողակք, եւ յամենայն կողմանս ուղղակիք եւ շնորհալիցք. (Փարպ.։)
Ուղղակի փառատրութեամբ։ Վարդապետաց քանոն ուղղակի. (Սարկ. աղ.։ Գանձ.։)
cf. Արդարակշիռ.
Ուղիղ կշռօղ եւ կշռեալ. արդարակշիռ. ուղղադատ.
Որ եւ ըստ ուղղակշիռ իրաւանցն աստուծոյ ըմբռնեցաւ. (Ուռպ.։)
quite straight.
ἱθύτομος, ὁρθότομος in rectum sectus, rectus. Ուղիղ կտրեալ. ուղիղ ձեւով. անխոտոր. անվրէպ.
(Անիւք հոգեղէնք են նշանակք) ի նոյն ի նա կոյս՝ անխոտոր եւ ուղղակտուր անուամբ (յն. ճանապարհաւ) ամենայն իմանալւոյն նոցա անուագայութեան գերազարդապէս աջողեցելոց. (Դիոն. երկն.։)
straight-beaked.
to reunite well.
Զցաւագնեալսն բժշկեա՛, եւ ուղղակցեա՛ ընդ սուրբ կաթուղիկէ եկեղեցւոյ. (Բրս. պտրգ.։)
cf. Ուղղադաւան.
Որ զուղղութիւն համբուրէ՝ ողջագուրէ՝ սիրէ.
perpendicular;
normal;
— գիծ, plumb-line.
perpendicularity.
orthodox.
Ոյր հաւատքն է ուղիղ. ուղղադաւան. ուղղափառ. ողջամիտ.
Բարերար եւ արդար, ուղղահաւատ, եւ մեկնեալ յամենայն իրաց չարաց։ Աթանաս սուրբ, որ հովուէր զուղղահաւատսն։ Իսկ անտիոքայ (հովիւ) մեղիտոս ուղղահաւատիցն. (Սոկր. ՟Գ. 26։ ՟Դ. 1։)
Նեղութիւն ի վերայ ուղղահաւատ որթոդոքսաց քրիստոնէից յարուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Դմա պարտ էր ասել, թէ ես ի ձէնջ չօրհնիմ, զի չէք ուղղահաւատ. (Կիւրիոն առ աբր.։)
orthodoxy.
Ուղղափառութիւն, ողջմտութիւն.
Սիրովն աստուծոյ սրբութիւն հաստատի, բարեխորհրդութիւն, ուղղահաւատութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
tom-tit, tit-mouse.
Անուն թռչնոյ.
Թռչունն՝ որ ի թռիչս քաղէ զկերակուրն, երաշտահաւ ասեն. լորոյ չափ է, ի դարափոսս բնակէ, ագի ունի՝ կոտոշ կտուց, եւ ծիրանեգոյն փետուր. զմեղուքն քաղէ ի թռչման. (Վանակ. հց.։)
to dry, to become dry (speaking of earth or air).
ԵՐԱՇՏԱՆԱԼ. Պակասիլ յանձրեւոյ. ցամաք գտանիլ. եւ Խռուանալ.
Երաշտացեալ, եւ թարշամեալ պասքութեամբ։ Գարուն երաշտացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Երկիր երաշտացեալ ոչ բուսուցանէ զդալարի. (Եփր. քրզ.։)
Զերաշտացեալ տեղիսն բազմաջուրս գործել. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Սեաւ հանդերձ, երաշտացեալ վարսք. (Բրս. թղթ.) յն. αὑχμηρός squalidus խռուցեալ։
bridle, curb, rein, snaffle;
halter;
scatch, bit;
— արկանել, to bridle, to put on a halter.
ԵՐԱՍԱՆ ԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἠνία, ἠνίον habena, lorum, retinaculum χαλινός frenum. պ. էրսան, էրսիւն. Առասանեայ կապ բերանոյ գրաստուց. որպէս եւ պախուրց կաշեայ, դանգանաւանդ. եւս եւ Սանձ. .... Նմանութեամբ՝ որպէս Գործի ուղղելոյ, վարելոյ, հանդարտելոյ. ուղղեակ. ղեկ.
Ոչ կացուցի յոտին զերիվար մտացս երասանաւ բանին։ Ընդոտնեա՛ ի սանձս կապոյ երասանաց ըմբռնման զցնդեալ մտացս վայրագութիւն։ Երասանաւ սանձաց, կրթութեան։ Իբր երասանաւ փոկոյ նահանջեալ։ Երասանաւն հանդարտութեան։ Երասանի պնդութեան. (Նար.։)
Երասանակք կառաց նոցա խռովեսցին. (Նաւում. ՟Բ. 3։)
Կրկին զօրութեամբք գործոց՝ երասանակ ի ձեռն առեալ վարէ զամենայն. (Նիւս. կազմ.։)
Արդար կամօք ուղղէր զերասանակ իշխանութեանն (իբրեւ զղեակ)։ Մինչդեռ երասանակ մակուկի մարմնոյս ի ձեռին իմում է, օգնեա՛ ինձ երկնաւո՛ր նաւապետ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի եղիցի միտք պինդ ունել զերասանակս շրթանց. (Եփր. համաբ.։)
cf. Երասան.
ԵՐԱՍԱՆ ԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἠνία, ἠνίον habena, lorum, retinaculum χαλινός frenum. պ. էրսան, էրսիւն. Առասանեայ կապ բերանոյ գրաստուց. որպէս եւ պախուրց կաշեայ, դանգանաւանդ. եւս եւ Սանձ. .... Նմանութեամբ՝ որպէս Գործի ուղղելոյ, վարելոյ, հանդարտելոյ. ուղղեակ. ղեկ.
Ոչ կացուցի յոտին զերիվար մտացս երասանաւ բանին։ Ընդոտնեա՛ ի սանձս կապոյ երասանաց ըմբռնման զցնդեալ մտացս վայրագութիւն։ Երասանաւ սանձաց, կրթութեան։ Իբր երասանաւ փոկոյ նահանջեալ։ Երասանաւն հանդարտութեան։ Երասանի պնդութեան. (Նար.։)
Երասանակք կառաց նոցա խռովեսցին. (Նաւում. ՟Բ. 3։)
Կրկին զօրութեամբք գործոց՝ երասանակ ի ձեռն առեալ վարէ զամենայն. (Նիւս. կազմ.։)
Արդար կամօք ուղղէր զերասանակ իշխանութեանն (իբրեւ զղեակ)։ Մինչդեռ երասանակ մակուկի մարմնոյս ի ձեռին իմում է, օգնեա՛ ինձ երկնաւո՛ր նաւապետ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի եղիցի միտք պինդ ունել զերասանակս շրթանց. (Եփր. համաբ.։)
that holds the bridle or the rein, coachman, driver;
conductor, leader.
ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԼ մանաւանդ ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԿԱԼ. Գրի վրիպակաւ եւ Երասնակալ, Երեսանակակալ, Երեսնակակալ, Երասանակընկալ, եւ այլն. ἠνίοχος auriga Ունօղ զերասանն կամ զերասանակն. այն է կառապետ, կառավար. ձիավար. առապաճը. նմանութեամբ՝ եւ Ղեկավար .... եւ Ամենայն ուղղիչ, վարիչ. անձն, եւ գործի.
Երասանակալք նոցա՝ իրերաց փոխանորդք։ Հմտութիւն երասանակալաց. (Բրս. սղ. եւ Բրս. գորդ.։)
Երասանակակալ եղեալ՝ առ աստուած զամենայն շարժմունս դարձուցանէր։ Իբրեւ զքաջ երասանակակալ ի վերայ առաքինութեան կառաց նստեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Երասանակակալ ձեռինն թուլացեալ (հեծելոյն)։ Նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ՝ դուզնաքեայ երասանակակալ փայտիւն վազս առեալ. (Արծր. ՟Բ. 8։ ՟Դ. 11։)
cf. Բնչեմ.
Երինջքն առ գութ որթուցն խանդաղատեալ բչիցեն գոչիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
buzzing, hum.
Բզզանք մեղուաց ի կազմել անդ զմեղր ի բջիջսն.
Գան ի մեղուանոցն, բջջանօքն յօրինեն զխորիսխն. (Գր. սարկ. լուս.։)
plastered.
Տունն գերեզման էր բռածեփ, եւ հոգին անդնդալից աղջամղջով լի. (Ոսկ. ղկ.։)
to plaster;
to whitewash;
to roughcast.
κονιάω dealbo Բռով ծեփել. կրով կամ գաճիւ սպիտակացուցանել.
Ի բռեալս անիրաւութեամբ։ Գրէին ի վերայ բռելոյ որմոյ։ Որմ բռեալ (իբր կեղծաւոր)։ Նման էք գերեզմանաց բռելոց. (Առակ. ՟Ի՟Ա. 9։ Դան. ՟Է. 5։ Գծ. ՟Ի՟Բ. 3։ Մտթ. ՟Ի՟Գ. 27։)
Զարտաքնայարդար՝ զբռեալ որմս գարշունակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
violently, forcibly, tyrannically
βιαίως, βίᾳ, μετὰ βίας volenter, vi, per vim Բռնի. բռնութեամբ. բուռն առնելով. հարստահարելով զազատութիւն. զօռով, ճորովցնելով.
Բռնաբար առնուլ զքաղաք, զգանձ, կամ ունել զիշխանութիւն. կամ նեղել, վարել, արգելուլ, ունել եւ պահել, տանել, քարշել. (Եւս. քր. ՟Ա։ Եզնիկ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Մաշկ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Բռնաբար գայր հասանէր իշխանութեան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to violate, to force.
καταδυναστεύω vi opprimo, βιάζω, βιάζομαι vim adfero, urgeo Բուռն առնել. բռնաբար վարել կամ վարիլ. հարստահարել եւ բռնադատել.
Արքայութիւնն Աստուծոյ աւետարանի, եւ ամենայն ոք զնա բռնաբարէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 16 (յն. է հոմաձայն. որպէս ն. կամ կ. առ նա՝ բռնադատի, կամ բուռն առնէ։))
violent, coercive, troubled, constrained, forced.
Մարտ ընդ բռնադատին բուղայի դնել։ Զանգիտեալ ի մախացօղ խորամանկութենէ բռնադատին։ Մատնեսցին ի ձեռս հեթանոսական բռնադատացն. (Յհ. կթ.։)
Զի մի՛ բռնադատ երեւեսցի յաղթութիւնն. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Ընդ ժամանակս յուլանոսի բռնադատ արքայի. (Վրք. հց. ձ։)
to violate, to force, to oblige, to necessitate, to compel, to convince, to subject, to constrain, to exact, to persecute.
Կամիս զկին իմ բռնադատել ի տան իմում. (Եսթ. ՟Է. 8։)
βιάζω, βιάζομαι, ἁναγκάζω vi compello, vim facio, cogo, insisto Բուռն առնելով թախանձել. ստիպել. հարկեցուցանել. ճորովցնել.
Բռնադատեաց զնա, եւ էառ։ Բռնադատեաց զնա աներ իւր եւ նստաւ։ Թո՛ղ բռնադատեսցուք զքեզ։ Բռնադատեաց տարաւ զմեզ։ Գինի՝ որ բռնադատէ զայս ամենայն գործել։ Արքայութիւնն երկնից բռնադատի, եւ բռունք յափշտակեն զնա.եւ այլն։
Ոչ կամաւ, այլ բնութեամբ բռնադատեցաւ (ասեն՝ ի չարն). (Եզնիկ.։)
Բռնադատեալ ուսումն ոչ բնաւորեցաւ յարամնալ. (Բրս. մախ.։)
Մի՛ բռնադատէք մխիթարել զիս։ Զյանձնառութիւն բռնադատէք օրինաց. (Փարպ.։)
Բռնադատեցին զիս ոչ ումեք ասել զայն. այսինքն բուռն արարի անձին. ռմկ. բռնել, զսպել. (Վրք. հց. ՟Է։)
Թէպէտ եւ բռնադատեցաւ, չկարացապրեցուցանել զմիտս. (Կիւրղ. ծն.։)
Եւ καταδυναστεύω vi opprimo, subigo Բռնաւորաբար նուաճել ընդ բռամբ. հարստահարել. բռնաբարել. եւ Բռնի առնուլ. եւ Լլկել. բռնանալ ի վերայ.
Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)
Բռնաւորաբար նուաճել ընդ բռամբ. հարստահարել. բռնաբարել. եւ Բռնի առնուլ. եւ Լլկել. բռնանալ ի վերայ.
Կամիս զկին իմ բռնադատել ի տան իմում. (Եսթ. ՟Է. 8։)
Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)
cf. Բռնադատեմ.
βιάζω, ἑκβιάζομαι vim infero, vi adigo բռնաբարել. բռնադատել. բռնանալ, եւ բռնութեամբ ձգել.
Բռնազբօսէ իւր զկորուստ. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
Բռնազբօսեաց զնոսա՝ ցուցանել նմա զգանձն աստուածային. (Խոր. առ արծր.։)
Որ բռնազբօսեացն տիրել, ոչ զօրեաց ունել, իբրեւ ստոյգն (բուն տէրն) կոչեաց. (Իգն.։)
Բռնազբօսեսցի ոք ամուր զօրութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Զխօսեալ աղջկունս եւ յայլոց յափշտակեալս՝ պարտ է առաջին խօսելոցն ի բաց տալ, թէպէտ եւ բռնազբօսեցան. (Կանոն.։)
forced, constrained, affected.
Ակամայ, եւ ի բռնութենէ բռնազբօսիկ ինչ իրաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
with unsparing hand, by handfuls, liberally.
Լի բռամբ. եւ Որ ինչ լնու զբուռն. լեցուն ձեռքով. եւ ձեռք լեցնօղ.
Բռնալիր լուանան զձեռս. (Մրկ. ՟Է. 3։)
tyrant, despot, usurper;
բռնակալ լինիմ, cf. Բռնակալեմ.
τύραννος, τυραννικός tyrannus, tyrannicus Բռնաւոր, կամ գոռոզ, որ բռնութեամբ կամ ի բռին կալեալ ունի զայլս՝ նուաճելով եւ հարստահարելով. եւ Բռնաւորական.
Բռնակալ խստապարանոց, եւ յԱստուծոյ ատելի։ Զսերուիղիոս սպան զեւկիոս բռնակալ։ Վախճանեցան բռնակալքն աթենացւոց։ (Եւս. քր.։)
ԲՌՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. չ.ն. ԲՌՆԱԿԱԼԵՄ, եցի. τυραννεύω, δυναστεύω tyrannidem exerceo, impero, regno Բռնանալ. իշխել. տիրել. տիրաբար կամ բռնութեամբ առնուլ, ունել. նուաճել՝ որպէս հզօր, կամ որպէս բռնաւոր հարստահարօղ.
Եհան զկապեալսն քաջութեամբ իւրով, զբռնակալեալսն ի գերեզմանս. (Ոսկ. համբ.։)
to tyrannize.
ԲՌՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ԲՌՆԱԿԱԼԵՄ. τυραννεύω, δυναστεύω tyrannidem exerceo, impero, regno Բռնանալ. իշխել. տիրել. տիրաբար կամ բռնութեամբ առնուլ, ունել. նուաճել՝ որպէս հզօր, կամ որպէս բռնաւոր հարստահարօղ.
Եհան զկապեալսն քաջութեամբ իւրով, զբռնակալեալսն ի գերեզմանս. (Ոսկ. համբ.։)
violent, tyrannical.
Որ ինչ լինի բռնութեամբ. կամ Բո՛ւռն եւ հարկեցուցիչ. (առաւել ըստ յետին ոճոյ)
Շարժումն այն է բռնական. (Ի գիրս մոլ.։)
Եւ որպէս Բռնողական. պնդացուցիչ. զսպիչ.
Բժիշկք նախ դեղըմպութեամբ զհիւանդաց մաղձն արտաքս բերեն, եւ ապա բռնական դեղօք զախտն փարատեն եւ յառողջութիւն ածան. (Լծ. կոչ.։)
wrestler;
wrestling.
Կռփամարտտիկ. եւ Ազգի ազգի ըմբշամարտութիւնք.
Զայնոսիկ որք ի տեսարանս բռնակռուացն եւ նմանողաց, եւ այլն. (Բրս. ապաշխ.։)
to force, to oppress, to molest;
to fist.
κρατέω, καταδυναστεύω detineo, vi subigo Բուռն հարկանելով յինքն ձգել. ըմբռնել. պինդ ունել, բռնաբարել. լլկել. յաղթահարել. յափշտակել.
Բռնահարեսցուք զկեանսն յաւիտենականս. (Զքր. կթ.։)
որպէս Բուռն հարկանել (զզաւակէն աբրահամու).
Վայել էր զանապականելին՝ բռնահարել զբնութեան զընդ ապականութեամբ, զի զնա ի բաց փոխեսցէ յապականութենէն. (Պիտառ.։)
died by a violent death, killed, murdered;
self-murderer.
βιοθάνατος qui violenta morte periit Բռնի մահացեալ. սպանեալ՝ որպէս գազանակուր, սրախողխող. մեռեալ ի խաչի. ի մահ մատնեալ յայլոց, կամ անձամբ անձին, որպէս անձնասպան.
Զնշխարս բազում բռնամահ մարդկան (սպանելոց ի ցլագլուխ ձիոյ՝) տեսեալ՝ ողորմէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Վաստակեցաւ ի բռնամահ վկայիցն համբերութեանց։ Մոլորին ի մարդ բռնամահ։ Զոր ասենն, թէ Քրիստոս մարդ էր, եւ դադարեաց (ի կելոյ) իբրեւ զռնամահ, ասասցե՛ն, որո՞յ մարդոյ բռնամահի աշակերտօք ամենայն երկիր լցաւ. որո՞յ մարդոյ բռնամահի անուամբ դեւք ելանեն։ Չգիտեն, թէ բռնամահ է՝ որ իւրովք կամօք զինքն հանէ ի կենացս. (ՃՃ.։)
wrestler, pugilist, boxer, athlete, martial, warliko;
inexpugnable.
Ըմբիշ՝ որ կռուի բռնահարութեամբ եւ կռփահարութեամբ. փէհլիվան. եւ լայնաբար՝ Քաջ մարտիկ կամ նահատակ յասպարիսի խաղուց, կամ պատերազմաց.
Որպէս զբարի բռնամարտիկ անզբաղս կալ զհայեցուածսն. (Բրս. ի հայեաց.։)
Յորժամ բռնամարտիկ զոք մեծահզօր յաղթական պսակեալ ուստեք լսիցեն. (Ոսկ. յհ. նախերգ.։)
Որք ի սկիզբն պատերազմաց զփորձ առեալ բռնութեան՝ յոլով բռնամարտիկս ժողովեն. (Կամրջ.։)
Յորժամ պատերազմողացն ճակատն եւ ռազմն կայ ի հաստատութեան, եւ կարի յոյժ բռնամարտկացն դժուարակռուելիք են. (Իգն.։)
Զգարշութիւնս անգոսնելի մի՛ իբր բռնամարտիկ վանեսցես. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Մերթ որպէս Դժուարակռուելի. անառիկ.
Որպէս ի պատերազմունս զօրավարքն առնեն, զբռնամարտիկ տեղի ինչ հմտագունից քաջամարտացն տալով. (Ոսկ. գծ.։)
Տային զանձինսն իւրեանց ի մարզիչս եւ ի բռնամարտիկս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14.) իմա՛ յասպարէզ խաղուց, ըստ յաջորդ նշ։
to encroach, to invade, to subject, to tyrannize, to rule, to reign.
Բուռն լինել եւ բուռն առնել այլոց. ըմբռնել եւ պինդ ունել. ընդ բռամբ առնուլ. բռնաբար կամ բուռն զօրութեամբ իշխել. զօրանալ ի վերայ այլոց. զօրաւոր գտանիլ, եւ բռնակալել. գոռոզանալ. հարստահարել. յաղթահերել. որպէս κρατέω, ἑπιτίθημι, καταδυναστεύω, βιάζω valeo, supero, impono, insisto
Բուսիրոս առ կողմամբքն Նեղոս գետոյ բռնանայր։ Կիփսեղոս կորնթացւոց բռնացաւ։ Պանետիոս նախ ի սիկիզիա բռնացաւ։ Զբռնացելոյն երուսաղեմացւոց զՍողոմոնէ ասեն առաքեալ առակս առ իմովմոս (այսինքն առ քիրամ, ասէ փիւնիկեցի գրիչն). (Եւս. քր.։)
Ի բռնանալն ասէ զրուանայ՝ ընդդիմացան նմա տիտանն եւ յապետոսթենէ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Բռնացեալ պահէր զկենդանական շունչս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բռնանային ի վերայ՝ ունելով զթագաւորական տեղիսն։ Ինքն իսկ դեռ բռնացեալ ունէր զթագաւորական տեղիսն։ Անդէն մարդիկդ այդպէս բռնացան. (Եղիշ.։)
Ընդէ՞ր այսքան հակառակութիւնս ի մէջ մեր բռնանալ. (Լմբ. ատ.։)
handle.
Իջցէ ջերմարիւնն, եւ թուլացուսցէ զբռնատեսն. (Մամիկ.։)
violent, impetuous;
tyrant, usurper.
τύραννος եւ τυραννῶν . որ ըստ ոմանց՝ κοίρανος, δυνάστης, δυναστεύων, κατισχεύων tyrannus, dominator, imperator եւ potens, dominatus եւ այլն. Այր բո՛ւռն եւ բռնակալ. թագաւոր, իշխան. գոռոզ. իշխօղ եւ տիրօղ՝ կա՛մ քաջութեամբ, կամ բռնակալութեամբ, որ եւ ԲՌՈՒՆՔ ասին, եւ ամենայն ոք՝ որ բռնանայ ի վերայ ընկերաց.
Թագաւոր կամ բռնաւոր։ Բռնաւորաց հրամանաւ։ Զպետս եւ զբռաւորս։ Բռնաւորք խաղալիկք նորա։ Ասացէ՛ք ցթագաւորն եւ ցբռնաւորսն։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Յագահութեան բռնաւորաց նորա.եւ այլն։
Ի բռնաւորա՛ց արդեօք ի հարկէ մեռանիցի։ Տագնապելոց ի բռնաւորաց փրկութիւն արարեալ. (Ագաթ.։)
Հանողին զվերին հանդերձն՝ բռնաւորի ուրուք, մերկանալ եւ զմիւսն. (Վրդն. ել.։)
βίαιος vehemens, violentus եւ այլն. Բուռն. սաստիկ. զօրաւոր ինչ. ուժգին, բռնական. բռնաւորական.
Զբնաւոր հողմոցն եւ զալեացն զ՝ի վերայ ընթացս համբերել. (Բրս. յուդիտ.։)
Անհողմութիւնս, եւ շունչս բռնաւորս։ Յաղագս բռնաւոր թշնամանաց, հարուածոյ, վիրաց։ Բռնաւոր ահիւ հարկաւորաւ։ Ծովուն պատառեցելոյ, եւ բռնաւոր խզմամբ այրս անդր ժողովեցելոյ. (Փիլ.։)
Բռնաւոր շարժութիւնք. (Արիստ. աշխ.։)
Դառն եւ բռնաւոր ծառայութեամբ։ Ըստ բռնաւոր կամացդ. (Փարպ.։)
Քան զամենայն բռնութիւն բռնաւոր է հեզութիւն. յն. զօրագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
tyrannically.
τυραννικῶς tyrannice Իբրեւ զբռնաւոր զոք. բռնաւորութեամբ.
tyrannical, violent.
τυραννικός tyrannicus, βίαιος potens, violentus Սեպհական բռնաւորի, եւ բռնութեան. ահաւոր.
Զբռնաւորականն տեսանէր սուր մերկացեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի բռնաւորական եւ յանժուժալի դիպուածոց. (Պիտ.։)
Նուաճելն բռնաւորական բանիւ առաւել էր թագաւորին շնորհ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
to force;
to tyrannize, to encroach.
Բուռն առնել. բռնադատել. ստիպել. եւ Պինդ ունել զանձն իւր, կամ զայլ ինչ.
Բռնաւորեա՛ փոքր ինչ զմիտսդ։ Բռնաւորեալ զինքն, եւ փոքր ինչ արգելեալ զարտասուսն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
stone thrown with the hand.
Բռնաքարաւ հարկանիցէ զնա։ Նետիւք, եւ բռնաքարամբք դաշտին. (Թուոց. ՟Լ՟Է. 47։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 14.) ըստ յն. ի ձեռանէ քարամբ, կամ վիմաձգութեամբք։
Մէն մի բռնաքար առ այր հրամայէին, զի բերցեն ընկեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
cf. Ըմբռնեմ.
δράσσω, ἑγκρατέω prehendo, teneo Ի բուռն առնուլ, բռամբ պինդ ունել. ըմբռնել. արգելուլ. ունիմ, (կալայ). բռնել. դութմագ.
Յորժամ բռնիցես, մի՛ թողուցուս զնա. (Սիր. ՟Ղ. 28։)
Որ ունիցի զնմանէ՝ որպէս որ բռնիցէ զիժ (կամ զկարիճ). (անդ. ՟Ի՟Զ. 10։)
Որ բռնիցէ զստուերէ. (անդ. ՟Լ՟Ա. 2։)
Բռնեաց զձեռնն, եւ արտաքս քարշեաց։ Բռնեսցէ զլեզու իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Որ բռնելով զթեւս՝ անալէկոծ անցուսցէ զքեզ. (Կլիմաք.։)
Ընդդէմ կալ, բռնել, եւ արգելել զսուրն. (Դամասկ.։)
Արտասուօք զձեռն բռնեմք. (Մաշկ.։)
Յակոբ զգարշապարն եսաւայ բռնեաց։ Աջոյ ձեռին մերոյ բռնօղ։ Հասանել եւ բռնել (այսինքն արգելուլ) զպատիժն. (Վրդն. ծն.։ Վրդն. ել.։ Վրդն. օր.։)
Կորուսանէ սատանայ զպահս պահողին, եթէ զանպարկեշտաբար բռնիցէ. (Եփր. պհ.։)
Դադարեա՛ ասէ զայսր անուան չարիս բռնելով. յն. գերաքննել. (Բրս. ի հայեաց.։)
violently, forcibly, in spite of, by all means, involuntarily;
forced, violent, involuntary, constrained;
bound.
Առնուին բռնիւ տասանորդս. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 20։)
Բռնի զուրուք մեք ոչ կերաք եւ արբաք. (Նեեմ. ՟Ե. 14. 18։)
Բռնի ի քուն հարկէ մտանել։ Ի վայր կոյս բռնի քարշեալ ձգէ. (Փիլ.։)
cuff, boxing-match.
Բռամբ կամ բռնցի խթելն. բուռն եւ ստէպ հարումն, կռփումն.
Ալիք եւ անդունդք զնաւորդս նեղիցեն, ձմեռն եւ սառնամանիք զհողագործսն, եւ բռնխէթք զըմբշամարտիկսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23. յն. բուռն հարուածք։)
fattened.
Բտեալ. բուծեալ. պարարակ.
Իբրեւ զբտկան անասուն պարարին՝ թոյլ տալով Աստուծոյ. (Վրդն. սղ.։)
recompense, prize, laurel, palm;
Tuberose.
որ եւ ԲՐԱԲԻՈՎՆ. յն. վռավի՛օն. լտ. պռա՛վիում, եւ բռէ՛միում. βραβεῖον bravium, praemium Յաղթանակ. մրցանակ. վարձ յաղթութեան յասպարիսի. մրցանակ. պսակ, արմաւենի, ձիթենի, դաբնի, ծաղիկ անթառամ, խիլայ, եւ այլն.
Որք եւ ընկալանն իսկ զբրաբիոնն յաղթութեան։ Առին զյաղթութեան բրաբիոնն (վկայական մահուամբ). (Յհ. կթ.։)
Հրեշտակապետին բերեալ բրաբիոն կուսին՝ նշան յաղթութեան կրից աշխարհի. (Շ. գանձ.։)
Կուսական բրաբիոնաւ ... Բրաբիոնիւ։ Եռապատիկ սաղարթացեալ բրաբիոն. (Մագ. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Ը։)
Ապա վերնոց պետին իջեալ, ըզբրաբիոնն ոստ մատուցեալ։ Եւ ետ նմա զպըսակն յայտնի՝ ըզբրաբիոնըն հրաշալի, որ ի յոստոց արմաւենի՝ հիւսեալ ընտիր զարմանալի. (Ներս. մոկ.։)
Հիւսէր զառաւել բրաբիովնացն պայծառակերպութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Դավիթ զգեցաւզբրաբիոնն ի ձեռն խոստովանութեան. (Վրք. ոսկ.։)
ԲՐԱԲԻՈՆ (ծաղիկ). Շուշան. զամպագ, սուսան, թէպէր։ (Բժշկարան.։)
hollow, cavity.
Բրումն. եւ Բրեալ տեղին. փորելը, փորած տեղը.
Խորագոյն լիցի բրածդ։ Կատարեցին զբրածն։ Ի խորութեան բրածին. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Զ.։)
struck with a stick;
— առնել, to bastinade, to beat with a stick;
— գան, to bastinado;
— լինել, cf. Գանահարեմ
Ցուցանէին զբրածեծ վէրսն. (Վրք. ոսկ.) իմա՛ զվէրս՝ որ ի բրածեծ գանից։
Երիցս բրածեծ եղէ։ Բրածեծ եղեալ քահանայապետն Աստուծոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Բուզ. ՟Գ. 12։)
hollowed;
—ք, fossil.
Շիրիմս քարակոփս, եւ տունս բրածոյս յօրինէ. (Յհ. կթ. (եթէ չիցէ գրելի՝ Բռածոյ։))
that carries a stick.
Կրօղ ի ձեռին զբիր. փատուոր.
Ամբոխիւ եւ բազում բրաւորօք երեւին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Բազում մարդկօք բրաւորօք. (Ճ. ՟Ա.։)
hairy, furnished with wool, covered with mourning, woolly.
Որ զգեցեալ ունի ի բնէ զբուրդ. բրդեղ. բրդոտ, բրդլախ.
ragged, tattered.
ԲՐԴԳԶԵԱԼ կամ ԲՐԴԱԳԶԵԱԼ. Ունօղ զհանդերձ պատառատուն՝ որպէս զբուրդ գզեալ. քճքճեալ. գըզգըզած՝ քըճքըճած հագուստով, քրջեր հագած.
ospray.
Անուն թռչնոյ.
Այլ հաւ կայ, բրդոռ ասեն, որ զայն ձագն (ընկեցեալ յարծուոյ) առնու եւ սնուցանէ. (Վանակ. հց.։)
to dig, to hoe, to dig with a mattock, to hollow, to trench, to sink, to undermine;
to scratch.
Բրեա՛ զորմդ. եւ բրեցի զորմն։ Խլել, եւ բրել։ Քարինք որմոց նորա բրին (կամ յատակին)։ Բրեցին շուրջ զսահմանօք. եւ այլն։
Եթէ զաչս մեր բրեսցես, ոչ եկեսցուք առ քեզ։ Բրեցին զաչս նորա. եւ այլն։
Տիտոս զերուսաղէմ ի հիմանց բրեաց։ Թեբայեցիք յատակաց բրեցան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զթաղեալսն բրել, եւ յարեւու ցամաքեցուցանել. (Մխ. երեմ.։)
wasp.
σφήξ vespa Ազգ պիծակի, որպէս բոռ, բոռեխ, գոռեխ. իշամեղու. ձիաստաց.
Զազգս մանունց եւ զանզօր թռչնոց զբրիտաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
hoe, pickaxe, spade, mattock.
Վերակացուք մարդկան ունին բանիւն կակղել զխստութիւն մտաց իբրեւ բրչաւ. (Իգն.։)
Թղթոցն գրչութեամբ իբրեւ բրչաւ զամենայն վնասակարս բրեալ արմատաքի խլեաց. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
to become rude, rough, gross or uncivil;
to thicken.
Ի ցնցոտիս զոք տեսանէիր, եւ ի ցրտոյ բրտացեալ։ Աչքն ի տքնութենէն բրտանան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։ ՟Գ. 8։)
stormy;
snowy, full of snow.
Որ բերէ՝ առնէ՝ պատճառէ զբուք, զմրրիկ, զձիւնաբեր.
Բքաբեր եւ ահարկու հողմոց. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Եւ Որ բերէ յինքեան զբուք. բքով լի.
cf. Բքաբեր.
Յուզեալ բքով. մրրկայոյզ. բքախառն.
cf. Բքաբեր.
Բազում հողմս բքարարս. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
that brings sad news, sorrowful;
bearer of unhappy news.
Յորժամ բօթաբերն զերկեղ մահուն պատմէ. (Մաշկ.։)
Բերօղ զբօթ. գուժկան.
Բօթաբեր եղբօրն (այսինքն բերօղ զբօթ զեղբօրէն) աւետիս լուաւ զյարութեան. (Մամբր.։)
Լուրս բօթաբերս. (Ճ. ՟Ա.։)